Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 99 3915117 3914980 2026-07-28T18:06:54Z ~2026-41955-43 184119 Ubačeno novo poglavlje, sastav Zemlje kao cjeline sa podnaslovima, fizičke osobine Zemlje gdje se govori o Zemlji kao planeti, drugi podnaslov Strukturna građa Zemlje, gdje se govori o kori, omotaču i jezgu, i Spoljašni omotač gdje se spominju atmosfera, hidrosfera i biosfera. Naslov je ubačen jer se govori o sastavu i strukturi Zemlje kao planete. 3915117 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gemini Generated Image 4u84oz4u84oz4u84.png|mini|440x440piksel|Šematski prikaz geonauka.]] '''Geologija''' (iz grčkog γῆ, ''gē'', i.e. "zemlja" i -λoγία, ''-logia'', i.e. "nauka o, govori"<ref name="OnlineEtDict">{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=geology&allowed_in_frame=0|title=geology|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref><ref name="LSJ">[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=gh= <span lang="grc">γῆ</span>]<span>. </span></ref>) je nauka koja se bavi proučavanjem planete [[Zemlja (planeta)|Zemlje]], stijena i minerala koje je tvore te procesa koji je mijenjaju. Geologija<ref name="LSJ2">{{LSJ|gh{{=}}|γῆ|ref}}</ref> je [[Prirodne nauke|prirodna nauka]] koja se bavi [[Zemlja (planeta)|Zemljom]] i drugim [[Astronomski objekt|astronomskim objektima]], [[stijena]]ma od kojih se sastoje i procesima kojima se mijenjaju tokom vremena.<ref name="Geology Definition">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geology-Career-Pathways/What-is-Geology|title=What is geology?|publisher=The Geological Society|access-date=31. 5. 2023}}</ref> Moderna geologija značajno preklapa sve druge [[Nauka o Zemlji|nauke o Zemlji]]. Integrisana je sa [[Nauka o Zemljinom sistemu|naukom o Zemljinom sistemu]] i [[Planetologija|planetarnoj nauci]]. Geologija nam daje uvid u historiju Zemlje dajući dokaze za [[Tektonika ploča|tektoniku ploča]], evolucionu historiju, i [[Klima|klimu]] kakva je vladala u prošlosti. Geologija je važna za istraživanja minerala i njihovu eksploataciju, vodene resurse, razumijevanje prirodnih nesreća u opasnosti, te za pobliže proučavanje klimatskih promjena. Geologija je najbitnija u geotehničkim naukama i jedna je od glavnih nauka. == Sastav Zemlje kao cjeline == Sastav [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] kao cjeline određen je sastavom i relativnim odnosima u omotaču i jezgri, jer oni, zajedno čine preko 99% [[mase Zemlje.]] Uz tu činjenicu, u svrhu određivanja sastava sljedeće se pretpostavke moraju uzeti u obzir # [[Jezgro Zemlje]] ima približni sastav siderolita, # [[Plašt]] ili [[omotač]] se sastoji od peridotitno-dunitskog sastava sa eklogitima, # Zemlja sadrži 8% sulfida po sastavu meteoritskog troilita (FeS), # [[Troilit]] je jednako raspoređen između omotača i jezgre. U sastavz [[Zemljina kora|Zemljine kore]] javlja se samo 8 elemenata sa učešćem preko 1%, njihov zbir je oko 98%. A. Fersman je 1934. godine objavio podatke o težinskim klarkovima glavnih elemenata u sastavu Zemlje, prema kojima se javljaju: * Fe ....... 39,76% * O ........ 21,71% * Si ........ 14,50% * Mg ....... 8,70% * Ni ......... 3,16% * Ca ........ 2,52% * Al ......... 1,80% * S .......... 0,60% * Na ........ 0,40% <ref name=":0" /> === Fizičke osobine Zemlje === [[Datoteka:Africa and Europe from a Million Miles Away.png|mini|289x289piksel|Zemlja iz svemira.]] [[Zemlja (planeta)|Zemlja]] je treća planeta [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]]. Izgrađena je od čvrste, tečne i gasovite materije. Po svom obliku, Zemlja je [[nebesko tijelo]] u obliku rotacionog elipsoida, spljoštenog na polovima. Čvrsta Zemljina kora je rasčlanjena sa reljefom koji određuje položaj kontinenata i okeana. Najviša tačka na Zemlji je na [[Himalaji|Himalajima]] - [[Mount Everest|Mont Everest]] (8848 m), a najveća dubina je utvrđena kod [[Marijanska ostrva|Marijanskih ostrva]], gdje je konstantovana dubina 11521 m. i [[Čelendžera]] 10863. <ref name=":1">{{Cite book|last=Rokić|first=Ljubomir|title=Fizička geologija|publisher=Ljubomir Rokić|year=2011|isbn=978 0058 16 9|location=Sarajevo|pages=13, 24, 25.}}</ref> Utvrđeno je da Zemlja ima oblik rotacionog elipsoida sa sljedećim dimenzijama: # Poluprečnik na polovima 6.357 km<math> ^2</math> # Poluprečnik na Ekvatoru 3.378 km<math> ^2</math> # Dužina merdijana 40.008 km<math> ^2</math> # Dužina Ekvatora 40.057 km<math> ^2</math> # Površina Zemlje 510.000.000 km<math> ^2</math> # Zapremina Zemlje 1.080.000 km<math> ^2</math> # Površina kopna 149.000.000 km<math> ^2</math> # Površina mora 361.000.000 km<math> ^2</math> Zbog nejednakog oblika Zemljine površine, zbog postojanja planina na [[Kontinent|kontinentima]] kao i mnogih udubljenja u [[More|morima]] i [[Okean|okeanima]], zemlja ima oblik geoida (prema Listing). Srednja gustina Zemlje kao nebeskog tijela iznosi 5,52 gr/cm<math>^3</math>. Na [[Gustina|gustinu]] utiče njen sastav. U sastavu utiču tri tipa stijena: magmatske, sedimentne i metamorfne. [[Gravitacija|Gravitacijsko]] djelovanje [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]] i [[Sunce|Sunca]] uzrokuje morska doba ([[Plima i oseka|plimu i oseku]]) na Zemlji. [[Zemljina teža]] je sila koje djeluje u Zemljinoj unutrašnjosti, na površini i u atmosferi. I ona se svodi na gravitaciju i centrifugalnu silu. [[Centrifugalna sila]] djeluje okomito na os rotacije i to prema vani. Ima dvije komponente: radijalnu i tangencijalnu. O [[Zemljinom magnetizmu]] raspravlja se već od 1600. godine, kada je W.Gilbert iznio mišljene da se Zemlja ponaša kao veliki magnet. Godine 1839. dokazano je da največi dio [[Zemljino magnetno polje|Zemljinog magnetnog polja]] (oko 95%) potječe iz Zemljine unutrašnjosti i da vrlo malo dolazi izvana, svemirskim zračenjem. Izdvajaju se tri toplotna izvora iz kojih se Zemlja snadbijeva toplotom: # Sunce svojim toplotnim zracima utiču na površinski dio, # Iskonski izvor - toplota koja dolazi iz unutrašnjosti Zemlje, # Radioaktivne materije svojim radioaktivnim procesom raspadanja stvara izvor toplote. Utvrđeno je da se [[temperatura]] sa dubinom penje artrimetičkom progresijom. Srednja vrijednost tog porasta je 1C za 33 m. Taj odnos temperature (1c) i dubine (33 m) poznat je kao [[geotermalni gradijent]]. Na dubini do 70 km ispod [[Okeanska kore|okeanske kore]], odnosno preko 100 km ispod [[kontinentalne kore]], seizmičke brzine naglo opadaju u zoni zvanoj astenosfera. [[Astenosfera]] je sama debela 50-150 km i proteže se do oko 250 km dubine (iako imaju druga mišljena). <ref>{{Cite book|last=Baraković|first=Amir|title=Geologija|publisher=Rudarsko - geološko - građevinski fakultet|year=2000|isbn=9958 628 01 5|location=Tuzla|pages=42, 43, 44, 45, 46.}}</ref> === Strukturna građa Zemlje === Na osnovu [[Geofizička istraživanja|geofizičkih istraživanja]], utvrđeno je da je Zemlja podjeljena na tri unutrašnje sfere ili ljuske: # [[Zemljina kora]] (okeanska i kontinentalna), # [[Zemljin Omotač|Omotač]] (mantl), # [[Zemljino Jezgro|Jezgro]] (vanjsko i unutrašnje). [[Zemljina kora]] predstavlja vanjsku ljusku Zemlje, donja granica je [[Mohorovičićev diskontinuitet|Mohoročićev diskontinuitet]]. Srednja debljina kore u okeanskim bazenima je 6 km, a u stabilnim kontinentalnim terenima 35 km. Kora obuhvata gornji dio omotača i krovinsku koru. Izdavaju se: * [[okeanska kora]] - obuhvata dio litosfere ispod okeanskog sedimentnog sloja. Ova kora je bazaltnog sastava s malim količinama serpentinita. Ima debljinu 6-10 km. * [[kontinentalna kora]] - je heterogenog sastava. Debljina ispod [[planinskih vijenaca]] može dostići i do 70 km. Između kore i omotača nalazi se Mohoročićev diskontinuitet. [[Omotač]] ili [[mantl]] se s obzirom na raznolikost u sastavu dijeli na: * [[gornji omotač]] - se prostire od Moho diskontinuiteta do dubine 400 km. To je silikatni omotač izgrađen od Fe-Mg silikata koji grade [[peridotite]] ili [[Eklogit|eklogite]]. Među peridotitima razlikuju se dva tipa: spinelski i granatski. Unutar gornjeg omotača posebno je značajna zona astenosfera. * [[prijelazna zona]] - je na dubini 400 - 1000 km. Po sastavu je sličan ostatku omotača, ali pokazuju promjene od čvrstog ka tečnom stanju. Temperatura iznosi 1300-1800<math>\circ</math>C. * [[donji omotač]] - se prostire na dubini 1000-2900 km. Sastav je sulfidno-oksidni. [[Jezgo]] je središnji dio Zemlje koji se prostire od 2900 km do središta. [[Gutenbergov diskontinuitet]] predstavlja granicu između omotača i jezgre. Jezgo se sastoji iz dva dijela: * [[Spoljašnje]] (vanjsko) jezgro - se prostire na dubini od 2900-5155 km i zauzima 29,3% ukupne mase Zemlje. Pretpostavlja se da je izgrađeno od tekuće željezno-nikalne faze. Temperatura iznosi oko 3200<math>\circ</math>C. * [[Unutrašnje jezgro]] - se nalazi ispod 5100 km dubine. Pretpostavlja se da je istog sastava kao i spoljašnje. Temperatura iznosi oko 4500<math>\circ</math>C. Centar Zemlje je na dubini 5155-6377 km. <ref>{{Cite book|last=Operta|first=Mevlida|title=Opća geologija|publisher=Prirodno-matematički fakultet|year=2013|isbn=9789 9585 92362|location=Sarajevo|pages=26, 27, 28.}}</ref> === Spoljašni omotač Zemlje === [[Atmosfera]] predstavlja spoljašnji gasoviti omotač Zemlje. Atmosfera kao poseban omotač razlikuje se od hidrosfere ne samo po agregatnom stanju materije, nego i po hemijskom sastavu. Gornja granica atmosfere uslovno je prihvaćena kao nivo na kojem se sila Zemljine gravitacije kompenzira sa centrifugalnom silom rotacije planete. Na tom nivou, veza atmosfere sa Zemljom se gubi. Srednji sastav atmosfere je veoma postojan i predstavlja mješavinu tri osnovna gasa: [[Argon|argona]], [[Dušik|azota]] i [[Kisik|kiseonika]]. Koncentracija [[atmosferskih gasova]] udaljavanjem od Zemljine površine se stalno smanjuje, a raste razređenost vazduha i pada [[atmosferski pritisak]]. Atmosfera apsorbuje oko 15% [[Sunčeva energija|Sunčeve energije]], a Zemljina površina oko 43%. Razmještaj pojedinih zona od površine Zemlje pa na više je sljedeći: * [[troposfera]] do 8 km * [[tropopauza]] 8 - 12 km * [[stratosfera]] 12 - 55 km * [[prelazna zona]] 55 - 85 km * [[jonosfera]] 85 - 600 km * [[vakumsfera]] 600 - 1300 km * [[sfera disocijacije]] <1300 km [[Hidrosfera]] predstavlja [[vodeni omotač]] Zemlje. U sastav hidrosfere ulaze tri osnovna tipa prirodnih voda. Tu spada [[okeanosfera]], [[vode mora i okeana]], [[Lednik|lednika]] i sa kontinenata. Prelazni oblik sačinjavaju [[Podzemna voda|podzemne vode]]. Hemijski sastav hidrosfere je različit za vode kopna i mora. Vode okeana sadrže prosječno 34 grama soli na jedan litar vode. [[Biosfera]] predstavlja omotač u kojoj se odvija život. E. Sis je 1875. godine izdvojio ovaj omotač. Prema Vernadskom ukupna masa žive organske materije na Zemlji iznosi pribložno oko 0,001% od težine Zemljine kore. <ref name=":1" /> [[Datoteka:Estero Nonguén en el Parque Nacional Nonguén.jpg|lijevo|mini|268x268piksel|Biosfera]] [[Datoteka:Dnieper is one of the major rivers of Europe.jpg|mini|314x314piksel|Hidrosfera]] [[Datoteka:Top of Atmosphere.jpg|centar|mini|278x278piksel|Atmosfera ]] [[Datoteka:Cycle_of_rocks_2.png|mini|[[Ciklus stijena]] pokazuje odnos između [[Magmatske stijene|magmatskih]], [[Sedimentne stijene|sedimentnih]] i [[Metamorfne stijene|metamorfnih]] [[stijena]] .]] == Geološki materijali == Većina geoloških podataka dolazi iz istraživanja čvrstih Zemljinih materijala. Obično se ti materijali dijele na stijene i nekonsolidovane materijale. === Stijene === [[Stijena|Stijene]] su sastavljene od polimineralnih ili monomineralnih agregata, a njihove očvrsle tvorevine grade [[Zemljina kora|Zemljinu koru]]. Nauka koje proučava stijene naziva se [[petrologija]]. Stijene su prirodni mineralni agregati sastavljene od pertrogenih minerala.<ref name=":0">{{Cite book|last=Baraković|first=Amir|title=Opća geologija|publisher=Univerzitet u Tuzli|year=2007|isbn=9789958993084|location=Tuzla|pages=20, 22, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 71, 72, 77, 78.}}</ref> Postoje tri glavna tipa stijena: [[Magmatske stijene|magmatske]], [[Sedimentne stijene|sedimentne]], [[Metamorfne stijene|metamorfne]]. Kada se stijena kristalizuje od otopljene magme onda je to [[Magmatske stijene|magmatska stijena]]. Taj kamen se može erodirati i taloižiti te tako dobijamo [[sedimentne stijene]], ili se može usljed pritiska i temperature mijenjati te dobijamo [[metamorfne stijene]]. Stijene mogu prelaziti iz jednog u drugi oblik. Većina istraživanja u geologiji je povezana sa stijenama, jer nam stijene daju najviše podataka o historiji Zemlje. ==== Magmatske stijene ==== [[Magmatske stijene]] nastaju očvršćavanjem usijane [[Magma|magme]], u zemljinoj kori ili [[Lava|lave]] na površini Zemljine kore. Po načinu pojavljivanja dijele se u tri grupe: * [[intruzivne]] ili dubinske, * [[efuzivne]] ili površinske i * [[žilne]] ili žične stijene. Magma vodi porijeklo iz Zemljine unutrašnjosti sastavljena od teškoisparivih i lahkoisparivih komponenti, nastoji da kroz pukotine i dovodne kanale izbije na površinu Zemlje. U koliko magma izbije na površinu, tada se naziva lava. Mjesta na površini Zemlje, na kojima izbija lava nazivaju se vulkani. Magmatske stijene su izgrađene uglavnom od [[Silikatni minerali|silikatnih minerala]] od kojih je najčešći [[kvarc]] - SiO2. Petrogeni minerali koji izgrađuju i definišu magmatske stijene su: * bitni, * sporedni i * akcesorni. Petrogeni sastojci magmatskih stijena po boji mogu se podijelitu u dvije grupe: # obojeni, feromagnezijski ili femski - u koje spadaju mineralne grupe za čiji hemijski sastav su karakteristični Fe i Mg. Od najvažnijih minerala u ovu grupu spadaju: [[olivin]], [[Piroksikam|pirokseni]], amfiboli i liskuni. # neobojeni, alumosilikatni ili salski - koji čine preko 75% svih magmatskih minerala, u čijem hemijskom sastavu dominiraju Si i Al. U hemijskom pogledu uglavnom su silikatnog sastava. Sadržaj SiO2 varira do 90%, pa se iste mogu podjeliti na: * [[Kisele stijene|kisele]], * [[Neutralne stijene|neutralne]], * [[Bazične stijene|bazične]] i * [[ultrabazične]]. Glavne komponente magmatskih stijena, čiji je sadržaj veći od 1% su: SiO2, Al2O3, Fe2O3, FeO, MgO, CaO, Na2O i H2O. Sporedne komponente magmatskih stijena su: TiO, Cr2O3, NiO, MnO, SrO, Bao, P2O5. Na osnovu mineraloško - hemijskog kriterija, sve se mogu podjeliti u sedam grupa: # [[granit|grupa granit]]a i [[granodiorita]], # [[Grupa sijenita,|grupa sijenita]], # [[Grupa alkalijskih sijenita,|grupa alkalijskih sijenita]], # [[Diorita|grupa diorita]], # [[grupa gabra]], # [[Grupa alkalijskih gabrova i|grupa alkalijskih gabrova]] i # [[Grupa ultramafita.|grupa ultramafita]]. ==== Sedimentne stijene ==== [[Sedimentne stijene|Sedimentne]] ili taložne stijene imaju najveće rasprostranjenje na površini Zemljine kore, nastale taloženjem razorenog materijala od magmatskih, metamorfnih i ranije konsolidovanih sedimentnih stijena u sedimentacionim sredinama. Nauka koja se bavi proučavanjem postanka sedimentnih stijena naziva se [[sedimentologija]]. Postanak sedimentnih stijena ili litogeneza se svodi na 4 procesa: # [[Raspadanje]], # [[Transport sedimentnih stijena|Transport]], # [[Sedimentacija]] i # [[Preobražaj]]. Sedimentne stijene se mogu klasificirati na osnovu: # Načina postanka ili geneze: #* [[klastične]], #* [[hemogene]] i #* [[organogene]] # Stepena konsolidacije ili dijageneze: #* [[Nevezane,poluvezane ivezane|nevezane,]] #* [[Nevezane,poluvezane ivezane|poluvezane i]] #* [[Nevezane,poluvezane ivezane|vezane]] # Granulometrijskih karakteristika: #* [[Psefolitipsamitolitialevroliti ipelitoliti|psefoliti]], #* [[Psefolitipsamitolitialevroliti ipelitoliti|psamitoliti]], #* [[Psefolitipsamitolitialevroliti ipelitoliti|alevroliti]] i #* [[Psefolitipsamitolitialevroliti ipelitoliti|pelitoliti]]. <ref name=":0" /> ==== Metamorfne stijene ==== [[Metamorfne stijene]] nastaju preobražajem ranije nastalih stijena magmatskog, sedimentnog i metamorfnog porijekla. Metamorfne stijene nastale od magmatskih stijena su orto-stijene, a od sedimentnih stijena para-stijene. Dva faktora koji uslovljavaju proces metamorfoze su [[temperatura]] i [[pritisak]]. Temperatura u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] potiče iz dva izvora. Jedan je izvor toplote iz ubutrašnjosti Zemlje a drugi je toplota koja potiče iz [[Sunčeva energija|Sunčeve energije]]. Određivanje vrste metamorfoze vrši se prema: * [[Preovladavajućem faktoru,veličini prostora,stabilnosti mineralnih parageneza ihemijskom sastavu metamorfne stijene.|preovladavajućem faktoru,]] * [[Preovladavajućem faktoru,veličini prostora,stabilnosti mineralnih parageneza ihemijskom sastavu metamorfne stijene.|veličini prostora,]] * [[Preovladavajućem faktoru,veličini prostora,stabilnosti mineralnih parageneza ihemijskom sastavu metamorfne stijene.|stabilnosti mineralnih parageneza i]] * [[Preovladavajućem faktoru,veličini prostora,stabilnosti mineralnih parageneza ihemijskom sastavu metamorfne stijene.|hemijskom sastavu metamorfne stijene.]] Razlikuje se: * [[dinamometamorfizam]] (preovladavajući faktor pritisak), * [[termalni metamorfizam]] (preovladavajući faktor temperatura) i * [[dinamotermalni metamorfizam]] (kombinacija T i P). Mineralni sastav metamorfnih stijena je različit zbog različitih fizičko-hemijskih uslova pod kojima se vrši [[kristalizacija]]. Minerali metamorfnih stijena se mogu svrstati u dvije grupe: # minerali koji se nalaze u svim vrstama stijena ([[kvarc]], [[kalcit]], [[dolomit]], [[olivin]], [[granati]], [[serpentiniti]], [[zeoliti]] i dr.), # tipični metamorfni minerali ([[andaluzit]], [[volastonit]], [[aktinolit]], [[glaukofan]], [[disten]], [[epidot]], [[talk]] i dr). Na osnovu temperature i pritiska pri kojima nastaje metamorfna stijena razlikuje se više stepena metamorfizma: # indeks mineralima: #* To su minerali koji se napredovanjem metamorfoze prvi javljaju i prate povećanje metamorfizma. To su: hlorit→biotit→almadin→staurolit→disten→silimanit. # mineralnim zonama: #* epizona, #* mezozona i #* katazona # metamorfnim facijesima: #* facijes zelenih škriljaca, #* epidot-amfibolitska facija, #* amfibolitska facija, #* granulitska facija, #* eklogitska facija, #* facija glaukofanskih škriljaca, #* albit-epidot-kornitska facija, #* hornblenda kronitska facija, #* piroksen kronitska facija i #* sanidinska facija.<ref>{{Cite book|last=Operta|first=Mevlida|title=Petrografija|publisher=Prirodno-matematički fakultet|year=2014|isbn=9789958592539|location=Sarajevo|pages=279, 281, 285, 286, 287, 288, 289}}</ref> == Oblasti i srodne discipline == Geologija obuhvata brojne discipline koje se mogu podijeliti na: * [[Osnovne oblasti u geologiji|osnovne (fundamentalne) oblasti]] i * [[Primijenjene discipline u geologiji|primijenjene discipline]]. Osnovne oblasti proučavaju sastav, građu, historiju i geološke procese Zemlje, dok primijenjene oblasti koriste geološka znanja u istraživanju prirodnih resursa i rješavanju praktičnih problema. ==== Osnovne (fundamentalne) oblasti ==== * [[geofizika]] * [[geohemija]] * [[geohronologija]] * [[geomorfologija]] * [[glaciologija]] * [[historijska geologija]] * [[kristalografija]] * [[mineralogija]] * [[paleogeografija]] * [[paleoklimatologija]] * [[paleontologija]] ** [[mikropaleontologija]] ** [[paleobotanika]] ** [[paleozoologija]] ** [[tafonomija]] * [[palinologija]] * [[petrografija]] * [[petrologija]] * [[planetarna geologija]] * [[regionalna geologija]] * [[sedimentologija]] * [[seizmologija]] * [[stratigrafija]] ** [[biostratigrafija]] ** [[hronostratigrafija]] ** [[litostratigrafija]] * [[strukturna geologija]] * [[Tektonika ploča|tektonika]] * [[vulkanologija]] ==== Primijenjene geološke discipline ==== * [[ekonomska geologija]] ** [[rudarska geologija]] ** [[geologija nafte]] * [[geoarheologija]] * [[geomodeliranje]] * [[geostatistika]] * [[geologija ležišta mineralnih sirovina]] * [[geotehnika]] ** [[mehanika stijena]] ** [[mehanika tla]] ** [[stabilnost kosina]] * [[geološko kartiranje]] * [[hidrogeologija]] ** [[balneologija]] ** [[dinamika podzemnih voda]] ** [[hidrogeološka istraživanja]] ** [[hidrohemija]] ** [[hidraulika bunara]] * [[inženjerska geologija]] ** [[inženjerska geodinamika]] * [[medicinska geologija]] * [[metalogenija]] * [[petrofizika]] ==== Srodne discipline ==== * [[aerologija]] * [[geodezija]] * [[geobiologija]] * [[geografija]] ** [[fizička geografija]] * [[hidrologija]] ** [[limnologija]] ** [[okeanografija]] * [[klimatologija]] * [[meteorologija]] * [[pedologija]] == Regionalna geologija == == Također pogledajte == * [[Petrografija]] * [[Mineralogija]] * [[Geografija]] * [[Zemlja]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Geologija}} {{Fizičke osobine Zemlje}} {{Nauke o Zemlji}} {{Priroda}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geologija| ]] d6wpwepp3cctcpozyinmqp6r1w1n9ir 0 8257 3915138 3655549 2026-07-28T21:33:50Z Palapa 383 3915138 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1495''' ('''[[Rimski brojevi|MCDXCV]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. [[Datoteka:Éloi_Firmin_Féron_-_Entrée_de_Charles_VIII_-_1495.jpg|mini|250x250piksel|22. februar 1495: Francuski kralj Karlo VIII ulazi u grad Napulj i preuzima prijestolje.]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * [[20. januar]] &#x2013; U [[Hanseong|Hanseongu]] (danas [[Seoul|Seul)]], [[Yeonsangun of Joseon|princ Yi Yung]] postaje novi [[List of kings of Joseon|vladar]] [[Joseon|Joseona]], koji obuhvata veći dio [[Koreja|Korejskog poluostrva]], današnje Sjeverne i Južne Koreje. Uzevši kraljevsko ime Yeongsangun, naslijedio je svog oca, [[Seongjong of Joseon|kralja Seongjonga]], koji je vladao više od 25 godina. Poznat po svojoj okrutnosti, Yeonsangun će biti svrgnut nakon više od 11 godina 1506. godine i prognan na [[Ganghwa Island|ostrvo Ganghwa]]. * [[23. januar]] &#x2013; Kralj [[Alfonso II of Naples|Alfonso II od Napulja]] abdicirao je nakon gotovo godinu dana na prijestolju dok se vojska [[Karlo VIII, kralj Francuske|francuskog kralja Karla VIII]] približavala napuljskoj granici. Alfonsov sin postaje novi monarh kao [[Ferdinand II, King of Naples|kralj Ferdinand II]].<ref>{{Cite book|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198601753.001.0001/acref-9780198601753-e-89|title=The Oxford Dictionary of the Renaissance|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780191727795|editor-last=Campbell|editor-first=Gordon|chapter=Alfonso II of Aragon|doi=10.1093/acref/9780198601753.001.0001|orig-year=2003}}</ref> * [[28. januar]] &#x2013; Princ [[Cem Sultan]], brat osmanskog sultana [[Bajazid II|Bajazita II]], zatočen od [[1482.|1482. godine]] nakon što su ga zarobili [[Knights Hospitaller|vitezovi hospitalci]], i držan u zatočeništvu u [[Rim|Rimu]] od [[1489.|1489. godine]], pušten je iz francuskog pritvora od strane [[Papa Aleksandar VI|pape Aleksandra VI]] na zahtjev francuskog kralja Charlesa.<ref>{{Cite book|last=[[Eamon Duffy]]|url=https://archive.org/details/00book1593273669|title=Saints & Sinners: A History of the Popes|publisher=[[Yale University Press]]|year=2006|isbn=978-0-300-11597-0|page=196|url-access=registration}}</ref> * [[22. februar]] &#x2013; [[Italian War of 1494–98|Italijanski rat 1494-98]]: Kralj [[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII od Francuske]] ulazi u grad [[Napulj]] kako bi zatražio prijestolje [[Napuljska Kraljevina|Kraljevine Napulj]]. Nekoliko mjeseci kasnije, odlučuje se vratiti u Francusku i napušta Napulj s većinom svoje vojske, ostavljajući snage pod vodstvom svog rođaka [[Gilbert, Count of Montpensier|Gilberta, grofa od Montpensiera]], kao potkralja. [[Sifilis]] je prvi put definitivno zabilježen u Evropi tokom ove invazije. <ref>{{Cite journal|last=Farhi|first=David|last2=Dupin|first2=Nicolas|date=September–October 2010|title=Origins of syphilis and management in the immunocompetent patient: facts and controversies|journal=[[Clinics in Dermatology]]|volume=28|issue=5|pages=533–538|doi=10.1016/j.clindermatol.2010.03.011|pmid=20797514}}</ref> (možda od francuskih snaga koje su možda kontaktirale Hrvate koji su bježali od osmanske vojske na istoku). * [[10. februar]] &#x2013; [[King's College, Aberdeen|King's College u Aberdeenu]], prethodnik [[University of Aberdeen|Univerziteta u Aberdeenu]] u [[Škotska|Škotskoj]], osnovan je izdavanjem [[Papinska bula|papske bule]] ''[[List of papal bulls|Primo Erectio Universitatis]]''<ref>{{Cite web|url=https://abdn.primo.exlibrisgroup.com/discovery/delivery/44ABE_INST:44ABE_VU1/12214255770005941|title=Foundation Bull of the University of King's College, Aberdeen. Digital image. Transcript.|website=abdn.primo.exlibrisgroup.com|access-date=2024-03-20}}</ref> od strane [[Papa Aleksandar VI|pape Aleksandra VI,]] na zahtjev [[William Elphinstone|Williama Elphinstonea]], [[Bishop of Aberdeen|biskupa Aberdeena]] [[Datoteka:Copia_de_Cacicazgos_de_la_Hispaniola.png|mini|250x250piksel|Pet kacika Taino vladara Hispaniole]] == 1495. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1495|1495.}} k7jb94s6cyf0i41czcn4l9ttekb0ckm 0 10617 3915118 3329690 2026-07-28T18:07:05Z Grondilo 180038 3915118 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} Riječ '''Shizofrenija''' potiče od grčkih riječi ''shisis'' (cijepanje, rascijep) i ''phrenos'' (duša). Ime je prvi put upotrijebio [[Eugen Bleuler]] [[1911]]. godine označavajući time posebnu grupu sindroma [[psihičkih poremećaja.]] Poznati su njegovi opisi shizofrenije pod nazivom '''"Blojlerova 4 A"''', koja bi obuhvatala primarni opis bolesti sa poremećajima u sferi '''A'''fekta, '''A'''socijacija, zatim '''A'''mbivalencija i '''A'''utizam shizofrenih bolesnika. Naziv ove teške duševne bolesti označava suštinu i ukazuje na rascijep i nesklad (disocijacija) između [[psihičkih funkcij]]<nowiki/>a, prije svega procesa [[Mišljenje i poremećaji mišljenja|mišljenja]] i afekta, nazvana '''ideoafektivna disocijacija'''. Ovakva vrsta disocijacije je prisutna jedino kod shizofrenije i ne sreće se kod nijednog duševnog oboljenja. Karakteriše je dakle, nesklad između mišljenja, odnosno sadržaja mišljenja, afekta i volje. Normalno, sve ono što se doživljava i što je trenutno u toku procesa mišljenja odražava se i afektom: ako se osjeća ljutnja, to je iskazano ponašanjem i mimikom, ili ako se doživljava radost to se vidi i na licu. Međutim, toga nema kod shizofrenije. Prema MKB-10 shizofrenija se definiše kao teški duševni poremećaj koji se karakteriše poremećajem mišljenja i spoznaje (percepcije), a afekat je neadekvatan (neskladan) i otupljen. [[Svijest]] shizofrenog pacijenta je bistra, jasna, tako da je svjestan svega onoga što se dešava sa njim i oko njega. Intelektualne funkcije su također, očuvane, ali nakog niz godina bolesti može doći do njihovog propadanja. Bolest ima [[Hronično stanje|hronični]] tok sa pogoršanjima i remisijama, ali nikad ne dolazi do konačnog izlječenja, što ima veliki socijalno-medicinski značaj, jer predstavlja opterećenje kako za porodicu pacijenta, tako i za društvenu zajednicu. Pripada grupi psihoza, a pod pojmom '''psihoza''' se najčešće podrazumijeva psihičko stanje osobe sa prisutnim [[sumanutim idejama]] i [[Halucinacija|halucinacijama]] uz nepostojanje uvida u njihovu patološku prirodu, zatim poremećaj ocjene realnosti i gubitka veze sa realnošću, gubitak granica "Ega". Prema MKB-10 razlikuje se više oblika shizifrenije: * [[Paranoidna shizofrenija]] (Shizophrenia paraniodes) - F 20.0 * [[Hebefrena shizofrenija]] (Hebephrenia) - F 20.1 * [[Katatona shizofrenija]] (Shizophrenia catatonica) - F 20.2 * [[Nediferencirana shizofrenija]] - F 20.3 * [[Postshizofrena depresija]] - F 20.4 * [[Rezidualna shizofrenija]] - F 20.5 * [[Jednostavna shizofrenija]] (Shizophrenia simplex) - F 20.6 * [[Ostala shizofrenija]] - F 20.8 * [[Shizofrenija, nespecifična]] - F 20.9 '''Shizofrenija kasnog i vrlo kasnog početka''' Pojava bolesti poslije 40. godine života naziva se ''shizofrenija kasnog početka'', a poslije 60. godine života ''shizofrenija vrlo kasnog početka'', češće su kod žena. Iako su pojedini autori zapazilii izvjesne razlike u simptomatologiji danas je prihvaćeno gledište da nema bitnijih razlika između kliničkih slika bolesti rane i kasne shizofrenije. Međutim, utvrđeno je da među bolesnicima sa kasnim početkom ima više vidnih, taktilnih i olfaktivnih halucinacija, sumanutih ideja proganjanja, zatim da manje ispoljavaju formalne poremećaje mišljenja, afektivnu zaravnjenost ili tupost. '''Tip I i tip II shizofrenije''' Ova podjela potiče još od Bleulera sa shvatanjem da postoji više shizofrenijâ. '''Shizofreni sindrom tip I''' ima akutni početak, dominiraju ''pozitivni simptomi'', reaguju povoljno na neuroleptičku terapiju, navodno u CNS-u imaju povećan broj dopaminskih receptora, bez strukturnih i neuropatoloških promjena mozga i imaju povoljan ishod. '''Shizofreni sindrom tip II''' ima postepen početak, dominiraju ''negativni simptomi'', reaguju nepovoljno na neuroleptičku terapiju, sa strukturnim i neuropatološkim promjenama mozga (proširenje lateralnih komora) i imaju nepovoljan ishod. == Također pogledajte == * [[Abulija]] {{Commonscat|Schizophrenia}} [[Kategorija:Shizofrenija]] [[Kategorija:Psihijatrija]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Nasljedne bolesti i poremećaji]] srpd122xng29a55xfphpuovx7udfem2 0 17692 3915140 3755595 2026-07-28T22:00:17Z Astrameri 151645 reference/dopunjen članak 3915140 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Zijah Sokolović en face.jpg|mini|Zijah Sokolović]] '''Zijah Sokolović''' ([[Sarajevo]], [[22. decembar|22. decembra]] [[1950]]), je [[BiH|bosanskohercegovački]] i jugoslavenski glumac i režiser.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0812505/|title=Zijah Sokolovic|website=IMDb|access-date=12. 7. 2021}}</ref> Diplomirao je na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti]] [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|u Sarajevu.]] Tekst "''Glumac je, glumac je glumac"'' je preveden na nekoliko jezika, i igrao je u dvadeset zemalja svijeta. Pored monodrama, uloga u televizijskim serijama i igranim filmovima, Zijah Sokolović je nastupao u sarajevskom ''[[Kamerni teatar 55|Kamernom teatru 55]]'' osamdesetih godina prošlog vijeka.<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/2303756.html|title=Zijah Sokolović, dramski umjetnik|website=Radio Slobodna Evropa|language=sh|access-date=12. 7. 2021}}</ref> Kao prva generacija školovanih glumaca u BiH je postao član glumačkog ansambla “''Malo pozorište''”, u Sarajevu. Godine 1976. je diplomirao na Akademiji Scenskih Umjetnosti u Sarajevu, sa samostalnim projektom "''Ex Ponto''" [[Ivo Andrić|Ive Andrića]]. Sokolović živi, glumi i režira u [[Austrija|Austriji]] i [[Slovenija|Sloveniji]]. Direktor je dječijeg pozorišta [[Theaterland]] u [[Salzburg]]u, profesor na katedri za glumu [[Bruckner Konservatorium]]a u [[Linz]]u, umjetnički direktor pozorišnog festivala [[Dežela gledališća]] u Ljubljani te umjetnički vođa projekta ''Dramatično društvo''.<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.info/zijah-sokolovic/|title=Zijah Sokolović biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=12. 7. 2021}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://historija.ba/d/647-roden-zijah-sokolovic|title=Rođen Zijah Sokolović|website=Historija.ba|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> == Filmografija == === Filmovi === *[[Ostavljeni]] (2010) *Čitulja za Eskobara (2008) *Balkanski sindrom (2007) *Put lubenica (2006) *Otac (2005) *Konjanik (2003) *Ledina (2003) *[[Remake (film)|Remake]] (2003) *Bella Block - Im Namen der Ehre (2002) *Barabe! (2001) *Outsider (1997) *Gluvi barut (1990) *Karneval, anđeo i prah (1990) *Čovjek koji je znao gdje je sjever a gdje jug (1989) *Sile u vazduhu (1989) *Inat (1988) *Zaboravljeni (1988) *Hudodelci (1987) *Poslednji skretničar uzanog koloseka (1986) *Razgovori stari (1986) *Prokleta avlija (1984) *Pismo - Glava (1983) *Igmanski marš (1983) *Zadah tijela (1983) *Dvije polovine srca (1982) *[[Miris dunja]] (1982) *Samo jednom se ljubi (1981) *Zajedno (1981) *Bife 'Titanik' (1979) *Doktor Mladen (1975)<ref>{{Cite web|url=http://mojtv.hr/filmografija/glumac/8575/zijah-sokolovic.aspx|title=Zijah Sokolović - Filmografija|website=mojtv.hr|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref> === TV serije === *"Ljubav, navika, panika" (2005) *"[[Praonica]]" (2005) *"A sada Zijah" (2004) *"[[Memoari porodice Milić]]" (1990)<ref name=":0" /> *"Zaboravljeni" (1990) *"Večernja zvona" (1988) *"Zagrljaj" (1988) *"Štefica Cvek u raljama života" (1984) *"Karađoz" (1970) == Nagrade == * '''1979.''' - [[Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva]]; * '''2017. -''' VELIKA LISKA „Ahmet Obradović“ stručnog žirija 19.internacionalnog festivala „Mostarska liska“, Zijahu A.Sokolović za REŽIJU predstave „Demokracija“ u produkciji Thearta Zagreb i Yugoarta Beograd Mostar, BiH == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Imdb name|id=0812505}} {{wikicitat|Zijah Sokolović}} {{Zlatna arena - sporedni glumac}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Sokolović, Zijah}} [[Kategorija:Rođeni 1950.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački režiseri]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski glumci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]] 49xezmzz4r6cbtspfmjphi775d4nd1f 3915143 3915140 2026-07-29T05:52:35Z Panasko 146730 3915143 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Zijah Sokolović | slika = Zijah Sokolović en face.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1950|12|22}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | alma_mater = [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu]] | zanimanje = Glumac i režiser | godine_aktivnosti = 1975-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = Lidija Stanković | partner = | djeca = 1 }} '''Zijah Sokolović''' ([[Sarajevo]], 22. decembra 1950), je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] glumac i režiser.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0812505/|title=Zijah Sokolovic|website=IMDb|access-date=12. 7. 2021}}</ref> Diplomirao je na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti]] u Sarajevu. Tekst "''Glumac je, glumac je glumac"'' je preveden na nekoliko jezika, i igrao je u dvadeset zemalja svijeta. Pored monodrama, uloga u televizijskim serijama i igranim filmovima, Zijah Sokolović je nastupao u sarajevskom ''[[Kamerni teatar 55|Kamernom teatru 55]]'' osamdesetih godina prošlog vijeka.<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/2303756.html|title=Zijah Sokolović, dramski umjetnik|website=Radio Slobodna Evropa|access-date=12. 7. 2021}}</ref> Kao prva generacija školovanih glumaca u BiH je postao član glumačkog ansambla “''Malo pozorište''”, u Sarajevu. Godine 1976. je diplomirao na Akademiji Scenskih Umjetnosti u Sarajevu, sa samostalnim projektom "''Ex Ponto''" [[Ivo Andrić|Ive Andrića]]. Sokolović živi, glumi i režira u [[Austrija|Austriji]] i [[Slovenija|Sloveniji]]. Direktor je dječijeg pozorišta [[Theaterland]] u [[Salzburg]]u, profesor na katedri za glumu [[Bruckner Konservatorium]]a u [[Linz]]u, umjetnički direktor pozorišnog festivala [[Dežela gledališća]] u Ljubljani te umjetnički vođa projekta ''Dramatično društvo''.<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.info/zijah-sokolovic/|title=Zijah Sokolović biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=12. 7. 2021}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://historija.ba/d/647-roden-zijah-sokolovic|title=Rođen Zijah Sokolović|website=Historija.ba|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> == Filmografija == === Filmovi === *[[Ostavljeni]] (2010) *Čitulja za Eskobara (2008) *Balkanski sindrom (2007) *Put lubenica (2006) *Otac (2005) *Konjanik (2003) *Ledina (2003) *[[Remake (film)|Remake]] (2003) *Bella Block - Im Namen der Ehre (2002) *Barabe! (2001) *Outsider (1997) *Gluvi barut (1990) *Karneval, anđeo i prah (1990) *Čovjek koji je znao gdje je sjever a gdje jug (1989) *Sile u vazduhu (1989) *Inat (1988) *Zaboravljeni (1988) *Hudodelci (1987) *Poslednji skretničar uzanog koloseka (1986) *Razgovori stari (1986) *Prokleta avlija (1984) *Pismo - Glava (1983) *Igmanski marš (1983) *Zadah tijela (1983) *Dvije polovine srca (1982) *[[Miris dunja]] (1982) *Samo jednom se ljubi (1981) *Zajedno (1981) *Bife 'Titanik' (1979) *Doktor Mladen (1975)<ref>{{Cite web|url=http://mojtv.hr/filmografija/glumac/8575/zijah-sokolovic.aspx|title=Zijah Sokolović - Filmografija|website=mojtv.hr|access-date=2026-07-28}}</ref> === TV serije === *"Ljubav, navika, panika" (2005) *"[[Praonica (serija)|Praonica]]" (2005) *"A sada Zijah" (2004) *"[[Memoari porodice Milić]]" (1990)<ref name=":0" /> *"Zaboravljeni" (1990) *"Večernja zvona" (1988) *"Zagrljaj" (1988) *"Štefica Cvek u raljama života" (1984) *"Karađoz" (1970) == Nagrade == * '''1979.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]; * '''2017. -''' VELIKA LISKA „Ahmet Obradović“ stručnog žirija 19.internacionalnog festivala „Mostarska liska“, Zijahu A.Sokolović za REŽIJU predstave „Demokracija“ u produkciji Thearta Zagreb i Yugoarta Beograd Mostar, BiH == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Imdb name|id=0812505}} {{wikicitat|Zijah Sokolović}} {{Zlatna arena - sporedni glumac}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sokolović, Zijah}} [[Kategorija:Rođeni 1950.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački režiseri]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski glumci]] [[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]] ph6l3r6tv2ct0s7xivmwlqdnd33buc3 0 19465 3915124 3901119 2026-07-28T18:24:42Z Grondilo 180038 3915124 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Thiamine structure.svg|mini|desno|225p|Tiamin]] '''Vitamin B1''' se još naziva i [[Tiramin|tiamin]] i aneurin. U [[Ćelija (biologija)|ćelijama]] tiamin je koenzim piruvat [[dekarboksilaze]] u reakcijama oksidativne [[dekarboksilacije]] 2-oksokiselina. Time tiamin učestvuje u tvorbi [[Piruvat|piruvata]], odnosno [[Pirogrožđana kiselina|pirogrožđane]] kiseline, u acetil-SoA ([[Acetil koenzim A|acetil koenzim A)]], koji nakon toga ulazi u [[Krebsov ciklus]] - karika [[Aerosmith|aerobnog]] i [[Anaerobni organizam|anaerobnog]] metabolizma. U ishrani izvor tiamina su [[kvasac]], [[mlijeko]], [[žitarice]], [[voće]] i [[povrće]]. Posljedica nedostatka ovog vitamina je bolest zvana beriberi, i često se javlja kod osoba koje pate od [[alkoholizam|alkoholizma]]. == Također pogledajte == * '''Vitamin B1''' (Tiamin) * [[Vitamin B2]] (Riboflavin) * [[Vitamin B3]](Nikotinamid) * [[Vitamin B5]] (Pantotenska kiselina) * [[Vitamin B6]] (Piridoksin) * [[Vitamin B9]] (Folna kiselina) * [[Vitamin B12]] (Cijanokobalamin) * [[Vitamin H]] (Biotin) == Vanjski linkovi == * [http://home.howstuffworks.com/vitamin-b.htm howstuffworks o vitaminu b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426204223/http://home.howstuffworks.com/vitamin-b.htm |date=26. 4. 2006 }} * [https://web.archive.org/web/20080822090753/http://www.vegsoc.org/info/b12.html Udruženje vegetarijanaca o vitaminu b 12] * [http://chemistry.gsu.edu/glactone/vitamins/b1/ Georgia State University] * [https://web.archive.org/web/20060426191308/http://www.anyvitamins.com/vitamin-b1-thiamin-info.htm Stranica anyvitamins] * [https://web.archive.org/web/20060428140048/http://www.greatvistachemicals.com/vitamins-vitamin/thiamine-vitamin-b1.html Stranica greatvistachemicals] {{Vitamini}} [[Kategorija:Esencijalni lijekovi Svjetske zdravstvene organizacije]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Pirimidini]] [[Kategorija:Tiazoli]] [[Kategorija:Tiamini]] [[Kategorija:B vitamini]] [[Kategorija:Koenzimi]] [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Bolesti živine]] [[Kategorija:Primarni alkoholi]] q6xzzvrojsfti0u2c2mv1lqzhjjjgy9 0 20343 3915172 3844692 2026-07-29T09:57:39Z KWiki 9400 [[Kategorija:Nikozija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3915172 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Naselje <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Nikozija | izvorno_ime = Λευκωσία | drugo_ime = | kategorija = Grad <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Nicosia Collage.png | opis_slike = Mozaik Nikozije <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Kipar | zastava_države = da <!-- *** Položaj i visina *** --> | nadmorska_visina = 220 | širina_stepeni = 35| širina_minuta = 10| širina_sekundi = 21| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 33| dužina_minuta = 21| dužina_sekundi = 54| dužina_IZ = E | najviši = | najviša_visina = | najniža = | najniža_visina = <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 51.06 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_metro = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = Jug: 55.014<br/>Sjever: 61.378 | stanovništvo_datum = 2016 | stanovništvo_urban = | stanovništvo_metro = | stanovništvo_opcina = | stanovništvo_gustoca = | stanovništvo_urban_gustoca = | stanovništvo_opcina_gustoca = | stanovništvo_metro_gustoca = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | vlada = | gradonačelnik = | gradonačelnik_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[UTC]]+02:00 | utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = 1010–1107 | pozivni broj = +357 22 | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = Cyprus location map.svg | karta_lokacija = Kipar <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = [http://www.nicosia.org.cy/ nicosia.org.cy] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Nikozija''' (Λευκωσία, Lefkosia, Lefkoşa) je najveći, a ujedno i [[glavni grad]] [[Kipar|Kipra]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Nicosia|title=Nicosia {{!}} national capital, Cyprus|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=27. 4. 2021}}</ref> Broji oko 170 000 stanovnika. Ime ovog grada u prijevodu sa [[Grčki jezik|grčkog]] bi otprilike značilo "bijeli grad". Kako je već poznato, kroz sami grad prolazi "zelena linija" pa je on podijeljen na [[Grčka|grčki]] i [[Turska|turski]] dio. Nešto veći dio pripada južnom, odnosno grčkom Kipru. Centar ovog grada, poznatiji kao Ledra, je ujedno i najpoznatiji i od turista najposjećeniji dio. Ovaj trg je također podijeljen, a na turskoj strani on nosi naziv Bahčeli. U blizini ovog trga smješteni su mnogi kulturno-historijski objekti poput Selimove džamije, Ledra palače i mnogih drugih. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Nicosia|Nikozija}} * [http://www.fit.ac.cy/index.php Univerzitet na Kipru] {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Glavni gradovi azijskih država}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država]] [[Kategorija:Kipar]] [[Kategorija:Nikozija| ]] bq9xa4v5p00yhvjkrt01utepz69hdzt 0 23897 3915123 3782121 2026-07-28T18:21:41Z Grondilo 180038 3915123 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Kontrola rađanja''' je uopšteni naziv za više različitih postupaka u svrhu sprječavanja začeća djeteta ili sprječavanja rađanja već začetog [[fetus]]a. Mehanizmi koji se koriste u svrhu sprječavanja začeća se obično nazivaju [[kontracepcija]], što je različito od pojma [[abortus]], koji predstavlja uklanjanje već začetog [[Embriologija|embrija]] ili [[fetus]]a što uzrokuje njegovu [[smrt]]. Kontrola rađanja je dosta kontraverzna tema u mnogim dijelovima svijeta, što je uzrokovano običajnim ili [[Religija|religioznim]] razlozima. Različiti su stepeni protivljenja kontroli rađanja, tako da postoje stanovišta da je neprirodan bilo koji vid te kontrole, do stanovišta koja se protive samo [[abortus]]u odnosno nasilnom prekidu već začetog [[života]]. == Historija kontrole rađanja == {{Proširiti sekciju}} == Metodi kontracepcije == [[Datoteka:Condoms on table.jpg|mini|300p|desno|Kondomi u različitim bojama]] * Uzdržavanje od [[seks]]a u potpunosti ili [[celibat]] (ovo ustvari i nije kontraceptivna metoda jer ustvari uopće i ne postoji mogućnost začeća) * Ne[[vagina]]lni [[seks]], kao što su ** seks bez [[penetracija|penetracije]] ** [[analni seks]] i [[oralni seks]] * Ispiranje vagine poslije [[Snošaj|snošaja]] ([[spermicid]]ima ili [[Voda|vodom]] * [[Prekinuti snošaj]] (coitus interruptus) * Metode barijere (često kombinovane sa [[spermicidi]]ma) ** [[Kondom]] ** [[Dijafragma]] * [[Hemija|Hemijske]] metode ** [[Kontraceptivna pilula]] * Intrauterne metode ** Intrauterni uložak * [[Metod plodnih dana]] * [[Sterilizacija]] {{Commonscat|Contraception}} [[Kategorija:Medicina]] [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Reproduktivna prava]] lw6kh9lrp64a5hn5419gq323nqxncvt 0 27654 3915141 3892254 2026-07-29T00:00:09Z VisokiPredstavnik 121981 3915141 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stadion | naziv_stadiona = Stadion "Rođeni" | nadimak = | slika = [[Datoteka:Stadion Rodjeni.jpg|250px]] | tekst = '''[[UEFA]]''' [[File:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[File:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[File:Nuvola apps mozilla.png|12px]] | puni_naziv = | bivši_nazivi = Stadion Vrapčići | lokacija = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43.378384|17.854382|format=dms|type:stadium_region:BA_scale:3000|display=inline,title}} | početak_izgradnje = | izgrađen = 1995. | otvoren = 25. novembar 1995.<ref name="https://telesport.telegram.hr/kolumne/na-posudbi/mjesto-koje-zovemo-dom/">{{cite web|title=Mjesto koje zovemo dom|url=https://telesport.telegram.hr/kolumne/na-posudbi/mjesto-koje-zovemo-dom/|website=telesport.telegram.hr|access-date=5. 4. 2020}}</ref> | renoviran = 2008. | proširen = 2006, 2020. | zatvoren = | srušen = | vlasnik = [[Mostar|Grad Mostar]] | operator = [[FK Velež Mostar]] | površina = Hibridni travnjak | semafor = LED | cijena_izgradnje = | arhitekt = | projektni_menadžer = | građevinski_inženjer = | servisni_inženjer = | glavni_poduzetnik = | glavni_poduzetnici = | kapacitet = 7000<ref>{{cite web |url= https://fkvelez.ba/stadion-rodjeni/ |title= Stadion "Rođeni" |publisher= FK Velež|access-date=31. 12. 2023|website=fkvelez.ba}}</ref> | rekordna_posjećenost = | dimenzije = 105 m × 68 m | korisnici = [[FK Velež Mostar]] (1995 - danas)<br/> ŽF/NK Emina Mostar (2017 - danas)<br/> [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Reprezentacija BiH]] (mlada) }} '''Stadion "Rođeni"''' [[nogomet]]ni je stadion u [[Mostar]]u. Smješten je u naselju [[Vrapčići]] sjeverno od grada i ima kapacitet 7.000 mjesta. Ovaj stadion kao alternativno rješenje koristi [[FK Velež Mostar|FK Velež]] za odigravanje domaćih utakmica sve dok se ne riješi pitanje [[Stadion pod Bijelim brijegom|Gradskog stadiona pod Bijelim brijegom]]. Stadion je 2006. renoviran izgradnjom male istočne i velike sjeverne tribine s približno 3.000 sjedećih mjesta, a traju radovi na zapadnoj tribini, nakon čega je u planu pokrivanje sjeverne i zapadne tribine.<ref name="AJB">{{cite web |url= http://balkans.aljazeera.net/vijesti/velez-treci-put-pravi-stadion-prvi-put-vlastiti |title= Velež treći put pravi stadion, prvi put vlastiti |author = Ibrahim Sofić |publisher= [[Al Jazeera Balkans]] |date= 4. 11. 2017 |access-date= 4. 11. 2017}}</ref> Cilj je da stadion u konačnici ispuni uvjete i za domaće i za međunarodne utakmice, uključujući i reprezentativne.<ref name="AJB"/> Prva utakmica pod reflektorima na ovom stadionu odigrana je 8. augusta 2020, kad je Velež u [[Mostarski derbi|gradskom derbiju]] savladao [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] s 2:0. == Operator stadiona == U svrhu pravnog regulisanja statusa objekta, Gradsko vijeće Grada Mostara je 12. oktobra 2012. godine donijelo odluku kojom se kompletno zemljište i prateći objekti stadiona dodjeljuju '''FK Velež Mostar''' na besplatno korištenje na razdoblje od 40 godina. Ovom odlukom zamijenjen je dotadašnji privremeni, jednogodišnji ugovor koji je zakonski pokrivao samo travnatu površinu od oko 8.000 m². Dugoročni ugovor omogućio je klubu neophodnu pravnu stabilnost za ispunjavanje infrastrukturnih kriterija i dobijanje licenci za učešća u Premijer ligi BiH i UEFA-inim takmičenjima, te otvorio put za apliciranje prema UEFA-inim razvojnim fondovima.<ref name="Jabuka.tv">{{cite web |url= https://www.jabuka.tv/fk-velez-dobio-stadion-u-vrapcicima-40-godina-na-koristenje/ |title=FK Velež dobio stadion u Vrapčićima 40 godina na korištenje |author = |publisher=Jabuka.tv |date= 12. 10. 2012 |access-date= 1. 6. 2026}}</ref><ref name="Hercegovina.info">{{cite web |url= https://www.hercegovina.info/sport/nogomet/velez-odustao-od-povratka-pod-bijeli-brijeg-dobili-vrapcice-na-40-god/50609/ |title=Velež odustao od povratka pod Bijeli brijeg: Dobili Vrapčiće na 40 god. |author = |publisher=Hercegovina.info |date= 13. 10. 2012 |access-date= 1. 6. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak nogometnih stadiona u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.transfermarkt.com/fk-velez-mostar/stadion/verein/628 Karakteristike Stadiona Rođeni] na ''transfermarkt.com'' * [http://www.fkvelez.ba/ Zvanična stranica FK Velež Mostar] {{FK Velež}} {{Stadioni Premijer lige BiH}} [[Kategorija:Sport u Mostaru|Stadion Vrapčići]] [[Kategorija:Nogometni stadioni u Bosni i Hercegovini|Vrapčići]] [[Kategorija:FK Velež]] 2oynwn98prt38cgv78fw0tqgk600kdq 0 28153 3915125 3309544 2026-07-28T18:29:29Z Grondilo 180038 3915125 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Cellulitis Left Leg.JPG|mini|desno|300px|Celulitis lijeve noge]] '''Flegmona''' ili '''celulitis''' je [[Difuzija|difuzna]] [[upala]] potkožnog [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. [[Upalni proces]] također se može razviti u [[Vezivno tkivo|vezivnom]] tkivu [[karlica|karlice]], [[retroperitonealnom]] području, perinefritičnom i intraorbitalnom području. Uzročnici [[Flegmona|flegmone]] su [[streptokoke]] (najčešće hemolitičke), [[stafilokoke]] i drugi [[gnoj|piogeni]] [[Mikroorganizam|mikroorganizmi]]. == Simptomi == [[Koža]] je topla, tamnocrvena, [[Edem|edematozna]] i vrlo [[Bol|bolna]]. Poslije 3-4 dana mogu nastati mjehuri i [[Nekroza|nekrotična]] žarišta. Celulitis je često pračen [[limfangitis]]om i regionalnim [[limfadenditis]]om. Liječenje: Mirovanje, [[Imobilizacija|imobiliziranje]] (kod flegmone okrajina) i [[antibiotici|antibiotska]] [[terapija]] ([[oksacilin]] ili [[cefalosporin]]). == Interdigitalna Flegmona == Nastaje zbog mikroozljeda dlana i [[Infekcija|infekcije]] [[žulj]]eva. Šaka je otečena, često jače na dorzumu, bolna, a [[prst]]i između kojih se nalazi gnojna upala malo su razmaknuti i savijeni. Liječenje: [[Incizija]] kroz kožu, potkožno tkivo i [[aponeuroza|aponeurozu]] u smjeru distalne brazde u dlanu, dreniranje, imobiliziranje i antibiotici == Također pogledajte == *[[Empijem]] *[[Apsces]] *[[Hidradenditis]] *[[Limfangiitis]] *[[Panaricij]] *[[Erizipel]] *[[Erizipeloid]] *[[Plinovita gangrena]] *[[Tetanus]] *[[Furunkul]] *[[Karabunkul]] *[[Progresivna bakterijska sinergistična gangrena]] [[Kategorija:Upale]] sbyzgkd5krmj6z4tumth789vqwy5x9i 0 36099 3915126 3766446 2026-07-28T18:40:14Z Grondilo 180038 3915126 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Warthogs (Phacochoerus africanus) young males eyeballing.jpg|mini|Agresivno ponašanje životinja]] '''Agresija''' je [[ponašanje]] ([[Emocije|emocionalna]] reakcija) kojemu je u osnovi namjera da se nanese šteta, da se neko fizički ili [[psiha|psihički]] povrijedi. Postoje aktivna i pasivna agresija: * aktivna agresija su [[Fizički napad|fizički]] i [[Verbalna komunikacija|verbalni]] napadi * pasivna agresija uzrokuje štetne posljedice namjernim ne poduzimanjem akcije (ne pomoći nekome zbog osjećaja [[mržnja|mržnje]] i neprijateljstva). Izvori agresije: osnova agresivnog poriva je unutrašnje tjelesno i psihičko stanje; pojavljuje se uz [[Osjećaji|osjećaj]] srdžbe i neprijateljstva; u frustrirajučim situacijama (u kojima je agresija samo jedan oblik reagiranja); kad osjećamo fizičku ili verbalnu prijetnju ili mogući napad (u ovakvim slučajevima agresija je izazvana agresijom). Agresija može biti: * direktna - usmjerena prema osobi koja je izazvala [[Frustracija|frustraciju]]; * indirektna - „pomaknuta agresija“ - usmjerena prema nekom ko je slabiji pa je lahka meta. U razvoju psihoanalize posvečivalo joj se malo [[Pažnja|pažnje]], ali nakon teorije libida [[Sigmund Freud|Freud]] se usmjerio da je postavi, u svojim djelima, kao cjelovit i nezavisan instinktni poriv. Putem dualne teorije nagona smjestio ju je u postojeću [[psihoanalitičku]] teoriju. Objašnjava je kao težnju za [[samouništenje]]m inspirisan [[Depresija (raspoloženje)|depresivnim]] stanjima i samoubistvima, koja se kasnije usmjerava prema drugim ljudima.Pojavljuje u [[nastranost]]ima, ne može se pratiti kroz uzastopne faze, ulazi u super ego, tjera čovjeka da kontroliše svoju prirodu, nekad se sjedinjuje sa [[Libido|libidom]]. == Također pogledajte == * [[Ljutnja]] {{Emocije}} {{Commonscat|Aggression}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Simptomi i znakovi mentalnih poremećaja]] 7jj3drophpi3mlwcadtjhjynp1ukxx0 0 36965 3915135 3805170 2026-07-28T21:09:50Z Palapa 383 3915135 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:1906_loma_prieta.png|desno|mini|Moderni i historijski seizmogrami]] [[Datoteka:Epicenter_Diagram.svg|desno|mini|Epicentar se nalazi direktno iznad [[Hipocentar|hipocentra]] [[Zemljotres|zemljotresa]] (koji se naziva i {{Em|focus}}).]] '''Epicentar'''<ref>{{Cite web|url=https://munsterartscienceandenterprise.com/volcanoes-lists-and-glossary/|title=Volcanoes Lists and Glossary|date=2023-12-10|website=Colman O'Keeffe|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref> ([[Grčki jezik|grčka]] riječ za sjedište iznad) jest mjesto neposredno iznad [[hipocentar|hipocentra]] ili žarišta [[zemljotres]]a. Te dvije tačke predstavljaju stalne tačke u kojima se rastojanje između neke tačke u odnosu na hipocentar naziva "hipocentralno rastojanje", a u odnosu na epicentar "epicentralno rastojanje". Hipocentralno rastojanje između epicentra i hipocentra naziva se dubina žarišta. Sva ta rastojanja iskazuju se u kilometrima, odnosno stepenima i minutima [[geografska širina|geografske širine]] i [[geografska dužina|dužine]]. Tim odrednicama utvrđuju se prostorni položaji žarišta na površini zemlje na kojima se ispoljilo djelovanje zemljotresa. Prvo poboljšanje koje je omogućilo preciznije određivanje lokacije bilo je korištenje [[Vrijeme (fizika)|vremenske]] skale. Umjesto pukog bilježenja ili snimanja apsolutnih kretanja [[Klatno|klatna]], [[Displacement (vector)|pomjeranja]] su ucrtavana na pokretnom grafu, pokretanom [[Sat (instrument)|satnim mehanizmom]]. Ovo je bio prvi [[Seismogram|seizmogram]] koji je omogućio precizno mjerenje vremena prvog [[Ground motion|pomjeranja tla]] i tačan prikaz naknadnih pomjeranja. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Seizmologija]] [[Kategorija:Geometrijski centri]] empayzdxb7o820q7mahof129dop4rhb 0 37724 3915120 3896895 2026-07-28T18:13:18Z Grondilo 180038 3915120 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:HI-Virion-en-2.png|mini|250p|Dijagram virusa HIV]] '''HIV''' (eng. ''human immunodeficiency virus'', "virus humane imunodeficijencije") je [[virus]] iz grupe [[retrovirus]]a, te uzročnik bolesti [[Sida|SIDA]]. Ovaj virus je, što po imenu zaključujemo, uzročnik opadanja sposobnosti [[Imunološki sistem|imunološkog sistema]] organizma. HIV za najčešću metu napada ima veoma bitne dijelove imunološkog sistema - CD4+ [[T-ćelija|T-ćelije]]. Ovaj virus vodi direktno i indirektno do pada u proizvodnji CD4+ T ćelija i do njihovog krajnjeg uništenja. CD4+ T ćelije su važna karika odbrambrenog sistema; kada je proizvodnja ovih ćelija ravna nuli, [[Imunološki sistem|imunološki]] sistem skoro da i ne funkcioniše. HIV također napada direktno organe kao što su [[bubreg|bubrezi]], [[srce]] i [[mozak]], što dovodi do prekida rada bubrega, [[Kardiomiopatija|kardiomiopatije]] i [[Encefalopatija|encefalopatije]]. Zbog kompromitovanja imunološkog sistema oboljelih od ovog [[Virus|virusa]], mnogi problemi sa kojim se oboljeli suočavaju su obične oportunističke bolesti poput [[Prehlada|prehlade]], od kojih bi u normalnim uslovima imuni sistem mogao da se odbrani. HIV se prenosi putem [[Tjelesna tečnost|tjelesnih tečnosti]], na primjer tokom [[Analni kanal|analnog]], [[vaginalnog]] i [[Oralni seks|oralnog]] seksa, putem [[Transfuzija krvi|transfuzije krvi]], nesavjesnim korištenjem igala ovisnika kod intravenske upotrebe [[droga]], i preko [[placenta|placente]] (između majke i fetusa). HIV je porijeklom iz oblasti južno od [[Sahara|Sahare]], u [[Afrika|Africi]]. Ova bolest je trenutno globalna [[epidemija]]. [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetska Zdravstvena Organizacija]] (WHO) je potvrdila da je u 2004 oboljelo 3 miliona ljudi više nego u prethodnoj godiini, i da broj oboljelih ljudi u 2004 iznosi 40 miliona. == Otkriće == 1983. naučnici u [[Francuska|Francuskoj]], na čelu sa [[Luc Montagnier]]om, su prvi otkrili virus koji dovodi do bolesti SIDA-e. Nazvali si virus LAV (eng. ''lymphadenopathy-associated virus)'', što znači da su oni u početku virus usko povezivali sa [[Limfni sistem|limfnim sistemom]]. Iste godine, [[Robert Galo]] iz [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a, je potvrdio postojanje virusa i nazvao ga je HTLV-III, ''human T lymphotropic virus type III'', jer je otkrio vezu između CD+ T-ćelija i virusa. 1986. oba naziva su preinačena u HIV. Utvrđeno je postojanje dva tipa virusa, HIV-1 i HIV-2. HIV-1 je opasniji i ima veći stepen zaraze i lakše se prenosi sa osobe na osobu, i u velikom broju je glavni uzročnik SIDA-e u svijetu. HIV-2 je lokalizovan na dijelove [[Zapadna Afrika|zapadne Afrike]]. Međutim, oba tipa virusa vode porijeklo iz [[Srednja Afrika|centralne Afrike]], tačno ispod Sahare. HIV vodi biološko porijeklo od SIV (eng. s''imian immunotropic virus'', "virus majmunske imunotropije"), koji izaziva imunodeficijenciju afričkih zelenih majmuna. [[Datoteka:HIV-1 Transmission electron micrograph AIDS02bbb lores.jpg|mini|200p|Prijenos HIVa]] Virus ima omotač sastavljen od [[proteini|proteina]] i [[masti]] koji ga čini osjetljivim na [[Dezinfekcija|dezinficijense]] i rastvarače (poput medicinskog [[Alkohol|alkohola]], [[formaldehid]]a, [[dezderman]]a, [[hloroform]]a i slično). Također, virus je veoma neotporan u spoljašnjoj sredini; van ljudskog organizma živi nekoliko sekundi i osjetljiv je na povišene [[Temperatura|temperature]]. Van ljudskog organizma može živjeti samo na veoma niskim temperaturama (kao što je temperatura [[Tečni azot|tečnog azota]] od -70&nbsp;°C). U svim zdravstvenim ustanovama, kao zaštita od prenošenja ovog virusa, primjenjuje se upotreba ili instrumenata za jednokratnu upotrebu, ili standardna suha [[sterilizacija]] ili autoklaviranje, koje su više nego dovoljne da unište virus HIV-a. HIV napada prvenstveno CD4+ ćelije, a to su CD4 [[limfociti]], [[makrofag]]i i [[antigen]] prezentujuće ćelije, posljednje dvije vrste su i rezervoar virusa. HIV koristi CD4 receptor ovih ćelija kao ulazna vrata - vezuje se za njega, koji omogućava da prodre u ćeliju. Međutim, potreban mu je još jedan koreceptor, a to je molekul [[CCR5]] ili [[CXCR4]], koji se također nalazi na membrani ovih ćelija. Smatra se da su ljudi kojima ovi receptori ili nedostaju ili su promijenjeni putem mutacije imuni na SIDA-u. Smanjenjem broja ovih ćelija imuniteta, posebno CD4 limfocita odbrambeni sistem slabi što omogućava invaziju drugih mikroorganizama: [[Virus (biologija)|virusa]], [[bakterija]], [[Gljivica|gljiva]] i [[Paraziti|parazita]]. Slabljenje imunološkog sistema izaziva i pojavu [[tumor]]a. == Također pogledati == * [[Inhibitor reverzne transkriptaze]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20071028025557/http://www.multiculturalhivhepc.net.au/bosnian/portal.asp?lang=bos Multi-jezična stranica o HIV/SIDI i Hepatitisu C] * [https://web.archive.org/web/20191213225029/http://hivinsite.ucsf.edu/ HIV InSite] * [http://www.aidsmap.org Aidsmap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804225717/https://aidsmap.org/ |date=4. 8. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20071108103558/http://www.theglobalfund.org/programs/countrysite.aspx?countryid=BIH&lang=en Bosnia and Herzegovina and the Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis, and Malaria] * [http://www.youthpeer.net/site/index.php YouthPeer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080109011223/http://www.youthpeer.net/site/index.php |date=9. 1. 2008 }} {{Commonscat}} [[Kategorija:Bolesti]] [[Kategorija:Uzroci smrti]] [[Kategorija:Karcinogene grupe 2B po IARC]] [[Kategorija:Spolno prenosive bolesti]] cazrebexglbw4ckvwtn9pze7a1xqlxu 3915145 3915120 2026-07-29T06:09:37Z Panasko 146730 3915145 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:HI-Virion-en-2.png|mini|250p|Dijagram virusa HIV]] '''HIV''' (eng. ''human immunodeficiency virus'', "virus humane imunodeficijencije") je [[virus]] iz grupe [[retrovirus]]a, te uzročnik bolesti [[Sida]]. Ovaj virus je, što po imenu zaključujemo, uzročnik opadanja sposobnosti [[Imunološki sistem|imunološkog sistema]] organizma. HIV za najčešću metu napada ima veoma bitne dijelove imunološkog sistema - CD4+ [[T-ćelija|T-ćelije]]. Ovaj virus vodi direktno i indirektno do pada u proizvodnji CD4+ T ćelija i do njihovog krajnjeg uništenja. CD4+ T ćelije su važna karika odbrambrenog sistema; kada je proizvodnja ovih ćelija ravna nuli, [[imunološki sistem]] skoro da i ne funkcioniše. HIV također napada direktno organe kao što su [[bubreg|bubrezi]], [[srce]] i [[mozak]], što dovodi do prekida rada bubrega, [[Kardiomiopatija|kardiomiopatije]] i [[Encefalopatija|encefalopatije]]. Zbog kompromitovanja imunološkog sistema oboljelih od ovog [[virus]]a, mnogi problemi sa kojim se oboljeli suočavaju su obične oportunističke bolesti poput [[Prehlada|prehlade]], od kojih bi u normalnim uslovima imuni sistem mogao da se odbrani. HIV se prenosi putem [[Tjelesna tečnost|tjelesnih tečnosti]], na primjer tokom [[Analni kanal|analnog]], [[vaginalnog]] i [[Oralni seks|oralnog]] seksa, putem [[Transfuzija krvi|transfuzije krvi]], nesavjesnim korištenjem igala ovisnika kod intravenske upotrebe [[droga]], i preko [[placenta|placente]] (između majke i fetusa). HIV je porijeklom iz oblasti južno od [[Sahara|Sahare]], u [[Afrika|Africi]]. Ova bolest je trenutno globalna [[epidemija]]. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) je potvrdila da je u 2004 oboljelo 3 miliona ljudi više nego u prethodnoj godiini, i da broj oboljelih ljudi u 2004 iznosi 40 miliona. == Otkriće == 1983. naučnici u [[Francuska|Francuskoj]], na čelu sa [[Luc Montagnier]]om, su prvi otkrili virus koji dovodi do bolesti SIDA-e. Nazvali si virus LAV (eng. ''lymphadenopathy-associated virus)'', što znači da su oni u početku virus usko povezivali sa [[Limfni sistem|limfnim sistemom]]. Iste godine, [[Robert Galo]] iz [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a, je potvrdio postojanje virusa i nazvao ga je HTLV-III, ''human T lymphotropic virus type III'', jer je otkrio vezu između CD+ T-ćelija i virusa. 1986. oba naziva su preinačena u HIV. Utvrđeno je postojanje dva tipa virusa, HIV-1 i HIV-2. HIV-1 je opasniji i ima veći stepen zaraze i lakše se prenosi sa osobe na osobu, i u velikom broju je glavni uzročnik SIDA-e u svijetu. HIV-2 je lokalizovan na dijelove [[Zapadna Afrika|zapadne Afrike]]. Međutim, oba tipa virusa vode porijeklo iz [[Srednja Afrika|centralne Afrike]], tačno ispod Sahare. HIV vodi biološko porijeklo od SIV (eng. s''imian immunotropic virus'', "virus majmunske imunotropije"), koji izaziva imunodeficijenciju afričkih zelenih majmuna. [[Datoteka:HIV-1 Transmission electron micrograph AIDS02bbb lores.jpg|mini|200p|Prijenos HIVa]] Virus ima omotač sastavljen od [[proteini|proteina]] i [[masti]] koji ga čini osjetljivim na [[Dezinfekcija|dezinficijense]] i rastvarače (poput medicinskog [[alkohol]]a, [[formaldehid]]a, [[dezderman]]a, [[hloroform]]a i slično). Također, virus je veoma neotporan u spoljašnjoj sredini; van ljudskog organizma živi nekoliko sekundi i osjetljiv je na povišene [[Temperatura|temperature]]. Van ljudskog organizma može živjeti samo na veoma niskim temperaturama (kao što je temperatura [[Tečni azot|tečnog azota]] od -70&nbsp;°C). U svim zdravstvenim ustanovama, kao zaštita od prenošenja ovog virusa, primjenjuje se upotreba ili instrumenata za jednokratnu upotrebu, ili standardna suha [[sterilizacija]] ili autoklaviranje, koje su više nego dovoljne da unište virus HIV-a. HIV napada prvenstveno CD4+ ćelije, a to su CD4 [[limfociti]], [[makrofag]]i i [[antigen]] prezentujuće ćelije, posljednje dvije vrste su i rezervoar virusa. HIV koristi CD4 receptor ovih ćelija kao ulazna vrata - vezuje se za njega, koji omogućava da prodre u ćeliju. Međutim, potreban mu je još jedan koreceptor, a to je molekul [[CCR5]] ili [[CXCR4]], koji se također nalazi na membrani ovih ćelija. Smatra se da su ljudi kojima ovi receptori ili nedostaju ili su promijenjeni putem mutacije imuni na SIDA-u. Smanjenjem broja ovih ćelija imuniteta, posebno CD4 limfocita odbrambeni sistem slabi što omogućava invaziju drugih mikroorganizama: [[Virus (biologija)|virusa]], [[bakterija]], [[gljivica]] i [[Paraziti|parazita]]. Slabljenje imunološkog sistema izaziva i pojavu [[tumor]]a. == Također pogledati == * [[Inhibitor reverzne transkriptaze]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20071028025557/http://www.multiculturalhivhepc.net.au/bosnian/portal.asp?lang=bos Multi-jezična stranica o HIV/SIDI i Hepatitisu C] * [https://web.archive.org/web/20191213225029/http://hivinsite.ucsf.edu/ HIV InSite] * [http://www.aidsmap.org Aidsmap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804225717/https://aidsmap.org/ |date=4. 8. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20071108103558/http://www.theglobalfund.org/programs/countrysite.aspx?countryid=BIH&lang=en Bosnia and Herzegovina and the Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis, and Malaria] * [http://www.youthpeer.net/site/index.php YouthPeer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080109011223/http://www.youthpeer.net/site/index.php |date=9. 1. 2008 }} {{Commonscat}} [[Kategorija:Bolesti]] [[Kategorija:Uzroci smrti]] [[Kategorija:Karcinogene grupe 2B po IARC]] [[Kategorija:Spolno prenosive bolesti]] 5i647g8jdw68i4f7zaednvd2u9wsu4d 0 55678 3915121 3747531 2026-07-28T18:14:26Z Grondilo 180038 3915121 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Rak pluća | sinonimi = <!-- ili |sinonim= --> | slika = Pathology of the lung (cancer).jpg | veličina_slike = | alt = | opis_slike = Kancerozno tkivo pluća | izgovor = | specijalnost = <!-- sa Wikipodataka ili vrijednost unesena u šablon --> | simptomi = | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = | uzroci = <!-- ili |uzrok= --> | rizici = <!-- ili |rizik= --> | dijagnoza = | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = <!-- ili |tretman= --> | lijek = | prognoza = | frekvencija = | smrtnost = }} '''Rak pluća''' je [[bolest]] u kojoj se [[ćelija|ćelije]] raka nalaze u [[pluća|plućima]] ili [[bronhije|bronhijima]]. Primarni [[malignost|maligni]] [[Tumor|tumori]] pluća najčešće potiču iz transformiranih [[epitel]]nih ćelija [[sluznica|sluznice]], odnosno čine ih karcinomi [[Bronhi|bronhija]]. Osjetno rjeđe primarni [[Rak (bolest)|rak]] pluća može biti i iz drugih ćelija, npr. [[karcinoidi]], [[sarkomi]]. Rak pluća je najčešća maligna bolest kod [[muškarac]]a, a u posljednje vrijeme sve je češći i kod [[žena]]. Neke podvrste ili varijacije raka pluća: * [[Adenokarcinomi karcinom]] * [[Bronhoalveolarni karcinom]] * [[Karcinom pločastih ćelija]] ** [[epidermoidni karcinom]] ** [[planocelularni karcinom]] * [[Karcinom velikih ćelija]] * [[Karcinom malih ćelija]] (mikrocelularni) == Vanjski linkovi == {{commons|Lung cancers}} {{stub-med}} {{Medicinski izvori |DiseasesDB = 7616 |ICD10 = {{ICD10|C|33||c|30}}–{{ICD10|C|34||c|30}} |ICD9 = {{ICD9|162}} |ICDO = |OMIM =211980 |MedlinePlus = 007194 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 1333 |eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1336}} {{eMedicine2|emerg|335}} {{eMedicine2|radio|807}} {{eMedicine2|radio|405}} {{eMedicine2|radio|406}} |MeshID = D002283 }} {{Tumori}} [[Kategorija:Onkologija]] [[Kategorija:Vrste karcinoma]] rgdvhfw5ikhl6ha9ttpp1d2lat7giii 0 67971 3915119 3914688 2026-07-28T18:09:11Z Grondilo 180038 3915119 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Zubi čovjeka | slika = Maxillary second premolars01-01-06.png | opis = Drugi predkutnjak (gornja vilica) }} '''Drugi desni gornji pretkutnjak''' ([[Latinski jezik|lat.]] dens praemolaris secundus superior dex.) zauzima peto mesto u gornjem desnom dentalnom luku i nalazi se između [[d14|prvog pretkutnjaka]] i [[d16|prvog kutnjaka]]. Ovaj [[zub]] obrazuje okluzalnu jedinicu sa [[d44|donjim drugim pretkutnjakom]] i [[d46|prvim molarom]]. Oblikom i funkcijom je sličan [[d14|prvom gornjem premolaru]], ali za razliku od njega ima neznatno manju i zaobljeniju krunu, pravilan znak ugla i luka, samo jedan korijen i obično nema mezijalni konkavitet i marginalne fisure. Na osnovu ovih atributa tipa gornjih [[Premolar|premolara]], moguće je razlikovati ova dva zuba. U mastikaciji drugi pretkutnjak učestvuje u kidanju i mljevenju hrane, a značajan je i sa stanovišta estetike i fonetike. U [[Gornja vilica|gornjoj vilici]] postoje dva druga premolara, koja se obilježavaju na sljedeći način: * stalni gornji desni drugi pretkutnjak – 15; * stalni gornji lijevi drugi pretkutnjak – 25. == Kruna zuba == Kruna ovog zuba ima oblik valjka i uža je u mezio-distalnom pravcu, nego u vestibulo-oralnom. Kao i prvi pretkutnjak ima griznu površinu sa kvržično-grebenskim i fisurnim kompleksom. Kruna se opisuje iz pet aspekata: bukalnog, palatinalnog, dva proksimalna i okluzalnog. ===Bukalni aspekt=== Bukalna površina je petougaonog oblika i u cjelini je konveksna. Maksimum konveksiteta se nalazi u srednjoj i cervikalnoj trećini, a u mezio-distalnom pravcu je varijabilan. Naime, na bukalnoj površini nalazi se dobro izražen bukalni kvržični greben, koji polazi od vrha kvržice i gubi se u ispupčenju cervikalne trećine. To je zapravo dobro izražen srednji lobus ove strane. Vrh kvržice je obično nagnut mezijalno (pravilan znak ugla i luka), ali može pokazivati i odstupanja. Stoga je i maksimum konveksiteta i pravac pružanja grebena varijabilan. Greben dijeli bukalnu površinu na dvije nejednake razvojne depresije: mezijalnu i distalnu. Slično labijalnoj površini prednjih zuba, i ovde su prisutne preklopne linije u cervikalnoj trećini i one prate oblik caklinsko-cementnog spoja. Cervikalna linija je konveksna u apikalnom smeru, ali je njen konveksitet manji u odnosu na prednje zube. Bukalna površina okluzalno prelazi u griznu površinu, tačnije bukalnu kvržicu i formira bukookluzalni greben. Greben je vrhom kvržice podijeljen na mezijalni i distalni dio i distoookluzalni kvržični greben je obično duži i ravniji. Mezijalna ivica bukalne površine se spaja sa mezijalnim kvržičnim grebenom i obrazuje meziookluzalni ugao. Mezijalni profil je konveksan u okluzalnoj i srednjoj, a konkavan u cervikalnoj trećini krune. Distalni profil je sličan mezijalnom, ali se visina konture nalazi na spoju srednje i okluzalne trećine. Okluzalni profil površine je sličan kao kod očnjaka i na njemu dominira vrh bukalne kvržice. Iz ovog aspekta ne vidi se palatinalna kvržica, jer je palatinalna površina u cijelosti manja od bukalne. ===Palatinalni aspekt=== Palatinalna površina podsjeća na bukalnu, ali je zaobljenija, uža i kraća od nje. Također je konveksna i maksimum konveksiteta se nalazi na spoju okluzalne i srednje trećine. Bikuspalna (transverzalna) simetrala povezuje vrhove bukalne i oralne kvržice i dijeli ovu površinu na dvije simetrične polovine. Za razliku od bukalne površine, ovde nisu prisutne razvojne depresije i preklopne linije. Na prelazu palatinalne u lingvalnu površinu nalazi se oralna kvržica, koja je neznatno niža od bukalne i lokalizovana je na sredini krune ili nešto mezijalnije. Prelaz palatinalne u proksimalne površine je zaobljen, a proksimalni profili su konveksni. Okluzalni profil je sličan kao kod bukalne površine. ===Proksimalni aspekt=== Proksimalne površine su oblika pravougaonika, sa većim buko-palatinalnim promijerom. Mezijalna površina je nešto šira, duža i ravnija od distalne. Međutim, u zavisnosti od karaktera znaka luka, ovi odnosi se mijenjaju. Kao i kod prednjih zuba, ove površine konverguju oralno i ka vratu zuba. Bukalni profil proksimalnih površina je konveksan, sa visinom konture u cervikalnoj trećini, a oralni je također u cijelosti ispupčen i maksimum konveksiteta se nalazi u srednjoj trećini krune. Na okluzalnom profilu jasno se uočavaju bukalna i palatinalna kvržica, koje su skoro podjednake visine. Od vrhova kvržica ka centralnoj fisuri polaze triangularni grebenovi i spajaju se pod uglom od 45º. Proksimalne granice unutrašnjeg okluzalnog polja grade mezijalni i distalni marginalni greben. Od vrha kvržica u mezio-distalnom pravcu polaze mezijalni i distalni kvržični greben i oni se spajaju sa ivičnim, gradeći pri tome odgovarajuće uglove. Cervikalna linija je iregularno konveksna u okluzalnom smeru. ===Okluzalni aspekt=== Grizna površina ima sličan raspored kvržica i fisura kao kod prvog pretkutnjaka. ===Spoljašnje okluzalno polje=== Kontura spoljašnjeg okluzalnog polja je ovalna, mezijalni i distalni uglovi su jače zaobljeni, a proksimalni profili su skoro paralelni. Takođe, bukalni kvržični grebeni i lobusi su slabije izraženi. ===Unutrašnje okluzalno polje=== Unutrašnje okluzalno polje ima oblik trapezoida. Njegovu granicu čini tzv. diobena linija u čiji sastav ulaze mezijalni i distalni kvržični grebenovi i slobodne ivice marginalnih grebenova. Najkarakterističnije obilježje grizne površine su kvržično-grebenski i fisurni kompleks. Od vrha bukalne kvržice polaze četiri grebena: bukalni (koji se pruža u spoljašnje okluzalno polje, prema bukalnoj površini), palatinalni ili oralni (koji se pruža ka centralnoj brazdi, a naziva se i triangularni) i mezijalni i distalni kvržični greben (koji se pružaju ka odgovarajućim marginalnim grebenovima). Bukalna kvržica ima i četiri kose površine: meziobukalna, distobukalna, meziolingvalna i distolingvalna. Posljednje dvije su tzv. funkcionalne kosine. Na palatinalnoj kvržici također se nalaze slični detalji kao na bukalnoj, a nazivi su im u skladu sa njihovim pravcem pružanja. Ove kvržice su skoro podjednake visine. Proksimalni grebenovi čine bočne granice unutrašnjeg okluzalnog polja. Glavni dio fisurnog kompleksa čini centralna razvojna brazda (lat. fissura centralis) koja se pruža mezio-distalno i razdvaja triangularne grebene kvržica i proksimalno se uliva u triangularne jame. U dubini svake jame nalazi se jamica (lat. fossula mesialis et distalis) iz koje izviru bukalna i lingvalna brazda i pružaju se ka temenima odgovarajućih uglova. Za razliku od prvog premolara, centralna fisura ovog zuba je kraća i ima nepravilniji oblik i pravac pružanja, a također je često odsutna meziomarginalna brazda. == Vrat zuba== [[Vrat]] zuba (lat. collum dentis) se nalazi u predijelu caklinsko-cementnog spoja i ima istu konturu kao i kod prednjih zuba. U ovom predijelu nalazi se cervikalna linija, koja je konveksna na sve četiri površine krune. == Korijen zuba == Korijen gornjeg drugog pretkutnjaka je jednokrak i kupastog je oblika. U cijelosti je nagnut distalno (pravilan znak korijena), a ponekad i oralno. Na presijeku je ovalnog oblika sa većim buko-oralnim promijerom. Duž mezijalne i distalne strane korijena pružaju se jasno izražene uzdužne brazde. == Dimenzije == {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |! style="background:#ffdead;" colspan=5 align="center" | '''Drugi gornji pretkutnjak''' |- |- bgcolor="#efefef" ! Mezio-distalna širina !! Vestibulo-oralna širina !! Visina krune !! Dužina korijena !! Ukupna dužina zuba |- |align="center" | 7,0&nbsp;mm || align="center" | 9,0&nbsp;mm || align="center" | 8,5&nbsp;mm || align="center" | 14,0&nbsp;mm || align="center" | 22,5&nbsp;mm |} == Razvoj zuba == {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |- bgcolor="#efefef" ! Početak kalcifikacije !! Kompletno formirana kruna !! Nicanje (erupcija)) !! Završen rast korijena |- |align="center" | 2 - 2^1/4 godine || align="center" | 6 - 7 godina || align="center" | 11 - 12 godina || align="center" | 12 - 14 godina |} == Varijacije == Gornji drugi premolar pokazuje širok opseg varijacija, koje se odnose na * oblik kvržica, * pojavu dopunskog grebena, * izgled marginalnog grebena, * pojavu iregularnog fisurnog kompleksa, * izgled krune s bukalnog aspekta, * oblik, veličinu i broj korjenova i dr. [[Kategorija:Zubi]] oizxnnik7xx3aqmel966uaf58daulvu 0 75587 3915122 3161461 2026-07-28T18:17:10Z Grondilo 180038 3915122 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Diagram of the human heart (cropped) bs.svg|mini|desno|300px|Dijagram ljudskog srca]] '''Bikuspidalni zalistak''' ('''lijevi atrioventrikularni zalistak''' ili '''mitralni zalistak''') je [[srčani zalisci|zalistak]] u [[srce|srcu]] koji se nalazi između [[lijeva srčana pretkomora|lijeve pretkomore]] i [[lijeva srčana komora|lijeve komore]]. Naziv mitralni dolazi od sličnosti zaliska sa [[mitra|mitrom]], biskupskom kapom. == Funkcija == Bikuspidalni zalistak služi za usmjeravanje [[krv]]i iz lijeve [[Srčana pretkomora|pretkomore]] u lijevu [[Srčana komora|komoru]]. Prilikom [[sistola|sistole]] pretkomore ovaj zalistak je otvoren. Na kraju sistole pretkomore, odnosno [[dijastola|dijatostole]] komore, ovaj zalistak se zatvara sprečavajući tako povratak krvi u pretkomoru i stoji zatvoren tokom trajanja sistole lijeve komore. == Anatomija == Bikuspidalni zalistak se sastoji od dva zaliska koji zatvaraju [[Atrioventrikularna pregrada|atrioventrikularni]] otvor. Otvor je okružen [[Srčani skelet|fibroznim]] prstenom. Zalisci su povezani sa zidom lijeve komore pomoću ''[[chordae tendineae]]'', da bi se spriječilo njihovo uvrtanje u pretkomore. {{Srce}} [[Kategorija:Srce]] 1f33i07lneaerhr67w37shnlq9jtksz 0 87309 3915128 3804621 2026-07-28T18:49:30Z Grondilo 180038 3915128 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Patogen''' (od [[grčki jezik|gr.]] πάθος - ''pathos'' - "patnja, strast", i γἰγνομαι - ''gignomai'' - "rađam"), ili '''klica''', je [[biologija|biološki]] agent koji uzrokuje bolest organizma. Patogen, dakle, na [[Grčka|grčkom]] jeziku znači "onaj koji uzrokuje patnju". Postoji više puteva i sredina iz kojih patogeni mogu doprijeti u [[Organizam (biologija)|organizam]] domaćina. Period u kojem se patogen može očuvati van ljudskoj tijela zavisi od sredine u kojoj se nalazi, a najduže se može održati u tlu. Organizam ima mnoge prirodne mehanizme odbrane od najčešćih patogena kao što je [[Pneumocystis]]. Odbranu čine čovječiji [[imuni sistem]] i neke "korisne" [[bakterija|bakterije]] koje obitavaju u ljudskom tijelu. Dakle, ako su ili [[Imunološki sistem|imuni sistem]] ili korisne [[Bakterija|bakterije]] oštećeni na neki način, npr. [[hemoterapija|hemoterapijom]], [[Virusna bolest|virusom]] [[HIV]] ili [[antibiotik|antibioticima]] (koji se koriste za uništenje nekih drugih patogena), tada patogene bakterije, do tada uspješno odbijane, počinju svoje ubrzano razmnožavanje i napadaju organizam domaćina. Ovakvi slučajevi zovu se [[Oportunistička infekcija|oportunističke infekcije]]. Neki patogeni, poput bakterije ''[[Yersinia pestis]]'' (uzročnik [[epidemija]] [[Crna kuga|Crne kuge]]), virus ''[[Variola]]'' i [[protozoa]] [[Malarija|malarije]], su uzrokovali veliki broj žrtava i posljedica po preživjele. U današnje vrijeme je potrebno obratiti pažnju na virus HIV-a koji izaziva [[Sida|Sidu]] (AIDS) i već je zarazio nekoliko miliona ljudi, te [[SARS]] (od {{jez-en|Severe Acute Respiratory Syndrome}} - Teški akutni respiratorni [[sindrom]]) i virus [[gripa|gripe]]. Iako se [[medicina]] uspješno bori protiv mnogih patogena metodom vakcinacije i upotrebom [[Antibiotik|antibiotika]] i [[Fungicid|fungicida]], patogeni i dalje predstavljaju ozbiljnu prijetnju [[Zdravlje|zdravlju]] i životu ljudi. Metode [[Prevencija (šah)|prevencije]] uključuju održavanje tjelesne [[higijena|higijene]] i higijenu [[Hrana|hrane]] i [[vode]]. Ipak, nisu ni svi patogeni štetni. U [[entomologija|entomologiji]], nauci o [[Insekti|insektima]], patogeni služe kao biološko sredstvo za kontrolu populacije gamadi i napasti. Prema sposobnosti da izazovu bolest, bakterije se dijele na: primarno patogene, uvjetno patogene i nepatogene bakterije. Primarno patogene bakterije mogu izazvati [[Infekcija|infekciju]] i [[bolest]] i kod osoba koje imaju očuvan imuni sistem. One najčešće ulaze u organizam preko [[Respiratorni centar|disajnog]], [[Probavni sistem čovjeka|probavnog]] ili [[Urogenitalni sis|urogenitalnog]] sistema, a ponekad i putem uboda insekata ili povreda kože. Oštećenja [[Tkivo|tkiva]] i organa tokom bakterijske infekcije mogu nastati direktnim djelovanjem bakterija i njihovih toksina ili kao posljedica pretjeranog imunog odgovora domaćina. Kada mikroorganizam dođe u kontakt s domaćinom, može doći do same kolonizacije bez reakcije organizma, zatim do infekcije pri kojoj imuni sistem reaguje, ili do razvoja bolesti sa oštećenjem tkiva i pojavom simptoma. Infekcija ne mora uvijek dovesti do bolesti, jer se može odvijati bez simptoma, što se naziva asimptomatska infekcija ili kliconoštvo. Uslovno patogene bakterije rijetko izazivaju bolest kod osoba sa očuvanim imunim sistemom, ali često uzrokuju infekcije kod imunokompromitovanih osoba. One su obično dio normalne mikrobiote kože i sluznica, ali ako dospiju u dijelove tijela koji su inače sterilni, mogu izazvati bolest. Escherichia coli je primjer bakterije koja normalno živi u crijevima zdravih ljudi, ali može izazvati infekcije mokraćnih puteva, sepsu ili meningitis. Normalna mikrobiota ima važnu ulogu u očuvanju zdravlja, ali njena ravnoteža može biti poremećena dugotrajnom upotrebom antibiotika širokog spektra, što može dovesti do prekomjernog razmnožavanja uslovno patogenih mikroorganizama, poput gljivica koje izazivaju kandidijazu. [[Virulencija]] predstavlja stepen sposobnosti mikroorganizma da izazove [[bolest]] i zavisi od njegove invazivnosti, infektivnosti i patogenog potencijala. Unutar iste vrste bakterija mogu postojati različiti sojevi koji se razlikuju po stepenu virulencije. Ona označava sposobnost mikroorganizma da ošteti organizam domaćina i rezultat je složene interakcije između bakterije i domaćina. == Vrste == === Bakterijski patogeni === Iako većina bakterija nije štetna ili je čak korisna, nekoliko vrsta bakterija mogu izazvati infektivne bolesti. Najčešće su [[tuberkuloza]] ([[Mycobacterium tuberculosis]]), upala pluća (mogu je izazvati bakterije [[Streptococcus]] i [[Pseudomonas]]), zatim trovanja hranom, odnosno bakterijama [[Shigella]], [[Campylobacter]] i [[Salmonella]]. Patogene bakterije su uzrok i [[tetanus]]a, [[tifus]]a, [[difterija|difterije]], [[sifilis]]a i [[lepra|lepre]]. Bakterije obično mogu uništiti antibiotici. Dužina bakterija iznosi oko 1-5 [[mikrometar]]a. === Virusni patogeni === Patogeni virusi najčešće su pripadnici familija [[Adenoviridae]], [[Picornaviridae]], [[Herpesviridae]], [[Hepadnaviridae]], [[Flaviviridae]], [[Retroviridae]], [[Orthomyxoviridae]], [[Paramyxoviridae]], [[Papovaviridae]], [[Rhabdoviridae]], [[Togaviridae]], i izazivaju bolesti poput boginja, gripe, zaušnjaka, ospica, šarlaha i sl. I Ebola je patogeni virus. Dužina virusa je oko 20-300 [[nanometar]]a. == Snaga patogena == Nova teorija o patogenima tvrdi da što je veća njihova sposobnost da prežive van organizma domaćina to su više opasniji. Na primjer, virus boginja (''variola virus'') može opstati van ljudskog tijela oko 885 dana. Ovo je i jedan od najsmrtonosnijih virusa, jer ubija jednog od deset zaraženih. Virus tuberkuloze ubija jednog od pet zaraženih, a može opstati samo 244 dana van tijela čovjeka. Smrtonosni virus Ebole ubija devet od deset zaraženih ljudi. == Prenošenje == Jedan od primarnih uzroka kontaminacije hrane ili vode je ispuštanje nefiltriranih i netretiranih kanalizacionih otpadnih i fekalnih voda u vodene tokove ili poljoprivredno zemljište. Ljudi koji se hrane i piju na takvim područjima neminovno postaju žrtve zaraze. Prljave ruke i uopšte neodržavanje lične higijene i higijene stanovanja samo pospješuju mogućnost pojave zaraze i njeno širenje. [[Kategorija:Mikrobiologija]] [[Kategorija:Opasni materijali]] dkmyu0bfe1qpxlmgoej60ak8c90q5v2 0 91800 3915159 3760674 2026-07-29T08:34:16Z Brodolò1 184131 3915159 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Neda Agha-Soltan | slika = Neda_Agha-Soltan.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1983|1|23}} | mjesto_rođenja = [[Teheran]], [[Iran]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2009|6|20|1983|1|23}} | mjesto_smrti = Teheran, Iran | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Neda Agha-Soltan''' ([[farsi jezik|farsi]], ندا آقاسلطان, ''Nedā Āġā-Soltān''; Ray, [[Iran]], 14 septembar 1982 - [[Teheran]], Iran, 20. juni 2009) bila je [[Iran]]ka koja je ubijena za vrijeme protesta poslije predsjedničkih izbora u [[Iran]]u 2009. Jedan od mnogih posmatrača koji su bili prisutni na protestu, je uspio snimiti njeno ubistvo. Ubrzo poslije toga, ovi snimci su se pojavili na [[internet]]skim platformama vidljivi cijelom [[svijet]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Twitter-Takes-on-the-World-140-Characters-at-a-Time-1584780|title=Twitter Takes on the World: 140 Characters at a Time: Year In Review 2009 {{!}} Twitter|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=19. 9. 2017|archive-date=10. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310174326/https://www.britannica.com/topic/Twitter-Takes-on-the-World-140-Characters-at-a-Time-1584780|url-status=dead}}</ref> Njeno ime je time postalo simbol opozicije. Neda na [[perzijski jezik|perzijskom jeziku]] znači "glas" ili "poziv." Također se metaforično tumači kao "glas Irana" i "simbol za pro-demokratske proteste koji eliminiraju Islamski režim." == Reference == {{Refspisak}} {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Agha-Soltan, Neda}} [[Kategorija:Rođeni 1982.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] [[Kategorija:Biografije, Teheran]] mffepzqhgigcz905cp02k3ukjrpo9so 3915160 3915159 2026-07-29T08:34:42Z Brodolò1 184131 3915160 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Neda Agha-Soltan | slika = Neda_Agha-Soltan.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1982|9|14}} | mjesto_rođenja = [[Teheran]], [[Iran]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2009|6|20|1982|9|14}} | mjesto_smrti = Teheran, Iran | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Neda Agha-Soltan''' ([[farsi jezik|farsi]], ندا آقاسلطان, ''Nedā Āġā-Soltān''; Ray, [[Iran]], 14 septembar 1982 - [[Teheran]], Iran, 20. juni 2009) bila je [[Iran]]ka koja je ubijena za vrijeme protesta poslije predsjedničkih izbora u [[Iran]]u 2009. Jedan od mnogih posmatrača koji su bili prisutni na protestu, je uspio snimiti njeno ubistvo. Ubrzo poslije toga, ovi snimci su se pojavili na [[internet]]skim platformama vidljivi cijelom [[svijet]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Twitter-Takes-on-the-World-140-Characters-at-a-Time-1584780|title=Twitter Takes on the World: 140 Characters at a Time: Year In Review 2009 {{!}} Twitter|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=19. 9. 2017|archive-date=10. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310174326/https://www.britannica.com/topic/Twitter-Takes-on-the-World-140-Characters-at-a-Time-1584780|url-status=dead}}</ref> Njeno ime je time postalo simbol opozicije. Neda na [[perzijski jezik|perzijskom jeziku]] znači "glas" ili "poziv." Također se metaforično tumači kao "glas Irana" i "simbol za pro-demokratske proteste koji eliminiraju Islamski režim." == Reference == {{Refspisak}} {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Agha-Soltan, Neda}} [[Kategorija:Rođeni 1982.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] [[Kategorija:Biografije, Teheran]] rf9bx4e8c994lqdalawcact9i4fxl5v 0 94986 3915137 3782318 2026-07-28T21:27:34Z Astrameri 151645 3915137 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Renovirana Zgrada Muzičke Akademije u Sarajevu.jpg|thumb|desno|250px|Zgrada Muzičke akademije u Sarajevu.]] '''Muzička akademija u Sarajevu''' (''MAS'') osnovana je 20. maja [[1955]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mas.unsa.ba/historijat|title=Historijat {{!}} Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu|website=www.mas.unsa.ba|access-date=3. 2. 2024}}</ref> godine, kao najviša matična muzička visokoškolska, obrazovna, umjetnička i naučna institucija. Ona je u proteklih više od 50 godina bila značajna za visoko obrazovanje u domenu muzičkog stvaralaštva, muzičke pedagogije i [[muzika|muzičke]] nauke, kao i naučne ustanove u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name=":0" /> Osnivači nove Muzičke akademije (tada četvrte Akademije u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]]) koji su ujedno izvršili i izbor prvih nastavnika bili su profesori: * [[Milenko Živković]] iz [[Beograd]]a, * Natko Devčić iz [[Zagreb]]a, * Dr. [[Dragotin Cvetko]] iz [[Ljubljana|Ljubljane]], * [[Cvjetko Rihtman]] i * [[Miroslav Špiler]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], To prvo pedagoško jezgro Muzičke akademije činili su profesori: Cvjetko Rihtman, Miroslav Špiler, Aleksandar Segedi, [[Mladen Pozajić]], [[Božidar Trudić]], [[Matusja Blum]], [[Bruna Špiler]] i [[Vlasta Debelić]]. Nakon osnivanja uprave Akademije za prvog rektora bio je izabran prof. Cvjetko Rihtman. Do [[1992]]. godine, na Muzičkoj akademiji školovali su se kandidati iz svih sredina bivše Jugoslavije i proizvodili stručnjaci svih profila, koji su svojim kvalitetom zadovoljavali [[Evropa|evropske]] kriterije muzičkog obrazovanja i šire. Mnogi od njih našli su zaposlenje i doživjeli afirmaciju u raznim evropskim i svjetskim centrima, doprinoseći visokom renomeu Muzičke akademije u Sarajevu. Početkom juna [[2003]]. godine, za dekana Muzičke akademije u Sarajevu imenovana je red. prof. dr. Selma Ferović. Muzička akademija je 20. maja [[2005]]. godine obilježila 50 godina svoga djelovanja, što je bio veliki događaj ne samo za Akademiju, nego i za Sarajevo, [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciju]] i čitavu [[BiH]]. Dekani Muzičke akademije u Sarajevu u periodu od (1955-2020) bili su: * 1955 - 1959 [[Cvjetko Rihtman]] * 1959 - 1962 [[Miroslav Špiler|Špiler Miroslav]] * 1962 - 1963 Romanić Teodor * 1963 - 1967 [[Matusja Blum]] * 1967 - 1969 [[Teodor Romanić|Romanić Teodor]] * 1969 - 1971 Romanić Teodor * 1972 - 1976 [[Matusja Blum]] * 1976 - 1979 mr. Verunica Zdravko * 1979 - 1981 mr. Verunica Zdravko * 1981 - 1983 dr. [[Zijo Kučukalić|Kučukalić Zijo]] * 1983 - 1985 [[Milica Šnajder]] * 1985 - 1987 mr. Dunja Rihtman Šotrić * 1987 - 2003 mr. [[Osman-Faruk Sijarić]] * 2003 - 2007 dr. Selma Ferović * 2007 - 2016 dr. [[Ivan Čavlović]] * 2016 - 2020 dr. Senad Kazić * 2020 - danas dr. [[Ališer Sijarić]]<ref>http://mas.unsa.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=66</ref> == Zgrada Akademije == Zgrada Muzičke Akademije proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref name="Spomenik">{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=12 |title=Muzička Akademija |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH |access-date=9. 2. 2017 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Projektirao ju je arhitekta [[Josip Vancaš]] u historicističkom duhu, odnosno neogotičkom stilu, u periodu kada projektuje i druge objekte za potrebe novouspostavljene nadbiskupije. Objekat je dimenzija 51,00 m x 16,10 m. Spratnost objekta iznosi S+P+3(15), a visina objekta do krovnog sljemena iznosi 20,50 m. Na krajnjoj jugozapadnoj strani objekta pozicionirana je osmokutna kula, upisana u kružnicu promjera 7,00 m, pokrivena šatorastim krovom. Glavni ulaz predstavlja dvokrilni lučno završeni drveni portal dimenzija 155&nbsp;cm x 300&nbsp;cm. U funkcionalnom smislu, objekat predstavlja obrazovnu instituciju, gdje je na etaži prizemlja smještena Osnovna muzička škola, na prvoj etaži Srednja muzička škola, a na trećoj etaži i potkrovlju Muzička akademija. Od sredine 2018. do juna 2020. izvršena je rekonstrukcija zgrade Muzičke Akademije.<ref>{{Cite web|url=https://www.unsa.ba/en/org-jedinica/music-academy|title=Music Academy|website=University of Sarajevo|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [https://radiosarajevo.ba/tagovi/Muzi%C4%8Dka%20akademija%20Sarajevo Muzička akademija Sarajevo - Radio Sarajevo]{{Sarajevo}} {{UNSA}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Obrazovanje u Sarajevu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sarajevu]] [[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1955.]] [[Kategorija:Muzika u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Muzika u Sarajevu]] [[Kategorija:Građevine u Sarajevu]] [[Kategorija:Muzička akademija u Sarajevu]] hc4ekcuy5kfwy1gviwg380uyvwt8e0x 3915144 3915137 2026-07-29T06:04:40Z Panasko 146730 IK, sitne korekcije 3915144 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Muzička akademija u Sarajevu | slika = [[Datoteka:Renovirana Zgrada Muzičke Akademije u Sarajevu.jpg|250px|Muzička akademija]] | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1955. | vrsta = [[Javna ustanova]] | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = [[Univerzitet u Sarajevu]] | izdaci = | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = Ališer Sijarić | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = | admin_osoblje = | studenti = 500 | dodipl = | dipl = | doktorat = | ostali = | lokacija = <!-- Ovaj parametar nadjačava narednih pet. --> | adresa = Josipa Štadlera 1/II | grad = [[Sarajevo]] | savezna_država = | provincija = | država = [[Bosna i Hercegovina]] | koor = {{Coord|43.86018|N|18.42485|E|region:BA-21_type:edu_scale:4000|display=title,inline|format=dms}} | kampus = | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | veb-sajt = {{URL|mas.unsa.ba}} | logo = | pushin_map = | fusnote = }} '''Muzička akademija u Sarajevu''' (''MAS'') osnovana je 20. maja 1955,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mas.unsa.ba/historijat|title=Historijat {{!}} Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu|website=www.mas.unsa.ba|access-date=3. 2. 2024}}</ref> kao najviša matična muzička visokoškolska, obrazovna, umjetnička i naučna institucija. Ona je u proteklih više od 50 godina bila značajna za visoko obrazovanje u domenu muzičkog stvaralaštva, muzičke pedagogije i [[muzika|muzičke]] nauke, kao i naučne ustanove u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name=":0" /> Osnivači nove Muzičke akademije (tada četvrte Akademije u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]]) koji su ujedno izvršili i izbor prvih nastavnika bili su profesori: * [[Milenko Živković]] iz [[Beograd]]a, * Natko Devčić iz [[Zagreb]]a, * Dr. [[Dragotin Cvetko]] iz [[Ljubljana|Ljubljane]], * [[Cvjetko Rihtman]] i * [[Miroslav Špiler]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], To prvo pedagoško jezgro Muzičke akademije činili su profesori: Cvjetko Rihtman, Miroslav Špiler, Aleksandar Segedi, [[Mladen Pozajić]], [[Božidar Trudić]], [[Matusja Blum]], [[Bruna Špiler]] i [[Vlasta Debelić]]. Nakon osnivanja uprave Akademije za prvog rektora bio je izabran prof. Cvjetko Rihtman. Do 1992, na Muzičkoj akademiji školovali su se kandidati iz svih sredina bivše Jugoslavije i proizvodili stručnjaci svih profila, koji su svojim kvalitetom zadovoljavali [[Evropa|evropske]] kriterije muzičkog obrazovanja i šire. Mnogi od njih našli su zaposlenje i doživjeli afirmaciju u raznim evropskim i svjetskim centrima, doprinoseći visokom renomeu Muzičke akademije u Sarajevu. Početkom juna 2003, za dekana Muzičke akademije u Sarajevu imenovana je red. prof. dr. Selma Ferović. Muzička akademija je 20. maja 2005. obilježila 50 godina svoga djelovanja. Dekani Muzičke akademije u Sarajevu u periodu od (1955-2020) bili su: {| class="wikitable sortable" !Period !Dekan |- |1955 - 1959. |[[Cvjetko Rihtman]] |- |1959 - 1962. |[[Miroslav Špiler|Špiler Miroslav]] |- |1962 - 1963. |[[Romanić Teodor]] |- |1963 - 1967. |[[Matusja Blum]] |- |1967 - 1971. |[[Teodor Romanić|Romanić Teodor]] |- |1972 - 1976. |[[Matusja Blum]] |- |1976 - 1981. |mr. [[Verunica Zdravko]] |- |1981 - 1983. |dr. [[Zijo Kučukalić|Kučukalić Zijo]] |- |1983 - 1985. |[[Milica Šnajder]] |- |1985 - 1987. |mr. [[Dunja Rihtman Šotrić]] |- |1987 - 2003. |mr. [[Osman-Faruk Sijarić]] |- |2003 - 2007. |dr. [[Selma Ferović]] |- |2007 - 2016. |dr. [[Ivan Čavlović]] |- |2016 - 2020. |dr. [[Senad Kazić]] |- |2020 - danas |dr. [[Ališer Sijarić]]<ref>{{Cite web|url=https://mas.unsa.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=66|title=Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu|website=mas.unsa.ba|access-date=2026-07-29}}</ref> |} == Zgrada Akademije == Zgrada Muzičke Akademije proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref name="Spomenik">{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=12 |title=Muzička Akademija |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH |access-date=9. 2. 2017 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Projektirao ju je arhitekta [[Josip Vancaš]] u historicističkom duhu, odnosno neogotičkom stilu, u periodu kada projektuje i druge objekte za potrebe novouspostavljene nadbiskupije. Objekat je dimenzija 51,00&nbsp;m x 16,10&nbsp;m. Spratnost objekta iznosi S+P+3(15), a visina objekta do krovnog sljemena iznosi 20,50&nbsp;m. Na krajnjoj jugozapadnoj strani objekta pozicionirana je osmokutna kula, upisana u kružnicu promjera 7,00&nbsp;m, pokrivena šatorastim krovom. Glavni ulaz predstavlja dvokrilni lučno završeni drveni portal dimenzija 155&nbsp;cm x 300&nbsp;cm. U funkcionalnom smislu, objekat predstavlja obrazovnu instituciju, gdje je na etaži prizemlja smještena Osnovna muzička škola, na prvoj etaži Srednja muzička škola, a na trećoj etaži i potkrovlju Muzička akademija. Od sredine 2018. do juna 2020. izvršena je rekonstrukcija zgrade Muzičke Akademije.<ref>{{Cite web|url=https://www.unsa.ba/en/org-jedinica/music-academy|title=Music Academy|website=University of Sarajevo|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [https://radiosarajevo.ba/tagovi/Muzi%C4%8Dka%20akademija%20Sarajevo Muzička akademija Sarajevo - Radio Sarajevo]{{Sarajevo}} {{UNSA}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Obrazovanje u Sarajevu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sarajevu]] [[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1955.]] [[Kategorija:Muzika u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Muzika u Sarajevu]] [[Kategorija:Građevine u Sarajevu]] [[Kategorija:Muzička akademija u Sarajevu]] prqa7y185n9emdrluyxb8zvq52k81gm 0 102310 3915113 3896325 2026-07-28T17:06:56Z ~2026-42005-24 184117 /* Zahlade i kompoti */ 3915113 wikitext text/x-wiki {{Kultura Bosne i Hercegovine}} '''Bosanska kuhinja''' je, pored svojih specifičnosti, poprimila u znatnoj mjeri uticaj pojedinih  [[Sredozemlje|mediteranskih]] i zapadnoevropskih kuhinja. Jela bosanske kuhinje su slična jelima [[Turska kuhinja|turske]], [[Grčka kuhinja|grčke]] i drugih sličnih kuhinja. Zbog dugotrajne [[Austro-Ugarska|austrougarske]] uprave, u njoj se osjete i uticaji [[Srednja Evropa|centralne Evrope]]. Bosanska kuhinja koristi mnogo začina, obično u malim količinama. Većina jela su blaga, kuhana s malo vode. Sosovi su gotovo u potpunosti prirodni. Tipični sastojci jela bosanske kuhinje su: [[paradajz]], [[krompir]], [[Crveni luk|luk]], [[bijeli luk]], [[paprika]], [[krastavac|krastavci]], [[mrkva]], [[kupus]], [[gljive]], [[špinat]], [[tikvica|tikvice]] i [[grah]]. Od začina najčešće se koristi mljevena [[paprika]], [[biber]], [[peršun]], [[lovor|lovorov list]] i [[celer]]. Kao dodatak jelima u bosanskoj kuhinji često se koriste [[mlijeko]], [[kajmak]] i [[pavlaka]]. Slatkim jelima se dodaju [[cimet]] i [[klinčić]]. Jela od mesa su od [[piletina|piletine]], [[govedina|govedine]] ili [[janjetina|janjetine]]. Za bosansku kuhinju specifično je pripremanje jela ispod [[sač]]a, pri čemu se pripremljene namirnice, poklopljene metalnim zvonom, spremaju u [[žar]]u. Regija [[Hercegovina]] je pogodna za uzgajanje [[vino]]ve loze i proizvodnju [[Vino|vina]], dok se u ostatku [[Bosna i Hercegovina|Bosne]] [[rakija]] dobija od [[šljiva]] i [[jabuka|jabuka, ali dunje, kruške itd.]]. [[Kahva]] se pije iz [[fildžan]]a, uz obavezan [[rahatlokum]].[[Datoteka:Cevapcici.JPG|mini|[[Ćevapi]]]] == Supe i čorbe == * [[Begova čorba]] - čorba koja sa pravi od mesa i povrća; * [[Bamija (čorba)]] - čorba od [[bamija|bamije]]; * [[Pače]] - jelo od telećih nogica; == Sarme i dolme == * [[Punjena paprika]] - paprike punjene mljevenim mesom i rižom; * [[Sogan dolma]] - luk punjen mljevenim mesom; * [[Sarma]] - meso i riža umotani u listove kiselog kupusa, vinove loze ili hraštike. * Šarena dolma == Pite == * [[Burek]] - jufka punjena mljevenim mesom, koje se tradicionalno umotava. Burek se može praviti i sa sjeckanim mesom. Isto jelo sa sirom se naziva [[sirnica]], sa špinatom i sirom [[zeljanica]], a s krompirom [[krompiruša]]. Sva ova jela se u Bosni nazivaju [[pita]]ma; *[[Sirnica]] - pita od [[sir]]a, koje se mota u tanko razvučeno tijesto jufke *Zeljanica *Krompiruša *Tikvenica *Furdenjača == Jela od mesa == {{div col|colwidth=30em}} * [[Ćevapi]] - jelo od mesa koje se peče na roštilju, a pravi se od janjećeg i goveđeg mesa. Služi se s lukom u [[somun]]u; * Grah - tradicionalno jelo od [[Buranija|buranije]] ili [[grah]]a s mesom; * [[Musaka]] - jelo koje se pravi od slojeva krompira, mljevenog mesa i preliva; * [[Bosanski lonac]] - čorba s mesom koje se može kuhati na otvorenom plamenu; * [[Sudžuk]] - suha začinjena [[kobasica]] * [[Pljeskavica]] - jelo od mljevenog mesa koje se najčešće peče na [[roštilj]]u {{div col end}} == Jela od povrća == {{div col|colwidth=30em}} * [[Kljukuša]] - tradicionalno jelo od tijesta sa [[Pavlaka|pavlakom]] ili kiselim mlijekom i bijelim lukom. U nekim područjima pravi se od ribanog krompira. * [[Đuveč]] - povrtni gulaš * [[Kačamak]] - tradicionalno bosansko jelo od kukuruznog brašna i krompira * [[Sataraš]] - povrtno varivo u kojem je glavni sastojak paprika uz dodatak paradajza, crvenog i bijelog luka, a često i tikvice ili patlidžana. * [[Turšija]] * [[Buranija]] * [[Bamija]] {{div col end}} == Peciva == *[[Somun (pecivo)|Somun]] - vrsta peciva od bijelog brašna okruglog oblika * [[Pogača]] * Kifla * Paklama == Sirevi == {{div col|colwidth=30em}} *[[Vlašićki sir|Vlašićki]] ili [[travnički sir]] - bijeli sir koji liči na fetu iz [[Travnik|travničkog]] kraja i sela sa planine [[Vlašić]]; * [[Duvanjski sir]], tvrdi sir iz [[Duvno|Duvna]] * [[Livanjski sir]] - suhi, žuti tvrdi sir iz [[Livno|Livna]]; * [[Trapist (sir)|Trapist]] - polutvrdi, žuti sir *[[Blatnički sir]] - bijeli sir sa Vučije planine i [[Blatnica|Blatnice]]; *[[Kajmak]] - [[Mlijeko|mliječni]] proizvod mekane, kremaste konzistencije i blago kiselog ukusa *[[Pavlaka]] - vrsta [[Mlijeko|mliječne]] kreme {{div col end}} == Salate == * [[Crveni luk|Mladi luk]] - dvogodišnja zeljasta [[biljka]] iz porodice ''Alliaceae'' * Lukmira * [[Zelena salata]] - vrsta hrane, koja se obično jede kao prilog uz glavno jelo * [[Kupus|Kiseli kupus]] * [[Krastavac|Krastavci]] - biljna vrsta iz porodice [[Cucurbitaceae]] * Turšija == Slatka jela == {{div col|colwidth=30em}} * [[Tufahije]] - kuhane jabuke punjene orasima i šlagom; * [[Baklava]] - lisnato tijesto punjeno orahsima, natopljeno šećernim sirupom ili [[med]]om; * [[Ružica]] - slična baklavi, ali se peče u malim rolnicama; * [[Hurmašica]] - tijesto u obliku hurme, natopljeno slatkim sirupom - agdom; * [[Rahatlokum]] - poslastica od kukuruznog škroba i šećera, s orasima ili drugim aromama; * [[Sutlijaš]] - slatko jelo od riže; * [[Tulumbe]] - prženo tijesto zaslađeno slatkim sirupom; * [[Kadaif]] - tanko i vlaknasto tijesto, zaslađeno slatkim sirupom; * [[Halva]] - slatko jelo od brašna, šećera i masnoće; * [[Uštipci]] - pržene kuglice od tijesta poput krafne; * [[Jabukovača]] - kolač od tijesta punjenog jabukama; * [[Đunlari]] - kolač od tijesta s kajmakom; * [[Lokumi]] - suhi keksi; * [[Rahvanija]] - kolač od tijesta zaslađenog slatkim sirupom; * [[Tatlije]] - kolač od griza zaslađen sirupom; * [[Šljivopita]] - kolač od šljiva, brašna i šećera; * [[Gurabije]] - suhi kolači; * [[Ćetenija]] - poslastica slična bonbonima; * [[Paprenjaci]] - slatko krušno tijesto; {{div col end}} == Kompoti == * [[Kompot]] - kuhano voće; * [[Pekmez]] - tradicionalna voćna poslastica *[[Ajvar]] - vrsta namaza, napravljena od crvene [[Paprika|paprike]], [[patlidžan]]a i ljute paprike == Bezalkoholna pića == *[[Kahva]] - topli napitak od mljevenih prženih zrna kafe *[[Boza]] - bezalkoholno i osvježavajuće piće koje se pravi od [[kukuruz]]a *[[Salep]] *[[Šerbe]] - piće koje se priprema se od voća ili latica cvijeća == Alkoholna pića == *[[Rakija]] - žestoko piće *[[Vino]] - [[Alkoholna pića|alkoholno piće]] koje se dobija [[Alkoholno vrenje|vrenjem]] [[Grožđe|grožđa]] ili grožđanog soka *[[Liker]] - slatko [[alkoholno piće]] *[[Medovina]] - najstarije [[alkoholno piće]] koje je čovjek otkrio == Galerija == <gallery> Datoteka:Cevapcici in somun.jpg|[[Ćevapi]] u [[Somun (pecivo)|somunu]] Datoteka:Bosanskilonac.jpg|[[Bosanski lonac|Bosanski Lonac]] Datoteka:Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG|[[Baklava]] Datoteka:Livanjski Cheese with label.JPG|[[Livanjski sir]] Datoteka:Tufahiija in Morića Han 2.JPG|[[Tufahija]] Datoteka:Bosnian coffee and Croatian Bajadera.JPG|Bosanska [[kahva]] Datoteka:Begova Čorba (Baščaršija in Sarajevo, Bosnia).JPG|[[Begova čorba|Begova Čorba]] Datoteka:Tulumba (cross section).JPG|[[Tulumbe]] Datoteka:Punjene paprike (stuffed paprikas) (2).JPG|[[Punjena paprika|Punjene paprike]] Datoteka:Lahana sarma.png|[[Sarma]] Datoteka:Motani burek 1.gif|[[Burek]] Datoteka:Halva.jpg|[[Halva]] Datoteka:Mousakas.jpg|[[Musaka]] Datoteka:Tulumba and more.jpg|[[Tulumba|tulumbe]] (desno) Datoteka:Качамак со кисело млеко и парче сирење.jpg|[[Kačamak|Pura]] Datoteka:La crema agria.jpg|[[Pavlaka]] Datoteka:Bosnian alcoholic beverages.jpg|Bosanska [[Alkoholno piće|alkoholna pića]] Datoteka:Sharbat.JPG|[[Šerbe]] </gallery> == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Cuisine of Bosnia and Herzegovina}} * [http://www.kuhar.ba Bosanski kuhar]{{Mrtav link}} {{BiH po temama}} [[Kategorija:Bosanska kuhinja|*]] 3ss8wnomxedbuy9dvuj9rq0py8vcu9v 3915114 3915113 2026-07-28T17:17:33Z ~2026-42005-24 184117 U književnom bosanskom jeziku ne postoji riječ zahlada. Također, dodata su neka jela. Generalno, popis jela je siromašan i treba ga obnoviti. 3915114 wikitext text/x-wiki {{Kultura Bosne i Hercegovine}} '''Bosanska kuhinja''' je, pored svojih specifičnosti, poprimila u znatnoj mjeri uticaj pojedinih  [[Sredozemlje|mediteranskih]] i zapadnoevropskih kuhinja. Jela bosanske kuhinje su slična jelima [[Turska kuhinja|turske]], [[Grčka kuhinja|grčke]] i drugih sličnih kuhinja. Zbog dugotrajne [[Austro-Ugarska|austrougarske]] uprave, u njoj se osjete i uticaji [[Srednja Evropa|centralne Evrope]]. Bosanska kuhinja koristi mnogo začina, obično u malim količinama. Većina jela su blaga, kuhana s malo vode. Sosovi su gotovo u potpunosti prirodni. Tipični sastojci jela bosanske kuhinje su: [[paradajz]], [[krompir]], [[Crveni luk|luk]], [[bijeli luk]], [[paprika]], [[krastavac|krastavci]], [[mrkva]], [[kupus]], [[gljive]], [[špinat]], [[tikvica|tikvice]] i [[grah]]. Od začina najčešće se koristi mljevena [[paprika]], [[biber]], [[peršun]], [[lovor|lovorov list]] i [[celer]]. Kao dodatak jelima u bosanskoj kuhinji često se koriste [[mlijeko]], [[kajmak]] i [[pavlaka]]. Slatkim jelima se dodaju [[cimet]] i [[klinčić]]. Jela od mesa su od [[piletina|piletine]], [[govedina|govedine]] ili [[janjetina|janjetine]]. Za bosansku kuhinju specifično je pripremanje jela ispod [[sač]]a, pri čemu se pripremljene namirnice, poklopljene metalnim zvonom, spremaju u [[žar]]u. Regija [[Hercegovina]] je pogodna za uzgajanje [[vino]]ve loze i proizvodnju [[Vino|vina]], dok se u ostatku [[Bosna i Hercegovina|Bosne]] [[rakija]] dobija od [[šljiva]] i [[jabuka|jabuka, ali dunje, kruške itd.]]. [[Kahva]] se pije iz [[fildžan]]a, uz obavezan [[rahatlokum]].[[Datoteka:Cevapcici.JPG|mini|[[Ćevapi]]]] == Supe i čorbe == * [[Begova čorba]] - čorba koja sa pravi od mesa i povrća; * [[Bamija (čorba)]] - čorba od [[bamija|bamije]]; * [[Pače]] - jelo od telećih nogica; == Sarme i dolme == * [[Punjena paprika]] - paprike punjene mljevenim mesom i rižom; * [[Sogan dolma]] - luk punjen mljevenim mesom; * [[Sarma]] - meso i riža umotani u listove kiselog kupusa, vinove loze ili hraštike. * Šarena dolma - paprike, tikvice, patliđan punjeni mljevenim mesom, uz koje se može dodati sarma i sogan dolma. == Pite == * [[Burek]] - jufka punjena mljevenim mesom, koje se tradicionalno umotava. Burek se može praviti i sa sjeckanim mesom. Isto jelo sa sirom se naziva [[sirnica]], sa špinatom i sirom [[zeljanica]], a s krompirom [[krompiruša]]. Sva ova jela se u Bosni nazivaju [[pita]]ma; *[[Sirnica]] - pita od [[sir]]a, koje se mota u tanko razvučeno tijesto jufke *Zeljanica - pita od špinata ili blitve koja se mota u tanko razvučeno tijesto jufke *Krompiruša - pita od krompira koja se mota u tanko razvučeno tijesto jufke *Tikvenica - pita od tikve kja se mota u tanko razvučeno tijesto jufke *Furdenjača - specifična vrsta pite koja se pravi od telećih iznutrica o mota u tanko razvučeno tijesto == Jela od mesa == {{div col|colwidth=30em}} * [[Ćevapi]] - jelo od mesa koje se peče na roštilju, a pravi se od janjećeg i goveđeg mesa. Služi se s lukom u [[somun]]u; * Grah - tradicionalno jelo od [[Buranija|buranije]] ili [[grah]]a s mesom; * [[Musaka]] - jelo koje se pravi od slojeva krompira, mljevenog mesa i preliva; * [[Bosanski lonac]] - čorba s mesom koje se može kuhati na otvorenom plamenu; * [[Sudžuk]] - suha začinjena [[kobasica]] * [[Pljeskavica]] - jelo od mljevenog mesa koje se najčešće peče na [[roštilj]]u {{div col end}} == Jela od povrća == {{div col|colwidth=30em}} * [[Kljukuša]] - tradicionalno jelo od tijesta sa [[Pavlaka|pavlakom]] ili kiselim mlijekom i bijelim lukom. U nekim područjima pravi se od ribanog krompira. * [[Đuveč]] - povrtni gulaš * [[Kačamak]] - tradicionalno bosansko jelo od kukuruznog brašna i krompira * [[Sataraš]] - povrtno varivo u kojem je glavni sastojak paprika uz dodatak paradajza, crvenog i bijelog luka, a često i tikvice ili patlidžana. * [[Turšija]] * [[Buranija]] * [[Bamija]] {{div col end}} == Peciva == *[[Somun (pecivo)|Somun]] - vrsta peciva od bijelog brašna okruglog oblika * [[Pogača]] * Kifla * Paklama - tradicionalno bajramsko pecivo == Sirevi == {{div col|colwidth=30em}} *[[Vlašićki sir|Vlašićki]] ili [[travnički sir]] - bijeli sir koji liči na fetu iz [[Travnik|travničkog]] kraja i sela sa planine [[Vlašić]]; * [[Duvanjski sir]], tvrdi sir iz [[Duvno|Duvna]] * [[Livanjski sir]] - suhi, žuti tvrdi sir iz [[Livno|Livna]]; * [[Trapist (sir)|Trapist]] - polutvrdi, žuti sir *[[Blatnički sir]] - bijeli sir sa Vučije planine i [[Blatnica|Blatnice]]; *[[Kajmak]] - [[Mlijeko|mliječni]] proizvod mekane, kremaste konzistencije i blago kiselog ukusa *[[Pavlaka]] - vrsta [[Mlijeko|mliječne]] kreme {{div col end}} == Salate == * [[Crveni luk|Mladi luk]] - dvogodišnja zeljasta [[biljka]] iz porodice ''Alliaceae'' * Lukmira - tradicionalna salata koja se priprema od mladog luka i pavlake (u koju se može dodati i mladi sir) * [[Zelena salata]] - vrsta hrane, koja se obično jede kao prilog uz glavno jelo * [[Kupus|Kiseli kupus]] * [[Krastavac|Krastavci]] - biljna vrsta iz porodice [[Cucurbitaceae]] * Turšija == Slatka jela == {{div col|colwidth=30em}} * [[Tufahije]] - kuhane jabuke punjene orasima i šlagom; * [[Baklava]] - lisnato tijesto punjeno orahsima, natopljeno šećernim sirupom ili [[med]]om; * [[Ružica]] - slična baklavi, ali se peče u malim rolnicama; * [[Hurmašica]] - tijesto u obliku hurme, natopljeno slatkim sirupom - agdom; * [[Rahatlokum]] - poslastica od kukuruznog škroba i šećera, s orasima ili drugim aromama; * [[Sutlijaš]] - slatko jelo od riže; * [[Tulumbe]] - prženo tijesto zaslađeno slatkim sirupom; * [[Kadaif]] - tanko i vlaknasto tijesto, zaslađeno slatkim sirupom; * [[Halva]] - slatko jelo od brašna, šećera i masnoće; * [[Uštipci]] - pržene kuglice od tijesta poput krafne; * [[Jabukovača]] - kolač od tijesta punjenog jabukama; * [[Đunlari]] - kolač od tijesta s kajmakom; * [[Lokumi]] - suhi keksi; * [[Rahvanija]] - kolač od tijesta zaslađenog slatkim sirupom; * [[Tatlije]] - kolač od griza zaslađen sirupom; * [[Šljivopita]] - kolač od šljiva, brašna i šećera; * [[Gurabije]] - suhi kolači; * [[Ćetenija]] - poslastica slična bonbonima; * [[Paprenjaci]] - slatko krušno tijesto; {{div col end}} == Kompoti == * [[Kompot]] - kuhano voće; * [[Pekmez]] - tradicionalna voćna poslastica *[[Ajvar]] - vrsta namaza, napravljena od crvene [[Paprika|paprike]], [[patlidžan]]a i ljute paprike == Bezalkoholna pića == *[[Kahva]] - topli napitak od mljevenih prženih zrna kafe *[[Boza]] - bezalkoholno i osvježavajuće piće koje se pravi od [[kukuruz]]a *[[Salep]] *[[Šerbe]] - piće koje se priprema se od voća ili latica cvijeća, a u nekim slučajevima od vode, šećera i začina (klinčići) == Alkoholna pića == *[[Rakija]] - žestoko piće *[[Vino]] - [[Alkoholna pića|alkoholno piće]] koje se dobija [[Alkoholno vrenje|vrenjem]] [[Grožđe|grožđa]] ili grožđanog soka *[[Liker]] - slatko [[alkoholno piće]] *[[Medovina]] - najstarije [[alkoholno piće]] koje je čovjek otkrio == Galerija == <gallery> Datoteka:Cevapcici in somun.jpg|[[Ćevapi]] u [[Somun (pecivo)|somunu]] Datoteka:Bosanskilonac.jpg|[[Bosanski lonac|Bosanski Lonac]] Datoteka:Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG|[[Baklava]] Datoteka:Livanjski Cheese with label.JPG|[[Livanjski sir]] Datoteka:Tufahiija in Morića Han 2.JPG|[[Tufahija]] Datoteka:Bosnian coffee and Croatian Bajadera.JPG|Bosanska [[kahva]] Datoteka:Begova Čorba (Baščaršija in Sarajevo, Bosnia).JPG|[[Begova čorba|Begova Čorba]] Datoteka:Tulumba (cross section).JPG|[[Tulumbe]] Datoteka:Punjene paprike (stuffed paprikas) (2).JPG|[[Punjena paprika|Punjene paprike]] Datoteka:Lahana sarma.png|[[Sarma]] Datoteka:Motani burek 1.gif|[[Burek]] Datoteka:Halva.jpg|[[Halva]] Datoteka:Mousakas.jpg|[[Musaka]] Datoteka:Tulumba and more.jpg|[[Tulumba|tulumbe]] (desno) Datoteka:Качамак со кисело млеко и парче сирење.jpg|[[Kačamak|Pura]] Datoteka:La crema agria.jpg|[[Pavlaka]] Datoteka:Bosnian alcoholic beverages.jpg|Bosanska [[Alkoholno piće|alkoholna pića]] Datoteka:Sharbat.JPG|[[Šerbe]] </gallery> == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Cuisine of Bosnia and Herzegovina}} * [http://www.kuhar.ba Bosanski kuhar]{{Mrtav link}} {{BiH po temama}} [[Kategorija:Bosanska kuhinja|*]] qi88t5wlsmocj97tb2u5yb3l7f8kjc5 5 111360 3915133 2488129 2026-07-28T20:37:35Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Razgovor:Filogenetika]] na [[Razgovor o Wikipediji:Igralište/Filogenetika]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 2488129 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Ne umijem == Možete li naći odgovarajući šablon koji sam prepisao iz en. wiki. Također molim da pročitate drugi pasus u en.wiki/Phylogenetics da vidite da već 20 dana ne mijenjaju moj '''bold''' pokušaj prizivanje logike i suštine definicija! Ako se slažete - sada možemo povezati našu i en. Filogenetiku. [[Korisnik:Yahadzija|Rh+]] ([[Razgovor sa korisnikom:Yahadzija|razgovor]]) 01:25, 30 oktobar 2014 (CET) :I ne znajući, pronađoh ovo što ste pitali. --<font style="white-space:nowrap;text-shadow:#df0578 0.1em 0.1em 1.5em,#01796F -0.1em -0.1em 1.5em;">[[Korisnik:C3r4|C3r4]][[Razgovor sa korisnikom:C3r4|^razgovor]]</font> 07:53, 30 oktobar 2014 (CET) == Hvala C3r4== Hvala - uspjeli smo! Vaš [[Korisnik:Yahadzija|Rh+]] ([[Razgovor sa korisnikom:Yahadzija|razgovor]]) 11:37, 30 oktobar 2014 (CET) co1uhrjihl7e9m18kea40wdliv53kve 0 129740 3915127 3779830 2026-07-28T18:42:29Z Grondilo 180038 3915127 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija bolest | ime = Vrtoglavica | slika = Optokinetic nystagmus.gif | Opis slike = Horizontalni optokinetički [[nistagmus]], [[simptom]] koji može pratiti vrtoglavicu | DiseasesDB = | DiseasesDB_mult = | ICD10 = H81, R42 | ICD9 = {{ICD9|438.85}}, {{ICD9|780.4}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | MedlinePlus_mult= | eMedicineSubj = neuro | eMedicine_mult = | eMedicineTopic = | MeshID = D014717 | GeneReviewsID = | GeneReviewsName = }} '''Vrtoglavica''' ([[latinski jezik|lat.]] ''vertigo'') jeste poremećaj [[orijentacija|orijentacije]] koji se manifestira snažnom [[Iluzija|iluzijom]] kretanja u prostoru. To je neodređen izraz koji bolesnici upotrebljavaju da bi opisali nekoliko različitih subjektivnih stanja. Uz privid kretanja, često je prisutan i funkcionalni okulomotorički poremećaj ([[nistagmus]]), rušenje u stajanju i hodanju i [[mučnina]]. Uporne [[Vrtoglavica (film)|vrtoglavice]] onemogućavaju normalno obavljanje svakodnevnih aktivnosti, što donosi nove psihogene tegobe uzrokovane zabrinutošću i [[strah]]om, te postaje vrsta invaliditeta. U svakom slučaju ne treba je potcjenjivati jer učestale vrtoglavice mogu biti posljedica nekog težeg [[bolest|oboljenja]]. {{Stub-med}} {{Bolesti uha i mastoidnog procesa‎}} {{Commonscat|Vertigo}} [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Fenomeni]] [[Kategorija:Simptomi i znakovi mentalnih poremećaja]] [[Kategorija:Bolesti unutrašnjeg uha]] t81lovcaqavb3lwgfxywleryeeawwl1 1 132497 3915182 3915062 2026-07-29T10:42:16Z Panasko 146730 /* Bošnjački ljiljan? */ odgovor 3915182 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Samostalna istraživanja i slični pokušaji vandalizma == Pišem ovo samo još jednom da podsjetim anonimne korisnike koji se trude da svojim "doprinosima" ostvare ono što je samo njima objašnjivo. Zna se vaš modus operandi jer su pokušaji prekrajanja i historije i kulture učestali, sa svih strana, ali da ne griješim dušu i ne prejudiciram. Ostaću na tom zaključku. Vaše interpretacije ubuduće probajte pretočiti u neki relevantniji sadržaj, zadajte teži domaći, pa da megdan bude kulturno-historijski, a ne puko prepravljanje i vraćanje članka u prvobitno stanje. Jer neki od nas ovaj hobi shvaćaju poprilično ozbiljno ;) Sretan Dan nezavisnosti i hvala što doprinosite temama koje se tiču Bosne i Hercegovine. <span style="font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;">[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]</span> 18:37, 1 mart 2026 (CET) == Anžuvinski ljiljan == <nowiki>U heraldici ne postoji bosanski ljljan nego anžuvinski, kojeg su kreirali francuski kraljevi u 13. stoljeću. Ta Anžuvinska dinastija davala je vladare brojnim zemljama širom Evrope, između ostalih i Ugarskoj. Kako su bosanski banovi, vojvode i kraljevi bili ugarski vazali, od njih su i preuzimali ljljane u svoje grbove. Dakle, to su anžuvinski grbovi, točno definirane stilizacije. U enciklopediji nema mjesta mitomaniji o bosanskom ljljanu, koji pojam postoji samo u botanici! ~~~~ </nowiki> [[Posebno:Doprinosi/&#126;2026-39802-15|&#126;2026-39802-15]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2026-39802-15|talk]]) 03:15, 14 juli 2026 (CEST) :Imate relevantan izvor da date ili da izmišljate teorije? [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 09:44, 14 juli 2026 (CEST) ::<nowiki>Pa izmišljen je bosanski ljiljan kao heraldički simbol! Nema nikakve osnove niti teorije za njega. Besmisleno je tražiti žuti ljljan po poljima da se nategne "teorija" o autohtonom ljljanu u Tvrtkovom grbu. Čak ni izvorni heraldički anžuvinski ljljan nema veze s pravim (botaničkim) ljiljanom, jer više sliči irisu (peruniki). ~~~~</nowiki> [[Posebno:Doprinosi/&#126;2026-39802-15|&#126;2026-39802-15]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2026-39802-15|talk]]) 17:13, 14 juli 2026 (CEST) :Tačno je da je simbol (posredno) preuzet od Francuza, ali to je spomenuto u članku, tako da ne znam u čemu je poenta poruke. Ako nešto nije dovoljno precizno rečeno, može se doraditi rečenica ili dvije umjesto prozivanja za mitomaniju. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:53, 14 juli 2026 (CEST) ::<nowiki>Vidim da ste korigirali tekst članka. Hvala! Svako dobro u radu! ~~~~</nowiki> [[Posebno:Doprinosi/&#126;2026-39802-15|&#126;2026-39802-15]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2026-39802-15|talk]]) 17:15, 14 juli 2026 (CEST) :::Ništa nije korigovano. Ako imate nekih ozbiljnih argumenata, budite slobodni da ih navedete. Paušalne ocjene, mišljenja i dojmove ne uzimamo u razmatranje :::pozdrav [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:39, 14 juli 2026 (CEST) ::::<nowiki>Greška, greška! Zamijenio sam hrvatsku i bosansku stranicu. Začudo, hrvatska je stranica jako prožeta naivnim bosanskim patriotizmom. Valjda ju napisao neki naš dodrinaš. A vaša je stranica sasvim solidna. Najradije bih pobrisao svoje komentare, ali ne mogu. Ako to može neki admin ili urednik, neka ih slobodno pobriše. Isprika još jednom i svako dobro! ~~~~</nowiki> [[Posebno:Doprinosi/&#126;2026-39802-15|&#126;2026-39802-15]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2026-39802-15|talk]]) 21:34, 14 juli 2026 (CEST) == Bošnjački ljiljan? == Mijenjanje naziva u "bošnjački ljiljan" historiografski je problematično jer se simbol prvi put javlja u kontekstu srednjovjekovne bosanske države i dinastije Kotromanića, dakle u vremenu prije formiranja modernih nacionalnih identiteta. Općepoznato je da srednjovjekovna Bosna nije poznavala nacije kakve danas poznajemo, pa se ovaj simbol ne može vezivati isključivo za jedan savremeni narod, bez obzira ko ga više koristio. Ako bi se ipak pokušalo ići u tom smjeru, ljiljan bi bio bošnjanski. Precizniji termin je, dakle, bosanski ljiljan, jer označava vezu sa zemljom. Da je lilium bosniacorum, bio bi bošnjački ljiljan, a pošto nije, ostaje bosanski :). Savremena upotreba samo je moderna interpretacija historije, a upotreba ljiljana danas ne može ni u kom slučaju zamijeniti njegovo srednjovjekovno porijeklo, samim time ni naziv. <span style="font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;">[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]</span> 04:53, 28 juli 2026 (CEST) :Nije mi poznato da se igdje u literauri ili u javnosti koristi ovaj naziv. {{Spomeni|AnToni}} može li neki izvor? Pružena argumentacija u trenutku premještanja mi se ne čini adekvatnom, analogijom isto bismo onda mogli premjestiti i Bosanski na Bošnjački jezik, oboje bi bilo jednako netačno. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:42, 29 juli 2026 (CEST) g23e6ob94nmncsef8nfiag76p4lmj6f 1 134747 3915146 1311181 2026-07-29T07:42:51Z Bosancica by MK 173186 /* Naslov članka */ novi odlomak 3915146 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) p80c0z4alphl6mal92ecku2w8yj9lol 3915150 3915146 2026-07-29T08:24:56Z KWiki 9400 /* Naslov članka */ odgovor 3915150 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) 8qr4aw5p5n1av1as4an0862cfrc8zs3 3915161 3915150 2026-07-29T08:43:17Z Bosancica by MK 173186 /* Naslov članka */ odgovor 3915161 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) ::Ok. Trebala bi mi onda pomoć, koji naslov da stavim za Helikopterska jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo. Pokušala sam da napravim i šablon za policijske jedinice, ali negdje griješim, pa mi šablon ne funkcioniše. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 10:43, 29 juli 2026 (CEST) 0x281xvtat0br2hpwzdrya5sr3ellih 3915162 3915161 2026-07-29T08:47:28Z KWiki 9400 /* Naslov članka */ odgovor 3915162 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) ::Ok. Trebala bi mi onda pomoć, koji naslov da stavim za Helikopterska jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo. Pokušala sam da napravim i šablon za policijske jedinice, ali negdje griješim, pa mi šablon ne funkcioniše. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 10:43, 29 juli 2026 (CEST) :::Taj ide kakav jest. Samo, pitanje je relevantnosti za enciklopediju s obzirom na to da je to jedinica kantonalnog MUP-a. Za infokutije sam i ja laik jer se nisam bavio njima. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:47, 29 juli 2026 (CEST) j02u6hvqw1jrx261iroh8vasgd42qq1 3915163 3915162 2026-07-29T09:01:59Z Bosancica by MK 173186 /* Naslov članka */ odgovor 3915163 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) ::Ok. Trebala bi mi onda pomoć, koji naslov da stavim za Helikopterska jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo. Pokušala sam da napravim i šablon za policijske jedinice, ali negdje griješim, pa mi šablon ne funkcioniše. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 10:43, 29 juli 2026 (CEST) :::Taj ide kakav jest. Samo, pitanje je relevantnosti za enciklopediju s obzirom na to da je to jedinica kantonalnog MUP-a. Za infokutije sam i ja laik jer se nisam bavio njima. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:47, 29 juli 2026 (CEST) ::::Nekako mi djeluje kao historijski i infrastrukturni iskorak jer je prva takva na području FBiH, a nije namijenjena samo klasičnom policijskom radu, već ima ulogu u sistemu zaštite i spašavanja - nabavka letjelice vrijedne preko 30 miliona KM, školovanje vlastitog kadra, izgradnja namjenskog hangara od 3.000 m² na Međunarodnom aerodromu Sarajevo. Da li, iz svog iskustva, smatraš da je ovo relevantno za samostalni članak? [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 11:01, 29 juli 2026 (CEST) i5qkuwnxlrsewbfepa63lmidf79d5fr 3915183 3915163 2026-07-29T10:54:41Z KWiki 9400 /* Naslov članka */ odgovor 3915183 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) ::Ok. Trebala bi mi onda pomoć, koji naslov da stavim za Helikopterska jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo. Pokušala sam da napravim i šablon za policijske jedinice, ali negdje griješim, pa mi šablon ne funkcioniše. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 10:43, 29 juli 2026 (CEST) :::Taj ide kakav jest. Samo, pitanje je relevantnosti za enciklopediju s obzirom na to da je to jedinica kantonalnog MUP-a. Za infokutije sam i ja laik jer se nisam bavio njima. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:47, 29 juli 2026 (CEST) ::::Nekako mi djeluje kao historijski i infrastrukturni iskorak jer je prva takva na području FBiH, a nije namijenjena samo klasičnom policijskom radu, već ima ulogu u sistemu zaštite i spašavanja - nabavka letjelice vrijedne preko 30 miliona KM, školovanje vlastitog kadra, izgradnja namjenskog hangara od 3.000 m² na Međunarodnom aerodromu Sarajevo. Da li, iz svog iskustva, smatraš da je ovo relevantno za samostalni članak? [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 11:01, 29 juli 2026 (CEST) :::::Rekao bih da je na vagi. Ako joj je namjena lokalno djelovanje, onda prije da nije. No, opet, država nam je takva da mnoga tijela ili zakoni ne postoje na državnom nego na nižim nivoima i rade ono što bi država trebala raditi. Neka se i drugi izjasne: {{spomeni|AnToni}}, {{spomeni|Palapa}}, {{spomeni|Srđan}}, {{spomeni|Panasko}} [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:54, 29 juli 2026 (CEST) 5l71alh88afg1gwqalp0rbaf0pnyi63 3915187 3915183 2026-07-29T10:57:19Z Panasko 146730 /* Naslov članka */ odgovor 3915187 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) ::Ok. Trebala bi mi onda pomoć, koji naslov da stavim za Helikopterska jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo. Pokušala sam da napravim i šablon za policijske jedinice, ali negdje griješim, pa mi šablon ne funkcioniše. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 10:43, 29 juli 2026 (CEST) :::Taj ide kakav jest. Samo, pitanje je relevantnosti za enciklopediju s obzirom na to da je to jedinica kantonalnog MUP-a. Za infokutije sam i ja laik jer se nisam bavio njima. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:47, 29 juli 2026 (CEST) ::::Nekako mi djeluje kao historijski i infrastrukturni iskorak jer je prva takva na području FBiH, a nije namijenjena samo klasičnom policijskom radu, već ima ulogu u sistemu zaštite i spašavanja - nabavka letjelice vrijedne preko 30 miliona KM, školovanje vlastitog kadra, izgradnja namjenskog hangara od 3.000 m² na Međunarodnom aerodromu Sarajevo. Da li, iz svog iskustva, smatraš da je ovo relevantno za samostalni članak? [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 11:01, 29 juli 2026 (CEST) :::::Rekao bih da je na vagi. Ako joj je namjena lokalno djelovanje, onda prije da nije. No, opet, država nam je takva da mnoga tijela ili zakoni ne postoje na državnom nego na nižim nivoima i rade ono što bi država trebala raditi. Neka se i drugi izjasne: {{spomeni|AnToni}}, {{spomeni|Palapa}}, {{spomeni|Srđan}}, {{spomeni|Panasko}} [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:54, 29 juli 2026 (CEST) ::::::Ne vidim relevantnost u toj vijesti, možda kao odlomak unutar nekog članka, ali kao zaseban članak mislim da nema tu relevantnost za enciklopediju. Na stranu naše lično mišljenje da je to odlična stvar za društvo. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:57, 29 juli 2026 (CEST) civcjgdcxkbke6lk7fgsjpqew27bsyc 3915188 3915187 2026-07-29T10:58:45Z Panasko 146730 /* Naslov članka */ 3915188 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Naslov članka == Pozdrav ekipa. Nekako sam mišljenja da svakoj visokoškolskoj ustanovi trebamo dodati njezin krovni organ - univerzitet kojem pripada. Mislim da se svaka tako i zove kao na primjer Muzička akdemija Univerziteta u Sarajevu. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 09:42, 29 juli 2026 (CEST) :Uzima se najčešće korišteni naziv, iz praktičnih razloga. Svakako se u uvodnoj rečenici i/ili infokutiji naglasi da je dio Univerziteta. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:24, 29 juli 2026 (CEST) ::Ok. Trebala bi mi onda pomoć, koji naslov da stavim za Helikopterska jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo. Pokušala sam da napravim i šablon za policijske jedinice, ali negdje griješim, pa mi šablon ne funkcioniše. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 10:43, 29 juli 2026 (CEST) :::Taj ide kakav jest. Samo, pitanje je relevantnosti za enciklopediju s obzirom na to da je to jedinica kantonalnog MUP-a. Za infokutije sam i ja laik jer se nisam bavio njima. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:47, 29 juli 2026 (CEST) ::::Nekako mi djeluje kao historijski i infrastrukturni iskorak jer je prva takva na području FBiH, a nije namijenjena samo klasičnom policijskom radu, već ima ulogu u sistemu zaštite i spašavanja - nabavka letjelice vrijedne preko 30 miliona KM, školovanje vlastitog kadra, izgradnja namjenskog hangara od 3.000 m² na Međunarodnom aerodromu Sarajevo. Da li, iz svog iskustva, smatraš da je ovo relevantno za samostalni članak? [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 11:01, 29 juli 2026 (CEST) :::::Rekao bih da je na vagi. Ako joj je namjena lokalno djelovanje, onda prije da nije. No, opet, država nam je takva da mnoga tijela ili zakoni ne postoje na državnom nego na nižim nivoima i rade ono što bi država trebala raditi. Neka se i drugi izjasne: {{spomeni|AnToni}}, {{spomeni|Palapa}}, {{spomeni|Srđan}}, {{spomeni|Panasko}} [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:54, 29 juli 2026 (CEST) ::::::Ne vidim relevantnost u toj vijesti, možda kao odlomak unutar nekog članka, ali kao zaseban članak mislim da nema tu relevantnost za enciklopediju. Također drugi MUP-ovi su nabavljali helikoptere. Na stranu moje lično mišljenje da je to odlična stvar za društvo. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:57, 29 juli 2026 (CEST) hd01bkk91t2uqo89fff75kxqwcc6ggc 0 141830 3915098 3897174 2026-07-28T13:07:16Z PaulLim11 179941 Image 3915098 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = John Francis Daley | slika = John Francis Daley at San Diego Comic Con 2026.jpg | opis = Daley [[2026]]. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1985|07|20}} | mjesto_rođenja = Wheeling, [[Illinois]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = [[Glumac]] | godine_aktivnosti = 1999–sada }} '''John Francis Daley''' [[SAD|američki]] je [[televizija|televizijski]] i [[film]]ski [[glumac]], [[pjevanje|pjevač]] i [[režiser]], koga nekad potpisuju ''John Daley'' ili ''John Francis Daly''. Najpoznatiji je po ulozi [[Lance Sweets|Lancea Sweetsa]] u [[televizijska serija|TV-seriji]] ''[[Kosti (serija)|Kosti]]'', a prije toga je tumačio lik Sama Weira u seriji ''[[Freaks and Geeks]]''. == Rane godine == Otac mu je glumac, a majka učiteljica [[klavir]]a. On i njegov otac pojavili su se zajedno u serijama više puta. Npr., u seriji ''[[Boston Public]]'' njih dvojica su glumili oca i sina. Osim toga, član je grupe ''Dayplayer'', u kojoj je i vokal i [[klavijature|klavijaturist]].<ref>[http://www.myspace.com/dayplayer Profil grupe ''Dayplayer'' na ''MySpaceu'']</ref> == Karijera == Daley se bavi glumom još od 3. kad je izabran za ulogu mladog Tommyja u američkoj i međunarodnoj turneji [[Broadway|brodvejskog]] hita ''The Who's Tommy''. Nakon uloge Sama Weira u seriji ''Freaks & Geeks'' nastavio je kontinuirani rad na televiziji. Bio je na 94. mjestu ''VH1''-liste 100 najvećih tinejdžerskih zvijezda. 2001. režirao je [[kratki film]] ''What Babies Do''. Također je napisao [[scenario]] za kratku komediju ''Friday Night'', u kojoj je i glumio. 2005. pojavio se u filmu ''[[Konobari do daske]]'' i [[Fox Broadcasting Company|''FOX'']]-ovom ''[[sitcom]]u'' ''[[Dosje: Kuhinja]]''. 2007. pridružio se ekipi još jedne ''FOX''-ove serije, ''Kosti'', u kojoj glumi [[psihologija|psihologa]], Lancea Sweetsa. == Filmografija == === Filmovi === * ''Allerd Fishbein's in Love'' ([[2000]]) - Allerd Fishbein * ''[[Stjuardese lete u nebo]]'' ([[2003]]) - Rodney * ''Konobari do daske'' ([[2005]]) - Mitch * ''77'' ([[2007]]) - Pat * ''Burying the Ex'' ([[2008]]) - Zak * ''[[Kako se riješiti šefa]]'' ([[2011]]) - Carter === TV-filmovi === * ''The Kennedys'' ([[2001]]) * ''The Call'' (2007) ===''Direct-to-DVD'' filmovi=== * ''Clark i Michael'' ([[2006]]) - Tom === TV-serije === * ''Freaks and Geeks'' (18 epizoda, 1999-2000) * ''Boston Public'' (5 epizoda, 2000-2001) - Anthony Ward * ''[[The Geena Davis Show]]'' (22 epizode, 2000-2001) - Carter Ryan * ''The Ellen Show'' (1 epizoda, 2001) - Erik * ''[[Svi gradonačelnikovi ljudi]]'' (1 epizoda, [[2002]]) - Spencer * ''Regular Joe'' (5 epizoda, 2003) - Grant Binder * ''[[Sutkinja Amy]]'' (1 epizoda, 2004) - Jace Crosby * ''Dosje: Kuhinja'' (13 epizoda, 2005-[[2008]]) - Jim * ''[[Knjižničarka (serija)|Knjižničarka]]'' (1 epizoda, 2006) - Kevin * ''Kosti'' (2007-2014) === Internet === * ''Tales of the Polyverse'' (1 epizoda<ref>http://vimeo.com/10394887</ref>, [[2010]]) == Režirao == * ''What Babies Do'' (2001) == Scenariji == * ''Kosti'' (epizoda: ''[[The Truth in the Myth]]'') * ''Kako se riješiti šefa'' ([[2011]]) (pretprodukcija) == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.myspace.com/JohnDaley John Francis Daley na ''MySpaceu''] * {{imdb name|0197855}} * [http://www.zap2it.com/tv/news/zap-story-bones-johnfrancisdaley,0,6617380.story?coll=zap-news-headlines Intervju s Daleyem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522042859/http://www.zap2it.com/tv/news/zap-story-bones-johnfrancisdaley,0,6617380.story?coll=zap-news-headlines |date=22. 5. 2011 }} {{commonscat|John Francis Daley}} {{Kosti (serija)}} {{DEFAULTSORT:Daley, John Francis}} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Američki glumci]] [[Kategorija:Američki režiseri]] [[Kategorija:Američki scenaristi]] [[Kategorija:Biografije, Wheeling (Illinois)]] [[Kategorija:Živi ljudi]] h0hckb2aolnqtbtj8lv6pnf4rceepqp 14 175252 3915175 1937439 2026-07-29T10:06:36Z KWiki 9400 3915175 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} {{commonscat|Categories of Greece by city}} [[Kategorija:Grčka|*Kategorije po gradovima]] ereidre1xrvmv4jhc9s19km50gnp51v 0 176141 3915136 3854072 2026-07-28T21:22:22Z Astrameri 151645 dodana referenca i vanjski linkovi 3915136 wikitext text/x-wiki '''Društvo pisaca Bosne i Hercegovine''' je pravni nasljednik ''Udruženja književnika Bosne i Hercegovine'' koje je nastalo 1945. godine.<ref name="ref1" /> Jedan od osnivača Društva 1993. godine bio je [[Zlatko Topčić]]. Udruženje je osnovalo i izdavalo književni časopis ''[[Život (časopis)|Život]]'' (kojega će kasnije preuzeti izdavačka kuća "Svjetlost"), te organiziralo internacionalnu manifestaciju ''[[Sarajevski dani poezije]]''.<ref name="ref1">{{Cite web |url=http://www.bhdani.com/arhiva/82/tekst182.htm |title=BHDani - Mrtvo društvo pisaca |access-date=3. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522170254/http://bhdani.com/arhiva/82/tekst182.htm |archive-date=22. 5. 2013 |url-status=dead }}</ref> Društvo pisaca BiH dodjeljuje svake godine [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine|književnu nagradu]] za najbolje novoobjavljeno književno djelo. Trenutno broji 161 člana, smješteno je u prostorijama Doma pisaca u Kranjčevićevoj ulici u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.https//www.companywall.ba/firma/drustvo-pisaca-u-bosni-i-hercegovini-sarajevo---sarajevski-dani-poezije/MMEr5ZCR|title=DRUŠTVO PISACA U BOSNI I HERCEGOVINI SARAJEVO {{!}} CompanyWall|last=Wall|first=Company|website=Company Wall|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> == Predsjednici == * [[Nedžad Ibrišimović]] - 1993. do 2001. * [[Gradimir Gojer]] * [[Amir Brka]] * [[Dževad Karahasan]]<ref>[http://www.klix.ba/vijesti/kultura/dzevad-karahasan-novi-predsjednik-drustva-pisaca-bih/140322056 Dževad Karahasan novi predsjednik Društva pisaca BiH]</ref> == Također pogledajte == * [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20130522170254/http://bhdani.com/arhiva/82/tekst182.htm BHDani broj 82, 17. august 1988. - Mrtvo društvo pisaca] * [http://www.ceeol.com/aspx/publicationdetails.aspx?publicationId=497d848c-7f37-4ef1-b41f-17839e03a6a9 Život - Časopis za književnost i kulturu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090427/http://www.ceeol.com/aspx/publicationdetails.aspx?publicationId=497d848c-7f37-4ef1-b41f-17839e03a6a9 |date=2. 4. 2015 }} * [http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/kultura/izmijenjen-statut-drustva-pisaca-bih Oslobođenje - Izmijenjen statut društva pisaca BiH] * [http://www.diogenpro.com/drustvo-pisaca-bihvijesti.html Društvo pisaca - BiH Vijesti Diogen] * [https://www.nihadhasanovic.com/cemu-drustvo-pisaca/ Čemu Društvo pisaca? Nihad Hasanović] [[Kategorija:Bosanskohercegovačka književnost]] [[Kategorija:Društvo pisaca Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačka kultura]] hd9ge5m8nzt3plmtek8kudikzd7r2zc 0 264199 3915171 3849396 2026-07-29T09:57:06Z ~2026-42153-35 184132 3915171 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jasna Šamić | slika = Knji%C5%BEevnica_Jasna_%C5%A0ami%C4%87.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1949|4|1}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = Bosanska, francuska | vjera = | obrazovanje = | zanimanje = Orijentalist, pisac, prevodilac | supružnik = | djeca = | roditelji = otac [[Midhat Šamić]] | potpis = | web-stranica = }} '''Jasna Šamić''' (rođena 1. aprila 1949) jest francusko-bosanski pisac, orijentalist, prevodilac, autor brojnih dokumentaraca i pozorišnih predstava koje je sama postavljala na scene [[Pariz]]a i [[Sarajevo|Sarajeva]]. U rodnom gradu [[Sarajevo|Sarajevu]] pohađala je gimnaziju i muzičku školu. Završila je studij [[Turski jezik|turskog jezika]] i [[Turska književnost|književnosti]] i [[Arapski jezik|arapskog jezika]] i [[Arapska književnost|književnosti]] sa [[Perzijski jezik|perzijskim jezikom]] kao trećim jezikom, na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]] 1972. Na istom fakultetu, 1977. odbranila je magistarski rad pod nazivom: ''Tendencije u savremenom turskom jeziku: jezička analiza dva savremena pisca – Rešada Nurija Guntekina i Nedžatija Džumalija''. Doktorsku disertaciju pod nazivom: ''La Dîvân de Kâ’imî (1630-1691/92)'', odbranila je na Univerzitetu u [[Pariz]]u (Pariz III – Sorbonne Nouvelle) 1984. Radila je na [[Odsjek za orijentalnu filologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu|Odsjeku za orijentalistiku Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] u periodu 1973-1992. gdje je prvo predavala [[turski jezik]], a potom turske književnosti. Godine 1992. bila je vanredni profesor kada bez obrazloženja dobiva otkaz. U [[Pariz]]u je sarađivala sa poznatim radijskim stanicama, kao što su RFI i France Culture i bila direktor istraživanja pri Nacionalnom naučnom istraživačkom centru (Directeur de recherche associée au CNRS). Držala je predavanja i učestvovala u naučnim skupovima na univerzitetima u [[Evropa|Evropi]] i [[Amerika|Americi]] (Strazbur, [[Pariz]], Utreht, Grenobl, [[Bruxelles]], [[Venecija]], [[Istanbul]], Princeton, [[Beograd]], [[Jerusalem]], [[Tel Aviv]], [[Berlin]], Bamberg, itd). Jasna Šamić kroz svoj naučni rad bavi se naročito [[Tesavuf|sufizmom]] i sufijskom književnošću, derviškim redovima i uopšte osmanskom književnošću (npr. bosanskom književnošću pisanom na osmanskom-turskom jeziku), ali i modernom turskom književnošću. Objavila prevode književnih djela sa turskog, arapskog, perzijskog, francuskog, engleskog i talijanskog jezika. Naučno-istraživačke tekstove objavljivala je u raznim evropskim, američkim, i ex-jugoslovenskim listovima i časopisima (''Prilozi za orijentalnu filologiju, Odjek, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, Život, Izraz, Turcica, Journal Asiatique'', itd). Bila je urednica časopisa ''Književna riječ'' ([[Sarajevo]]). Romane, pripovijetke, poeziju, drame, eseje, književnu kritiku piše i objavljuje na bosanskom (srpskohrvatskom) i [[francuski jezik|francuskom jeziku]]. Najnovija knjiga Jasne Šamić, objavljena je na francuskom jeziku. U pitanju je zbirka poezije ''Dans le lit d'une rêve'', M.E.O.Bruxelles, 2017.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhinfo.fr/plonger-dans-la-sensualite-des,5388.html |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 4. 2017 |archive-date=4. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504013416/http://www.bhinfo.fr/plonger-dans-la-sensualite-des,5388.html |url-status=dead }}</ref> Bila je član je redakcije časopisa [[Kulture istoka]] (Beograd), potpredsjednik Udruženja prevodilaca [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]; danas član ''Société asiatique'' i Drušva pisaca [[Francuska|Francuske]]. Jasna Šamić je dobitnik više međunarodnih književnih nagrada kao što je Stendhalova (Missions Stendhal), 2008, Gauchez- Pillippot 2014, Nagrada publike na Salonu balkanske knjige (''Salon du livre des Balkans''), [[Pariz]] 2018, [[Međunarodna nagrada za književnost Naji Naaman|nagrada ''Naji Naaman Honorary Prize'']] za cjelokupno djelo 2018; njena djela su više puta nagrađivana i od strane Fondacije za izdavaštvo BiH, između 2015 i 2020, specijalna nagrada Zlatna jabuka za bajke 2018, kineska nagrada za poeziju Wheng Nian Cup... . Član je Francuskog udruženja književnika, SGL, od 1994, zatim član PEN-a BiH i član PEN-a [[Francuska|Francuske]]; član Bosanskog udruženja pisaca. Živi u Parizu kao slobodan pisac. == Bibliografija == === Priređene antologije === * "Antologija savremene francuske književnosti", (ZID, [[Sarajevo]], 1997) * "Antologija bosanske književnosti" (izdavačka kuća iz [[Grčka|Grčke]]) === Djela pisana i objavljena na francuskom === * "Eclatement yougoslave", (s grupom autora), éd. de l’Aube, ([[Pariz]], 1994) * "Voyage balkanique", (s grupom autora), (Stock, Pariz, 1994) * "Bosnie" - Pont des deux mondes", istorija Bosne, (ISIS, [[Istanbul]], 1996) * "Pavillon bosniaque", roman,(ISIS, Istanbul, 1996) * "Histoire inachevée", novele-svjedočanstvo, éd. de l’Oeil sauvage, (Bayonne, 1996) * "Les extrémismes de l’Atlantique à l’Oural", (s grupom autora), éd. de l’Aube, (Pariz, 1996) * "La Méditerranée des femmes", pripovjetke, (s grupom autora), éd. l’Harmattan, (Pariz, 1998) * "Pariz Sarajevo 1900", Katalog za izložbu, (Centre de documentations de Dudelange, 2004) * "Pavillon bosniaque/Palais des illusions", roman, novo izdanje, (Dorval éditions, Pariz-Orléans, 2005) * "Amoureux des oiseaux", poezija i proza, francusko-bosansko izdanje,(Bf éditions, Strasbourg, 2006) * "Portrait de Balthazard", roman, (MEO, [[Bruxelles]], 2012) * "L’Empire des ombres", (Publibook, roman, Mon petit éditeur, Pariz, 2013) * "Le Givre et la Cendre", roman, (M.E.O, Bruxelles, 2015) * "Trois Histoire un Destin", Harmattan, (Pariz, 2016) * "Dans le lit d'une rêve", (M.E.O, Bruxelles, 2017) * "Les contrées des âmes errantes", (M.E.O, Bruxelles, 2019) * "Chambre avec vue sur l'océan", roman, MEO, Bruxelles, 2020. * "Ailleurs est le ciel", poezija, l'Harmattan, Pariz,20222024 : ''Le cirque russe de Lacretelle,'' roman, MEO, 2024. * 2025 : ''Ombres et Ténèbres, suivis de Lumières – Sjenke, tmine i svjetlo,'' Henry, Paris, 2025 === '''Djela pisana i objavljena na bosanskom (srpskohrvatskom)''' === # zbirka poezije "Isječeni trenuci", (Svjetlost, Sarajevo, 1973) # zbirka poezije "U Hladu druge kože", ([[Veselin Masleša]], Sarajevo, 1980) # zbirka poezije i proze "Iz zabilježaka Babur Šaha", (Svjetlost, Sarajevo, 1986) # naučna studija "Mistički Eros – [[Junus Emre]]", kritičko izdanje uz prevod poezije turskog sufijskog pjesnika, (Glas, [[Banja Luka]], 1990) # zbirka političkih eseja "Parizki ratni dnevnik", (ENES, Istanbul, 1994) # dramski tekst "Sjećanje na život", (Vodnikova Domačija, [[Ljubljana]], 1995) # dramski tekst "Grad ljubav smrt", (Vodnikova Domačija, Ljubljana, 1995) # roman "Mraz i pepeo", (Bosanska Knjiga, Sarajevo, 1997) # zbirka pripovedaka "Valcer", (Media Press, Sarajevo, 1998) # roman "Bosanski paviljon", (Svjetlost, Sarajevo, 2000) # roman, "Soba s pogledom na okean", ([[Tešanj]], 2001) # monografija "Pariz Sarajevo 1900", (Media Press, Sarajevo, 2001) # roman "Portret Balthazara Casiglionea", (Rabic, Sarajevo, 2002) # "Drame", (Bosanska riječ, Wuppertal - [[Tuzla]], 2006) # roman "Carstvo sjenki", (Zoro, [[Sarajevo]] - [[Zagreb]], 2007) # priče-crtice "Na Seni barka", (Wuppertal - Tuzla, 2007) # zbirka filozofskih eseja "Mistika i mistika", (Plima, [[Cetinje]], 2010) # roman "Mozart", (Šahinpašić, Sarajevo, 2013) # zbirka filozofskih eseja "Mistika i mistika", ponovljeno dopunjeno izdanje, (Buybook, Sarajevo, 2015) # zbirka poezije "Na postelji od sna", (Dobra knjiga, Sarajevo, 2015, nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH) # roman (prvi dio trilogije) "Predjeli lutajućih duša" (Planjax, 2017, nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH) # roman "Carstvo sjenki", (Factum, Beograd, 2018) # zbirka poezije "Svjetlo mraka", (Dobra knjiga, Sarajevo, nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH, 2018) # roman "Deveti val", (Cetinje:OKF; Beograd: Factum izdavaštvo; Sarajevo: Buybook, 2018) # knjiga "Medo prekinuo seosku idilu", priča za decu sa ilustracijama Maria Mikulića, (RABIC, Sarajevo, 2018). # zbirka poezije "Noć je opet na pravu postelje ti", Planjex, 2020 # roman "Razbijeni kaleidoskop", Art Rabic, Sarajevo,2021. # roman "Nesretan slučaj", Factum, Beograd, 2022. # roman "Atelje na broju 19",Art Rabic, Sarajevo, 2022. # bajke za djecu i odrasle "Vragolije male Tine", Planjax, 2022. # memoarska literatura "Sarajevo moje mladosti", knjiga prva,ShuraPublikacije, Opatija, 2023. # roman "Duhovi XV arondismana" , Art Rabic, Sarajevo, 2023. # memoarska literatura "U Ogledalu - Uspomena, Gradovi i Lica, Most Art & Factum, Beograd, 2024. # esej "Plamen u pijesku", Shutrapublications, Opatija, 2024. # esej, "Mit o Bogumilima''"'', Most Art Jugoslavija, Zemun, 2024 # "Albanija, od Envera Hodže do Bektašija", Most Art Jugoslavija, Zemun, 2026. # "Uspomena na Jugoslaviju", Akademska knjiga, Novi Sad, 2026. === Književni prevodi === ''Prevodi na bosanski (srpskohrvatski)'' * prevod s arapskog, izbor iz dela "1001 noć", (Svjetlost, Sarajevo, 1980, 1981, 1988, 1990) * prevod s turskog, roman "Djeca triju ulica", Zekerija Nedžati, (Svjetlost, Sarajevo, 1982) * prevod s francuskog, knjiga eseja "Izaći iz prokletstva : islam između civilizacije i barbarstva", Meddeb Abdelwahab, (Buybook, Sarajevo, 2011) * prevod s francuskog, "Svetkovina beznačajnog", Milan Kundera, (Buybook, Sarajevo, 2015) * prevod s francuskog "Dobar sin", Paskala Briknera, (Buybook, Sarajevo, 2018) * prevod s francuskog esej "I životinje imaju prava", (Akademska knjiga, [[Novi Sad]], 2018) * prevod s francuskog roman "Šala", Milana Kundere, Buybook, Sarajevo, 2021 * prevod s francuskog esej "Breviar poraženih", Cioran, Factum, Beograd, 2021. * prevod s francuskog knjige poezije "Bijele ptice", Monique Thomassettie, ShuraPublications, Opatija, 2022. * prevod s francuskog zbirke poezije "Svjetlo lutalica" Philippe Leuckx, Shurapublications,Opatija, 2022. * prevod s francuskog knjige poezije Daniel Simon "Kad budete", Shurapublications, Opatija, 2023 === Prevodi na francuski === * prevod na francuski (sa srpskohrvatskog), roman [[Ivo Andrić|Andrića]] "[[Prokleta avlija]]", (éd. L'Age d' Homme, Pariz, 1990) * prevod na francuski (s osmanskog turskog), zbirka poezija sufijskog pesnika Hasan Kaimi Baba, "Dîvân de Kâ’imî", (ADPF, Recherche sur les civilisations, Pariz, 1986) * prevod na francuski (sa srpskohrvatskog), roman Ive Andrića "Prokleta avlija", (éd. L'Age d' Homme, Pariz, 1990) * prevod na francuski (sa crnogorskog ) zajedno sa Gérardom Adamom , zbirka poezije Igora Lukšića, "Le livre de la peur", (M.E.O. , [[Bruxelles]], 2016) * prevod na francuski (sa bosanskog) zajedno sa Gérardom Adamom , roman Zlatka Topčića, "Le mot de la fin", (M.E.O, Bruxelles, 2016) === Dokumentarni i kratkometražni filmovi === * Les Nakshibendis de Visoko, međunarodni naučni skup posvećen derviškom redu nakšibendija, (Pariz, 1986) * Où sont les Bektachis de Bosnie?, međunarodni naučni skup posvećen derviškom redu bektašija, (Strasbourg, 1987) * Une ville l'amour la mort, (Festival de toutes les cultures, Pariz, 1996) * Bonjour mon amour j' ai seize ans, (IPI, Parimages, 2006) * L' artiste et son gâteau (IPI, Parimages, 2005) * 1900 Pariz - Sarajevo, (BiH TV , 2000) * Quo vadis 68 Pariz-Sarajevo , (Federalna TV, BH i Festival Sarajevska zima, 2008) * Coucher auprès du ciel – un souvenir mis en images (IPI, Parimages, ASJA , 2010) * Sarajevske priče iz Pariza, niz dokumentaraca za televiziju Sarajevo, (2013—2015) === Predstave u režiji Jasne Šamić === * Prije nego sto vijesnik smrti pojavi se, tekst i režija Jasna Šamić, Teatar Mladih, Sarajevo, 1987 * Souvenir d’une vie, tekst i režija Jasna Šamić , Théâtre du Procenium, Pariz, 1996 * Susret, tekst i režija J.Šamić, [[Sarajevski ratni teatar|SARTR]], Sarajevo, 1999 * Telefonski poziv tekst i režija Jasna Šamić, KAMERNI Teatar, Sarajevo, 2000 * L’Amoureux des oiseaux, Muzej knjževnosti, Internacionalni festival Festival [[Baščaršijske večeri]], Sarajevo, 2006, tekst i režija Jasna Šamić kao i Ecole Estienne, Pariz, 2007 * Minijatures, performans na francuskom i na bosanskom, tekst i režija Jasna Šamić, Bošnjački institut, Festival Sarajevska zima, Sarajevo, 2008 * D’un soleil à l’autre , poetski tekst Rouben Melik, režija Jasna Šamić, Théâtre Air Falguière, Pariz, 2009 ; Moulin, le Haï les roses, 2009 * Anniversaire, tekst i režija Jasna Šamić, Bar de l’Industrie, Montreil, Pariz, 2011 * Portrait de Balthazar, tekst i režija Jasna Samic, Maison des associations, Pariz, 2012; * Les souvenirs plus lourds que le roc, tekst i režija Jasna Šamić, Théâtre de Syldavie, Maisons d’Europe et d’Orient, Pariz, 2014 == Literatura == * Spomenica 60. godišnjice Filozofskog fakulteta u Sarajevu (1950–2010), Filozofski fakultet, Sarajevo 2010, 218. * [https://web.archive.org/web/20130524193933/http://bhdani.com/arhiva/87/inter.htm Jasna Šamić, Intervju] * [http://www.sveske.ba/bs/autori/j/jasna-samic Jasna Šamić na sveske.ba] * [http://www.terapija.net/literatura.asp?ID=17362 Jasna Šamić na terapija.ba] * [http://plima.org/index.php?option=com_content&view=article&id=140:jasna-%C5%A1ami%C4%87&catid=36:autori&Itemid=55 Jasna Šamić na plima.org]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.bosnjackooko.com/index.php?option=com_content&view=article&id=137:knjievna-sehara-projekt-jasne-ami-koji-je-zaista-vrijedan-nae-panje&catid=32:prikaz-knjige&Itemid=47 Nadan Filipović, Književna sehara – projekt Jasne šamić koji je zaista vrijedan naše pažnje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416212022/http://www.bosnjackooko.com/index.php?option=com_content&view=article&id=137:knjievna-sehara-projekt-jasne-ami-koji-je-zaista-vrijedan-nae-panje&catid=32:prikaz-knjige&Itemid=47 |date=16. 4. 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20120427174812/http://www.penbih.ba/kojeko/samic.htm Jasna Šamić, P.E.N. Centar BiH] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Šamić, Jasna}} [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački prevodioci]] [[Kategorija:Odsjek za orijentalnu filologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački orijentalisti]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] 07yf2c6ozyaw7i4rjk8ox1qki2dpyki 3915179 3915171 2026-07-29T10:17:16Z ~2026-42029-50 184134 dodala knjige koje sam objavila u posljednje vrijeme i nagrade koje sam dobila, dodala da sam bila gost u rezidencionalnim programima nanjviše u okviru udruženja Traduki. 3915179 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jasna Šamić | slika = Knji%C5%BEevnica_Jasna_%C5%A0ami%C4%87.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1949|4|1}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = Bosanska, francuska | vjera = | obrazovanje = | zanimanje = Orijentalist, pisac, prevodilac | supružnik = | djeca = | roditelji = otac [[Midhat Šamić]] | potpis = | web-stranica = }} '''Jasna Šamić''' (rođena 1. aprila 1949) jest francusko-bosanski pisac, orijentalist, prevodilac, autor brojnih dokumentaraca i pozorišnih predstava koje je sama postavljala na scene [[Pariz]]a i [[Sarajevo|Sarajeva]]. U rodnom gradu [[Sarajevo|Sarajevu]] pohađala je gimnaziju i muzičku školu. Završila je studij [[Turski jezik|turskog jezika]] i [[Turska književnost|književnosti]] i [[Arapski jezik|arapskog jezika]] i [[Arapska književnost|književnosti]] sa [[Perzijski jezik|perzijskim jezikom]] kao trećim jezikom, na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]] 1972. Na istom fakultetu, 1977. odbranila je magistarski rad pod nazivom: ''Tendencije u savremenom turskom jeziku: jezička analiza dva savremena pisca – Rešada Nurija Guntekina i Nedžatija Džumalija''. Doktorsku disertaciju pod nazivom: ''La Dîvân de Kâ’imî (1630-1691/92)'', odbranila je na Univerzitetu u [[Pariz]]u (Pariz III – Sorbonne Nouvelle) 1984. Radila je na [[Odsjek za orijentalnu filologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu|Odsjeku za orijentalistiku Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] u periodu 1973-1992. gdje je prvo predavala [[turski jezik]], a potom turske književnosti. Godine 1992. bila je vanredni profesor kada bez obrazloženja dobiva otkaz. U [[Pariz]]u je sarađivala sa poznatim radijskim stanicama, kao što su RFI i France Culture i bila direktor istraživanja pri Nacionalnom naučnom istraživačkom centru (Directeur de recherche associée au CNRS). Držala je predavanja i učestvovala u naučnim skupovima na univerzitetima u [[Evropa|Evropi]] i [[Amerika|Americi]] (Strazbur, [[Pariz]], Utreht, Grenobl, [[Bruxelles]], [[Venecija]], [[Istanbul]], Princeton, [[Beograd]], [[Jerusalem]], [[Tel Aviv]], [[Berlin]], Bamberg, itd). Jasna Šamić kroz svoj naučni rad bavi se naročito [[Tesavuf|sufizmom]] i sufijskom književnošću, derviškim redovima i uopšte osmanskom književnošću (npr. bosanskom književnošću pisanom na osmanskom-turskom jeziku), ali i modernom turskom književnošću. Objavila prevode književnih djela sa turskog, arapskog, perzijskog, francuskog, engleskog i talijanskog jezika. Naučno-istraživačke tekstove objavljivala je u raznim evropskim, američkim, i ex-jugoslovenskim listovima i časopisima (''Prilozi za orijentalnu filologiju, Odjek, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, Život, Izraz, Turcica, Journal Asiatique'', itd). Bila je urednica časopisa ''Književna riječ'' ([[Sarajevo]]). Romane, pripovijetke, poeziju, drame, eseje, književnu kritiku piše i objavljuje na bosanskom (srpskohrvatskom) i [[francuski jezik|francuskom jeziku]]. Najnovija knjiga Jasne Šamić, objavljena je na francuskom jeziku. U pitanju je zbirka poezije ''Dans le lit d'une rêve'', M.E.O.Bruxelles, 2017.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhinfo.fr/plonger-dans-la-sensualite-des,5388.html |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 4. 2017 |archive-date=4. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504013416/http://www.bhinfo.fr/plonger-dans-la-sensualite-des,5388.html |url-status=dead }}</ref> Bila je član je redakcije časopisa [[Kulture istoka]] (Beograd), potpredsjednik Udruženja prevodilaca [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]; danas član ''Société asiatique'' i Drušva pisaca [[Francuska|Francuske]]. Jasna Šamić je dobitnik više međunarodnih književnih nagrada kao što je Stendhalova (Missions Stendhal), 2008, Gauchez- Pillippot 2014, Nagrada publike na Salonu balkanske knjige (''Salon du livre des Balkans''), [[Pariz]] 2018, [[Međunarodna nagrada za književnost Naji Naaman|nagrada ''Naji Naaman Honorary Prize'']] za cjelokupno djelo 2018; dobitnik je nagrade Prix Gay Grande Saga 2025 i taijanske nagrade za poeziju Amilcare Solferini 2025. ; njena djela su više puta nagrađivana i od strane Fondacije za izdavaštvo BiH, između 2015 i 2020, specijalna nagrada Zlatna jabuka za bajke 2018, kineska nagrada za poeziju Wheng Nian Cup... . Član je Francuskog udruženja književnika, SGL, od 1994, zatim član PEN-a BiH i član PEN-a [[Francuska|Francuske]]; član Bosanskog udruženja pisaca. Učestvovala je na raznim književnim skupovima i festivalima u svijetu, i bila gost u rezidencijalnim programima za pisce , između ostalog u okviru udruženja Traduki. Živi u Parizu kao slobodan pisac. == Bibliografija == === Priređene antologije === * "Antologija savremene francuske književnosti", (ZID, [[Sarajevo]], 1997) * "Antologija bosanske književnosti" (izdavačka kuća iz [[Grčka|Grčke]]) === Djela pisana i objavljena na francuskom === * "Eclatement yougoslave", (s grupom autora), éd. de l’Aube, ([[Pariz]], 1994) * "Voyage balkanique", (s grupom autora), (Stock, Pariz, 1994) * "Bosnie" - Pont des deux mondes", istorija Bosne, (ISIS, [[Istanbul]], 1996) * "Pavillon bosniaque", roman,(ISIS, Istanbul, 1996) * "Histoire inachevée", novele-svjedočanstvo, éd. de l’Oeil sauvage, (Bayonne, 1996) * "Les extrémismes de l’Atlantique à l’Oural", (s grupom autora), éd. de l’Aube, (Pariz, 1996) * "La Méditerranée des femmes", pripovjetke, (s grupom autora), éd. l’Harmattan, (Pariz, 1998) * "Pariz Sarajevo 1900", Katalog za izložbu, (Centre de documentations de Dudelange, 2004) * "Pavillon bosniaque/Palais des illusions", roman, novo izdanje, (Dorval éditions, Pariz-Orléans, 2005) * "Amoureux des oiseaux", poezija i proza, francusko-bosansko izdanje,(Bf éditions, Strasbourg, 2006) * "Portrait de Balthazard", roman, (MEO, [[Bruxelles]], 2012) * "L’Empire des ombres", (Publibook, roman, Mon petit éditeur, Pariz, 2013) * "Le Givre et la Cendre", roman, (M.E.O, Bruxelles, 2015) * "Trois Histoire un Destin", Harmattan, (Pariz, 2016) * "Dans le lit d'une rêve", (M.E.O, Bruxelles, 2017) * "Les contrées des âmes errantes", (M.E.O, Bruxelles, 2019) * "Chambre avec vue sur l'océan", roman, MEO, Bruxelles, 2020. * "Ailleurs est le ciel", poezija, l'Harmattan, Pariz,20222024 : ''Le cirque russe de Lacretelle,'' roman, MEO, 2024. * 2025 : ''Ombres et Ténèbres, suivis de Lumières – Sjenke, tmine i svjetlo,'' Henry, Paris, 2025 === '''Djela pisana i objavljena na bosanskom (srpskohrvatskom)''' === # zbirka poezije "Isječeni trenuci", (Svjetlost, Sarajevo, 1973) # zbirka poezije "U Hladu druge kože", ([[Veselin Masleša]], Sarajevo, 1980) # zbirka poezije i proze "Iz zabilježaka Babur Šaha", (Svjetlost, Sarajevo, 1986) # naučna studija "Mistički Eros – [[Junus Emre]]", kritičko izdanje uz prevod poezije turskog sufijskog pjesnika, (Glas, [[Banja Luka]], 1990) # zbirka političkih eseja "Parizki ratni dnevnik", (ENES, Istanbul, 1994) # dramski tekst "Sjećanje na život", (Vodnikova Domačija, [[Ljubljana]], 1995) # dramski tekst "Grad ljubav smrt", (Vodnikova Domačija, Ljubljana, 1995) # roman "Mraz i pepeo", (Bosanska Knjiga, Sarajevo, 1997) # zbirka pripovedaka "Valcer", (Media Press, Sarajevo, 1998) # roman "Bosanski paviljon", (Svjetlost, Sarajevo, 2000) # roman, "Soba s pogledom na okean", ([[Tešanj]], 2001) # monografija "Pariz Sarajevo 1900", (Media Press, Sarajevo, 2001) # roman "Portret Balthazara Casiglionea", (Rabic, Sarajevo, 2002) # "Drame", (Bosanska riječ, Wuppertal - [[Tuzla]], 2006) # roman "Carstvo sjenki", (Zoro, [[Sarajevo]] - [[Zagreb]], 2007) # priče-crtice "Na Seni barka", (Wuppertal - Tuzla, 2007) # zbirka filozofskih eseja "Mistika i mistika", (Plima, [[Cetinje]], 2010) # roman "Mozart", (Šahinpašić, Sarajevo, 2013) # zbirka filozofskih eseja "Mistika i mistika", ponovljeno dopunjeno izdanje, (Buybook, Sarajevo, 2015) # zbirka poezije "Na postelji od sna", (Dobra knjiga, Sarajevo, 2015, nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH) # roman (prvi dio trilogije) "Predjeli lutajućih duša" (Planjax, 2017, nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH) # roman "Carstvo sjenki", (Factum, Beograd, 2018) # zbirka poezije "Svjetlo mraka", (Dobra knjiga, Sarajevo, nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH, 2018) # roman "Deveti val", (Cetinje:OKF; Beograd: Factum izdavaštvo; Sarajevo: Buybook, 2018) # knjiga "Medo prekinuo seosku idilu", priča za decu sa ilustracijama Maria Mikulića, (RABIC, Sarajevo, 2018). # zbirka poezije "Noć je opet na pravu postelje ti", Planjex, 2020 # roman "Razbijeni kaleidoskop", Art Rabic, Sarajevo,2021. # roman "Nesretan slučaj", Factum, Beograd, 2022. # roman "Atelje na broju 19",Art Rabic, Sarajevo, 2022. # bajke za djecu i odrasle "Vragolije male Tine", Planjax, 2022. # memoarska literatura "Sarajevo moje mladosti", knjiga prva,ShuraPublikacije, Opatija, 2023. # roman "Duhovi XV arondismana" , Art Rabic, Sarajevo, 2023. # memoarska literatura "U Ogledalu - Uspomena, Gradovi i Lica, Most Art & Factum, Beograd, 2024. # esej "Plamen u pijesku", Shutrapublications, Opatija, 2024. # esej, "Mit o Bogumilima''"'', Most Art Jugoslavija, Zemun, 2024 # "Albanija, od Envera Hodže do Bektašija", Most Art Jugoslavija, Zemun, 2026. # "Uspomena na Jugoslaviju", Akademska knjiga, Novi Sad, 2026. === Književni prevodi === ''Prevodi na bosanski (srpskohrvatski)'' * prevod s arapskog, izbor iz dela "1001 noć", (Svjetlost, Sarajevo, 1980, 1981, 1988, 1990) * prevod s turskog, roman "Djeca triju ulica", Zekerija Nedžati, (Svjetlost, Sarajevo, 1982) * prevod s francuskog, knjiga eseja "Izaći iz prokletstva : islam između civilizacije i barbarstva", Meddeb Abdelwahab, (Buybook, Sarajevo, 2011) * prevod s francuskog, "Svetkovina beznačajnog", Milan Kundera, (Buybook, Sarajevo, 2015) * prevod s francuskog "Dobar sin", Paskala Briknera, (Buybook, Sarajevo, 2018) * prevod s francuskog esej "I životinje imaju prava", (Akademska knjiga, [[Novi Sad]], 2018) * prevod s francuskog roman "Šala", Milana Kundere, Buybook, Sarajevo, 2021 * prevod s francuskog esej "Breviar poraženih", Cioran, Factum, Beograd, 2021. * prevod s francuskog knjige poezije "Bijele ptice", Monique Thomassettie, ShuraPublications, Opatija, 2022. * prevod s francuskog zbirke poezije "Svjetlo lutalica" Philippe Leuckx, Shurapublications,Opatija, 2022. * prevod s francuskog knjige poezije Daniel Simon "Kad budete", Shurapublications, Opatija, 2023 === Prevodi na francuski === * prevod na francuski (sa srpskohrvatskog), roman [[Ivo Andrić|Andrića]] "[[Prokleta avlija]]", (éd. L'Age d' Homme, Pariz, 1990) * prevod na francuski (s osmanskog turskog), zbirka poezija sufijskog pesnika Hasan Kaimi Baba, "Dîvân de Kâ’imî", (ADPF, Recherche sur les civilisations, Pariz, 1986) * prevod na francuski (sa srpskohrvatskog), roman Ive Andrića "Prokleta avlija", (éd. L'Age d' Homme, Pariz, 1990) * prevod na francuski (sa crnogorskog ) zajedno sa Gérardom Adamom , zbirka poezije Igora Lukšića, "Le livre de la peur", (M.E.O. , [[Bruxelles]], 2016) * prevod na francuski (sa bosanskog) zajedno sa Gérardom Adamom , roman Zlatka Topčića, "Le mot de la fin", (M.E.O, Bruxelles, 2016) === Dokumentarni i kratkometražni filmovi === * Les Nakshibendis de Visoko, međunarodni naučni skup posvećen derviškom redu nakšibendija, (Pariz, 1986) * Où sont les Bektachis de Bosnie?, međunarodni naučni skup posvećen derviškom redu bektašija, (Strasbourg, 1987) * Une ville l'amour la mort, (Festival de toutes les cultures, Pariz, 1996) * Bonjour mon amour j' ai seize ans, (IPI, Parimages, 2006) * L' artiste et son gâteau (IPI, Parimages, 2005) * 1900 Pariz - Sarajevo, (BiH TV , 2000) * Quo vadis 68 Pariz-Sarajevo , (Federalna TV, BH i Festival Sarajevska zima, 2008) * Coucher auprès du ciel – un souvenir mis en images (IPI, Parimages, ASJA , 2010) * Sarajevske priče iz Pariza, niz dokumentaraca za televiziju Sarajevo, (2013—2015) === Predstave u režiji Jasne Šamić === * Prije nego sto vijesnik smrti pojavi se, tekst i režija Jasna Šamić, Teatar Mladih, Sarajevo, 1987 * Souvenir d’une vie, tekst i režija Jasna Šamić , Théâtre du Procenium, Pariz, 1996 * Susret, tekst i režija J.Šamić, [[Sarajevski ratni teatar|SARTR]], Sarajevo, 1999 * Telefonski poziv tekst i režija Jasna Šamić, KAMERNI Teatar, Sarajevo, 2000 * L’Amoureux des oiseaux, Muzej knjževnosti, Internacionalni festival Festival [[Baščaršijske večeri]], Sarajevo, 2006, tekst i režija Jasna Šamić kao i Ecole Estienne, Pariz, 2007 * Minijatures, performans na francuskom i na bosanskom, tekst i režija Jasna Šamić, Bošnjački institut, Festival Sarajevska zima, Sarajevo, 2008 * D’un soleil à l’autre , poetski tekst Rouben Melik, režija Jasna Šamić, Théâtre Air Falguière, Pariz, 2009 ; Moulin, le Haï les roses, 2009 * Anniversaire, tekst i režija Jasna Šamić, Bar de l’Industrie, Montreil, Pariz, 2011 * Portrait de Balthazar, tekst i režija Jasna Samic, Maison des associations, Pariz, 2012; * Les souvenirs plus lourds que le roc, tekst i režija Jasna Šamić, Théâtre de Syldavie, Maisons d’Europe et d’Orient, Pariz, 2014 == Literatura == * Spomenica 60. godišnjice Filozofskog fakulteta u Sarajevu (1950–2010), Filozofski fakultet, Sarajevo 2010, 218. * [https://web.archive.org/web/20130524193933/http://bhdani.com/arhiva/87/inter.htm Jasna Šamić, Intervju] * [http://www.sveske.ba/bs/autori/j/jasna-samic Jasna Šamić na sveske.ba] * [http://www.terapija.net/literatura.asp?ID=17362 Jasna Šamić na terapija.ba] * [http://plima.org/index.php?option=com_content&view=article&id=140:jasna-%C5%A1ami%C4%87&catid=36:autori&Itemid=55 Jasna Šamić na plima.org]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.bosnjackooko.com/index.php?option=com_content&view=article&id=137:knjievna-sehara-projekt-jasne-ami-koji-je-zaista-vrijedan-nae-panje&catid=32:prikaz-knjige&Itemid=47 Nadan Filipović, Književna sehara – projekt Jasne šamić koji je zaista vrijedan naše pažnje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416212022/http://www.bosnjackooko.com/index.php?option=com_content&view=article&id=137:knjievna-sehara-projekt-jasne-ami-koji-je-zaista-vrijedan-nae-panje&catid=32:prikaz-knjige&Itemid=47 |date=16. 4. 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20120427174812/http://www.penbih.ba/kojeko/samic.htm Jasna Šamić, P.E.N. Centar BiH] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Šamić, Jasna}} [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački prevodioci]] [[Kategorija:Odsjek za orijentalnu filologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački orijentalisti]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] sv3b3bier6k3260e0jckpuqy1vytz4a 4 367743 3915100 3856959 2026-07-28T13:23:58Z ~2026-41756-58 184106 /* Također pogledajte */ 3915100 wikitext text/x-wiki {{Evolucija|expanded=Oblasti}} <!-- Treba prevesti ove linkove na slici --> {{#tag:imagemap| Datoteka:Phylogenetic tree.svg{{!}}{{{align|right}}}{{!}}Spekulativnno "[[stablo života]]" na bazi r[[RNK]] [[gen]]a pokazuje velike grane [[bakterija]], [[arhea]], i [[eukariot]]a{{!}}{{{size|450px}}}{{!}}thumb rect 258 251 509 298 [[Bakterije]] rect 827 250 1079 299 [[Archaea]] rect 1308 253 1613 311 [[Eucaryota]] rect 36 1022 169 1062 [[Aquificae|Aquifex]] rect 32 945 236 982 [[Thermotogae|Thermotoga]] rect 30 860 232 899 [[Cytophaga]] rect 30 821 232 860 [[Bacteroides]] rect 236 825 400 880 [[Bacteroides-Cytophaga]] rect 27 723 267 763 [[Planctomycetes|Planctomyces]] rect 43 648 293 687 [[Cyanobacteria]] rect 182 588 431 618 [[Proteobacteria]] rect 255 454 457 493 [[Spirohete]] rect 483 510 631 585 [[Gram-pozitivna bakterija|Gram pozitivne bakterije]] rect 546 368 753 475 [[Chloroflexi (phylum)|Zelene končaste bakterije]] rect 644 777 873 813 [[Pyrodictiaceae|Pyrodicticum]]₯ rect 659 728 918 765 [[Thermoproteus]] rect 831 678 954 706 [[Thermococci|Thermococcus celer]] rect 725 618 993 647 [[Methanococcus]] rect 702 558 1022 589 [[Methanobacteria|Metanobakterije]] rect 829 513 1104 543 [[Methanosarcina]] rect 1108 560 1283 598 [[Halobacteria|Halofite]] rect 1105 447 1318 476 [[Entamoebae]] rect 1348 428 1450 496 [[Sluzaste gljive]] rect 1487 447 1622 476 [[Životinje]] rect 1572 490 1663 530 [[Gljive]] rect 1572 588 1674 616 [[Biljke]] rect 1571 649 1694 678 [[Trepljari]] rect 1571 738 1753 775 [[Bičari]] rect 1571 825 1815 855 [[Trihomonadine]] rect 1572 902 1799 941 [[Microsporidia]] rect 1572 990 1792 1027 [[Diplomonadine]] }} '''Filogenetika''' (grč. φυλή – ''fylon'' = koljeno, pleme, rasa + γένεσις – ''genesis'' = generičko, porijeklo, rođenje, izvor) je [[biologija|biološka]] [[nauka]] o genetičkim osnovama [[evolucija|evolucijskih]] procesa i nihovim međugrupnim razlikama (npr. na razini [[populacija]] [[Vrsta (biologija)|vrsta]], [[rod (biologija)|rodova]] itd), koji su otkriveni putem [[molekula|molekulskih]] sekvenciranja i [[morfologija|morfološke]] matrice podataka.<ref>{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |authorlink1=Henry George Liddell|last2=Scott|first2=Robert|authorlink2=Robert Scott (philologist) |last3=Jones|first3=Henry Stuart|authorlink3=Henry Stuart-Jones|title=A Greek-English lexicon|year=1968|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|edition=9|page=343|url=http://www.archive.org/stream/greekenglishlex00lidduoft#page/304/mode/2up}}</ref> Filogenetika je ustvari [[filogenija]] na temelju analize strukturnih sekvenci [[biologija|bioloških]] [[makromolekula]] ([[DNK]], [[protein]]i i druge). Rezultati filogenetičkih studija podržavaju hipotezu o evolutcijskoj historiji [[taksonomija|taksonomskih]] grupa, tj. njihovoj [[filogeneza|filogenezi]].<ref>Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref>Edwards A. W. F., Cavalli-Sforza L. L. (1964). Reconstruction of evolutionary trees. In: Heywood V. H., McNeill J.: Phenetic and Phylogenetic Classification. OCLC 733025912., Phylogenetics is the branch of life science concerned with the analysis of molecular sequencing data to study evolutionary relationships among groups of organisms.</ref><ref>Bast F. (2013): Sequence similarity search, multiple sequence alignment - Model selection, distance matrix and phylogeny reconstruction. Nature Protocol Exchange. doi:10.1038/protex.2013.065</ref> <ref>Brusca R. C., Brusca G. J. (2003): Invertebrates, 2nd Ed. Sinauer Associates, Sunderland, Mass. {{ISBN|978-0-87893-097-5}}.</ref><ref>Prevosti F. J., Chemisquy M. A. (2009): The impact of missing data on real morphological phylogenies: Influence of the number and distribution of missing entries. Cladistics 26 (3): 326. doi:10.1111/j.1096-0031.2009.00289.x.</ref> Evolucija je proces u kojem se genetički sastav [[populacija]] vremenom mijenja pa se ona može podijeliti u odvojene grane, koje ne [[hibrid (biologija)|hibridiziraju]]. Njihova [[filogeneza]] se dalje odvija nezavisno ili neestaju ([[izumiranje|izumiru]]). Proces evolucijskog grananja može biti prikazan kao [[filogenetsko stablo]] (stablo života), a mjesto svake od različitih skupina [[organizam]]a na hipotetskom stablu se temelji na hipotezu o redoslijedu presudnih događaja tokom evolucijskog grananja . Slični koncepti se primjenjuju i u [[historija|hisorijskoj]] [[lingvistika|lingvistici]]. == Također pogledajte == *[[Filogenija]] *[[Filogeneza]] *[[Ontogenija]] *[[Evolucija]] *[[Filogenetička mreža]] ==Reference== {{refspisak}} {{Evolucijska biologija}} [[Kategorija:Filogenetika]] 6cd1fgv86whf7553zma0bgkthhyzurf 3915132 3915100 2026-07-28T20:37:34Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Filogenetika]] na [[Wikipedia:Igralište/Filogenetika]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 3915100 wikitext text/x-wiki {{Evolucija|expanded=Oblasti}} <!-- Treba prevesti ove linkove na slici --> {{#tag:imagemap| Datoteka:Phylogenetic tree.svg{{!}}{{{align|right}}}{{!}}Spekulativnno "[[stablo života]]" na bazi r[[RNK]] [[gen]]a pokazuje velike grane [[bakterija]], [[arhea]], i [[eukariot]]a{{!}}{{{size|450px}}}{{!}}thumb rect 258 251 509 298 [[Bakterije]] rect 827 250 1079 299 [[Archaea]] rect 1308 253 1613 311 [[Eucaryota]] rect 36 1022 169 1062 [[Aquificae|Aquifex]] rect 32 945 236 982 [[Thermotogae|Thermotoga]] rect 30 860 232 899 [[Cytophaga]] rect 30 821 232 860 [[Bacteroides]] rect 236 825 400 880 [[Bacteroides-Cytophaga]] rect 27 723 267 763 [[Planctomycetes|Planctomyces]] rect 43 648 293 687 [[Cyanobacteria]] rect 182 588 431 618 [[Proteobacteria]] rect 255 454 457 493 [[Spirohete]] rect 483 510 631 585 [[Gram-pozitivna bakterija|Gram pozitivne bakterije]] rect 546 368 753 475 [[Chloroflexi (phylum)|Zelene končaste bakterije]] rect 644 777 873 813 [[Pyrodictiaceae|Pyrodicticum]]₯ rect 659 728 918 765 [[Thermoproteus]] rect 831 678 954 706 [[Thermococci|Thermococcus celer]] rect 725 618 993 647 [[Methanococcus]] rect 702 558 1022 589 [[Methanobacteria|Metanobakterije]] rect 829 513 1104 543 [[Methanosarcina]] rect 1108 560 1283 598 [[Halobacteria|Halofite]] rect 1105 447 1318 476 [[Entamoebae]] rect 1348 428 1450 496 [[Sluzaste gljive]] rect 1487 447 1622 476 [[Životinje]] rect 1572 490 1663 530 [[Gljive]] rect 1572 588 1674 616 [[Biljke]] rect 1571 649 1694 678 [[Trepljari]] rect 1571 738 1753 775 [[Bičari]] rect 1571 825 1815 855 [[Trihomonadine]] rect 1572 902 1799 941 [[Microsporidia]] rect 1572 990 1792 1027 [[Diplomonadine]] }} '''Filogenetika''' (grč. φυλή – ''fylon'' = koljeno, pleme, rasa + γένεσις – ''genesis'' = generičko, porijeklo, rođenje, izvor) je [[biologija|biološka]] [[nauka]] o genetičkim osnovama [[evolucija|evolucijskih]] procesa i nihovim međugrupnim razlikama (npr. na razini [[populacija]] [[Vrsta (biologija)|vrsta]], [[rod (biologija)|rodova]] itd), koji su otkriveni putem [[molekula|molekulskih]] sekvenciranja i [[morfologija|morfološke]] matrice podataka.<ref>{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |authorlink1=Henry George Liddell|last2=Scott|first2=Robert|authorlink2=Robert Scott (philologist) |last3=Jones|first3=Henry Stuart|authorlink3=Henry Stuart-Jones|title=A Greek-English lexicon|year=1968|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|edition=9|page=343|url=http://www.archive.org/stream/greekenglishlex00lidduoft#page/304/mode/2up}}</ref> Filogenetika je ustvari [[filogenija]] na temelju analize strukturnih sekvenci [[biologija|bioloških]] [[makromolekula]] ([[DNK]], [[protein]]i i druge). Rezultati filogenetičkih studija podržavaju hipotezu o evolutcijskoj historiji [[taksonomija|taksonomskih]] grupa, tj. njihovoj [[filogeneza|filogenezi]].<ref>Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref>Edwards A. W. F., Cavalli-Sforza L. L. (1964). Reconstruction of evolutionary trees. In: Heywood V. H., McNeill J.: Phenetic and Phylogenetic Classification. OCLC 733025912., Phylogenetics is the branch of life science concerned with the analysis of molecular sequencing data to study evolutionary relationships among groups of organisms.</ref><ref>Bast F. (2013): Sequence similarity search, multiple sequence alignment - Model selection, distance matrix and phylogeny reconstruction. Nature Protocol Exchange. doi:10.1038/protex.2013.065</ref> <ref>Brusca R. C., Brusca G. J. (2003): Invertebrates, 2nd Ed. Sinauer Associates, Sunderland, Mass. {{ISBN|978-0-87893-097-5}}.</ref><ref>Prevosti F. J., Chemisquy M. A. (2009): The impact of missing data on real morphological phylogenies: Influence of the number and distribution of missing entries. Cladistics 26 (3): 326. doi:10.1111/j.1096-0031.2009.00289.x.</ref> Evolucija je proces u kojem se genetički sastav [[populacija]] vremenom mijenja pa se ona može podijeliti u odvojene grane, koje ne [[hibrid (biologija)|hibridiziraju]]. Njihova [[filogeneza]] se dalje odvija nezavisno ili neestaju ([[izumiranje|izumiru]]). Proces evolucijskog grananja može biti prikazan kao [[filogenetsko stablo]] (stablo života), a mjesto svake od različitih skupina [[organizam]]a na hipotetskom stablu se temelji na hipotezu o redoslijedu presudnih događaja tokom evolucijskog grananja . Slični koncepti se primjenjuju i u [[historija|hisorijskoj]] [[lingvistika|lingvistici]]. == Također pogledajte == *[[Filogenija]] *[[Filogeneza]] *[[Ontogenija]] *[[Evolucija]] *[[Filogenetička mreža]] ==Reference== {{refspisak}} {{Evolucijska biologija}} [[Kategorija:Filogenetika]] 6cd1fgv86whf7553zma0bgkthhyzurf 4 382237 3915110 3858634 2026-07-28T13:44:01Z ~2026-41891-74 184108 /* Također pogledajte */ 3915110 wikitext text/x-wiki [[Image:DNA replication split.svg|thumb|200px|right|'''Replikacija DNK'''<br>Dvostruki heliks je razmotan i svaki polulanac nukleotida postaje matrica za naredni polulanac.<br>[[Nukleotid]] su komplementarno upareni za sintezu novih − partnerskih polulanaca.]] '''Replikacija DNK''' ili autoreprodukcija DNK, je sposobnost [[DNK]] da se samoobnavlja, tj. da kontrolira produkciju sopstvenih kopija. Pritom, novonastali lanci imaju izvorni raspored nukleotida, odnosno gena. Nakon podjele dvolančane molekule DNK na dva polulanca (u toku [[ćelije (biologija)|ćelijske]] diobe), svaki od njih, od slobodnih [[nukleotid]]a, nadoknađuje komplementarni polinukleotidni lanac. Tako se svaka potomačka [[molekula]] DNK, ustvari, sastoji od jednog izvornog roditeljskog i jednog novosintetiziranog komplementarnog polulanca (parnjaka).<ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref><ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref><ref>K(2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (1996): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-686-8}}.</ref> ==Polazišta== Osobenost svakog nukleotida određuje prisutna azotna baza, budući da se ona javlja u četiri različite varijante, dok su njegove ostale dvije komponente uvijek istovjetne: [[pentoza|pentozni]] [[šećer]] [[dezoksiriboza]] i [[fosfatna grupa]]. Od [[dušik|dušičnih]] baza u nukleotidima DNK se alternativno nalaze [[purn]]i: [[adenin]] ('''A''') i [[guanin]] ('''G''') i [[pirimidin]]i: [[citozin]] ('''C''') i [[timin]] ('''T'''), po kojima se i cijele strukture označavaju kao adeninski, guaninski, citozinski i timinski nukleotidi. Unutar molekule nukleotida središnji položaj ima šećer, a pošto se za njega dušična baza veže bočno (prema komplementarnom polulancu), kostur polinukleotidnog lanca čini naizmjenični slijed karika: [[dezoksiriboza]] – [[fosfatna grupa]] – dezoksiriboza – fosfatna grupa –'''→'''... Jedan zavoj spirale čini dio polulanca od 10 parova pentoza – fosfatna grupa (3,4&nbsp;nm = 3,4 x 10–6&nbsp;mm). Dva ovakva polulanca nukleotida međusobno su spojena paralelnim “prečkama” – vodikovim vezama preko komplementarnih azotnih baza istog nivoa. Ova komplementarnost je dosljedna cijelom dužinom polimera, a ogleda se u tome što se adenin uvijek veže sa timinom, a guanin sa citozinom, sa četiri moguće varijante veza među polulancima DNK: '''A–T''' i '''[[genbio|T–A]]''', te '''G–C''' i '''[[genbio|C–G]]'''. Imajući u vidu tu pravilnost, redoslijed nukleotida u jednom polulancu precizno je uslovljen i određen komplementarnim nizom njegovog parnjaka. Prema toj [[genetika|genetičkoj konstanti, ukupni broj molekula adenina u svakom lancu [[DNK]] (pa i u ćeliji i organizmu) jednak je broju molekula timina, a guanina ima onoliko koliko i citozina. Stalnost ukupne količine DNK po jednoj ćeliji je jedna od osnovnih genetičkih karakteristika svake vrste organizma, što se odnosi i na međusobni omjer '''A–T''' : '''[[genbio|G–C]]''' nukleotidnih parova. Opisana struktura i organizacija genetičkog materijala na molekulskom nivou omogućava tri njegove najbitnije i osobene biološke funkcije, a to su: *(1) autokataliza (autoreprodukcija – proizvodnja sopstvenih kopija), *(2) heterokataliza (kontrola procesa metabolizma –proizvodnja drugih supstanci) i *(3) mutabilnost (promjenljivost). ==Proces== Proces replikacije omogućava dvolančana struktura DNK. Dva međusobno komplementarna i antiparalelna lanca se odvajaju slično patent-zatvaraču, a prikupljaju se i aktiviraju nukleotidi iz okolne [[citoplazma|citoplazme]]. Pritom neke sekvence DNK imaju osoben afinitet za [[protein]]e koji vežu DNK (eng. ''DNA binding proteins'') i imaju veliku ulogu u replikaciji, ali i tokom [[transkripcija|transkripcije]]. Izvorni, roditeljski lanci, odnosno polulanci njihovih [[nukleotid]]a služe kao matrice za sintezu novonastajućih [[molekula]]. Po jedan polulanac iz te DNK nalazi se u jednoj od dvije novonastale molekule, tj. vaka od novosintetiziranih molekula sadrži po jedan polulanac roditeljske DNK i jedan novi lanac nukleotida nove DNK (model [[semikonzervativna replikacija]]). Smjer polimeriziranja roditeljskog polulanca je od 5' - 3' kraj lanca DNK. Sintezu nedostajućeg lanca nukleotida kataliziraju [[enzim]]i, od kojih najvažniju ulogu imaju [[nukleaza]], [[ligaza]] i [[polimeraza]]. Tu funkciju ostvaruju pronalaženjem komplementarne bazu iz okoline za odgovarajuću poziciju matričnog polulanca, kompletirajući novi lanac DNK. Svaka baza ([[nukleotid]]) roditeljskog polulanca određuje bazu na novom − komplementarnom lancu nukleotida. Tako u ćeliji, [[autoreprodukcija DNK|samoobnaljanjem]] u stanici repliciranjem nastaju dvije nove kopije sopstvene DNK. [[Transkripcija]] u [[RNK]] lanac, za razliku od replikacije DNK, uključuje bazu [[uracil]] ('''[[genbio|U]]''') na mjestima gdje se, u DNK lancu, javlja [[timin]] ('''T'''). [[Datoteka:DNA_replication_en.svg|450px|thumb|<big>'''Replikacija DNK'''</big>: U replikacijsku viljušku uključeni su mnogi enzimi]] crveno 1 − Tromi lanac crveno 2 − Vodeći lanac<br /> 3 − [[DNK polimeraza]] (Polα) 4 − [[DNK-ligaza]] 5 − [[prajmer|DNK začetnica]] (prajmer) 6 − [[DNK-primaza]] 7 − [[Okazakijev fragment]] 8 − [[DNK-polimeraza]] (Polδ) 9 − [[Helikaza]] 10 − Proteini koji vežu DNK 11 − [[Topoizomeraza]] Glavne faze repliciranja DNK su: *odmotavanje i razdvajanje polinukleotidnih lanaca [[DNK|dvostruke spirale]] [[nukleotid]]a, *komplementarno uparivanje baza i *polimerizacija nukleotida. DNK se autoreproducira počevši od mjesta zvanog ishodište replikacije, koje je kod malih molekula kao kod [[prokarioti|prokariota]], [[virus]]a ili [[organela]] samo jedno, a kod [[eukarioti|eukariotskih]] [[organizam]]a ih je na hiljade više. Replicirajuću [[molekula]] ili njen dio označava se kao [[replikon (genetika)|replikon]]. Dvostruka spirala se odmotava pod katalitičkim uticajem [[enzim]]a [[topoizomeraza|topoizomeraze]] i [[DNK helikaza|DNK helikaze]]. Područje sinteteze DNK molekula imenovano je kao replikacijske rašlje (vilice). One se protežu u suprotnim pravcima od ishodišnog mjesta replikacije. U rašljama se vodeći lanac sintetizira u smjeru odvijanja komplementacije i kontinuirano. Sinteza na ovom kalupu je u smjeru 3' - 5'. Ovaj proces katalizira [[enzim]] [[DNK polimeraza]], po principu komplementarnog uparivanja baza. Za razliku od vodećeg lanca, usporeni lanac DNK se sintetizira suprotno od kretanja replikacijske rašlje i diskontinuirano, komplementiranje na ovom kalupu je u smjeru 5' - 3', U ovom procesu, najprije nastaju [[Okazakijev fragment|Okazakijevi fragmenti]] − kratki segmenti DNK. Sintetiziraju se unazad u odnosu a smjer kretanja replikacijskih rašlji. Svaki fragment se sintetizira tako da se prvo sintetizira tzv. prajmer (eng. ''primar'') ili začetnica u vidu kratke sekvence DNK. Daljnji tok procesa kataliziraju DNK polimeraze, koje zatim popravljaju svaku grešku u ugrađivanju nekog pogrešnog [[nukleotid]] na pogrešno mjesto u molekuli DNK. Zatim nukleaze i polimeraze uklanjaju prajmere. Djelovanjem DNK ligaze međusobno se spajaju Okazakijevi fragmenti. Za razliku od snteze DNK, gdje postoji sistem ispravljanja (reparacije) pogreški (što osigurava istovjetnost kopije) prilikom sinteze [[RNK]] ga nema pa kod nekih [[organizam]]a kao što su [[RNK virus]]i nastaju relativno česte [[mutacija|mutacije]]. ===Replikacijski proteini (enzimi)=== Na replikacijsku viljušku, pristižu mnogi replikacijski [[enzim]]i DNK , u složenu molekulsku mašineriju zvanu [[replisom]]. Sljedi popis glavnih enzima koji učestvuju u u replisomu, u procesu replikacije DNK.<ref>Griffiths A. J. F., Wessler S. R., Lewontin R. C., Carroll S. B. (2008): Introton to genetic analysis. W. H. Freeman and Company, San Francisco, {{ISBN|0-7167-6887-9}}.</ref> {| class="wikitable" |- ! Enzim !! Funkcija u replikaciji DNK |- | [[DNK-helikaza]] || Poznata i kao heliks-destabilizirajući enzim; Razmotava dvostruku spiralu [[DNK]] na replikacijskoj račvi. |- | [[DNK-polimeraza]] || Gradi novi polulanac dvojne spirale DNK, dodavanjem [[nukleotid]]a u smjeru 5' to 3'. Također vrši lekturu i korekcije grešaka. Postoje različite vrste DNK polimeraza, od kojih svaka obavlja različite funkcije u različitim vrstama ćelija. |- | DNK „obujmica“ (obuhvatnica) || Protein koji sprečava DNK polimerazu III da razgradi roditeljski polulanac DNK. |- | [[Protein]]i koji kataliziraju jednostruko-jednostrano vezivanje|| Vezivanje za ssDNK i spriječavanje oponovnog stapanja dvojne spirale DNK, nakon što je odmota DNK helikaza, na taj način održavajući odvajanje lanca, tj. olakšava sintezu i nastajanja dvostrukog lanca. |- | [[Topoisomeraza]] || Relaksira DNK njene superspiralizovane prirode. |- | [[DNK-giraza]] || Ublažava napor odmotavanja DNK heliksa; ovo je specifična vrsta topoizomeraze. |- | [[DNK-ligaza]]|| Ponovno skraćuje semikonservativne lance i veže [[Okazaki fragment]]e ligantovog lanca. |- | [[Primaza]]|| Ostvaruje startnu tačku [[RNK]] (ili DNK) za DNK polimerazu za početak sinteze novog DNK lanca. |- | [[Telomeraza]] || Izduživanje telomerne DNK dodavanjem ponavljajućih [[nukleotid]]nih sekvenci na krajeve fine strukture '''[[eukarioti|eukariotskih]] [[hromosom]]a'''. Omogućava klicne i matične ćelije da izbjegnu ''Hayflickov limit'' diobe.<ref>http://science.howstuffworks.com/life/genetic/hayflick-limit.htm|title{{Mrtav link}} = Will the Hayflick limit keep us from living forever?|date = |access-date = January 20, 2015 |website Howstuffworks|publisher = |last = |first = }}</ref> |} ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Nukleotid]] *[[Nukleinske kiseline]] *[[DNK]] *[[Fenotip replikacijske greške]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Replikacija DNK]] [[Kategorija:Biološko starenje]] qrwqzymbsvs12o71si9zdatzqrifz9d 3915131 3915110 2026-07-28T20:36:03Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Replikacija DNK]] na [[Wikipedia:Igralište/Replikacija DNK]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 3915110 wikitext text/x-wiki [[Image:DNA replication split.svg|thumb|200px|right|'''Replikacija DNK'''<br>Dvostruki heliks je razmotan i svaki polulanac nukleotida postaje matrica za naredni polulanac.<br>[[Nukleotid]] su komplementarno upareni za sintezu novih − partnerskih polulanaca.]] '''Replikacija DNK''' ili autoreprodukcija DNK, je sposobnost [[DNK]] da se samoobnavlja, tj. da kontrolira produkciju sopstvenih kopija. Pritom, novonastali lanci imaju izvorni raspored nukleotida, odnosno gena. Nakon podjele dvolančane molekule DNK na dva polulanca (u toku [[ćelije (biologija)|ćelijske]] diobe), svaki od njih, od slobodnih [[nukleotid]]a, nadoknađuje komplementarni polinukleotidni lanac. Tako se svaka potomačka [[molekula]] DNK, ustvari, sastoji od jednog izvornog roditeljskog i jednog novosintetiziranog komplementarnog polulanca (parnjaka).<ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref><ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref><ref>K(2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (1996): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-686-8}}.</ref> ==Polazišta== Osobenost svakog nukleotida određuje prisutna azotna baza, budući da se ona javlja u četiri različite varijante, dok su njegove ostale dvije komponente uvijek istovjetne: [[pentoza|pentozni]] [[šećer]] [[dezoksiriboza]] i [[fosfatna grupa]]. Od [[dušik|dušičnih]] baza u nukleotidima DNK se alternativno nalaze [[purn]]i: [[adenin]] ('''A''') i [[guanin]] ('''G''') i [[pirimidin]]i: [[citozin]] ('''C''') i [[timin]] ('''T'''), po kojima se i cijele strukture označavaju kao adeninski, guaninski, citozinski i timinski nukleotidi. Unutar molekule nukleotida središnji položaj ima šećer, a pošto se za njega dušična baza veže bočno (prema komplementarnom polulancu), kostur polinukleotidnog lanca čini naizmjenični slijed karika: [[dezoksiriboza]] – [[fosfatna grupa]] – dezoksiriboza – fosfatna grupa –'''→'''... Jedan zavoj spirale čini dio polulanca od 10 parova pentoza – fosfatna grupa (3,4&nbsp;nm = 3,4 x 10–6&nbsp;mm). Dva ovakva polulanca nukleotida međusobno su spojena paralelnim “prečkama” – vodikovim vezama preko komplementarnih azotnih baza istog nivoa. Ova komplementarnost je dosljedna cijelom dužinom polimera, a ogleda se u tome što se adenin uvijek veže sa timinom, a guanin sa citozinom, sa četiri moguće varijante veza među polulancima DNK: '''A–T''' i '''[[genbio|T–A]]''', te '''G–C''' i '''[[genbio|C–G]]'''. Imajući u vidu tu pravilnost, redoslijed nukleotida u jednom polulancu precizno je uslovljen i određen komplementarnim nizom njegovog parnjaka. Prema toj [[genetika|genetičkoj konstanti, ukupni broj molekula adenina u svakom lancu [[DNK]] (pa i u ćeliji i organizmu) jednak je broju molekula timina, a guanina ima onoliko koliko i citozina. Stalnost ukupne količine DNK po jednoj ćeliji je jedna od osnovnih genetičkih karakteristika svake vrste organizma, što se odnosi i na međusobni omjer '''A–T''' : '''[[genbio|G–C]]''' nukleotidnih parova. Opisana struktura i organizacija genetičkog materijala na molekulskom nivou omogućava tri njegove najbitnije i osobene biološke funkcije, a to su: *(1) autokataliza (autoreprodukcija – proizvodnja sopstvenih kopija), *(2) heterokataliza (kontrola procesa metabolizma –proizvodnja drugih supstanci) i *(3) mutabilnost (promjenljivost). ==Proces== Proces replikacije omogućava dvolančana struktura DNK. Dva međusobno komplementarna i antiparalelna lanca se odvajaju slično patent-zatvaraču, a prikupljaju se i aktiviraju nukleotidi iz okolne [[citoplazma|citoplazme]]. Pritom neke sekvence DNK imaju osoben afinitet za [[protein]]e koji vežu DNK (eng. ''DNA binding proteins'') i imaju veliku ulogu u replikaciji, ali i tokom [[transkripcija|transkripcije]]. Izvorni, roditeljski lanci, odnosno polulanci njihovih [[nukleotid]]a služe kao matrice za sintezu novonastajućih [[molekula]]. Po jedan polulanac iz te DNK nalazi se u jednoj od dvije novonastale molekule, tj. vaka od novosintetiziranih molekula sadrži po jedan polulanac roditeljske DNK i jedan novi lanac nukleotida nove DNK (model [[semikonzervativna replikacija]]). Smjer polimeriziranja roditeljskog polulanca je od 5' - 3' kraj lanca DNK. Sintezu nedostajućeg lanca nukleotida kataliziraju [[enzim]]i, od kojih najvažniju ulogu imaju [[nukleaza]], [[ligaza]] i [[polimeraza]]. Tu funkciju ostvaruju pronalaženjem komplementarne bazu iz okoline za odgovarajuću poziciju matričnog polulanca, kompletirajući novi lanac DNK. Svaka baza ([[nukleotid]]) roditeljskog polulanca određuje bazu na novom − komplementarnom lancu nukleotida. Tako u ćeliji, [[autoreprodukcija DNK|samoobnaljanjem]] u stanici repliciranjem nastaju dvije nove kopije sopstvene DNK. [[Transkripcija]] u [[RNK]] lanac, za razliku od replikacije DNK, uključuje bazu [[uracil]] ('''[[genbio|U]]''') na mjestima gdje se, u DNK lancu, javlja [[timin]] ('''T'''). [[Datoteka:DNA_replication_en.svg|450px|thumb|<big>'''Replikacija DNK'''</big>: U replikacijsku viljušku uključeni su mnogi enzimi]] crveno 1 − Tromi lanac crveno 2 − Vodeći lanac<br /> 3 − [[DNK polimeraza]] (Polα) 4 − [[DNK-ligaza]] 5 − [[prajmer|DNK začetnica]] (prajmer) 6 − [[DNK-primaza]] 7 − [[Okazakijev fragment]] 8 − [[DNK-polimeraza]] (Polδ) 9 − [[Helikaza]] 10 − Proteini koji vežu DNK 11 − [[Topoizomeraza]] Glavne faze repliciranja DNK su: *odmotavanje i razdvajanje polinukleotidnih lanaca [[DNK|dvostruke spirale]] [[nukleotid]]a, *komplementarno uparivanje baza i *polimerizacija nukleotida. DNK se autoreproducira počevši od mjesta zvanog ishodište replikacije, koje je kod malih molekula kao kod [[prokarioti|prokariota]], [[virus]]a ili [[organela]] samo jedno, a kod [[eukarioti|eukariotskih]] [[organizam]]a ih je na hiljade više. Replicirajuću [[molekula]] ili njen dio označava se kao [[replikon (genetika)|replikon]]. Dvostruka spirala se odmotava pod katalitičkim uticajem [[enzim]]a [[topoizomeraza|topoizomeraze]] i [[DNK helikaza|DNK helikaze]]. Područje sinteteze DNK molekula imenovano je kao replikacijske rašlje (vilice). One se protežu u suprotnim pravcima od ishodišnog mjesta replikacije. U rašljama se vodeći lanac sintetizira u smjeru odvijanja komplementacije i kontinuirano. Sinteza na ovom kalupu je u smjeru 3' - 5'. Ovaj proces katalizira [[enzim]] [[DNK polimeraza]], po principu komplementarnog uparivanja baza. Za razliku od vodećeg lanca, usporeni lanac DNK se sintetizira suprotno od kretanja replikacijske rašlje i diskontinuirano, komplementiranje na ovom kalupu je u smjeru 5' - 3', U ovom procesu, najprije nastaju [[Okazakijev fragment|Okazakijevi fragmenti]] − kratki segmenti DNK. Sintetiziraju se unazad u odnosu a smjer kretanja replikacijskih rašlji. Svaki fragment se sintetizira tako da se prvo sintetizira tzv. prajmer (eng. ''primar'') ili začetnica u vidu kratke sekvence DNK. Daljnji tok procesa kataliziraju DNK polimeraze, koje zatim popravljaju svaku grešku u ugrađivanju nekog pogrešnog [[nukleotid]] na pogrešno mjesto u molekuli DNK. Zatim nukleaze i polimeraze uklanjaju prajmere. Djelovanjem DNK ligaze međusobno se spajaju Okazakijevi fragmenti. Za razliku od snteze DNK, gdje postoji sistem ispravljanja (reparacije) pogreški (što osigurava istovjetnost kopije) prilikom sinteze [[RNK]] ga nema pa kod nekih [[organizam]]a kao što su [[RNK virus]]i nastaju relativno česte [[mutacija|mutacije]]. ===Replikacijski proteini (enzimi)=== Na replikacijsku viljušku, pristižu mnogi replikacijski [[enzim]]i DNK , u složenu molekulsku mašineriju zvanu [[replisom]]. Sljedi popis glavnih enzima koji učestvuju u u replisomu, u procesu replikacije DNK.<ref>Griffiths A. J. F., Wessler S. R., Lewontin R. C., Carroll S. B. (2008): Introton to genetic analysis. W. H. Freeman and Company, San Francisco, {{ISBN|0-7167-6887-9}}.</ref> {| class="wikitable" |- ! Enzim !! Funkcija u replikaciji DNK |- | [[DNK-helikaza]] || Poznata i kao heliks-destabilizirajući enzim; Razmotava dvostruku spiralu [[DNK]] na replikacijskoj račvi. |- | [[DNK-polimeraza]] || Gradi novi polulanac dvojne spirale DNK, dodavanjem [[nukleotid]]a u smjeru 5' to 3'. Također vrši lekturu i korekcije grešaka. Postoje različite vrste DNK polimeraza, od kojih svaka obavlja različite funkcije u različitim vrstama ćelija. |- | DNK „obujmica“ (obuhvatnica) || Protein koji sprečava DNK polimerazu III da razgradi roditeljski polulanac DNK. |- | [[Protein]]i koji kataliziraju jednostruko-jednostrano vezivanje|| Vezivanje za ssDNK i spriječavanje oponovnog stapanja dvojne spirale DNK, nakon što je odmota DNK helikaza, na taj način održavajući odvajanje lanca, tj. olakšava sintezu i nastajanja dvostrukog lanca. |- | [[Topoisomeraza]] || Relaksira DNK njene superspiralizovane prirode. |- | [[DNK-giraza]] || Ublažava napor odmotavanja DNK heliksa; ovo je specifična vrsta topoizomeraze. |- | [[DNK-ligaza]]|| Ponovno skraćuje semikonservativne lance i veže [[Okazaki fragment]]e ligantovog lanca. |- | [[Primaza]]|| Ostvaruje startnu tačku [[RNK]] (ili DNK) za DNK polimerazu za početak sinteze novog DNK lanca. |- | [[Telomeraza]] || Izduživanje telomerne DNK dodavanjem ponavljajućih [[nukleotid]]nih sekvenci na krajeve fine strukture '''[[eukarioti|eukariotskih]] [[hromosom]]a'''. Omogućava klicne i matične ćelije da izbjegnu ''Hayflickov limit'' diobe.<ref>http://science.howstuffworks.com/life/genetic/hayflick-limit.htm|title{{Mrtav link}} = Will the Hayflick limit keep us from living forever?|date = |access-date = January 20, 2015 |website Howstuffworks|publisher = |last = |first = }}</ref> |} ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Nukleotid]] *[[Nukleinske kiseline]] *[[DNK]] *[[Fenotip replikacijske greške]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Replikacija DNK]] [[Kategorija:Biološko starenje]] qrwqzymbsvs12o71si9zdatzqrifz9d 0 390296 3915167 3883072 2026-07-29T09:53:06Z KWiki 9400 − 4 kategorija; ±[[Kategorija:Nogometaši Omonie]]→[[Kategorija:Nogometaši Omonije]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3915167 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Milan Stepanov | slika = MilanStepanov.jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|1983|4|2}} | rodnigrad = [[Kisač]] | rodnadržava = [[SFR Jugoslavija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 1.90 m | pozicija = [[Odbrambeni igrač (nogomet)|Centralni odbrambeni]] | trenutniklub = [[FK Sarajevo]] | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = –2001 | omladinskipogoni = [[FK Tatra Kisač|Tatra Kisač]] | godine1 = 2001–2006 | klubovi1 = [[FK Vojvodina|Vojvodina]] | nastupi(golovi)1 = 105 (6) | godine2 = 2006–2007 | klubovi2 = [[Trabzonspor]] | nastupi(golovi)2 = 37 (1) | godine3 = 2007–2010 | klubovi3 = [[FC Porto|Porto]] | nastupi(golovi)3 = 10 (0) | godine4 = 2009–2010 | klubovi4 = → [[Málaga CF|Málaga]] (posudba) | nastupi(golovi)4 = 12 (0) | godine5 = 2010–2012 | klubovi5 = [[Bursaspor]] | nastupi(golovi)5 = 25 (2) | godine6 = 2012–2013 | klubovi6 = [[Mersin İdmanyurdu SK|Mersin İdmanyurdu]] | nastupi(golovi)6 = 26 (2) | godine7 = 2014–2015 | klubovi7 = [[AC Omonia|Omonia]] | nastupi(golovi)7 = 6 (0) | godine8 = 2015– | klubovi8 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | nastupi(golovi)8 = 0 (0) | reprezentacija = [[Nogometna reprezentacija Srbije]] | nacionalnegodine1 = 2006–2007 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Srbije|Srbija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 6 (0) | zadnjeuređivanje = 26. juna 2015 }} '''Milan Stepanov''' ([[ćirilica]]: Милан Степанов; rođen 2.aprila 1983) je [[srbija]]nski [[nogomet]]aš koji trenutno igra za [[FK Sarajevo]] na pozicije [[Odbrambeni igrač (nogomet)|centralnog odbrambenog igrača]]. ==Klupska karijera== Rođen je u [[Kisač]]u, [[Novi Sad]], [[Socijalistička republika Srbija|Srbija]], [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija]], Stepanov se pojavio u reodvima [[FK Vojvodina]], gdje svoj debi napravio u sezoni 2000/01, a pet godina kasnije postao je i [[Kapiten (nogomet)|kapiten ove ekipe]]. U januaru 2006. godine u [[Prijelazni rok|prijelaznom roku]], on je prešao u [[Turska|turski]] klub [[Trabzonspor]]. U julu 2007. godine, Stepanov je prešao u [[portugal]]ski klub [[FC Porto]] za [[Euro|€]]3.5 miliona.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=565009.html Porto sign Serbia defender Stepanov]; UEFA.com, 27. juli 2007</ref> Na početku je bio na [[Izmjena (nogomet)|klupi za izmjene]], ali je vremenom osigurao mjesto u startnoj postavi, ali 28. novembra, u utakmici [[UEFA Liga prvaka|UEFA Lige prvaka]] protiv [[Liverpool FC|Liverpoola]], Porto je [[UEFA Liga prvaka 2007/2008.|izgubio 1–4]], a on je imao slab učinak tako da je počeo gubiti mjesto u ekipi od veterana [[Pedro Emanuel|Pedra Emanuela]]; ova situacija je još pogoršana u [[Primeira Liga 2008/2009.|njegovoj srugoj sezoni]] kada je za klub potpisao i [[Rolando (portugalski nogometaš)|Rolando]] (on je tada mogao igrati samo u završnici [[Primeira Liga|ligaških]] utakmica).<ref>{{cite web|url=http://www.record.xl.pt/Futebol/Nacional/1a_liga/Porto/interior.aspx?content_id=325102|title=Um onze às voltas|trans-title=Revolving XI|publisher=[[Record (newspaper)|Record]]|language=Portuguese|date=30. 11. 2007|access-date=4. 7. 2014|archive-date=26. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926032531/http://www.record.xl.pt/Futebol/Nacional/1a_liga/Porto/interior.aspx?content_id=325102|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.record.xl.pt/Futebol/Nacional/1a_liga/Porto/interior.aspx?content_id=325306|title=Pedro Emanuel: "Temos presente a época passada"|trans-title=Pedro Emanuel: "Last season still on our minds"|publisher=Record|language=Portuguese|date=2. 12. 2007|access-date=4. 7. 2014|archive-date=26. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926093512/http://www.record.xl.pt/Futebol/Nacional/1a_liga/Porto/interior.aspx?content_id=325306|url-status=dead}}</ref> 27. juli 2009. godine Stepanov je otišao na podusbu u [[Španija|špansku]] [[Málaga CF|Málagu CF]], a [[Andaluzija|Andalužani]] su kupili prava na igrača do kraja [[La Liga 2009/2010.|sezone]].<ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2009/07/27/andalucia_malaga/1248712377.html|title=Milan Stepanov: 'Doy gracias por la oportunidad de llegar al Málaga'|trans-title=Milan Stepanov: 'I thank for the opportunity of arriving at Málaga'|publisher=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|language=Spanish|date=27. 7. 2009|access-date=4. 7. 2014}}</ref> U prvoj polovini svoje kampanje [[La Liga|La Lige]] on je upisao samo četiri nastupa, i napustio je sastav za skoro tri mjeseca, gdje je samo igrao kući u nerješenoj utakmici 0–0 protiv [[Deportivo de La Coruña|Deportiva de La Coruña]] 7. februara 2010. godine, gdje je i počeo.<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/275761?cc=5739 Ten-man Deportivo hold on] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102220615/http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/275761?cc=5739 |date=2. 1. 2013 }}; [[ESPN Soccernet]], 7 February 2010</ref> Krajem jula 2010. godine Stepanov se vratio u Tursku, potpisavši za [[Süper Lig 2009/2010.|pobjednika]] [[Süper Lig]]e [[Bursaspor]] za neobjavljenu sumu.<ref>[http://www.superlignews.com/2010/07/stepanov-agrees-on-terms-with-bursaspor.html Stepanov agrees on terms with Bursaspor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122032317/http://www.superlignews.com/2010/07/stepanov-agrees-on-terms-with-bursaspor.html |date=22. 1. 2011 }}; Super Lig News, 29 July 2010</ref> U maju 2012. godine ekipa je odlučila da raskine ugovor, i on se ubrzo nakon pridružio svojim kolegama u top-diviziji [[Mersin İdmanyurdu SK|Mersinu İdmanyurdu SK]]. ==Međunarodna karijera== Stepanov je bio dio [[Nogometna reprezentacija Srbije U-21|ekipe Srbije i Crne Gore]] koja je [[Nogomet na Olimpijskim igrama 2004.|izbačena u prvoj rundi]] [[Olimpijske igre 2004.|Olimpijskih igara 2004.]] nakon što su završili četvrti u grupi C iza kasnijeg pobjednika [[Nogometna reprezentacija Argentine U-23|Argentine]], [[Olimpijska nogometna ekipa Australije|Australije]] i [[Nogometna reprezentacija Tunisa|Tunisa]]. On je igrao protiv prve i trće ekipe u oba poraza.<ref>{{FIFA player|210129}}</ref> U novembru 2005. godine Stepanov se pojavio u [[Kvalifikacije za Evropsko U-21 prvenstvo u nogometu 2006.|dvije utakmice kvalifikacijskog baraža]] protiv [[Nogometna reprezentacija Hrvatske U-21|Hrvatske]] za [[Evropsko U-21 prvenstvo u nogometu 2006.]] godine u [[Portugal]]u, i postigao je gol u drugoj utakmici u gostima za rezultat 2–1, a svoj gol za pobjedu postigao je u 86. minuti (5–2 je bio ukupni rezultat).<ref>[http://en.archive.uefa.com/competitions/under21/history/season=2006/round=2155/match=82017/index.html Job done for Serbia and Montenegro] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130105010830/http://en.archive.uefa.com/competitions/under21/history/season=2006/round=2155/match=82017/index.html |date=5. 1. 2013 }}; UEFA.com, 16 November 2005</ref> Kasnije je pomogao svojoj ekipi da dostigne polufinale u zavšnoj fazi takmičenja, gdje su se mnogi stručnjaci složili da je bio jedan od najviše konzistentih igrača u ekipi sa jakim samopouzdanjem u njegovoj odbrani kroz čitav turnir.<ref>{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/competitions/under21/history/season=2006/round=1912/match=83595/index.html|title=Ivanović caps Portugal misery|publisher=UEFA.com|date=25. 5. 2006|access-date=4. 7. 2014|archive-url=https://archive.today/20120712202041/http://en.archive.uefa.com/competitions/under21/history/season=2006/round=1912/match=83595/index.html|archive-date=12. 7. 2012|url-status=dead}}</ref> Stepanov je svoj debitantski nastup za [[Serbia national football team|seniorsku ekipu]] napraio u [[Exhibition game|prijateljskoj utakmici]] protiv [[Czech Republic national football team|Češke]] 16. august 2006. godine, u kojoj je on dobio crveni karton. U martu 2007. godine, tokom [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|kvalifikacione kampanje]] za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|UEFA Euro 2008]], on je počeo utakmicu gdje su poraženi 1–2 od [[Nogometna reprezentacija Kazahstana|Kazahstana]] i bio je na klupi protiv [[Nogometna reprezentacija Portugala|Portugala]]. ==Karijera== ;Porto *[[Primeira Liga]]: [[Primeira Liga 2007/2008.|2007–08]], [[Primeira Liga 2008/2009.|2008–09]] *[[Taça de Portugal]]: [[Taça de Portugal 2008/2009.|2008–09]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Milan Stepanov}} *{{BDFutbol|12416}} *{{Nogometni reprezentativac Srbije|1523}} *{{NFT igrač|pid=15169}} *{{Soccerway|milan-stepanov/4811}} *[http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.milan.stepanov.16744.en.html Milan Stepanov] na ''footballdatabase.eu'' {{DEFAULTSORT:Stepanov, Milan}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Novi Sad]] [[Kategorija:Srbijanski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Vojvodine]] [[Kategorija:Nogometaši Trabzonspora]] [[Kategorija:Nogometaši Bursaspora]] [[Kategorija:Nogometaši Mersin İdmanyurdua]] [[Kategorija:Nogometaši Porta]] [[Kategorija:Nogometaši Málage]] [[Kategorija:Nogometaši Omonije]] [[Kategorija:Nogometaši Sarajeva]] [[Kategorija:Nogometaši Srbije i Crne Gore na Olimpijskim igrama]] [[Kategorija:Nogometaši na Olimpijskim igrama 2004.]] q2d2ct7ybybiyf9xnliw3irm9arla6b 14 392349 3915173 2618696 2026-07-29T09:59:10Z KWiki 9400 3915173 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Sports in Greece by city}} {{Sport po državama i gradovima|Grčkoj}} ny93ory99p4t3z7xyra6kcpkbd7cevk 3915177 3915173 2026-07-29T10:09:22Z KWiki 9400 3915177 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} {{commonscat|Sports in Greece by city}} {{Sport po državama i gradovima|Grčkoj}} imsiylexhy7tx1qgoirak5g1sas2ggk 0 405734 3915099 3882592 2026-07-28T13:18:38Z Ingeb-Rex 184104 /* Električne sinapse */ 3915099 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Synapse diag6.png|mini|Despolarizacija nadraženog neurona neurona, uzrokovana sinapsnim odgovorom]] '''Sinapse''' su mjesta i procesi putem kojih se prenose i realiziraju informacije koje organizam, preko [[čulo|čula]] (receptora) , prima iz vanjske i unutartjelesne sredine, u obliku bioelektričnih struja koje se označavaju kao nervni impulsi. Kada ti signali dođu do kraja jednog nerva, prenose se na drugi ili u neku ćeliju [[efektor]]nog organa ([[mišić]]i i [[žlijezda|žlijezde]]). To je omogućeno preko posebnih [[neuromišićnea veza|veza]] koje se zovu '''sinapse'''. To su spojevi između samih nervnih ćelija i između nervnih i efektorskih ćelija. Sinapse se posmatraju i kao citološko-anatomski fenomen, ali i kao sam proces transfera bioloških i hemijskih informacija.<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Hunter G. K. (2000): Vital Forces. The discovery of the molecular basis of life. Academic Press, London 2000, {{ISBN|0-12-361811-8}}.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo, {{ISBN|9958-21-091-6}}.</ref> ==Tipovi transmisije impulsa== Sinapse se mogu se svrstati prema načinu povezivanja struktura koje su uključene prije- i poslije-sinapsnih komponenti. Velika većina sinapsi u nervnom sistemu [[sisavar]]a su klasični Aksonsko-dendritske sinapse, ali postoje i razni drugi aranžmani. Ovo uključuje, ali nije ograničeno na Akso-akonske, Dendro-dendritske, Akso-sekrecijske i somato-dendritske, Dendro-somatske i somato-somatske sinapse. Akson može imati sinapse nakon dendrita, ćelijskog tijela ili drugog aksona ili aksonskog terminala, kao i u krvotoku ili difuzno u susjednom [[Nervno tkivo|nervnom tkivu]]. == Električne sinapse == [[Datoteka:Synapse diag2.png|thumb|right|300px|Prikaz električne sinapse A-B: <br>('''1''') [[mitocondrija]]; <br>('''2''') Pukotinski spojevi formiraju koneksine;<br> ('''3''') Električni signal]] [[električna sinapsa|Električne sinapse]] kod [[kičmenjak]]a, uključujuči i ljude, su [[neuron|međuneuronski]] spojevi koji postoje u [[srce|srčanim]] i [[mišić|ćelijama glatkih mišića]]. Ove sinapse su u stvari direktni kanali za provođenje električnoih impulsa od jedne ćelije efektora (izvršitelja radnje) na drugu. Ti kanali se zovu [[pukotinske veze]] ([[engleski jezik|eng.]] ''gap junctions''). Sastoje se od dva kružna kanala-[[konekson]]a koji dolaze iz ćelija koje grade sinapsu i spajaju se u jedan kanal. Koneksoni nastaju od šest [[protein]]skih molekula-koneksina koji su, u njegovim zidovima, kržno raspoređene. Bioelektrični impulsi u ovim sinapsama se prenose veoma brzo, što omogućava da se sve mišićne ćelije jednog glatkog mišića ili srca istovremeno kontrahiraju. Preko njih se informacije prenose dvosmjerno: u oba pravca, sa presinapsne na postsinapsnu ćeliju i obrnuto. Električne sinapse se ne zamaraju.<ref>Warrell D. A., Cox T. M., Firth J. D. (2010): [http://otm.oxfordmedicine.com/ The Oxford Textbook of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |date=21 Mart 2012 }} (5th ed.). Oxford University Press</ref> <ref>Coulehan J. L., Block M. R. (2005): The Medical Interview: Mastering skills for clinical practice, 5th Ed. F. A. Davis. {{ISBN|0-8036-1246-X}}. OCLC 232304023.</ref><ref>Noble J. (1987): Textbook of general medicine and primary care. Little Brown & Co, IS BN-13: 978-0316611503; {{ISBN|0316611506}}.</ref> == Hemijske sinapse == Sve sinapse u ljudskom [[centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu]] su hemijske sinapse. Kada nervni impuls stigne do kraja presinapsnog [[neuron]]a (nervne ćelije), ona na svojim krajevima luči supstancu koja ima funkciju [[neurotransmiter]]a. Ona se veže za [[receptor]]e na postsinapsnom neuronu i pokreće električni impuls. Na taj način se električni impuls pretvara u hemijski i ponovo konvertira u električni impuls susednog neurona. Ovaj proces zove se podraživanje ili '''ekscitacija'''. Uloga neurotransmitera nije samo u prenosu impulsa na druge neurone, jer mogu i blokirati njihovo prenošenje. Taj proces i sama pojava se zovu '''inhibicija'''. Hemijske sinapse su jednosmjerne, tj. provode nervne impulse samo u jednom pravcu: sa presinapsnog na postsinapsni neuron. To ih čini veoma djelotvornim u prenosu informacija u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], jer omogućavaju da se nervni signali brzo usmjere ka ciljnim strukturama.<ref>Sembulingam K., Sembulingam P. (2012). Essentials of medical physiology. JP Medical Ltd., {{ISBN|9789350259368}}.</ref> === Anatomija hemijskih sinaspsi === {{Glavni|Neurotransmiter}} [[Datoteka:Synapse v int.png|mini|400p|A - Presinapsni čvor,<br> B - Sinapsna pukotina,<br> C -Postsinapsni neuron,<br> 1 - Sinapsna vezikula,<br> 2 - Postinapsne promjene ([[sekundarni glasnik]]), <br>3 - Naponski-zavisni [[kalcij]]ski kanali, <br>4 - [[Neurotransmiter]] unutar vezikule,<br> 5 - Kanali za resorpciju neurotransmitera, <br>6 - postsinapsni receptor]] Hemijske sinapse uključuju: * '''presinapsni završetak''', * '''sinapsne pukotine''', i *'''postsinapsni receptor'''. Presinapsni završeci izgledaju kao dugmići (čvorići), zbog čega se zovu i završni čvorići ili sinapsni čvorići (dugmići). Unutar presinapsnog završetka nalaze se [[mitohondrija|mitihondrije]] i sinapsne [[vezikula|vezikule]] (=mjehurići) . U sinapsnim vezikulama se nalaze [[neurotransmiter]]i. Mitohondrije su generatori energije u procesu razgradnje ([[katabolizam]]) [[ATP|adenozin trifosfata]], koja je potrebna za sintezu neurotransmitera. [[Akcijski potencijal]] nervnog impulsa se širi i putuje duž nerva izazivajući njegovu depolarizaciju. Kada dostigne presinapsne čvoriće, izaziva njihovu depolarizaciju. [[Ćelijska membrana]] presinapsnog završetka sadrži dosta naponski-zavisnih [[kalcij]]evih kanala. Nakon depolarizacije membrane, otvaraju se ulazi ovih kanalia pa kalcijevi [[ion]]i, iz okolnog medija ulaze u presinapsni završetak. Oni se vežu na određena mjesta na unutrašnjoj površini membrane koja se zovu mjesto za oslobađanje. To izaziva pokrete sinapsnih vezikula i islobađanje neurotransmitera u sinapsnu pukotinu. Pritom se ne prazne sve vezikule već samo jedan njihov dio. Na membrani postsinaptičkog neurona nalaze se različiti receptori, koji sadrže dvije komponente: * '''vezujuća''' strši spolja i veže neurotransmiter, a * '''ionoformna''' prolazi kroz ćelijsku membranu – u unutarćelijski sadržaj. Ionoformska komponenta se javlja u vidu [[Ionski kanal|ionskih kanala]] koji dozvoljavaju prolaz specifičnih iona kroz membranu ili u obliku sistema [[Sistem sekundarnih glasnika|sekundarnog glasnika]]. Sekundarni glasnici su supstance unutarćelijski prenosnici informacije do [[jedro|jedra]]. ==Ionski kanali== Ionski kanali imaju dva oblika: [[anion]]ski i [[kation]]ski. Anionski propuštaju negativne, najvećim dijelom ione [[hlor]]a. To su inhibicijski kanali. Kationski kanali propuštaju ione [[natrij]]a, [[kalcij]]a i [[kalij]]a. Natrijski i kalcijski kanali imaju podražujuću (ekcitatacijsku), a kalijski – inhibicijsku funkciju. Svi ionski kanali deluju brzo i kratko. ==Sistem sekundarnih glasnika== Mnoge od funkcija [[nervni sistem|nervnog sistema]], kao što je npr. [[pamćenje]] zahtijevaju dugotrajne promjene, posebno kod dugoročnog [[pamćenje|pamćenja]]. Ionski kanali, međutim, nisu osposobljeni za ovu funkciju. Dugotrajne promjene se ostvaruju aktivacijom sistema sekundarnog glasnika. Postoje više vidova ovog procesa, a najčešći je [[G protein spregnuti receptori|G-protein]]. [[G-protein]] je zakačen, sa unutrašnje strane ćelijske membrane , zakačen za dio postsinapsnog receptora. Sadrži tri komponente: *α komponenta je aktivatorski dio G-proteina, a *β i γ pričvršćuju G protein na ćelijsku membranu i receptor. Nakon aktivacije receptora, komponenta α se odvaja od β i γ dijela G-proteina i kreće se slobodno u ćelijskoj [[Citoplazma|citoplazmi]]. Unutar citoplzme, podjedinica α može imati sljedeće uloge: # Otvaranje specifičnih ionskih kanala, koji su otvoreni duže nego kad se aktiviraju bez posredovanja sekundarnog glasnika; # Aktivacija [[ciklični adenozin monofosfat|cikličnog adenozin monofosfata]] ([[cAMP]]) ili [[ciklični guanozin monofosfat|cikličnog guanozin monofosfata]] ([[cGMP]]). Ove supstance uzrokuju dalje promjene; #Aktivacija jednog ili više intracelularnih enzima. #Aktivacija [[transkripcija|transkripcije]] gena, što rezultira sintezom novih [[protein]]a u ćeliji i promjenu njene strukture, funkcije i metabolizma. === Osobenosti hemijskih sinapsi === ====Zamor sinapse==== Ako se hemijske sinapse uzastopno stimuliraju, učestalost prenosa signala na postsinapsni [[neuron]] se postepeno smanjuje. Ova pojava ima važnu ulogu u regulaciji prenošenja impulsa u nervnom sistemu. Primjerice, kada dođe do [[epilepsija|epileptičnog napada]] , sinapse se stimuliraju velikom brzinom. Vremenom se zamore i, usljed prekida prenosa impulsa, pa epileptični napad prestaje. Glavni uzrok zamaranja sinapse je utrošak neurotransmitera u sinapsnim vezikulama. Potrebno je dovoljno vremena za sintezu novih količina. ====Uticaj nekih faktora na brzinu transmisije impulsa==== *'''[[Alkaloza]]''' pojačava podražljivost neurona, a '''[[acidoza]]''' je smanjuje. *'''[[Hipoksija]] – prekid snabdijevanja kisikom smaljuje ekscitabilnost sinapsi. *[[Kofein]], [[teofilin]] i [[teobromin]] povećavaju brzinu sinapsne transmisije. ====Kašnjenje sinapsi==== U toku transmisije nervnog impulsa potrebno je određeno vrijeme za početak odvijanja procesa lučenja neurotransmitera, njegovu difuziju kroz sinapsnu pukotinu, vezanje i aktiviranje receptora. To vreme obuhvata kašnjenje sinapse u prenošenju impulsa. ==Ekscitacija i inhibicija == Pri aktivaciji, neki postsinapsni receptori izazivaju aktivaciju (podražaj, ekscitaciju) postsinapsnog neurona, dok ga drugi inhibiraju. === Ekscitacija === {{Glavni|Akcijski potencijal}} Ekscitaciju nastaje zbog sljedećih promena na postsinapsnom neuronu: #Otvaranje natrijskih kanalaː Ulaskom iona natrija u ćeliju, raste membranski potencijal (negativnost potencijala mirovanja se smanjuje), što može dovesti do njegove depolarizacije, odnosno pojave električnog impulsa (akcijskog potencijala). #Zatvaranje kalijskih i [[Hloridni kanal|hloridnih kanala]].Ioni kalija izlaze iz ćelije, kroz pomenute kanale. Izlaskom kalija membranski potencijal se smanjuje (tj. negativnost se povećava), čime se potencijal udaljava od praga akcijskog potencijala.Ioni hlora su negativno naelektrizirani pa njihov ulazak spolja također povećava negativnost potencijala mirovanja. #Različite promjene unutrašnjeg ćelijskog [[metabolizam|metabolizma]] povećavaju podražljivost ćelije. ==== Električne promjene tokom ekscitacije==== {{Glavni|Membranski potencijal}} Električni potencijal nervne ćelije u mirovanju je od -65 do -90 mV, zavisno od veličine ćelije i debljine nervnog vlakna. Usljed aktiviranja sinapse, lučenja neurotransmitera i njegovog vezanja za postsinapsne receptore, otvaraju se kanali ulaska iona natrija u unutrašnjost ćelije, što izaziva porast ćelijskog potencijala. Ako taj potencijal dovoljno poraste, počinjedepolarizacija [[neuron]]a. Naime, porast potencijala aktivira otvaranje novih naponski-zavisnih natrijskih kanala pa dolazi do novog porasta potencijala i do stvaranja akcijskog potencijala. Za izazvanje ove promjene, porast potencijala mora biti dovoljno velik, npr. sa -65 na oko -45 mV. Taj porast zove se '''eksitacijski potsinapsnki potencijal''' (EPSP). Tada porast iznosi oko +20 mV. Ukoliko vezivanje [[neurotransmiter]]a ne izazove dovoljno veliku promjenu mirovnog potencijala, da bi se aktivirali naponski-zavisni natrijski kanali, stvaranje nervnog impulsa će izostati i informacija neće biti proslijeđena na postsinapsni neuron. Aktiviranje jedne sinapse nikada ne može samostalno izazvati EPSP, jer je količina neurotransmitera siviše mala. Za aktivaciju je potrebna aktivacija velikog broja sinapsi. === Inhibicija === Inhibiciju transmisije izazivaju sledeće promjene: . #Otvaranje kanala za jone hlora; #Otvaranje kalijskih kanala; #Zatvaranje natrijskih kanala. ==== Električne promjene tokom inhibicije==== Inhibicija može biti presinaptička i postsinaptička. *'''Presinaptička inhibicija''' **'''se dešava u presinapsnim čvorićima. Nervni impuls koji se širi niz presinapsni neuron, otvaranjem hloridnih kanala smanjuje se i poništava. Tako izostaje oslobađanje neurotransmitera iz presinapsnih čvorića.''' '''Ovaj oblik inhibicije izaziva neurotransmiter [[Gama-aminobuterna kiselina]] (GABA) (γ-amunobuterna kiselina). Hiperpolarizaciju također izaziva i ispuštanje kalijevih iona iz ćelije''' *'''Postsinaptička inhibicija''' (IPSP) **nastaje zbog pojave inhibicijskog postsinapsnog potencijala (IPSP). Kod inhibicije neurona vezivanje neurotransmitera dovodi do aktivacije hlornih kanala. Ulazak iona hlora dodatno smanjuje potencijal mirovanja, kao npr. sa -65 na -70 mV. Na taj način taj potencijal se udaljava od praga aktivacije (npr. -45 mV). Ova pojava zove se '''hiperpolarizacija''', a potencijal inhibicijski postsinapsni potencijal Ovaj oblik inhibicije izaziva neurotransmiter [[glicin]] === Vremenska i prostorna sumacija === '''Sumacija''' je pojava da veliki broj električnih potencijala koji su slabi i samostalno ne mogu da izazovu EPSP, zbirno mogu izazvati EPSP, odnosno depolarizaciju neurona. To zbrajanje potencijala može biti *prostorno, istovremneno na različitim mjestima neurona, i *vremensko, ukoliko u vrlo kratkom periodu nakon prve aktivacije sinapsi slijedi druga aktivacija istih sinapsi. Promjena [[Membranski potencijal|membranskog potencijala]] koju izazove prva promjena traje oko 15 ms; ako u ovom roku dođe do nove promjene potencijala, one se sumiraju. ==Dodatne slike== <gallery> Image:Neuron synapse.svg|Tipska [[nervni sistem|sinapsa]] Image:Active zone3.JPG|Ciklus sinapse i njenih vezikula Image:Chemical synapse schema cropped.jpg|Glavni elementi transmisije impulsa u hemijskoj sinapsi </gallery> == Također pogledajte== * [[Neurotransmiter]] * [[Nervni sistem]] * [[Neuron]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Synapse}} * [http://www.biopsicologia.net/fichas/page_8.html Ficha con descripción funcional.] * [http://bibliotecadigital.ilce.edu.mx/sites/ciencia/volumen3/ciencia3/130/html/sec_9.html La sinapsis: estructura y función.] Por Simón Brailowsky. * [http://highered.mcgraw-hill.com/olc/dl/120107/anim0015.swf Animación de una sinapsis química.] Sitio de Ed. McGraw-Hill (en inglés). * [https://web.archive.org/web/20110718112137/http://tsalawaly.wordpress.com/2009/10/26/comunicacion-interneuronal Comunicación interneuronal.] Apuntes de fisiología animal. [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Biofizika]] [[Kategorija:Biohemija]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] [[Kategorija:Nervna sinapsa]] b6hpq5jdwofluvhab0eeizismg1ta58 0 409799 3915116 3558562 2026-07-28T18:02:36Z Grondilo 180038 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3915116 wikitext text/x-wiki '''Postnatalni period''' [[ontogeneza|ontogeneze]] ispoljava niz osobenosti rasta, koje su karakteristične za većinu [[primat]]a, a posebno za čovjeka i čovjekolike majmune. Nakon dugog perioda, od najmanje desetak godina dosta ujednačenog prirasta ukupne tjelesne visine i mase, slijedi nagli mladalački (adolescentni) zamah rasta gotovo svih mjera organizma, poslije kojeg pozitivni rast praktično prestaje. Taj “skok” je toliko karakterističan za normalan individualni razvoj da se, na osnovu njega, postnatalni život dijeli na tri razdoblja: predadolescentno, adolescentno i postadolescentno.<ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R., Dizdarević I. (1987): Medicinska antropologija. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|86-01-00364-8}}.</ref> <ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo, {{ISBN|9958-21-091-6}}.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2003): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-592-6}}.</ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref> [[Datoteka:Child development stages.svg|thumb|center|700px|Razvojni periodi u [[djetinijstvo|djetinjstvu]]]] === Predadolescencija === '''Predadolescentni rast i razvoj''' u svom trajanju ispoljava relativno velike međuindividualne razlike, a uobičajeno je da se u njegovom proučavanju obuhvata period od rođenja do kraja desete godine postnatalnog života. U tom periodu nižu se uzrasne kategorije: <br>[[novorođenče]], <br> [[dojenče]] i <br>[[dijete]]. Odmah nakon rođenja, rast ukupne tjelesne dužine (visine) i mase nešto je usporen u odnosu na prenatalni i nastavak doadolescentnog perioda. Ustvari, taj proces usporavanja počinje već krajem prenatalnog razvoja, a pod uticajem fizičkih i drugih ograničavajućih faktora [[maternica|maternice]]. U ranom postnatalnom [[život]]u ta odstupanja uzrokuje i prilagođavanje novorođenčeta na uvjete nove životne sredine. Međutim, ubrzo nakon toga, stvarni prirast se približava teorijski očekivanim vrijednostima. Zatim, sve do [[pubertet]]a, ukupna tjelesna visina i masa rastu približno konstantno eksponencijalno. === Adolescencija - mladalaštvo === Mladalačko doba počinje pojavom prvih naznaka sazrijevanja [[spol]]nih organa i ekspresijom sekundarnih spolnih obilježja, a završava dostizanjem pune spolne zrelosti i prestankom rasta, odnosno dostizanjem adultnog stupnja [[ontogeneza|ontogeneze]]. U [[Evropa|evropskom]] stanovništvu, kod [[žena]] traje između 11.–12. i 18.–23. godine, a kod [[muškarac|muškarca]] od 12.–14. do oko 20.–24. Taj prijelaz od djetinjstva ka potpunoj [[Somatologija|somatičko]]–[[biologija|biološkoj]], [[Fiziologija|funkcionalnoj]], [[Psihologija|mentalnoj]] i [[Sociologija|socijalnoj]] zrelosti obilježen je nizom stupnjevitih, neravnomjernih i često nesinhronizovanih [[metamorfoza|preobrazbi]] psihofizičke [[jedinka|individualnosti]] svakog [[čovjek]]a. Na osnovu osobenosti pojedinih razvojnih faza, posebno onih koje su u vezi sa procesom [[spol]]nog sazrijevanja, tokom adolescencije mogu se uvjetno diferencirati: *''pretpubertet'', *''pubertet'' i *''postpubertet''. *'''Pretpubertet - prepubescencija''' obično traje oko godinu dana i po mnogim bitnim obilježjima predstavlja “uvod” u pubertet; to je početna faza intenzivnog adolescentnog razvoja i rasta. *'''Pubertet - pubescencija''' obuhvata najznačajniji skok razvoja, odnosno pravi biološki preobražaj, u kome se dešavaju najkrupnije visinsko–“težinske”, skeletne, dentalne i [[Fiziologija|funkcionalne]] promjene [[organizam|organizma]]. Te somatiske promjene su praćene sazrijevanjem [[spol]]nih žlijezda i formiranjem sekundarnih [[spol]]nih [[osobina|oznaka]], uz povećanje interesa za suprotni [[spol]]. Obično se dijeli na potfaze ranog i kasnog puberteta, čiji je razgraničavajući kriterij pojava prvih plodnih gameta (od 12. do 15. godine). *'''Postpubertet - postpubescencija''' se odlikuje neznatnim rastom tjelesnih dimenzija, ali intenzivnim procesima općeg dozrijevanja i oblikovanja [[Morfologija|morfološko]]–[[Anatomija|anatomskih]], [[spol|seksualnih]], [[Fiziologija|funkcionalnih]], [[Psihologija|psihičkih]], [[Etologija|etoloških]] i [[Sociologija|socijalnih]] svojstava buduće odrasle [[jedinka|osobe]]. ====Adolescentni zamah==== '''Adolestcentni zamah rasta i razvoja''' predstavlja redovnu pojavu u određenom periodu normalnog postnatalnog [[život]]a svih primata. Ispoljava relativno široku individualnu varijaciju kako po početnom uzrastu tako i po intenzitetu, obilježjima razvojnih faza i dužini trajanja. Godišnji prirast ukupne tjelesne visine tokom mladalačkog doba je veoma složeno određen, a u [[teorija|teorijsko]]–[[matematika|matematičkoj]] formi najpribližnije ga predočava tzv. “Gompertzova kriva”. Ona počiva na pretpostavci da u ovom periodu [[organizam]] u jednakim vremenskim intervalima gubi istovjetne proporcije preostalih potencijala rasta. I ova teorijska krivulja i stvarni rezultati masovnih mjerenja ukazuju na stupnjevito ubrzavanje rasta početkom adolescencije. Ono, zatim, poprima karakter pravog zamaha (skoka), nakon čega slijedi stupnjevito opadanje brzine rasta svih značajnijih mjera [[organizam|organizma]]. Maksimalna brzina rasta ukupne tjelesne visine kod djevojčica u [[Evropa|Evropi]] najčešće se javlja između 12. i 13, a kod dječaka – između 14. i 15. godine. U tom periodu, prosječni godišnji prirast visine dječaka iznosi oko 10&nbsp;cm, a kod djevojčica nešto manje. Glava, trup i udovi nejednako doprinose porastu ove tjelesne mjere: veći dio “skoka” u prirastu visine ostvaruje se ubrzanjem dužinskog rasta trupa. Maksimum brzine rasta tjelesne mase, u odnosu na maksimalnu brzinu “visinskog” rasta, kasni oko pola godine, a mišićne mase – oko tri mjeseca. Zbog naglog rasta “dugih” [[kosti]]ju, izdužuju se i mišićna vlakna i [[mišić]]i u cjelini. To utiče na slabljenje muskulature (posebno kod [[djevojčica]]), nepravilno držanje tijela i karakteristično nespretne pokrete adolescenata. Razlika u visini između odraslih žena i muškaraca najvećim dijelom potiče iz adolescentnog perioda. Prije mladalačkog doba, dječaci su prosječno za svega 2% viši od djevojčica, a nakon tog perioda – za oko 8%. Adolescentni skok rasta se u nešto blažoj formi odražava i na određenim mjerama lica, i to kod [[dječak]]a u višem stupnju nego kod [[djevojčica]]. U ovom [[period]]u se stupnjevito formira fizionomija budućeg odraslog [[čovjek]]a, pa se u tom pogledu povećava i međuindividualna raznolikost. Vilice postaju duže u odnosu na front lica, tj. [[profil]] je ravniji, a [[čeljust]]i isturenije. [[Nos]], također, postaje istaknutiji i dobija konačne konture, mijenjaju se odnosi veličine organa u vratu i grkljanu, zatim “[[boja]]”, “dubina” i druga karakteristična svojstva glasa itd. Rast i razvoj reproduktivnih organa ([[primarne spolne oznake|primarnih spolnih oznaka]]) tokom adolescencije moguće je pratiti samo indirektno, posmatranjem promjena u [[sekundarne spolne oznake|sekundarnim (vanjskim) spolnim oznakama]]. Prema dogovorenim kriterijima, dostignuti stupanj razvoja seksualnosti procjenjuje se na osnovu serije usvojenih standardiziranih modela, koji odgovaraju karakterističnim prosječnim stanjima dobijenim na osnovu masovnih posmatranja i mjerenja. Kod muškaraca se najčešće posmatraju razvoj [[testis]]a, [[penis]]a i pigmentacije [[skrotum]]a, pubične (stidne) i pazušne dlakavosti te pojava prvog i plodnog [[ejakulat]]a, modifikacija glasa itd. Kod žena se, u tom smislu, prati razvoj grudi, stidne i pazušne dlakavosti, pojava kisele (umjesto bazne) reakcije sekreta [[rodnica|rodnice]] i prve [[menstruacija|menstruacije]] (''menarha''). Razvoj spolno–specifičnog fenotipa zahvata i lokalnu i opću tjelesnu dlakavost. Formirani “ženski tip” pubične dlakavosti odlikuje se blago konkavnom gornjom granicom, koja se nalazi nešto iznad [[simfiza|simfize]], a prema dolje ne doseže do [[anus]]a. Kod odraslih muškaraca se, medijalno i obostrano, ukoso uspinje prema pupku; straga se prostire do perianalne regije, a bočno prema unutrašnjoj strani bedara (“muški tip”). Pored toga, uz brkove i bradu, za muškarce je karakteristična i dlakavost [[bedro|bedara]], prsa, a ponekad i [[leđa]]. ==== Adolescencija dječaka ==== [[Adolescencija]] dječaka se, na svom početku, pouzdano registrira na osnovu pretpubertetskog intenziviranja rasta testisa i skrotuma te pojave prvih pubičnih dlaka. Značajniji porast veličine penisa slijedi tek nakon godinu dana; najuočljiviji je između 17. i 18. godine, a završava se do 24. Prve pazušne dlake i primjetan rast [[brk]]ova i brade obično se javljaju godinu nakon početka ubrzanijeg rasta [[spol]]nih organa, odnosno dvije godine iza pojave prvih pravih pubičnih dlaka. Dlakavost ovih i ostalih tjelesnih regiona povećava se još dugo nakon puberteta i [[Adolescencija|adolescencije]], a njen intenzitet, kvalitet i raspored u značajnoj mjeri su nasljedno određeni. Prve [[ejakulacija|ejakulacije]] su sinhronizirane sa pojavom pubične dlakavosti, kovrdžanjem stidnih dlaka, koja se obično javlja istovremeno kada i prvi spermatozoidi u ejakulatu (nakon 15. godine), a potpuno razvojno sazrijevanje testisa teče sve do kraja adolescencije. Kod muških adolescenata se progresivno odvija i proces opće tjelesne maskulinizacije, tj. formiranja osobenih crta muške konstitucije (građe) i habitusa (spoljnjeg izgleda). Odrasli muškarci su u prosjeku za 10&nbsp;cm viši od žena, a trup i grudi su relativno duži i veći (u odnosu na ukupnu visinu). Kostur i muskulatura su masivniji i snažniji, a ramenski pojas širi od karličnog. U općem [[habitus]]u dominiraju uglastiji oblici, a potkožno [[masno tkivo]] se obično nakuplja u gornjoj polovini tijela. Razvija se “muški tip” pubične i ostale tjelesne dlakavosti. I ostali akcesorni [[spol]]ni organi muškarca (epididimis, sjemene vrećice, [[prostata]]) kao ni glavni ([[testis]]i), ne pokazuju značajniji rast sve do 11. godine, a njihov konačni oblik i dimenzije se dostižu tek između 16. i 20. Dok se [[pubertet]] (u užem smislu) kod djevojčica pouzdano registruje pojavom menarhe, kod dječaka njegova temporalna definicija nije ni laka ni pouzdana jer se prvi [[spermatozoid]]i u ejakulatu javljaju tek nekoliko mjeseci (pa i godina) nakon prvih [[polucija]], a obično između 16. i 18. godine.Tako se cjelokupni [[spol]]ni razvoj muškarca, ustvari, najčešće odvija u toku oko dvije godine, a adolescencija okončava dovršavanjem razvoja glavnih i pomoćnih spolnih organa i uspostavljanjem pune seksualne sposobnosti. [[Datoteka:Female Stature vs Age.svg|thumb|right|400px|lijevo|Dinamika rasta visine žena tokom godina]] [[Datoteka:Male Stature vs Age.svg|thumb|right|400px|centar| Dinamika rasta visine muškaraca tokom godina]] ==== Adolescencija djevojčica ==== [[Adolescencija]] djevojčica se na početku uočava po prvim znacima povećavanja grudnih bradavica ili mamila (u vidu pupoljka), iako tome ponekad prethodi i pojava prvih stidnih [[dlaka]]. Glavni i akcesorni ženski [[spol]]ni [[organ]]i (ovarij, [[jajovod]], [[uterus]], [[rodnica]] i [[vagina]]) počinju se intenzivnije razvijati oko 10. godine, a punu formu i dimenzije dostižu tek oko 18. do 20. Ubrzani rast najprije zahvata [[jajnik]]e, a zatim i dojke; između 10. i 12. godine najprije se povećavaju mamile a, nakon toga, raste i volumen [[žlijezda|žljezdanog]] i masnog tkiva; [[bradavica]] se izboči, pa [[dojka]] dobije sferičan oblik, pri čemu nisu rijetki ni asimetričan i intermitentni rast. Adolescentne dojke u početku sadrže samo mliječne kanaliće, a žljezdani miješkovi se formiraju tek pod uticajem [[hormon]]a “žutog tijela” (žute serofibrozne mase koja popunjava šupljinu “De Grafovog miješka” nakon oslobađanja zrelog jajeta), a prve menstruacije označavaju tek srednju fazu mladalaštva. Jajnici rastu postupno i u 20. godini njihova prosječna [[masa]] iznosi od oko 6,3 g (dimenzije oko 4 x 2 x 1&nbsp;cm), što je gotovo šest puta više u odnosu na (oko 1,1 g) u 10.; u zreloj dobi masa ovarija varira u širokom rasponu od 7 do 20 g. [[Maternica]] se intenzivno povećava, a mijenja i oblik i položaj. Zbog relativno snažnijeg rasta zadnjeg zida, postaje pljosnata i (unaprijed) svinuta. Sinhrono se mijenja i njena građa a muskulatura jača. Uporedo sa razvojem unutrašnjih, razvijaju se i vanjski spolni organi žene. Velike stidne usne postaju deblje i sočnije, [[klitoris]] erektibilan, a razvijaju se i “Bartholinove žlijezde” (vulvo–[[vagona|vaginske]]) [[žlijezda|žlijezde]] koje vlaže vaginu i imaju značajnu ulogu u [[Fiziologija|fiziologiji]] spolnog akta). Povećane male usne nadrastaju i prekrivaju otvor vulve, koji mijenja položaj i usmjerava se prema dolje. Rodnica se izdužuje, a [[sluznica]] joj se nabire i mijenja izgled. Njeni gornji slojevi orožnjavaju, a pretpubertetska alkalna reakcija [[sekret]]a u pubertetu postaje kisela. Prva [[menstruacija]] (menarha) se najčešće javlja dvije godine nakon prvih pretpubertetskih znakova, a prvi ciklusi obično nisu praćeni formiranjem plodnih jajnih ćelija. Kod [[Evropa|Evropljanki]] menarha se javlja između 11. i 15. godine, a najčešće u 12. i 13. godini; individualna hronološka starost pri njenoj pojavi široko varira – između 10. i 22. godine. Prvo [[začeće]] je moguće tek oko 2–4 (pa i 6) [[godina]] nakon prve menstruacije, a smatra se da je (prosječno) najranije moguće u 14. godini. Sposobnost začeća označava suštinski kraj adolescencije. Dotle se završi i proces feminizacije – oblikovanja [[osobina|karakterističnih]] spoljnih [[osobina|oznaka]] ženskog [[spol]]a, kao što su: relativno proširenje kukova (karlice) u odnosu na ramenski pojas, distribucija masnog tkiva po odgovarajućim regionima i njihovo zaobljavanje, anatomsko–morfološko formiranje grudi, razvoj “ženskog tipa” dlakavosti itd. === Postadolescentni rast === Postadolescentni rast počinje na isteku [[Adolescencija|mladalačkog]] razvojnog perioda i odvija se u toku ontogenetskih perioda koji se označavaju kao * mladost, * zrelost i *starost odrasle osobe. Prestanak rasta određenih tjelesnih mjera, naime, ne poklapa se sa krajem adolescencije. To se posebno odnosi na rast [[kičma|kičmenog]] stuba i nekih mjera glave. "Duge kosti" kod [[čovjek]]a obično ne rastu nakon [[Adolescencija|mladalaštva]] pa se izvjesno povećanje tjelesne visine u periodu između 20. i 30. godine ostvaruje blagim rastom visine [[trup]]a. Nakon toga, do 45. (pa i 50.) ova mjera stagnira, a zatim počinje opadati. Osnovni faktor pomenutog porasta je “slaganje” [[hrskavica|hrskavičavog]] i koštanog tkiva na dnu i vrhu kičmenih pršljenova. Ukupno povećanje tjelesne visine u tom periodu iznosi prosječno oko 3–5&nbsp;mm i redovno se javlja. Međutim, općeprihvaćen je dogovor (konvencija) da se kao kraj perioda rastenja u praksi uzima onaj trenutak kada posmatrana mjera [[organizam|organizma]] dostigne (oko) 98% svoje maksimalne veličine kod odrasle osobe. Po tom kriteriju, u evropskom stanovništvu, rast kod žena prestaje praktično početkom 17. a kod muškaraca krajem 18. godine; to, međutim, [[Jedinka|individualno]] varira za oko ± 2 godine. Većina mjera glave (posebno lica) polagano raste sve do oko 60. godine [[život]]a. Taj porast, u prosjeku, ukupno iznosi oko 2–4% odgovarajuće mjere prosječnog dvadesetogodišnjaka. ===Faze sveukupnog odrastanja=== Opisane uzrasne odrednice primarno odnose na procese [[biologija|biološkog]] sazrijevanja [organizam|[organizma]], dok se u toku postnatalnog razvoja sveukupnog psihofizičkog, [[Etologija|etološkog]] i [[Sociologija|društvenog]] razvoja svake [[jedinka|individualne]] posebnosti redovno javljaju tri karakeristična doba dorastanja (dozrijevanja, puberteta). '''Pubertet djeteta''' odnosi se na prvi skok individualnog razvoja, koji obično traje od 4. do 6. godine. Tada se [[dijete]] najprije deblja, a zatim intenzivnije raste u visinu, dok su u [[Psihologija|psihičkom]] [[život]]u [[osobina|karakteristični]] prkos i prvi znaci interesovanja za spolne oznake i suprotni spol. '''Mladalački pubertet''' ("pubertet omladinca") obuhvata drugi i najznačajniji skok razvoja, odnosno pravi biološki pubertet, u kojem se dešavaju najkrupnije promjene u staturno–ponderalnoj, [[skelet]]noj, [[Stomatologija|dentalnoj]] i [[Fiziologija|funkcionalnoj]] metamorfozi, praćenoj sazrijevanjem [[spol]]nih [[žlijezda]] i formiranjem sekundarnih spolnih znaka. '''Pubertet odraslog''' ("kulturni pubertet") obilježen je dozrijevanjem pune psihofizičke individualnosti, a obično se dešava u prvim godinama treće decenije života. U tom periodu se okončava biološko, a naročito psihološko oblikovanje najbitnijih elemenata strukture ličnosti. Za razliku od biološkog, koji se (prema psihološkim parametrima) označava i kao “pubertet negacije”, ovo stanje i razvojna faza odraslih osoba predstavlja "pubertet afirmacije" njihove personalnosti i samoostvarivanja u datom socio–kulturnom okruženju. == Životne dobi == Rastenje ljudskog organizma traje od prve diobe zigota do svog završetka i okoštavanja spojne hrskavice ključne kosti. Obično okončava između 20. i 25. godine postnatalnog života (nešto kasnije kod muškaraca nego kod žena). Nakon prenatalnog (fetalnog) rasta i razvoja, uzrasne faze najintenzivnijeg postnatalnog razvoja se označavaju kao stupnjevi [[dojenče]]ta, [[dijete|djetinjstva]], dječaštva, [[pubertet]]a i [[Adolescencija|mladalaštva]]. Osnovni pokazatelji individualnog rasta su porast tjelesne visine (dužine) i mase (tj. staturno–ponderalno rastenje), povećanje volumena unutrašnjih [[organ]]a, [[Fiziologija|fiziološko]] sazrijevanje [[mozak|mozga]] i mentalnih sposobnosti te pojava novih (reproduktivnih) funkcija i njihovih pratećih obilježja. Normalno individualno rastenje nije ujednačen i jednolik proces, nego teče u karakterističnim zamasima (intermitentno), sa intervalima većeg ili manjeg intenziteta ili stagniranja, a staturno–ponderalni, dentalni, skeletni, visceralni i psihički razvoj i sazrijevanje odvijaju se alometrijski – uporedo, ali ne i sinhronizirano. Stoga je i stvarni ukupni uzrast organizma u svakoj fazi ontogeneze interakcijska funkcija svih ovih (i ostalih) komponenti individualnosti. Prema tome, [[život]]na doba (dobi, uzrasti, stupnjevi “zrelosti”) svake posmatrane osobe se diferenciraju na osnovu posebnih [[Morfologija|morfološko]]-[[Anatomija|anatomskih]] i [[Fiziologija|funkcionalnih]] pokazatelja stupnja razvijenosti u svakom ovom kompleksu. Ona predstavljaju karakteristične kvalitativno-kvantitativne stupnjeve i razdoblja [[Ontogeneza|ontogeneze]]. Poremećaji balansiranog razvoja manifestiraju se kao njegova zakašnjelost, prekomjernost ili disharmoničnost. Hronologija [[život]]nih doba osobena je za svaku od pomenutih komponenti, pa se međusobno ne mogu poistovjećivati konvencionalni stupnjevi [[fizika|fizičkog]], [[anatomija|anatomskog]], [[Stomatologija|dentalnog]], [[Razmnožavanje|reproduktivnog]] ili [[Psihologija|psihičkog]] razvoja, bez obzira na povremeni temporalni paralelizam. Doba zrelosti se, naprimjer, javlja u širokom rasponu variranja postnatalne hronološke starosti, a prestanak staturno–ponderalnog rastenja rijetko označava početak adulta kako u somatskom tako i u psihičkom smislu. Prema standardizovanim parametrima, diferencira se nekoliko nezavisnih sistema procjene uzrasnog stanja (životne dobi, razvojne “zrelosti”) ispitanika; pojedinim stupnjevima i fazama u svakom od njih odgovara specifična hronološka starost. Prihvaćeni kriteriji se zasnivaju na empirijskoj statistici, a u punoj mjeri su primjenjivi samo za opserviranu matičnu populaciju. Naredni prikaz sukcesije i dinamike razvoja najbitnijih značajki pojedinih životnih doba odnose se na (zapadno) evropsko stanovništvo. '''Hronološka dob''' se mjeri vremenskim jedinicama trajanja postnatalnog života. Pošto se računa od rođenja, sa stvarnim životnim dobom ona se poklapa samo kod osoba koje su rođene “na vrijeme” (nakon oko deset lunarnih ciklusa prenatalnog života).<br> '''Fetalna dob''' (zrelost, “starost” ploda) se procjenjuje na osnovu hipotetičnog datuma začeća, pa normalno novorođenče prosječno ima 270 dana intrauterinog života.<br> '''Staturno–ponderalana dob''' se određuje diferencirano po spolovima, a na osnovu kvantitativnog odnosa tjelesne mase i dužine (visine). Početna masa novorođenih udvostručava se u 5. mjesecu, a dužina u 4. godini postnatalnog života.<br> '''Dentalna dob''' (zrelost) se procjenjuje prema hronologiji prve i druge denticije. Nicanje mliječnih zuba (prva denticija) počinje pojavom prvog donjeg sjekutića (od 5. do 7. mjeseca života), a završava se u hronološkoj straosti od 2 do 2,5 godine. Početak ispadanja mliječnjaka i druge denticije javlja se oko 6.–7. godine života, a normalno se završava oko 18.–22.<br> '''Skeletna dob''' (zrelost) se registruje na bazi dinamike okoštavanja. Većina [[kost]]iju novorođenčeta sastoji se samo od [[dijafiza]] (osnovnog tijela), a tokom djetinjstva se javljaju epifizne tačke (krajnjih dijelova “dugih kostiju”) ili posebni centri okoštavanja, koji su sa dijafizom spojeni hrskavicama. Na kraju procesa osifikacije nestaju spojne hrskavice i dijafiza se sliva sa [[epifiza]]ma. Pojava centara okoštavanja i dinamika nestajanja tih [[hrskavica]] predstavljaju osnovne pokazatelje skeletne dobi. Tako se, naprimjer, epifiza ramenjače javlja poslije prve godine postnatalnog života, tačka okoštavanja patele u 4. ili 5., spajanje olekranijona (koštanog nastavka proksimalnog okrajka ulne) u 13., a spojne hrskavice na distalnim okrajcima (obje) podlaktične kosti iščezavaju u 18. godini.<br> '''Pubertetska dob''' (zrelost) se određuje za period pojave spolno karakterističnih [[morfologija|morfoloških]] razlika kao što su relacije u širini karličnog i ramenskog pojasa i pojava drugih sekundarnih spolnih oznaka (rast dojki, mutiranje glasa, aksilarna i pubična dlakavost i sl.). Najbitnije promjene u ovim kompleksima obično teku sinhronizovano sa rastom i razvojem primarnih [[spol]]nih obilježja ([[testis]]i, [[sjemenovod]], [[penis]], odnosno [[jajnik]], [[jajovod]], [[maternica]], [[rodnica]], [[vagina]] i drugi – pomoćni rasplodni organi oba [[spol]]a). Pubertetska dob (“starost”) se u velikoj mjeri hronološki poklapa sa skeletnom, a određuje se i kvantitativnom analizom spolnih [[hormon]]a u [[krv]]i i [[okraća|mokraći]].<br> '''Dob tjelesne forme''' procjenjuje se na osnovu odrabranih antropometrijskih svojstava ispitanika. Na uočljivu subjektivnost ove metode naročito utiče činjenica da je veoma teško definirati antropometrijske pokazatelje koji su u pouzdanoj korelaciji sa određenim razvojnim stupnjevima i njihovom dinamikom tokom ontogeneze. To je primarno posljedica razlika u brzini i oblicima razvoja te alometrijskog rasta različitih tjelesnih sklopova, [[organ]]a i [[tkivo|tkiva]]. U pokušajima standardizacije konvencionalnih kriterija u ovoj oblasti, međunarodne asocijacije za nutritivnu [[antropologija|antropologiju]] i [[bioantropologija|bioantropološki]] programi formulirali su listu preporučljivih antropometrijskih pokazatelja za što pouzdaniju procjenu zrelosti forme tijela – primjenjivih i u odgovarajućim međupopulacijskim komparacijama.<br> '''Mentalna dob''' (afektivno–intelektualna zrlost) ispoljava najširi raspon variranja i odstupanja kako od hronološke tako i od staturno–ponderalne, dentalne, skeletne i [[pubertet]]ske starosti. Karakteristične manifestacije u sukcesiji mentalnog razvoja prikazane su u narednoj tabeli. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" |'''[[Specifične manifestacije afektivno-intelektualnih doba]]''' |- | bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"| '''[[Dob]]''' | bgcolor="yellow" style="text-align:center;"|'''[[Karakteristične manifestacije]]''' |- |→12 mjeseci | • Otkrivanje vlastitog tijela<br> • Otkrivanje neposredne okoline<br> • Početak rukovanja predmetima<br> • Sisanje i griženje<br> • Potpuna zavisnost od majke ("oralni stadij") |- |12–18 mjeseci | • Početak hodanja<br> • Upoznavanje bliže okoline<br> • Prepoznavanje sopstvenog lika u ogledalu<br> • Prihvatanje funkcije simbola (baze za govor i igru)<br> • Operiranje ograničenim rječnikom |- |1,5–2,5 godine | • Prihvatanje i navikavanje na kontrolirano obavljanje nužde ("analni stadij")<br> • Uspostavljanje bližih odnosa sa okolinom, uz primjenu govornog komuniciranja<br> • Blisko povezivanje inteligencije i afektivnosti<br> • Ispoljavanje sebičnosti i (ponekad žestokog) otpora okolini |- |2,5–4,5 godine | • Otkriće sopstvene individualnosti (upotreba "ja" u govoru)<br> • Porast interesa za druge osobe<br> • Otkriće razlika među spolovima<br> • Vezanost (do zaljubljenosti) za roditelja suprotnog spola i suparništvo sa istospolnim roditeljem (doba "Edipovog kompleksa")<br> • Porast interesa za okolinu i postavljanje pitanja u vezi s tim |- |4,5–10 godina | • Smanjenje uzburkanosti afektivnog života ("latentni period")<br> • Prilagođavanje svoga "ja" realnim životnim okolnostima socijalne sredine<br> • Rasuđivanje na osnovu konkretnih informacija ("stanje konkretnih operacija")<br> |- |10–14 godina | • Ispoljavanje pretpubertetskih i burnih pubertetskih oblika ponašanja<br> • Shvatanje apstraktnih pojmova, omogućeno dostignutim stupnjem razvoja inteligencije ("stadij formalnih operacija")<br> • Reaktiviranje infantilnih nagona ranog djetinjstva (zbog unutrašnjih strepnji<br> • Agresivno ponašanje prema porodičnoj sredini<br> |- |14–18 godina | • Stvaranje sopstvenog sistema vrijednosti ("doba dječaštva")<br> • Shvatanje sopstvene autohtonosti i individualiteteta – do opijenosti tom spoznajom ("kriza juvenilnih originalnosti")<br> • Kritičnost odnosa prema društvenoj sredini<br> • Uspostavljanje prvih ljubavnih veza i buran razvoj seksualnog instinkta<br> • Početak profesionalnog usmjeravanja<br> • Učvršćivanje zasebnih sklonosti i mišljenja<br> • Naglašenost težnje za slobodom, nezavisnošću i afirmacijom |- |} ==Također pogledajte== *[[Rast i razvoj ljudskog organizma]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commons|Childhood}} {{commons|Adolescentia}} [[Kategorija:Antropologija]] [[Kategorija:Medicina]] [[Kategorija:Bioantropologija]] [[Kategorija:Čovjek]] 8grmlrqg4heg29nw40x4lyan9x6s6ld 0 419644 3915115 3835656 2026-07-28T18:01:16Z Grondilo 180038 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3915115 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja = lightblue |naziv=Klebsijela<br> ''Klebsiella pneumoniae'' | slika = Klebsiella_pneumoniae_01.png | image_width = 250px | slika_opis = ''Klebsiella pneumoniae'' na agarnoj ploči [[MacConkey]] | regnum = [[Bacteria]] | domain = [[Bacteria]] | phylum = [[Proteobacteria]] | classis = [[Gammaproteobacteria]] | ordo = [[Enterobacteriaceae|Enterobacteriales]] | familia = [[Enterobacteriaceae]] | genus = ''[[Klebsiella]]'' | species = '''''Klebsiella pneumoniae''''' | binomial = ''Klebsiella pneumoniae'' | binomial_authority = (Schroeter 1886)<br>Trevisan 1887 }} '''Klebsijela''' ([[Latinski jezik|lat.]] ''Klebsiella pneumoniae'') je [[rod (biologija)|rod]] štapićastih [[bakterija]] s kapsulom. To je [[Gram-negativna bakterija|Gram-negativna]], nepokretna, fakultativno anaerobna, bakterija koja [[fermentacija|fermentira]] [[laktoza|laktozu]]. Javlja se kao fermentor sluzave laktoze na [[MacConkey agar]]u. Rod je imenovan po njemačkom [[Patologija|patologu]] [[Edwin Klebs|Edwinu Klebsu]]. [[Čovjek|Ljudi]] se najčešće zaraze bakterijama vrste ''Klebsiella pneumoniae''. Klebsijela se lahko nađe u normalnoj "flori" [[usta]], kože i crijeva,<ref name=Sherris>{{cite book | editor1-last = Ryan |editor1-first= KJ |editor2-last= Ray |editor2-first= CG | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th | publisher = McGraw Hill Financial | year = 2004 | isbn = 0-8385-8529-9 }}</ref> gdje može izazvati destruktivne promjene u ljudskim i životinjskim plućima, ako atmosferski (inhalacijski), uđe u alveole ([[pluća]]) što izaziva pojavu krvavog ispljuvka. U kliničkim uslovima, od svih pripadnika porodice ''[[Enterobacteriaceae]]'', najznačajniji je [[rod (biologija)|roda]] ''Klebsiella''. U ljudskim kliničkim uzorcima, pored ''Klebsiella pneumoniae'' pojavljuju se i ''Klebsiella oxytoca'' i ''Klebsiella rhinoscleromatis''. U posljednjih nekoliko godina, vrste roda ''Klebsiella'' su postale važan [[patogen]] [[bolnica|bolničkih]] infekcija. Javlja se prirodno u tlu, a oko 30% sojeva može [[fiksacija dušika|fiksirati dušik]], u anaerobnim uslovima.<ref name=Postgate_1998>{{cite book|last=Postgate |first=J|year=1998|title=Nitrogen Fixation |url=https://archive.org/details/nitrogenfixation0000post_h7o5 |edition= 3rd|publisher=Cambridge University Press |isbn= 978-0521640473}}</ref> Mnogo je proučavana kao slobodno živeći [[diazotrof]], zbog fiksacijskog sistema dušika, kao i zbog poljoprivrednih interesa, jer je uočeno da ''Klebsiella pneumoniae'' povećava prinos u takvim uslovima.<ref>{{cite journal|last=Riggs|first=PJ|author2=Chelius MK |author3=Iniguez AL |author4=Kaeppler SM |author5=Triplett EW |title=Enhanced maize productivity by inoculation with diazotrophic bacteria|journal=Australian Journal of Plant Physiology|date=2001|volume=29|issue=8|pages=829–836|doi=10.1071/PP01045}}</ref> Predstavnici roda i ''Klebsiella'' obično ispoljavaju dvije vrste [[antigen]]a na površinama [[ćelija]]. Prvi, O antigen, sastavni je dio [[lipopolisaharid]]a (LPS), od kojih postoji 9 varijanti. Drugi je K antigen, kapsulski [[polisaharid]], s više od 80 varijanti.<ref>{{cite journal |last1=Podschun |first1= R |last2= Ullmann |first2=U |title=Klebsiella spp. as Nosocomial Pathogens: Epidemiology, Taxonomy, Typing Methods, and Pathogenicity Factors |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=11 |issue=4 |pages=589–603 |date=oktobar 1998 |pmid=<!-- omitted for brevity 9767057 --> |pmc=88898 |publisher= <!-- omitted for brevity American Society for Microbiology --> |issn= <!-- omitted for brevity 0893-8512 -->}}</ref> Oba doprinose patogenosti i čine osnovu za [[serogrupa|serogrupisanje]]. ''Klebsiella pneumoniae'' usko je srodna vrsti ''[[Klebsiella oxytoca]]'', koja se prepoznaje po negativnom [[indol-test]]u i sposobnosti da raste na [[melezitoza|melezitozi]], ali ne i [[3-hidroksibutirat]]u. == Klinički značaj == Ranije su zarazi klebsijelom pretežno bili podložni [[alkoholičar]]i, ali danas je najčešća pri medicinskim tretmanima u [[bolnica]]ma i ustanovama za dugotrajnu njegu. Izaziva upalu [[pluća]] i mokraćnih puteva, infekcije u trbušnoj šupljini, hirurškim ranama, u [[Koža|koži]] i potkožnom tkivu i drugdje. Infekcije klabsijelom uočavaju se uglavnom kod ljudi s [[imunodeficijencija|oslabljenim imunim sistemom]]. Ova iscrpljujuća bolest najčešće pogađa muškarce srednje dobi i starije. Vjeruje se da ova kategorija pacijenata ima poremećaj [[Respiratorni sistem|respiratorne]] odbrane domaćina, koja se pojavljuje i kod osoba sa: [[dijabetes]]om, [[alkoholizam|alkoholičarskim]] problemom, [[Rak (bolest)|om]], s bolestima jetre, [[hronična opstruktivna bolest pluća|hroničnom opstruktivnom bolešću pluća]], te one na terapiji [[glukokortikoid]]ima, zbog [[bubreg|zatajenja bubrega]] i određene izloženosti na radu (kao što su radnici u mljevaonicama papira). Mnoge od ovih zaraza se dobijaju kada je osoba u bolnici zbog nekih drugih zdravstvrnih problema, te tokom boravka tamo oboli od ([[Bolnička infekcija|bolničke infekcije]]). Najznačajniji izvor zaraze pacijenta je izmet, kao i kontakt sa zaraženim instrumentima. Najčešća bolest koja je uzrokovana bakterijama roda ''Klebsiella'' izvan bolnice je [[pneumonija]], obično u obliku [[bronhopneumonija|bronhopneumonije]] i [[bronhitis]]a. Ovi pacijenti imaju povećanu podložnost za razvoj plućnog [[apsces]]a, [[Kavitacija (biologija)|kavitacije]], [[empijem]]a i [[Adhezija (medicina)|pleuralne priraslice]]. Smrtnost kod ove bolesti je oko 50%, čak i sa [[mikrob|antimikrobnom]] terapijom. Stopa smrtnosti može biti gotovo 100% za alkoholičare i bolesnike sa [[bakteremija|bakteremijom]]. Osim upale pluća, klebsijela također može uzrokovati infekcije u urinarnom traktu, donjem [[žuč]]nom traktu i mjestima hirurških rana. U ovu grupu kliničkih bolesti spadaju: upala pluća, [[tromboflebitis]], infekcije urinarnog trakta, [[holecistitis]], [[dijareja|dijareju]], upale gornjih respiratornih puteva, infekcije rana, [[osteomijelitis]], [[meningitis]], bakterijemija i [[septisemija]]. Za pacijente sa invazivnim uređajima u tijelu, postoji povećan rizik od infekcije tim putem. To su naprimjer, uređaji za njegu novorođenčadi, oprema za podršku disanja i urinarnni [[kateter]]i. Upotreba [[antibiotik]]a također može biti činilac koji povećava rizik od bolničkih infekcija bakterijom klebsijela. Ulazak bakterija u krv može izazvati [[Sepsa|sepsu]] i sepsni šok. Provedena istraživanja na ''Kraljevskom koledžu u Londonu'' su pokazala upletenost [[molekulska mimikrija|molekulske mimikrije]] između [[HLA|HLA-B27]] i dvije površinske molekule klepsijele kao uzrok [[ankilozni spondilitis|ankiloznog spondilitisa]].<ref name=Rashid_2006>{{cite journal |first1= T |last1= Rashid |first2= A |last2= Ebringer |title= Ankylosing spondylitis is linked to Klebsiella--the evidence |journal= Clinical Rheumatology |issn= <!-- omitted for brevity 0770-3198 --> |date= juni 2007 |volume= 26 |issue= 3 |pages= 858–864 |pmid= 17186116 |doi= 10.1007/s10067-006-0488-7}}</ref> ''Klebsiella'' se rangira kao druga, odmah iza ''[[Escherichia coli]]'', kao uzročnik urinarnih infekcija kod starijih ljudi. Ona je [[oportunistička infekcija|oportunistički patogen]] za pacijente s hroničnim plućnim bolestima, patogen crijevne i nosne [[Sluznica|sluznice]] sa atrofijom i [[rinosklerom]]om. Liječenje ovih infekcija otežava činjenica da su se pojavili novi sojevi ''Klesiella pneumoniae'' koji su [[otpornost na antibiotike|otporni na antibiotike]].<ref>{{Cite news |url= http://www.newyorker.com/reporting/2008/08/11/080811fa_fact_groopman/?currentPage=all |series= <!-- omitted for brevity Medical Dispatch --> |title= Superbugs |magazine= The New Yorker |last= Groopman |first= J |date= 11. 8. 2008 |publisher= <!-- omitted for brevity Condé Nast Publications --> |quote= The new generation of resistant infections is almost impossible to treat. |access-date= 7. 7. 2013 |archive-date= 5. 9. 2012 |archive-url= https://archive.today/20120905204724/http://www.newyorker.com/reporting/2008/08/11/080811fa_fact_groopman/?currentPage=all |url-status= dead }}</ref> == Otporne vrste == Organizmi koji pripadaju rodu ''Klebsiella'' otporni su često na više antibiotika. Nova istraživanja ukazuju da su [[plazmid]]i glavni izvor [[gen]]a koji određuju tu otpornost.<ref>{{cite journal|last1=Hudson|first1=Corey|last2=Bent|first2=Zachary|last3=Meagher|first3=Robert|last4=Williams|first4=Kelly|title=Resistance Determinants and Mobile Genetic Elements of an NDM-1-Encoding Klebsiella pneumoniae Strain|journal=PLOS ONE|date=6. 6. 2014|doi=10.1371/journal.pone.0099209|url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0099209|pmid=24905728|volume=9|pages=e99209}}</ref> Vrste roda ''Klebsiella'' sa sposobnošću da proizvedu [[Beta-laktamaza|prošireni spektar beta-laktamaza (ESBL)]] otporne su na mnoge klase [[antibiotik]]a. Najčešće su otpornosti na [[aminoglikozid]]e, [[fluorohinolon]]e, [[tetraciklin]]e, [[hloramfenikol]]e i [[trimetoprim / sulfametoksazol]]e.<ref>{{cite journal |title= Extended-Spectrum β-Lactamases: Epidemiology, Detection, and Treatment |url= https://archive.org/details/sim_pharmacotherapy_2001-08_21_8/page/920 |last1= Nathisuwan |first1= S |last2= Burgess |first2= DS |last3= Lewis |first3= JS |journal= Pharmacother. |date= august 2001 |volume= 21 |issue= 8 |pages= 920–928 |doi= 10.1592/phco.21.11.920.34529 |publisher= <!-- omitted for brevity American College of Clinical Pharmacy, Wiley-Blackwell --> |issn= <!-- omitted for brevity 1875-9114 -->}}</ref> Infekcija s [[Enterobacteriaceae otporne na karbapenem|Enterobacteriaceae koje su otporne karbapenem]] (CRE) ili ''Enterobacteriaceae'' koje proizvode [[karbapenemaza|karbapenemazu]], pojavljuju se kao važan izazov u postavkama zdravstvene zaštite.<ref>{{cite journal|last=Limbago|first=BM|last2=Rasheed |first2= JK |last3= Anderson |first3= KF |last4= Zhu |first4= W |last5= Kitchel |first5= B |last6= Watz |first6= N |last7= Munro |first7= S |last8= Gans |first8= H |last9= Banaei |first9= N |last10= Kallen |first10= AJ |display-authors=4 |title=IMP-Producing Carbapenem-Resistant Klebsiella pneumoniae in the United States|journal=Journal of Clinical Microbiology|year=December 2011 |volume=49|issue=12|pages=4239–4245|doi=10.1128/JCM.05297-11 |publisher= <!-- omitted for brevity American Society for Microbiology --> |issn= <!-- omitted for brevity 0095-1137 --> |pmid= 21998425|pmc=3233008}}</ref> Jedna od mnogih otpornih bakterija na karbapenem, proteklih 10 godina ispoljava progresivno povećanje učestalosti infekcija u svijetu. Međutim, ovaj novi soj u nastajanju bolničkih patogena je postao poznat po incidentu u [[Izrael]]u koji je započeo [[2006]]. godine u okviru tamošnjeg zdravstvenog sistema.<ref>{{cite web |title= Carbapenem-resistant Klebsiella pneumoniae outbreak in an Israeli hospital |url= http://www.medscape.com/viewarticle/554704 |date= 4. 4. 2007 |last= Berrie |first= C |work= Medscape |series= Medical News |publisher= WebMD |access-date= 7. 7. 2013}}</ref> U [[SAD]]-a, prvo se pojavila u [[Sjeverna Karolina|Sjevernoj Karolini]] 1996. godine,<ref>{{cite journal |last1= Yigit |first1= H |last2= Queenan |first2= AM |last3= Anderson |first3= GJ |last4= Domenech-Sanchez |first4= A |last5= Biddle |first5= JW |last6= Steward |first6= CD |last7= Alberti |first7= S |last8= Bush |first8= K |last9= Tenover |first9= FC |display-authors= 4 |title= Novel carbapenem-hydrolyzing beta-lactamase, KPC-1, from a carbapenem-resistant strain of Klebsiella pneumoniae |journal= Antimicrobial Agents and Chemotherapy |publisher= <!-- omitted for brevity American Society for Microbiology --> |date= april 2001 |volume= 45 |issue= 4 |pages= 1151–1161 |url= http://aac.asm.org/cgi/reprint/45/4/1151?ijkey=9907ff15ef1f3bbf44a1e89e50cef060d2fcaaa5 |doi= 10.1128/AAC.45.4.1151-1161.2001 |issn= <!-- omitted for brevity 0066-4804 --> |pmid= <!-- omitted for brevity 11257029 --> |pmc= 90438 |access-date= 25. 10. 2016 |archive-date= 11. 9. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190911205208/https://aac.asm.org/content/aac/45/4/1151.full.pdf?ijkey=9907ff15ef1f3bbf44a1e89e50cef060d2fcaaa5 |url-status= dead }}</ref> a od tada je otkrivena u 41 državi i<ref>{{cite news |title= 'Superbug' stalked NIH hospital last year, killing six |url= http://articles.washingtonpost.com/2012-08-22/national/35493591_1_superbug-antibiotic-resistant-hospital-borne-infections |last= Vastag |first= Brian |date= 22. 8. 2012 |access-date= 7. 7. 2013 |newspaper= The Washington Post |publisher= <!-- omitted for brevity [[The Washington Post Company]] --> |archive-date= 11. 7. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130711060404/http://articles.washingtonpost.com/2012-08-22/national/35493591_1_superbug-antibiotic-resistant-hospital-borne-infections |url-status= dead }}</ref> liječi se rutinski u nekim bolnicama u [[New York]]u i [[New Jersey]]u. To je sada najčešća otporna vrsta bakterija u Sjedinjenim Američkim Državama. Klebsijela koja je otporna na karbapenem, otporna je i na gotovo sva raspoloživa antimikrobna sredstva, a izaziva infekcije sa visokom stopom smrtnosti. Posebno je to slučaj među osobama s produženim ležanjem u bolnici, kritično bolesnih i izloženih invazivnim uređajima (naprimjer, ventilatori ili centralni venski kateter). Zabrinutost je povećana time što se karbapenem često koristi kao lijek u krajnjoj nuždi, kada se bori protiv otpornih sojeva bakterija. Nove tihe [[mutacije]] mogu dovesti do infekcije za koje zdravstveni radnici mogu vrlo malo učiniti, čak i kod liječenja pacijenata koji imaju otporne organizme. Brojni su mehanizmi koji izazivaju otpornost na karbapenem u ''Enterobacteriaceae''. Tu spadaju hiperprodukcija AmpC [[beta-laktamaza]] sa spoljnomembranskom porinskom mutacijom, CTX-M prošireni spektar beta-laktamaza s porinskom mutacijom ili isticanje lijeka i proizvodnja karbapenemaze. Najvažniji mehanizam otporosti je proizvodnja enzima karbapenemaza ''blak''pc. Gen koji kodira ovaj enzim nalazi se na pokretnom dijelu genetskog materijala ([[transpozon]]u. On je posebno uključeni transpozon i označava se sa Tn4401), što povećava rizik od širenja. Otporne bakterije je teško otkriti, jer neki sojevi sa ''blak''pc imaju [[minimalna inhibicijska koncentracija|minimalne inhibicijske koncentracije]] koje su povišene, ali i dalje u osjetljivom opsegu za karbapeneme. Budući da su ovi sojevi podložni karbapenemu, oni nisu identifikovani kao mogući klinički ili kontrolni infekcijski faktori rizika, koristeći standardne smjernice za testiranje osjetljivosti. U uslovima bolničkog liječenja, rezervoari za prijenos bakterije su pacijenti sa neprepoznatim otpornim sojevima tokom bolničkih epidemija. Obim i [[Prevalenca|prevalencija]] otpornosti enterobakterija na karbapenem u okruženju je trenutno nepoznata. [[Stopa smrtnosti]] je također nepoznata, ali se sumnja da je u rasponu od 12,5% do 44%. Vjerovatnoća pojave [[epidemija|epidemije]] ili [[pandemija|pandemije]] u budućnosti i dalje je neizvjesna. [[Centar za kontrolu i sprečavanje bolesti]] objavio je smjernice za agresivnu kontrolu infekcije otpornih sojeva klebsijele: :Mjesto svih pacijenata koloniziranih ili zaraženih bakterijama porodice ''[[Enterobacteriaceae]]'' koje proizvode karbapenemazu, izolira se i sprečava kontakt sa ostalima. Akutna zaštita uključuje uspostavu protokola, zajedno sa smjernicama kliničkih i laboratorijskih standarda za otkrivanje [[patogen|nepodložnosti]] i proizvodnje karbapenemaze u ''Enterobacteriaceae'', posebno ''Klebsiella'' spp. i ''Escherichia coli'' i hitno obavještavanje odjela epidemiologije i kontrole infekcija. Za sve objekte akutne zaštite pregledaju se mikrobiološki nalazi za prethodni 6-12 mjeseci, kako bi se isključila mogućnost posljedica prethodno neprepoznatih slučajeva enterobakterija koje su otporne na karbapenem. Ako oni otkriju prethodno neprepoznate slučajeve, težište istraživanja prevalencije se usmjerava (jedan krug aktivnih kultura) na jedinice koje zbrinjavaju pacijente sa visokim rizikom. To su naprimjer, jedinice intenzivne njege i one u kojima su identifikovani odjeli u kojima su se pojavili prethodni slučajevi, kao i jedinice gdje su mnogi pacijenti izloženi širokom spektru antibiotika. Dodatno se identifikuju i pacijenti koji su kolonizirani bakterijama otpornim na karbapenem ili proizvode ''Klebsiella'' spp. i ''Escherichia coli'' koje proizvode enzim karbapenemaza. Kada se otkrije slučaj bolnice povezane sa takvim infekcijama, u objektima treba izvršiti krug aktivnog testiranja preživljavanja bakterija i nadzor epidemiološke veze pacijenata sa slučajem CRE (naprimjer, onih pacijenata u istoj jedinici ili pacijenata koje je nakon toga zbrinulo isto zdravstveno osoblje).<ref>{{cite journal |last1= Lledo |first1= W |last2= Hernandez |first2= M |last3= Lopez |first3= E |first4= OL |last4= Molinari |first5= RQ |last5= Soto |first6= E |last6= Hernandez |first7= N |last7=Santiago |first8=M |last8=Flores |first9=GJ |last9=Vazquez |first10=IE |last10=Robledo |first11=E |last11=García-Rivera |first12=A |last12=Cortes |first13= M |last13=Ramos |first14= R |last14=Goering |first15= A |last15=Srinivasan |first16=C |last16=Gould |first17= N |last17=Stine |first18= M |last18=Bell |first19= K |last19=Anderson |first20= B |last20=Kitchel |first21= B |last21=Wong |first22= JK |last22=Rasheed |first23=J |last23=Patel |first24= K |last24=Tomashek |first25= E |last25=Llata |first26= |last26= CJ Gregory |display-authors=4|title=Guidance for Control of Infections with Carbapenem-Resistant or Carbapenemase-Producing ''Enterobacteriaceae'' in Acute Care Facilities |date=20. 3. 2009 |volume= 58 |issue=10 |pages=256–260 |journal= Morbidity and Mortality Weekly Report |issn= <!-- omitted for brevity 0149-2195 --> |url= http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5810a4.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> Jedan poseban primjer ovakve politike zbio se u [[Izrael]]u, [[2007]].<ref name=Jenniferiscool>{{cite journal |last1=Schwaber |first1=MJ |last2=Lev |first2=B |last3=Israeli |first3=A |last4=Solter |first4=E |last5=Smollan |first5=G |last6=Rubinovitch |first6=B |last7=Shalit |first7=I |last8=Carmeli |first8=Y |last9=Israel Carbapenem-Resistant Enterobacteriaceae Working Group |display-authors=4 |title=Containment of a country-wide outbreak of carbapenem-resistant Klebsiella pneumoniae in Israeli hospitals via a nationally implemented intervention |journal= Clinical Infectious Diseases |date=1. 4. 2011 |issn=<!-- omitted for brevity 1058-4838 --> |publisher= <!-- omitted for brevity Oxford University Press --> |doi= 10.1093/cid/cir025 |volume=52 |issue=7 |pages=848–855 |pmid= 21317398 |url=http://cid.oxfordjournals.org/content/52/7/848.long}}</ref> Ova politika je imala period intervencije od aprila 2007. godine do maja 2008., sa nacionalnim širenjem otpornosti (koje je vrhunac dostiglo u martu 2007. godine na 55,5 slučajeva na 100.000 pacijentskih dana) i potrebe da se napravi nacionalni plan liječenja. Intervencija podrazumijevala fizičko odvajanje svih prenosnika i imenovanje radne grupe za nadzor efikasnosti izolacije, pomno praćenje bolnica i intervencije kada je to potrebno. Nakon što je ostvaren plan terapije (u maju 2008. godine), broj slučajeva u odnosu 100.000 pacijenata/broj dana smanjen je na 11,7. Plan je bio efikasan zbog strogih bolničkih usklađenosti, pri čemu je svaka imala detaljnu dokumentaciju svih nosilaca na antibiotike otpornih enterobakterija. U stvari, za svaki rast za 10%, učestalost slučajeva na 100.000 pacijenata/broj dana smanjena je za 0,6. Dakle, zadržavanje na nacionalnoj razini zahtijeva intervenciju pogođene zemlje. U Sjedinjenim Američkim Državama, nadležne agencije preporučuju otkrivanje otpornosti na karbapenem ili proizvodnje karbapenemaze samo za ''Klebsiella'' spp. i ''[[Escherichia coli]]'': ovo olakšava obavljanje testova u mikrobiološkoj laboratoriji, bez upotrebe molekulskih metoda, a ovi organizmi predstavljaju većinu otpornih bakterija nađenih u Sjedinjenim Američkim Državama. Efektivne procedure [[Sterilizacija|sterilizacije]] i [[Dekontaminacija|dekontaminacije]] su posebno važne da bi stopa infekcije ovih sojeva otpornih na antibiotike bila što je moguće manja. === Bosna i Hercegovina === U [[BiH|Bosni i Hercegovini]], obična klebsijela ("[[divlji tip]]") redovno se nalaze u ustima i probavnom traktu kod zdravih ljudi. Međutim, veliku zabrinutost izazvale su informacije o smrtnim slučajevima 10 prijevremeno rođenih beba na Univerzitetskoj kliničkoj bolnici u [[Mostar]]u, tokom [[2016]]. godine. Nakon toga, u prvih deset mjeseci [[2016]]., u ovoj bolnici su preminule još četiri bebe. Uzročnik smrti beba bio je zvanično "nepoznat", sve dok Federalna uprava za inspekcijske poslove nije, pregledom medicinske dokumentacije i hemokultura, ustanovila da je 11 (od ukupno 14) umrlih beba bilo zaraženo klebsijelom. Međutim, ostalo je nepoznato da li je ''Klabsiella pneumoniae'', koja je otporna na antibiotike, bila odlučujući faktor u visokoj smrtmosti mostarske nedonoščadi.<ref>http://balkans.aljazeera.net/vijesti/u-mostaru-preminule-bebe-zarazene-bakterijom.</ref><ref>http://www.vecernji.ba/tri-bebe-preminule-na-skb-mostar-lijecnici-umiruju-javnost-1011292.</ref><ref>https://www.doznajemo.com/post/sok-otkrilo-se-od-cega-su-umrle-4-bebe-u-mostaru-bolnica-je-ovo-krila-pronadena-bakterija {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222020544/https://www.doznajemo.com/post/sok-otkrilo-se-od-cega-su-umrle-4-bebe-u-mostaru-bolnica-je-ovo-krila-pronadena-bakterija |date=22. 12. 2024 }}.</ref><ref>http://www.avaz.ba/clanak/183350/mostar-troje-djece-umrlo-zbog-bakterije-kod-jos-cetvero-klebsiellla-bila-jedan-od-uzroka-smrti?url=clanak/183350/mostar-troje-djece-umrlo-zbog-bakterije-kod-jos-cetvero-klebsiellla-bila-jedan-od-uzroka-smrti {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203155022/http://www.avaz.ba/clanak/183350/mostar-troje-djece-umrlo-zbog-bakterije-kod-jos-cetvero-klebsiellla-bila-jedan-od-uzroka-smrti?url=clanak%2F183350%2Fmostar-troje-djece-umrlo-zbog-bakterije-kod-jos-cetvero-klebsiellla-bila-jedan-od-uzroka-smrti |date=3. 2. 2016 }}.</ref> == Tretman == Kao i kod mnogih bakterija, preporučeni tretman se mijenjao kako su organizmi razvijali otpornost. Izbor određenog antimikrobnog agensa ili zastupnika zavisi o lokalnim obrascima osjetljivosti i zaraženom dijelu tijela. Za pacijente s teškim infekcijama, razborit pristup je korištenje početnog kratkog kursa (48-72 sata) kombinovane terapije, a zatim prelazak na određenu monoterapiju, kada je jednom obrazac podložnosti poznat za određenog pacijenta. Ako određena ''Klebsiella'' kod liječenog pacijenta ne pokazuje otpornost na antibiotike, tada antibiotici koji se koriste za liječenje takvih izolata su: [[ampicilin]] / [[sulbaktam]], [[piperacilin]] / [[tazobaktamom]], [[ticarcillin]] / [[klavulonska kiselina]], [[ceftazidim]], [[cefepima]], [[levofloksacin]], [[norfloksacin]], [[gatifloksacina]], [[moksifloksacin]], [[meropenem]] i [[ertapenem]]. Postoje tvrdnje da meropenem omogućava najbolje bakterijsko čišćenje. Upotreba antibiotika obično nije dovoljna. Hirurško čišćenje (obično interventna radiološka drenaža) često je potrebna nakon što je pacijent počeo liječenje pomoću antimikrobnih agenasa. === Fagna terapija === Višestruko otporni ''Klebsiella pneumoniae'' sojevi se ubijaju ''[[in vivo]]'', intraperitonealnom, intravenskom ili intranazalnom administracijom [[fag]]a, u laboratorijskim testovima.<ref>{{cite journal|pmid=1882608|date=april 1991|last1=Bogovazova|first1=GG|last2=Voroshilova|first2=NN|last3=Bondarenko|first3=VM|title=The efficacy of Klebsiella pneumoniae bacteriophage in the therapy of experimental Klebsiella infection|issue=4|pages=5–8|journal=Zhurnal mikrobiologii, epidemiologii, i immunobiologii|issn=0372-9311|language= Russian |publisher= Moskva |location= Russia}}</ref> Iako je ovaj tretman dostupan već neko vrijeme, ne zna se da li veća opasnost prijeti od bakterijske ili od fagne otpornosti na antibiotike. Otpornost na fagne može uzrokovati porast broja mikroba u okruženju, kao i među ljudima. To je razlog zašto se fagna terapija koristi samo u kombinaciji s antibioticima, kako bi dopunil aktivnosti faga, umjesto da ih zamijene u potpunosti.<ref name=<"Lit">{{cite book |title= A Literature Review of the Practical Application of Bacteriophage Research |editor1-last= Chanishvili |editor1-first= N |year= 2012 |publisher= Nova Publishers: Nova Science |location= Hauppauge, NY |isbn= 9781621008514}} </ref> == Sprečavanje širenja == Da bi se spriječilo širenje infekcija benterobakterija roda ''Klebsiella'' između pacijenata, zdravstveni radnici moraju slijediti posebne mjere opreza radi kontrole infekcije.<ref>{{cite web|title=Guideline for Isolation Precautions: Preventing Transmission of Infectious Agents in Healthcare Settings 2007|url=http://www.cdc.gov/HAI/organisms/klebsiella/klebsiella.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> U te mjere spadaju strogo pridržavanje higijene ruku i opreme, kao što su odjeća i rukavice kada uđu u prostorije u kojima su pacijenti oboljeli od infekcije klebsijelom. Zdravstvene ustanove moraju slijediti stroge procedure čišćenja radi sprečavanja širenja bakterija roda ''Klebsiella''. Za sprečavanje širenja infekcije, pacijenti također trebaju vrlo često da peru svoje ruke: * Prije pripreme ili nakon konzumiranja hrane; * Prije dodirivanja očiju, nosa ili usta; * Prije i nakon promjene zavoja za rane; * Nakon upotrebe toaleta; * Nakon pražnjenja nosa, kašlja ili kihanja; * Nakon dodirivanja bolničkoh površina, kao što su krevetne šipke, noćni ormarići, kvake, daljinskj upravljači ili telefon. == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{commons category|Klebsiella pneumoniae}} * [http://www.bacteriamuseum.org/index.php/bacterial-species-files/114-klebsiella-pneumoniae Virtual museum of bacteria page on ''K. pneumoniae''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211050951/http://www.bacteriamuseum.org/index.php/bacterial-species-files/114-klebsiella-pneumoniae |date=11. 2. 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20130521031341/http://respiratory-lung.health-cares.net/pneumonia-complications.php What're the complications of pneumonia?] (health-cares.net) * [http://www.emedicine.com/med/topic1237.htm Klebsiella Infection] (emedicine.com) *[http://www.genomesonline.org/search.cgi?colcol=all&goldstamp=ALL&gen_type=ALL&org_name1=genus&gensp=Klebsiella&org_domain=ALL&org_status=ALL&size2=ALL&org_size=Kb&gen_gc=ALL&phylogeny2=ALL&gen_institution=ALL&gen_funding=ALL&gen_data=ALL&cont=ALL&gen_country=ALL&gen_pheno=ALL&gen_eco=ALL&gen_disease=ALL&gen_relevance=ALL&gen_avail=ALL&selection=submit+search Klebsiella Genome Projects] from [http://www.genomesonline.org Genomes OnLine Database] * [http://hosppract.com/index.php?article=318 Klebsiella pneumoniae-Associated Vertebral Osteomyelitis After Laparoscopic Cholecystectomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911205242/https://www.tandfonline.com/toc/ihop20/current |date=11. 9. 2019 }} *[http://bacdive.dsmz.de/index.php?search=4959&submit=Search Type strain of ''Klebsiella pneumoniae'' at Bac''Dive'' - the Bacterial Diversity Metadatabase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917040853/http://bacdive.dsmz.de/index.php?search=4959&submit=Search |date=17. 9. 2016 }} {{Gram-negativne bakterijske bolesti}} [[Kategorija:Gram negativne bakterije]] [[Kategorija:Enterobacteriaceae]] [[Kategorija:Patogene bakterije]] [[Kategorija:Polisaharidne kapsulirane bakterije]] gyl3dijbmk5reo81jz6ls1u0kerj4k2 14 424588 3915168 2795295 2026-07-29T09:53:22Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Kategorija:Nogometaši Omonie]] na [[Kategorija:Nogometaši Omonije]] bez ostavljanja preusmjerenja 2795295 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Players of A. C. Omonia Nicosia}} {{Kategorija nogometaša|AC Omonia}} [[Kategorija:Nogometaši na Kipru po klubovima|Omonia]] [[Kategorija:AC Omonia]] nw0s7xm6zqfnp64tolkco5qd5nnr837 0 450043 3915097 3870843 2026-07-28T12:53:02Z ~2026-41915-42 184102 3915097 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = 28. divizija Kopnene vojske | slika = 28th Division (Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina).png | veličina_slike = | opis_slike = | aktivan = | osnovana = 1. mart 1995. | država = [[Republika Bosna i Hercegovina]] | grana = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Kopnena vojska Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | vrsta = [[divizija (vojna formacija)|divizija]] | dio = [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | glavno_sjedište = [[Srebrenica]] (do jula 1995)<br>[[Živinice]] | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | web_stranica = | komandir1_oznaka = Brigadir | komandir1 = [[Naser Orić]] | komandir2_oznaka = | komandir2 = | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''28. divizija Kopnene vojske''' je vojna formacija koja je tokom [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala u sastavu [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog korpusa Armije RBiH]]. Formirana je 1. marta 1995. na osnovu odluke [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] i naređenja komandanta Generalštaba. Naslijedila je [[Operativna grupa 8|Operativnu grupu 8]]. Sjedište divizije nalazilo se u [[Srebrenica|Srebrenici]]. Zona odgovornosti obuhvatala je slobodne teritorije Srebrenice i [[Žepa (Rogatica)|Žepe]]. U sastav 28. divizije ušle su: * [[280. istočnobosanska lahka brigada]] * [[281. istočnobosanska lahka brigada]] * [[282. istočnobosanska lahka brigada]] * [[283. istočnobosanska lahka brigada]] * [[284. istočnobosanska lahka brigada]] * [[185. lahka brigada|285. lahka brigada]]. [[Genocid u Srebrenici|Padom Srebrenice]] i probojem 28. divizije ka slobodnoj teritoriji, došlo je do spajanja [[24. divizija Kopnene vojske|24.]] i 28. divizije u novu 28. diviziju sa sjedištem u [[Živinice|Živinicama]]. Od septembra 1995. 28. divizija je direktno podređena Generalštabu, čime napušta 2. korpus. Od jedinica iz stare 28. divizije formirane su [[286. brdska brigada|286.]] i [[287. brdska brigada|287. brdska brigada]]. == Literatura == *{{cite book|author=|title=Pod bajrakom 2. Korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine|publisher=Savez boraca Patriotske lige TK Tuzla|location=[[Tuzla]]|year=2010|isbn=}} *{{cite book|author=Hasib Mušinbegović|author2=Osman Kavazović|title=Drugi korpus slobodi pjeva|publisher=Udruženje građana za zaštitu tekovina borbe za BiH|location=Tuzla|year=2002}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Armija Republike Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Divizije Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]] 5uhxmdvuoouvflfekap1wbdz61eg6cy 0 467298 3915186 3884878 2026-07-29T10:56:09Z ~2026-42116-17 184138 3915186 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Martin van Maele - Francion 15.jpg|thumb|[[Martin van Maële]]ova slika ''Francion 15'']] '''Seksualna ili spolna uzbuđenost''' (također '''seksualno uzbuđenje''') obično je [[uzbuđenje]] [[Seksualnaželja|seksualne želje]] tokom ili u iščekivanju [[seksualne aktivnosti čovJeka|seksualne aktivnosti]]. U tijelu i umu javljaju se brojni fiziološki odgovori kao priprema za [[seksualni odnos]] i nastavljaju se tokom odnosa. Muško uzbuđenje dovešće do [[erekcija|erekcije]], a u [[žensko uzbuđenje|ženskom uzbuđenju]] odgovor organizma su nabrekla seksualna tkiva, kao što su [[Erekcija bradavica|bradavice]], [[vulva]], [[klitoris]], [[vagina|zidovi vagine]] i [[podmazivanje vagine]]. Na seksualno uzbuđenje mogu uticati [[Stimulus (psihologija)|mentalni podražaji]] i [[Stimulus (fiziologija)|fizički podražaji]] kao što je dodir i unutrašnje kolebanje [[hormon]]a. Seksualno uzbuđenje ima nekoliko faza i ne može dovesti do bilo kakve stvarne seksualne aktivnosti, osim mentalnog uzbuđenja i fizioloških promjena koje ga prate. S obzirom na dovoljnu seksualnu stimulaciju, seksualno uzbuđenje kod ljudi dostiže vrhunac tokom [[orgazam|orgazma]]. Može se slijediti i radi sebe, čak i ako nema orgazma.[[Datoteka:Female orgasm.webm | mini | desno]] ==Terminologija== Postoji nekoliko neformalnosti, izraza i termina za opis seksualnog uzbuđenja, uključujući pohotu,<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/horny |title=horny - definition of horny by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=27. 8. 2012}}</ref> paljenje, uspaljenost, napaljenost, uzavrelost, uključivanje, požudu, sladostrašće i druge.<ref>{{cite web|url=http://www.synonyms.net/synonym/aroused |title=aroused synonym. |publisher=Synonyms.net |access-date=27. 8. 2012}}</ref> Stvari koje uzrokuju ljudsko seksualno uzbuđenje nazivaju se "erotskim podražajima" i kolokvijalno poznate kao paljenje ili uspaljenost. ==Erotski podražaji== {{Glavni|Seksualna stimulacija}} Ovisno o situaciji, osobu mogu seksualno izazvati razni faktori, fizički i mentalni. Osobu može seksualno uzburkati druga osoba ili određena obilježja te osobe ili neki objekt. Fizička stimulacija [[erogena zona|erogene zone]] ili djela [[predigra|predigre]] mogu rezultirati uzbuđenjem, posebno ako je praćeno iščekivanjem neposredne seksualne aktivnosti. Seksualnom uzbuđenju može pomoći jedna [[romansa (ljubav)|romantična]] postavka, muzika ili druge umirujuće situacije. Potencijalni podražaji za seksualno uzbuđenje variraju od osobe do osobe i od jednog do drugog vremena, kao i od nivoa uzbuđenja. Stimulusi se mogu klasificirati u skladu sa smislom: [[čulo dodira|somatosenzorni]] (dodir), vizualni i [[miris|olfaktorni]] (mirisi). Slušni stimulansi su takođe mogući, iako se oni općenito smatraju sekundarnim ulogama u odnosu na ostala tri. Erotski podražaji koji mogu rezultirati seksualnim uzbuđenjem mogu uključivati razgovor, čitanje, filmove ili slike ili miris ili podešavanje, od kojih bilo koje može kod ljudi stvoriti erotske misli i asocijacije. S obzirom na pravi kontekst, to može dovesti do osobe koja želi fizički kontakt, uključujući [[poljubac]] [[zagrljaj]] i erotsku zonu). To zauzvrat može učiniti da osoba želi direktnu seksualnu stimulaciju [[dojka|dojke]], [[dojka|bradavice]], [[stražnjica|stražnjice]] i / ili [[spolni organ|genitalija]] i dalje [[seksualna aktivnost|seksualne aktivnosti]]. Erotski podražaji mogu poticati i iz izvora koji nema veze sa objektom kasnijeg seksualnog interesa. Naprimjer, mnogi ljudi za seksualno uzbuđenje mogu pronaći [[golotinja|golotinju]], [[erotika|erotiku]] ili [[pornografija|pornografiju]].<ref>DeVita-Raeburn, Elizabeth. "[http://www.psychologytoday.com/articles/200512/lust-the-long-haul Lust For The Long Haul]". Psychology Today. 2008-12-26</ref> To može podstaći opći seksualni interes koji se zadovoljava seksualnom aktivnošću. Kada se seksualno uzbuđenje postigne upotrebom predmeta ili ovisi o njemu, naziva se [[seksualni fetišizam]] ili u nekim slučajevima [[parafilija]]. Postoji opće uvjerenje da je ženama potrebno više vremena da bi postigle uzbuđenje. Međutim, nedavna naučna istraživanja pokazala su da ne postoji značajna razlika u vremenu u kojem muškarci i žene trebaju biti potpuno uzbuđeni. Naučnici iz institucije ''McGill University Health Center'' u [[Montreal]]u (u Kanadi) koristili su metod termičkog snimanja da bi zabilježili promjenu bazne [[temperatura|temperature]] u području genitalija kako bi odredili vrijeme potrebno za seksualno uzbuđenje . Istraživači su proučavali vrijeme potrebno da osoba dosegne vrhunac seksualnog uzbuđenja dok je gledao seksualno eksplicitne filmove ili slike i došli do zaključka da je prosječno ženama i muškarcima potrebno gotovo isto vrijeme za seksualno uzbuđenje – oko 10 minuta.<ref name=intro/>. Vrijeme potrebno za predigru vrlo je individualno i varira od jednog do drugog, ovisno o mnogim okolnostima.<ref name=intro>{{cite web|url=http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html|title=Your introduction to foreplay|access-date=18. 5. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070618222527/http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 18. 6. 2007}}</ref> Za razliku od mnogih drugih [[životinja]], [[ljudi]] nemaju [[sezona parenja|sezonu parenja]], a oba spola potencijalno su sposobna za seksualno uzbuđenje tokom cijele godine. ==Faze uzbuđenja== Seksualno uzbuđenje, manifestuje se na različite načine kod muškaraca i žena, i pri tome prolazi kroz sledeće faze. [[Datoteka:Human_genital_sexual_response.jpg|thumb|250px|U fazi seksualnog uzbuđenja dolazi do povišenog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] u genitalijama. To dovodi do nabreknuća [[penis]]a (gore) ili [[klitoris]]a i [[stidne usne|stidnih usana]] (dno).]] ===Seksualno uzbuđenje muškaraca=== Muškarac može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Kod muškarca nastaje inicijalna faza seksualnog uzbuđenja u vidu erekcije spolnog organa. U nastavku, seksualno uzbuđenje ja praćeno pojavom slabije sekrecije na [[glans penis|glaviću penisa]]. Uz dalje intenziviranje seksualnog uzbuđenja, uz maksimalnu erekciju i seksualne nadražaje muškarac je spreman za seksualni odnos. Tokom penetracije (ili masturbacije) uzbuđenje dodatno raste i osoba postepeno dostiže [[orgazam]].<ref>{{cite journal | last1 = Janssen | first1 = E. | last2 = McBride | first2 = K. R. | last3 = Yarber | first3 = W. | last4 = Hill | first4 = B. J. | last5 = Butler | first5 = S. M. | year = 2008 | title = Factors that influence sexual arousal in men: A focus group study | url = https://www.semanticscholar.org/paper/6d8734ea1333fdcc953fecc21c28650b4508a057| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 37 | issue = 2| pages = 252–265 | doi=10.1007/s10508-007-9245-5 | pmid=18040768}}</ref> ===Seksualno uzbuđenje žena=== Žena također može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Seksualno uzbuđenje kod žene razvija se polahko, načešće nakon poljubaca i stimulacije erogenih zona, [[dojka|dojki]] i [[klitoris]]a Rast osećaja uzbuđenja praćen je dubljim disanjem, stenjanjem i lupanjem srca. U danjem toku uzbuđenja počinje vlaženje [[vagina|vagine]]. Žena počinje da se kreće i pravi senzualnije i izazovne pokrete, kako bi pokazala da je spremna za seksualni akt. Tokom seksualnog čina (ili masturbacije) seksualno uzbuđenje postepeno sve više raste i vodi u [[orgazam]] ili seksualno zadovoljavanje. ==Djelovanje hormona== Na seksualno uzbuđenje utiče nekoliko [[hormon]]a, uključujući [[testosteron]], [[kortizol]], [[estradiol]] i [[peptid]]e. Značaj uticaja testosterona, estradiola i određenih peptida ([[oksitocin]]a, [[endorfin]]a i [[prolaktin]]a) na seksualno uzbuđenje kod ljudi je uglavnom je poznato. Na to su ukazala i dodatna istraživanja ponašanja tokom seksualnog uzbuđenja, na osnovu brojnih snimanja, koja su otkrila raspodjelu gonadalnih steroida u moždanim receptorima. Međutim, specifične uloge ovih hormona nisu sasvim razjašnjene. Testosteron je najčešće proučavani hormon u naukama o seksualnosti. On ima ključnu ulogu u seksualnom uzbuđenju kod muškaraca, sa snažnim efektima na mehanizme centralnog uzbuđenja. Da testosteron ima takvu ulogu kod odraslog muškarca, dokazuju studija sprovedenim na hipogonadnim i eugonadnim muškarcima. Međutim, uloga testosterona u razvoju seksualnog uzbuđenja, kod starijih muškarca, manje je jasna, kao i mogući uticaj testosterona na neseksualne efekate starijih osoba, koji možda indirektno utiču i na seksualno uzbuđenje. Veza između testosterona i seksualnog uzbuđenja je složenija kod žena, a i manje konzistentna. Jedna od mogućih objašnjenja je veća varijabilnost žena u reakciji na testosteron. Istraživanja su pokazala da se razina testosterona povećava kao posljedica seksualnih reakcija kod žena koje ne koriste hormonsku kontracepciju. Također, žene koje učestvuju u poliandrijskim odnosima imaju viši nivo testosterona. Ipak, i dalje je nejasno da li više razine testosterona izaziva povećano uzbuđenje ili učestaliji seksualni odnosi, a seksualna aktivnost sa više partnera uzrokuje povećanje razine testosterona. Nedosljedni rezultati istraživanja upućuju na mogućnost da, iako testosteron može imati ulogu u seksualnosti nekih žena, njegovi efekti mogu biti nejasni, zbog brojnih psiholoških ili afektivnih i drugih faktora. Uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično zbog višestrukih mehanizama i mesta djelovanja većine od njih. Dok izgleda da endorfini imaju oba efekta, i ekscitacijski i inhibitorni, prolaktin je predložen kao inhibicijski faktor koji djeluje direktnom inhibicijom dopaminergične aktivnosti, ali predloženi dokazi za takvo djelovanje su neuverljivi. Dok se tradicijski koncept o dejstvu spolnih hormona, prije svega ulozi testosterona i estradiola u seksualnom uzbuđenju može prihvatiti kao ispravan, uloga peptida je nedovoljno jasna jer oni vjerovatno imaju kompleksniju ulogu. U tom smislu, uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično i zbog višestrukih uticaja i mjesta djelovanja većine od njih. ==Fiziološke reakcije== {| class=wikitable |- !style="width:50%"| Muškarci !Žene |- |[[Datoteka:Comparison of flaccid and erect penis.jpg|thumb]]<br /><small>Seksualno uzbuđenje muškarca: S lijeve strane su muške genitalije u pravilnom, neuzbuđenom stanju; s desne strane je seksualno uzbuđen muškarac, a [[penis]] mu je postao uspravan </small> * [[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Penis]]na [[nabreklost]] i [[erekcija]] * [[Dorzalna penisna vena|Penisne vene]] mogu postati izraženije * Zatezanje i / ili povlačenje [[prepucij]]a često izlažući [[glans penis]] * Emisija [[preejakulat|preejakulacijske tečnosti]] * Oticanje [[testis]]a * Podizanje testisa * Zatezanje i zadebljanje [[skrotum]]a * Širenje [[zjenica]] | [[Datoteka:Female sexual arousal.JPG|thumb]]<br /><small> Seksualno uzbuđenje žene: Na slici na lijevoj strani ženske genitalije su u normalnom stanju. Na desnoj slici žena je seksualno uzbuđena, vulva je mokra i [[labia]] su blago nabrekle.</small> *[[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Podmazivanje vagine]] * [[Vasokongestija]] zidova [[vagina|vagine]] *[[Nabreklost]] i [[klitoris|erekcija klitorisa]] i [[labia]] * Podizanje [[cerviks]]a i [[materica|maternice]] * [[Efekt šatoracije|Šatoracija]], tj. širenje unutrašnje ⅔ vagine * Promjena oblika, boje i veličine [[velike stidne usne|labia majora]] i [[male stidne usne|labia minora]] *Širenje [[zjenica]] *Širenje [[areola]] |} == Procjena genitalnog uzbuđenja == {{glavni| Psihofiziologija}} Jedan od načina za proučavanje seksualnog uzbuđenja kod žena i muškaraca je provođenje seksualnog psihofiziološkog istraživanja u laboratorijskim uvjetima. Ovo polje istraživanja bavi se fizičkim seksualnim reakcijama, skupa sa mentalnim i emocionalnim iskustvima seksualnog uzbuđenja.<ref>Rosen, R.C., & Beck, J. G. ''Patterns of sexual arousal: Psychophysiological processes and clinical application'', New York: Guilford Press</ref> === Preklapanje varijabli mozga i seksualno uzbuđenje === Iako među neurolozima postoji neslaganje oko toga je li moguće kategorički razlikovati muški mozak i ženski mozak mjerenjem mnogih njegovih varijabli, neurolozi se slažu da sve pojedine varijable u mozgu pokazuju više individualnih varijacija i preklapanja između spolova nego razlike između spolova. Na primjer, muškarci i žene su sposobni klasificirati seksualne radnje kao seksualne, bez obzira na to jesu li im privlačni ili ne, čineći genitalni odgovor na neprivlačne erotske podražaje jednim mehanizmom. Stoga neurolozi tvrde da kategorija specifičnosti genitalnog odgovora na erotske slike, koja je određena jednim ili malim brojem usko povezanih mehanizama mozga i stoga ne podliježe značajnim multivarijantnim efektima, ne može biti podložna tako velikoj spolnoj razlici kao što je to prividno u pletismografskim studijama. Ovi neurolozi navode postojanje značajne hotimične predrasude među muškarcima, ali ne i ženama, u istraživanju erotike, posebno što je pretjerano predstavljanje erektilne disfunkcije, a ipak potcjenjivanje srama povezanog sa seksualnošću kod dobrovoljaca, u skladu s hipotezom da genitalni odgovor i na seksualnu relevantnost i na žalbu omogućava za jaču erektilnu funkciju od reagiranja samo na žalbu i da se većina muške populacije stidi svojih reakcija na neprivlačne podražaje, što objašnjava odstupanje između izvještaja većine heteroseksualnih parova da je muška erekcija brža od ženskog podmazivanja i pojave na pletismografiji volontera da je žensko podmazivanje barem jednako brzo kao i muška erekcija. Oni također tvrde da je pojava veće individualne varijabilnosti u ženskom genitalnom odgovoru nego u muškom konzistentna s reprezentativnim uzorkom žena i muškim uzorkom podložnim pristranosti koja velik dio pojedinačne varijabilnosti ostavlja neistraženim, uz referencu na neurološko promatranje da sve moždane strukture pokazuju značajnu individualnu varijabilnost u oba spola i da nijedna struktura mozga nije promjenjiva samo kod žena, a ne kod muškaraca.<ref>[http://www.pnas.org/content/112/50/15468.full Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic] October 23, 2015</ref><ref>Multivariate revisit to “sex beyond the genitalia”</ref> === Usklađenost === Seksualna uzbuđenost rezultira kombinacijom fizioloških i psiholoških faktora, poput genitalnog seksualnog odgovora i subjektivnog iskustva seksualnog uzbuđenja. Stupanj koji odgovara genitalnom i subjektivnom seksualnom odgovoru naziva se "suglasje". Istraživanje je pokazalo [[pouzdanost (statistika)|pouzdane]] spolne razlike u usklađenosti seksualnog uzbuđenja, tako da muškarci imaju viši nivo usklađenosti između genitalnog i subjektivnog seksualnog odgovora od žena.<ref>{{cite journal | last1 = Suschinsky | first1 = K. D. | last2 = Lalumière | first2 = M. L. | last3 = Chivers | first3 = M. L. | year = 2009 | title = Sex difference in patterns of genital sexual arousal: Measurement artifact or true phenomenon? | url = https://www.semanticscholar.org/paper/5a942da5ac085ab8111fa2cfc339d3038c198727| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 38 | issue = 4| pages = 559–573 | doi=10.1007/s10508-008-9339-8| pmid = 18343987 }}</ref> Neki istraživači tvrde da se ta razlika u spolovima može pripisati vrsti metoda koji se koristi za procjenu genitalnog odgovora kod žena. Možda postoji razlika u sposobnosti žene da subjektivno opaža [[unutrašnje genitalije|unutrašnje]] u odnosu na [[vanjske genitalije]], mjereno vaginalnom fotopletizmografijom (VPG), ofnosno [[Termografija|termografijom]]. Chivers i kolege<ref>{{cite journal | last1 = Chivers | first1 = M. L. | last2 = Seto | first2 = M. C. | last3 = Lalumière | first3 = M. L. | last4 = Laan | first4 = E. | last5 = Grimbos | first5 = T. | year = 2010 | title = Agreement of self-reported and genital measures of sexual arousal in men and women: A meta-analysis | url = | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 39 | issue = 1| pages = 5–56 | doi = 10.1007/s10508-009-9556-9 | pmid = 20049519 | pmc = 2811244 }}</ref> našli su da je slaganje muškaraca i žena bilo sličnije kada se termografija koristila kao mjera seksualnog uzbuđenja na genitalijama nego kad se koristio VPG. Međutim, provedeno je nekoliko istraživanja koja koriste termografiju i potrebna su dalja istraživanja kako bi se utvrdilo je li razlika u spolu u skladu s artefaktom ili je istinit fenomen. ==Evolucijski modeli == Odnos između gena i ponašanja uopće nije iscrpljen jednosmernim uticajem prvog na drugi. Ponašanje također može da utiče na gene, a ovaj uticaj može se pratiti i u evolucionoj vremenskoj skali i u toku života jednog organizma, pa tako i oblasti seksualnog uzbuđenja. Polazeći od ovoga, smatra se da je kroz evolucijski razvoj, dolazilo i do promjena u oblicima seksualnog odgovora kod živih bića, koji je vremenom postao plastičniji pozitivni modifikator ponašanja povezan sa [[Baldwinov efekt|Baldwinovim efektom]]. Kao najbolji primjer je ispoljavanje sekundarnih spolnih karakteristika kod ljudi, kao što je penisoliko uvećanje klitorisa kod žena tokom uzbuđenja i ginekomastija kod muškaraca, što je nekada bio predmet izučavanja selekcije partnera u evoluciji čoveka. Tako je prisustvo ovih osobina, koje izazivaju seksualno uzbuđenje kod potencijalnih partnera, korišteno u studijama međukulturnih razlika u tom pogledu. Drastičan primer za to su i visoke stope sekundarnih spolnih obilježja – dimorfizma u nekim ljudskim populacijama u jugoistočnoj Aziji.. Slični evolucijskii stimulansi su takođe mogli da dovedu i do pojave novih struktura kao što je pseudopenis ženke [[hijena|pjegave hijene]]. ==Također pogledajte== *[[Spol]] * [[Afrodizijak]] * [[Erektilno tkivo]] * [[Golotinja i seksualnost]] * [[Seksologija]] * [[Seksualna frustracija]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons category|Sexual arousal}} {{DEFAULTSORT:Sexual Arousal}} [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] r0u6p0siswne90jbma39em3lyrff20y 3915189 3915186 2026-07-29T11:00:07Z ~2026-42116-17 184138 3915189 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Martin van Maele - Francion 15.jpg|thumb|[[Martin van Maële]]ova slika ''Francion 15'']] '''Seksualna ili spolna uzbuđenost''' (također '''seksualno uzbuđenje''') obično je [[uzbuđenje]] [[Seksualnaželja|seksualne želje]] tokom ili u iščekivanju [[seksualne aktivnosti čovJeka|seksualne aktivnosti]]. U tijelu i umu javljaju se brojni fiziološki odgovori kao priprema za [[seksualni odnos]] i nastavljaju se tokom odnosa. Muško uzbuđenje dovešće do [[erekcija|erekcije]], a u [[žensko uzbuđenje|ženskom uzbuđenju]] odgovor organizma su nabrekla seksualna tkiva, kao što su [[Erekcija bradavica|bradavice]], [[vulva]], [[klitoris]], [[vagina|zidovi vagine]] i [[podmazivanje vagine]]. Na seksualno uzbuđenje mogu uticati [[Stimulus (psihologija)|mentalni podražaji]] i [[Stimulus (fiziologija)|fizički podražaji]] kao što je dodir i unutrašnje kolebanje [[hormon]]a. Seksualno uzbuđenje ima nekoliko faza i ne može dovesti do bilo kakve stvarne seksualne aktivnosti, osim mentalnog uzbuđenja i fizioloških promjena koje ga prate. S obzirom na dovoljnu seksualnu stimulaciju, seksualno uzbuđenje kod ljudi dostiže vrhunac tokom [[orgazam|orgazma]]. Može se slijediti i radi sebe, čak i orgazam. ==Terminologija== Postoji nekoliko neformalnosti, izraza i termina za opis seksualnog uzbuđenja, uključujući pohotu,<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/horny |title=horny - definition of horny by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=27. 8. 2012}}</ref> paljenje, uspaljenost, napaljenost, uzavrelost, uključivanje, požudu, sladostrašće i druge.<ref>{{cite web|url=http://www.synonyms.net/synonym/aroused |title=aroused synonym. |publisher=Synonyms.net |access-date=27. 8. 2012}}</ref> Stvari koje uzrokuju ljudsko seksualno uzbuđenje nazivaju se "erotskim podražajima" i kolokvijalno poznate kao paljenje ili uspaljenost. ==Erotski podražaji== {{Glavni|Seksualna stimulacija}} Ovisno o situaciji, osobu mogu seksualno izazvati razni faktori, fizički i mentalni. Osobu može seksualno uzburkati druga osoba ili određena obilježja te osobe ili neki objekt. Fizička stimulacija [[erogena zona|erogene zone]] ili djela [[predigra|predigre]] mogu rezultirati uzbuđenjem, posebno ako je praćeno iščekivanjem neposredne seksualne aktivnosti. Seksualnom uzbuđenju može pomoći jedna [[romansa (ljubav)|romantična]] postavka, muzika ili druge umirujuće situacije. Potencijalni podražaji za seksualno uzbuđenje variraju od osobe do osobe i od jednog do drugog vremena, kao i od nivoa uzbuđenja. Stimulusi se mogu klasificirati u skladu sa smislom: [[čulo dodira|somatosenzorni]] (dodir), vizualni i [[miris|olfaktorni]] (mirisi). Slušni stimulansi su takođe mogući, iako se oni općenito smatraju sekundarnim ulogama u odnosu na ostala tri. Erotski podražaji koji mogu rezultirati seksualnim uzbuđenjem mogu uključivati razgovor, čitanje, filmove ili slike ili miris ili podešavanje, od kojih bilo koje može kod ljudi stvoriti erotske misli i asocijacije. S obzirom na pravi kontekst, to može dovesti do osobe koja želi fizički kontakt, uključujući [[poljubac]] [[zagrljaj]] i erotsku zonu). To zauzvrat može učiniti da osoba želi direktnu seksualnu stimulaciju [[dojka|dojke]], [[dojka|bradavice]], [[stražnjica|stražnjice]] i / ili [[spolni organ|genitalija]] i dalje [[seksualna aktivnost|seksualne aktivnosti]]. Erotski podražaji mogu poticati i iz izvora koji nema veze sa objektom kasnijeg seksualnog interesa. Naprimjer, mnogi ljudi za seksualno uzbuđenje mogu pronaći [[golotinja|golotinju]], [[erotika|erotiku]] ili [[pornografija|pornografiju]].<ref>DeVita-Raeburn, Elizabeth. "[http://www.psychologytoday.com/articles/200512/lust-the-long-haul Lust For The Long Haul]". Psychology Today. 2008-12-26</ref> To može podstaći opći seksualni interes koji se zadovoljava seksualnom aktivnošću. Kada se seksualno uzbuđenje postigne upotrebom predmeta ili ovisi o njemu, naziva se [[seksualni fetišizam]] ili u nekim slučajevima [[parafilija]]. Postoji opće uvjerenje da je ženama potrebno više vremena da bi postigle uzbuđenje. Međutim, nedavna naučna istraživanja pokazala su da ne postoji značajna razlika u vremenu u kojem muškarci i žene trebaju biti potpuno uzbuđeni. Naučnici iz institucije ''McGill University Health Center'' u [[Montreal]]u (u Kanadi) koristili su metod termičkog snimanja da bi zabilježili promjenu bazne [[temperatura|temperature]] u području genitalija kako bi odredili vrijeme potrebno za seksualno uzbuđenje . Istraživači su proučavali vrijeme potrebno da osoba dosegne vrhunac seksualnog uzbuđenja dok je gledao seksualno eksplicitne filmove ili slike i došli do zaključka da je prosječno ženama i muškarcima potrebno gotovo isto vrijeme za seksualno uzbuđenje – oko 10 minuta.<ref name=intro/>. Vrijeme potrebno za predigru vrlo je individualno i varira od jednog do drugog, ovisno o mnogim okolnostima.<ref name=intro>{{cite web|url=http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html|title=Your introduction to foreplay|access-date=18. 5. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070618222527/http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 18. 6. 2007}}</ref> Za razliku od mnogih drugih [[životinja]], [[ljudi]] nemaju [[sezona parenja|sezonu parenja]], a oba spola potencijalno su sposobna za seksualno uzbuđenje tokom cijele godine. ==Faze uzbuđenja== Seksualno uzbuđenje, manifestuje se na različite načine kod muškaraca i žena, i pri tome prolazi kroz sledeće faze. [[Datoteka:Human_genital_sexual_response.jpg|thumb|250px|U fazi seksualnog uzbuđenja dolazi do povišenog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] u genitalijama. To dovodi do nabreknuća [[penis]]a (gore) ili [[klitoris]]a i [[stidne usne|stidnih usana]] (dno).]] ===Seksualno uzbuđenje muškaraca=== Muškarac može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Kod muškarca nastaje inicijalna faza seksualnog uzbuđenja u vidu erekcije spolnog organa. U nastavku, seksualno uzbuđenje ja praćeno pojavom slabije sekrecije na [[glans penis|glaviću penisa]]. Uz dalje intenziviranje seksualnog uzbuđenja, uz maksimalnu erekciju i seksualne nadražaje muškarac je spreman za seksualni odnos. Tokom penetracije (ili masturbacije) uzbuđenje dodatno raste i osoba postepeno dostiže [[orgazam]].<ref>{{cite journal | last1 = Janssen | first1 = E. | last2 = McBride | first2 = K. R. | last3 = Yarber | first3 = W. | last4 = Hill | first4 = B. J. | last5 = Butler | first5 = S. M. | year = 2008 | title = Factors that influence sexual arousal in men: A focus group study | url = https://www.semanticscholar.org/paper/6d8734ea1333fdcc953fecc21c28650b4508a057| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 37 | issue = 2| pages = 252–265 | doi=10.1007/s10508-007-9245-5 | pmid=18040768}}</ref> ===Seksualno uzbuđenje žena=== Žena također može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Seksualno uzbuđenje kod žene razvija se polahko, načešće nakon poljubaca i stimulacije erogenih zona, [[dojka|dojki]] i [[klitoris]]a Rast osećaja uzbuđenja praćen je dubljim disanjem, stenjanjem i lupanjem srca. U danjem toku uzbuđenja počinje vlaženje [[vagina|vagine]]. Žena počinje da se kreće i pravi senzualnije i izazovne pokrete, kako bi pokazala da je spremna za seksualni akt. Tokom seksualnog čina (ili masturbacije) seksualno uzbuđenje postepeno sve više raste i vodi u [[orgazam]] ili seksualno zadovoljavanje. ==Djelovanje hormona== Na seksualno uzbuđenje utiče nekoliko [[hormon]]a, uključujući [[testosteron]], [[kortizol]], [[estradiol]] i [[peptid]]e. Značaj uticaja testosterona, estradiola i određenih peptida ([[oksitocin]]a, [[endorfin]]a i [[prolaktin]]a) na seksualno uzbuđenje kod ljudi je uglavnom je poznato. Na to su ukazala i dodatna istraživanja ponašanja tokom seksualnog uzbuđenja, na osnovu brojnih snimanja, koja su otkrila raspodjelu gonadalnih steroida u moždanim receptorima. Međutim, specifične uloge ovih hormona nisu sasvim razjašnjene. Testosteron je najčešće proučavani hormon u naukama o seksualnosti. On ima ključnu ulogu u seksualnom uzbuđenju kod muškaraca, sa snažnim efektima na mehanizme centralnog uzbuđenja. Da testosteron ima takvu ulogu kod odraslog muškarca, dokazuju studija sprovedenim na hipogonadnim i eugonadnim muškarcima. Međutim, uloga testosterona u razvoju seksualnog uzbuđenja, kod starijih muškarca, manje je jasna, kao i mogući uticaj testosterona na neseksualne efekate starijih osoba, koji možda indirektno utiču i na seksualno uzbuđenje. Veza između testosterona i seksualnog uzbuđenja je složenija kod žena, a i manje konzistentna. Jedna od mogućih objašnjenja je veća varijabilnost žena u reakciji na testosteron. Istraživanja su pokazala da se razina testosterona povećava kao posljedica seksualnih reakcija kod žena koje ne koriste hormonsku kontracepciju. Također, žene koje učestvuju u poliandrijskim odnosima imaju viši nivo testosterona. Ipak, i dalje je nejasno da li više razine testosterona izaziva povećano uzbuđenje ili učestaliji seksualni odnosi, a seksualna aktivnost sa više partnera uzrokuje povećanje razine testosterona. Nedosljedni rezultati istraživanja upućuju na mogućnost da, iako testosteron može imati ulogu u seksualnosti nekih žena, njegovi efekti mogu biti nejasni, zbog brojnih psiholoških ili afektivnih i drugih faktora. Uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično zbog višestrukih mehanizama i mesta djelovanja većine od njih. Dok izgleda da endorfini imaju oba efekta, i ekscitacijski i inhibitorni, prolaktin je predložen kao inhibicijski faktor koji djeluje direktnom inhibicijom dopaminergične aktivnosti, ali predloženi dokazi za takvo djelovanje su neuverljivi. Dok se tradicijski koncept o dejstvu spolnih hormona, prije svega ulozi testosterona i estradiola u seksualnom uzbuđenju može prihvatiti kao ispravan, uloga peptida je nedovoljno jasna jer oni vjerovatno imaju kompleksniju ulogu. U tom smislu, uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično i zbog višestrukih uticaja i mjesta djelovanja većine od njih. ==Fiziološke reakcije== {| class=wikitable |- !style="width:50%"| Muškarci !Žene |- |[[Datoteka:Comparison of flaccid and erect penis.jpg|thumb]]<br /><small>Seksualno uzbuđenje muškarca: S lijeve strane su muške genitalije u pravilnom, neuzbuđenom stanju; s desne strane je seksualno uzbuđen muškarac, a [[penis]] mu je postao uspravan </small> * [[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Penis]]na [[nabreklost]] i [[erekcija]] * [[Dorzalna penisna vena|Penisne vene]] mogu postati izraženije * Zatezanje i / ili povlačenje [[prepucij]]a često izlažući [[glans penis]] * Emisija [[preejakulat|preejakulacijske tečnosti]] * Oticanje [[testis]]a * Podizanje testisa * Zatezanje i zadebljanje [[skrotum]]a * Širenje [[zjenica]] | [[Datoteka:Female sexual arousal.JPG|thumb]]<br /><small> Seksualno uzbuđenje žene: Na slici na lijevoj strani ženske genitalije su u normalnom stanju. Na desnoj slici žena je seksualno uzbuđena, vulva je mokra i [[labia]] su blago nabrekle.</small> *[[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Podmazivanje vagine]] * [[Vasokongestija]] zidova [[vagina|vagine]] *[[Nabreklost]] i [[klitoris|erekcija klitorisa]] i [[labia]] * Podizanje [[cerviks]]a i [[materica|maternice]] * [[Efekt šatoracije|Šatoracija]], tj. širenje unutrašnje ⅔ vagine * Promjena oblika, boje i veličine [[velike stidne usne|labia majora]] i [[male stidne usne|labia minora]] *Širenje [[zjenica]] *Širenje [[areola]] |} == Procjena genitalnog uzbuđenja == {{glavni| Psihofiziologija}} Jedan od načina za proučavanje seksualnog uzbuđenja kod žena i muškaraca je provođenje seksualnog psihofiziološkog istraživanja u laboratorijskim uvjetima. Ovo polje istraživanja bavi se fizičkim seksualnim reakcijama, skupa sa mentalnim i emocionalnim iskustvima seksualnog uzbuđenja.<ref>Rosen, R.C., & Beck, J. G. ''Patterns of sexual arousal: Psychophysiological processes and clinical application'', New York: Guilford Press</ref> === Preklapanje varijabli mozga i seksualno uzbuđenje === Iako među neurolozima postoji neslaganje oko toga je li moguće kategorički razlikovati muški mozak i ženski mozak mjerenjem mnogih njegovih varijabli, neurolozi se slažu da sve pojedine varijable u mozgu pokazuju više individualnih varijacija i preklapanja između spolova nego razlike između spolova. Na primjer, muškarci i žene su sposobni klasificirati seksualne radnje kao seksualne, bez obzira na to jesu li im privlačni ili ne, čineći genitalni odgovor na neprivlačne erotske podražaje jednim mehanizmom. Stoga neurolozi tvrde da kategorija specifičnosti genitalnog odgovora na erotske slike, koja je određena jednim ili malim brojem usko povezanih mehanizama mozga i stoga ne podliježe značajnim multivarijantnim efektima, ne može biti podložna tako velikoj spolnoj razlici kao što je to prividno u pletismografskim studijama. Ovi neurolozi navode postojanje značajne hotimične predrasude među muškarcima, ali ne i ženama, u istraživanju erotike, posebno što je pretjerano predstavljanje erektilne disfunkcije, a ipak potcjenjivanje srama povezanog sa seksualnošću kod dobrovoljaca, u skladu s hipotezom da genitalni odgovor i na seksualnu relevantnost i na žalbu omogućava za jaču erektilnu funkciju od reagiranja samo na žalbu i da se većina muške populacije stidi svojih reakcija na neprivlačne podražaje, što objašnjava odstupanje između izvještaja većine heteroseksualnih parova da je muška erekcija brža od ženskog podmazivanja i pojave na pletismografiji volontera da je žensko podmazivanje barem jednako brzo kao i muška erekcija. Oni također tvrde da je pojava veće individualne varijabilnosti u ženskom genitalnom odgovoru nego u muškom konzistentna s reprezentativnim uzorkom žena i muškim uzorkom podložnim pristranosti koja velik dio pojedinačne varijabilnosti ostavlja neistraženim, uz referencu na neurološko promatranje da sve moždane strukture pokazuju značajnu individualnu varijabilnost u oba spola i da nijedna struktura mozga nije promjenjiva samo kod žena, a ne kod muškaraca.<ref>[http://www.pnas.org/content/112/50/15468.full Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic] October 23, 2015</ref><ref>Multivariate revisit to “sex beyond the genitalia”</ref> === Usklađenost === Seksualna uzbuđenost rezultira kombinacijom fizioloških i psiholoških faktora, poput genitalnog seksualnog odgovora i subjektivnog iskustva seksualnog uzbuđenja. Stupanj koji odgovara genitalnom i subjektivnom seksualnom odgovoru naziva se "suglasje". Istraživanje je pokazalo [[pouzdanost (statistika)|pouzdane]] spolne razlike u usklađenosti seksualnog uzbuđenja, tako da muškarci imaju viši nivo usklađenosti između genitalnog i subjektivnog seksualnog odgovora od žena.<ref>{{cite journal | last1 = Suschinsky | first1 = K. D. | last2 = Lalumière | first2 = M. L. | last3 = Chivers | first3 = M. L. | year = 2009 | title = Sex difference in patterns of genital sexual arousal: Measurement artifact or true phenomenon? | url = https://www.semanticscholar.org/paper/5a942da5ac085ab8111fa2cfc339d3038c198727| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 38 | issue = 4| pages = 559–573 | doi=10.1007/s10508-008-9339-8| pmid = 18343987 }}</ref> Neki istraživači tvrde da se ta razlika u spolovima može pripisati vrsti metoda koji se koristi za procjenu genitalnog odgovora kod žena. Možda postoji razlika u sposobnosti žene da subjektivno opaža [[unutrašnje genitalije|unutrašnje]] u odnosu na [[vanjske genitalije]], mjereno vaginalnom fotopletizmografijom (VPG), ofnosno [[Termografija|termografijom]]. Chivers i kolege<ref>{{cite journal | last1 = Chivers | first1 = M. L. | last2 = Seto | first2 = M. C. | last3 = Lalumière | first3 = M. L. | last4 = Laan | first4 = E. | last5 = Grimbos | first5 = T. | year = 2010 | title = Agreement of self-reported and genital measures of sexual arousal in men and women: A meta-analysis | url = | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 39 | issue = 1| pages = 5–56 | doi = 10.1007/s10508-009-9556-9 | pmid = 20049519 | pmc = 2811244 }}</ref> našli su da je slaganje muškaraca i žena bilo sličnije kada se termografija koristila kao mjera seksualnog uzbuđenja na genitalijama nego kad se koristio VPG. Međutim, provedeno je nekoliko istraživanja koja koriste termografiju i potrebna su dalja istraživanja kako bi se utvrdilo je li razlika u spolu u skladu s artefaktom ili je istinit fenomen. ==Evolucijski modeli == Odnos između gena i ponašanja uopće nije iscrpljen jednosmernim uticajem prvog na drugi. Ponašanje također može da utiče na gene, a ovaj uticaj može se pratiti i u evolucionoj vremenskoj skali i u toku života jednog organizma, pa tako i oblasti seksualnog uzbuđenja. Polazeći od ovoga, smatra se da je kroz evolucijski razvoj, dolazilo i do promjena u oblicima seksualnog odgovora kod živih bića, koji je vremenom postao plastičniji pozitivni modifikator ponašanja povezan sa [[Baldwinov efekt|Baldwinovim efektom]]. Kao najbolji primjer je ispoljavanje sekundarnih spolnih karakteristika kod ljudi, kao što je penisoliko uvećanje klitorisa kod žena tokom uzbuđenja i ginekomastija kod muškaraca, što je nekada bio predmet izučavanja selekcije partnera u evoluciji čoveka. Tako je prisustvo ovih osobina, koje izazivaju seksualno uzbuđenje kod potencijalnih partnera, korišteno u studijama međukulturnih razlika u tom pogledu. Drastičan primer za to su i visoke stope sekundarnih spolnih obilježja – dimorfizma u nekim ljudskim populacijama u jugoistočnoj Aziji.. Slični evolucijskii stimulansi su takođe mogli da dovedu i do pojave novih struktura kao što je pseudopenis ženke [[hijena|pjegave hijene]]. ==Također pogledajte== *[[Spol]] * [[Afrodizijak]] * [[Erektilno tkivo]] * [[Golotinja i seksualnost]] * [[Seksologija]] * [[Seksualna frustracija]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons category|Sexual arousal}} {{DEFAULTSORT:Sexual Arousal}} [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] 7597p2rq1wr23p4v3nti6qidrjnckxk 3915190 3915189 2026-07-29T11:01:46Z Panasko 146730 3915190 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Martin van Maele - Francion 15.jpg|thumb|[[Martin van Maële]]ova slika ''Francion 15'']] '''Seksualna ili spolna uzbuđenost''' (također '''seksualno uzbuđenje''') obično je [[uzbuđenje]] [[Seksualnaželja|seksualne želje]] tokom ili u iščekivanju [[seksualne aktivnosti čovJeka|seksualne aktivnosti]]. U tijelu i umu javljaju se brojni fiziološki odgovori kao priprema za [[seksualni odnos]] i nastavljaju se tokom odnosa. Muško uzbuđenje dovešće do [[erekcija|erekcije]], a u [[žensko uzbuđenje|ženskom uzbuđenju]] odgovor organizma su nabrekla seksualna tkiva, kao što su [[Erekcija bradavica|bradavice]], [[vulva]], [[klitoris]], [[vagina|zidovi vagine]] i [[podmazivanje vagine]]. Na seksualno uzbuđenje mogu uticati [[Stimulus (psihologija)|mentalni podražaji]] i [[Stimulus (fiziologija)|fizički podražaji]] kao što je dodir i unutrašnje kolebanje [[hormon]]a. Seksualno uzbuđenje ima nekoliko faza i ne može dovesti do bilo kakve stvarne seksualne aktivnosti, osim mentalnog uzbuđenja i fizioloških promjena koje ga prate. S obzirom na dovoljnu seksualnu stimulaciju, seksualno uzbuđenje kod ljudi dostiže vrhunac tokom [[orgazam|orgazma]]. Može se slijediti i radi sebe, čak i ako nema orgazma. ==Terminologija== Postoji nekoliko neformalnosti, izraza i termina za opis seksualnog uzbuđenja, uključujući pohotu,<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/horny |title=horny - definition of horny by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=27. 8. 2012}}</ref> paljenje, uspaljenost, napaljenost, uzavrelost, uključivanje, požudu, sladostrašće i druge.<ref>{{cite web|url=http://www.synonyms.net/synonym/aroused |title=aroused synonym. |publisher=Synonyms.net |access-date=27. 8. 2012}}</ref> Stvari koje uzrokuju ljudsko seksualno uzbuđenje nazivaju se "erotskim podražajima" i kolokvijalno poznate kao paljenje ili uspaljenost. ==Erotski podražaji== {{Glavni|Seksualna stimulacija}} Ovisno o situaciji, osobu mogu seksualno izazvati razni faktori, fizički i mentalni. Osobu može seksualno uzburkati druga osoba ili određena obilježja te osobe ili neki objekt. Fizička stimulacija [[erogena zona|erogene zone]] ili djela [[predigra|predigre]] mogu rezultirati uzbuđenjem, posebno ako je praćeno iščekivanjem neposredne seksualne aktivnosti. Seksualnom uzbuđenju može pomoći jedna [[romansa (ljubav)|romantična]] postavka, muzika ili druge umirujuće situacije. Potencijalni podražaji za seksualno uzbuđenje variraju od osobe do osobe i od jednog do drugog vremena, kao i od nivoa uzbuđenja. Stimulusi se mogu klasificirati u skladu sa smislom: [[čulo dodira|somatosenzorni]] (dodir), vizualni i [[miris|olfaktorni]] (mirisi). Slušni stimulansi su takođe mogući, iako se oni općenito smatraju sekundarnim ulogama u odnosu na ostala tri. Erotski podražaji koji mogu rezultirati seksualnim uzbuđenjem mogu uključivati razgovor, čitanje, filmove ili slike ili miris ili podešavanje, od kojih bilo koje može kod ljudi stvoriti erotske misli i asocijacije. S obzirom na pravi kontekst, to može dovesti do osobe koja želi fizički kontakt, uključujući [[poljubac]] [[zagrljaj]] i erotsku zonu). To zauzvrat može učiniti da osoba želi direktnu seksualnu stimulaciju [[dojka|dojke]], [[dojka|bradavice]], [[stražnjica|stražnjice]] i / ili [[spolni organ|genitalija]] i dalje [[seksualna aktivnost|seksualne aktivnosti]]. Erotski podražaji mogu poticati i iz izvora koji nema veze sa objektom kasnijeg seksualnog interesa. Naprimjer, mnogi ljudi za seksualno uzbuđenje mogu pronaći [[golotinja|golotinju]], [[erotika|erotiku]] ili [[pornografija|pornografiju]].<ref>DeVita-Raeburn, Elizabeth. "[http://www.psychologytoday.com/articles/200512/lust-the-long-haul Lust For The Long Haul]". Psychology Today. 2008-12-26</ref> To može podstaći opći seksualni interes koji se zadovoljava seksualnom aktivnošću. Kada se seksualno uzbuđenje postigne upotrebom predmeta ili ovisi o njemu, naziva se [[seksualni fetišizam]] ili u nekim slučajevima [[parafilija]]. Postoji opće uvjerenje da je ženama potrebno više vremena da bi postigle uzbuđenje. Međutim, nedavna naučna istraživanja pokazala su da ne postoji značajna razlika u vremenu u kojem muškarci i žene trebaju biti potpuno uzbuđeni. Naučnici iz institucije ''McGill University Health Center'' u [[Montreal]]u (u Kanadi) koristili su metod termičkog snimanja da bi zabilježili promjenu bazne [[temperatura|temperature]] u području genitalija kako bi odredili vrijeme potrebno za seksualno uzbuđenje . Istraživači su proučavali vrijeme potrebno da osoba dosegne vrhunac seksualnog uzbuđenja dok je gledao seksualno eksplicitne filmove ili slike i došli do zaključka da je prosječno ženama i muškarcima potrebno gotovo isto vrijeme za seksualno uzbuđenje – oko 10 minuta.<ref name=intro/>. Vrijeme potrebno za predigru vrlo je individualno i varira od jednog do drugog, ovisno o mnogim okolnostima.<ref name=intro>{{cite web|url=http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html|title=Your introduction to foreplay|access-date=18. 5. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070618222527/http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 18. 6. 2007}}</ref> Za razliku od mnogih drugih [[životinja]], [[ljudi]] nemaju [[sezona parenja|sezonu parenja]], a oba spola potencijalno su sposobna za seksualno uzbuđenje tokom cijele godine. ==Faze uzbuđenja== Seksualno uzbuđenje, manifestuje se na različite načine kod muškaraca i žena, i pri tome prolazi kroz sledeće faze. [[Datoteka:Human_genital_sexual_response.jpg|thumb|250px|U fazi seksualnog uzbuđenja dolazi do povišenog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] u genitalijama. To dovodi do nabreknuća [[penis]]a (gore) ili [[klitoris]]a i [[stidne usne|stidnih usana]] (dno).]] ===Seksualno uzbuđenje muškaraca=== Muškarac može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Kod muškarca nastaje inicijalna faza seksualnog uzbuđenja u vidu erekcije spolnog organa. U nastavku, seksualno uzbuđenje ja praćeno pojavom slabije sekrecije na [[glans penis|glaviću penisa]]. Uz dalje intenziviranje seksualnog uzbuđenja, uz maksimalnu erekciju i seksualne nadražaje muškarac je spreman za seksualni odnos. Tokom penetracije (ili masturbacije) uzbuđenje dodatno raste i osoba postepeno dostiže [[orgazam]].<ref>{{cite journal | last1 = Janssen | first1 = E. | last2 = McBride | first2 = K. R. | last3 = Yarber | first3 = W. | last4 = Hill | first4 = B. J. | last5 = Butler | first5 = S. M. | year = 2008 | title = Factors that influence sexual arousal in men: A focus group study | url = https://www.semanticscholar.org/paper/6d8734ea1333fdcc953fecc21c28650b4508a057| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 37 | issue = 2| pages = 252–265 | doi=10.1007/s10508-007-9245-5 | pmid=18040768}}</ref> ===Seksualno uzbuđenje žena=== Žena također može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Seksualno uzbuđenje kod žene razvija se polahko, načešće nakon poljubaca i stimulacije erogenih zona, [[dojka|dojki]] i [[klitoris]]a Rast osećaja uzbuđenja praćen je dubljim disanjem, stenjanjem i lupanjem srca. U danjem toku uzbuđenja počinje vlaženje [[vagina|vagine]]. Žena počinje da se kreće i pravi senzualnije i izazovne pokrete, kako bi pokazala da je spremna za seksualni akt. Tokom seksualnog čina (ili masturbacije) seksualno uzbuđenje postepeno sve više raste i vodi u [[orgazam]] ili seksualno zadovoljavanje. ==Djelovanje hormona== Na seksualno uzbuđenje utiče nekoliko [[hormon]]a, uključujući [[testosteron]], [[kortizol]], [[estradiol]] i [[peptid]]e. Značaj uticaja testosterona, estradiola i određenih peptida ([[oksitocin]]a, [[endorfin]]a i [[prolaktin]]a) na seksualno uzbuđenje kod ljudi je uglavnom je poznato. Na to su ukazala i dodatna istraživanja ponašanja tokom seksualnog uzbuđenja, na osnovu brojnih snimanja, koja su otkrila raspodjelu gonadalnih steroida u moždanim receptorima. Međutim, specifične uloge ovih hormona nisu sasvim razjašnjene. Testosteron je najčešće proučavani hormon u naukama o seksualnosti. On ima ključnu ulogu u seksualnom uzbuđenju kod muškaraca, sa snažnim efektima na mehanizme centralnog uzbuđenja. Da testosteron ima takvu ulogu kod odraslog muškarca, dokazuju studija sprovedenim na hipogonadnim i eugonadnim muškarcima. Međutim, uloga testosterona u razvoju seksualnog uzbuđenja, kod starijih muškarca, manje je jasna, kao i mogući uticaj testosterona na neseksualne efekate starijih osoba, koji možda indirektno utiču i na seksualno uzbuđenje. Veza između testosterona i seksualnog uzbuđenja je složenija kod žena, a i manje konzistentna. Jedna od mogućih objašnjenja je veća varijabilnost žena u reakciji na testosteron. Istraživanja su pokazala da se razina testosterona povećava kao posljedica seksualnih reakcija kod žena koje ne koriste hormonsku kontracepciju. Također, žene koje učestvuju u poliandrijskim odnosima imaju viši nivo testosterona. Ipak, i dalje je nejasno da li više razine testosterona izaziva povećano uzbuđenje ili učestaliji seksualni odnosi, a seksualna aktivnost sa više partnera uzrokuje povećanje razine testosterona. Nedosljedni rezultati istraživanja upućuju na mogućnost da, iako testosteron može imati ulogu u seksualnosti nekih žena, njegovi efekti mogu biti nejasni, zbog brojnih psiholoških ili afektivnih i drugih faktora. Uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično zbog višestrukih mehanizama i mesta djelovanja većine od njih. Dok izgleda da endorfini imaju oba efekta, i ekscitacijski i inhibitorni, prolaktin je predložen kao inhibicijski faktor koji djeluje direktnom inhibicijom dopaminergične aktivnosti, ali predloženi dokazi za takvo djelovanje su neuverljivi. Dok se tradicijski koncept o dejstvu spolnih hormona, prije svega ulozi testosterona i estradiola u seksualnom uzbuđenju može prihvatiti kao ispravan, uloga peptida je nedovoljno jasna jer oni vjerovatno imaju kompleksniju ulogu. U tom smislu, uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično i zbog višestrukih uticaja i mjesta djelovanja većine od njih. ==Fiziološke reakcije== {| class=wikitable |- !style="width:50%"| Muškarci !Žene |- |[[Datoteka:Comparison of flaccid and erect penis.jpg|thumb]]<br /><small>Seksualno uzbuđenje muškarca: S lijeve strane su muške genitalije u pravilnom, neuzbuđenom stanju; s desne strane je seksualno uzbuđen muškarac, a [[penis]] mu je postao uspravan </small> * [[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Penis]]na [[nabreklost]] i [[erekcija]] * [[Dorzalna penisna vena|Penisne vene]] mogu postati izraženije * Zatezanje i / ili povlačenje [[prepucij]]a često izlažući [[glans penis]] * Emisija [[preejakulat|preejakulacijske tečnosti]] * Oticanje [[testis]]a * Podizanje testisa * Zatezanje i zadebljanje [[skrotum]]a * Širenje [[zjenica]] | [[Datoteka:Female sexual arousal.JPG|thumb]]<br /><small> Seksualno uzbuđenje žene: Na slici na lijevoj strani ženske genitalije su u normalnom stanju. Na desnoj slici žena je seksualno uzbuđena, vulva je mokra i [[labia]] su blago nabrekle.</small> *[[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Podmazivanje vagine]] * [[Vasokongestija]] zidova [[vagina|vagine]] *[[Nabreklost]] i [[klitoris|erekcija klitorisa]] i [[labia]] * Podizanje [[cerviks]]a i [[materica|maternice]] * [[Efekt šatoracije|Šatoracija]], tj. širenje unutrašnje ⅔ vagine * Promjena oblika, boje i veličine [[velike stidne usne|labia majora]] i [[male stidne usne|labia minora]] *Širenje [[zjenica]] *Širenje [[areola]] |} == Procjena genitalnog uzbuđenja == {{glavni| Psihofiziologija}} Jedan od načina za proučavanje seksualnog uzbuđenja kod žena i muškaraca je provođenje seksualnog psihofiziološkog istraživanja u laboratorijskim uvjetima. Ovo polje istraživanja bavi se fizičkim seksualnim reakcijama, skupa sa mentalnim i emocionalnim iskustvima seksualnog uzbuđenja.<ref>Rosen, R.C., & Beck, J. G. ''Patterns of sexual arousal: Psychophysiological processes and clinical application'', New York: Guilford Press</ref> === Preklapanje varijabli mozga i seksualno uzbuđenje === Iako među neurolozima postoji neslaganje oko toga je li moguće kategorički razlikovati muški mozak i ženski mozak mjerenjem mnogih njegovih varijabli, neurolozi se slažu da sve pojedine varijable u mozgu pokazuju više individualnih varijacija i preklapanja između spolova nego razlike između spolova. Na primjer, muškarci i žene su sposobni klasificirati seksualne radnje kao seksualne, bez obzira na to jesu li im privlačni ili ne, čineći genitalni odgovor na neprivlačne erotske podražaje jednim mehanizmom. Stoga neurolozi tvrde da kategorija specifičnosti genitalnog odgovora na erotske slike, koja je određena jednim ili malim brojem usko povezanih mehanizama mozga i stoga ne podliježe značajnim multivarijantnim efektima, ne može biti podložna tako velikoj spolnoj razlici kao što je to prividno u pletismografskim studijama. Ovi neurolozi navode postojanje značajne hotimične predrasude među muškarcima, ali ne i ženama, u istraživanju erotike, posebno što je pretjerano predstavljanje erektilne disfunkcije, a ipak potcjenjivanje srama povezanog sa seksualnošću kod dobrovoljaca, u skladu s hipotezom da genitalni odgovor i na seksualnu relevantnost i na žalbu omogućava za jaču erektilnu funkciju od reagiranja samo na žalbu i da se većina muške populacije stidi svojih reakcija na neprivlačne podražaje, što objašnjava odstupanje između izvještaja većine heteroseksualnih parova da je muška erekcija brža od ženskog podmazivanja i pojave na pletismografiji volontera da je žensko podmazivanje barem jednako brzo kao i muška erekcija. Oni također tvrde da je pojava veće individualne varijabilnosti u ženskom genitalnom odgovoru nego u muškom konzistentna s reprezentativnim uzorkom žena i muškim uzorkom podložnim pristranosti koja velik dio pojedinačne varijabilnosti ostavlja neistraženim, uz referencu na neurološko promatranje da sve moždane strukture pokazuju značajnu individualnu varijabilnost u oba spola i da nijedna struktura mozga nije promjenjiva samo kod žena, a ne kod muškaraca.<ref>[http://www.pnas.org/content/112/50/15468.full Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic] October 23, 2015</ref><ref>Multivariate revisit to “sex beyond the genitalia”</ref> === Usklađenost === Seksualna uzbuđenost rezultira kombinacijom fizioloških i psiholoških faktora, poput genitalnog seksualnog odgovora i subjektivnog iskustva seksualnog uzbuđenja. Stupanj koji odgovara genitalnom i subjektivnom seksualnom odgovoru naziva se "suglasje". Istraživanje je pokazalo [[pouzdanost (statistika)|pouzdane]] spolne razlike u usklađenosti seksualnog uzbuđenja, tako da muškarci imaju viši nivo usklađenosti između genitalnog i subjektivnog seksualnog odgovora od žena.<ref>{{cite journal | last1 = Suschinsky | first1 = K. D. | last2 = Lalumière | first2 = M. L. | last3 = Chivers | first3 = M. L. | year = 2009 | title = Sex difference in patterns of genital sexual arousal: Measurement artifact or true phenomenon? | url = https://www.semanticscholar.org/paper/5a942da5ac085ab8111fa2cfc339d3038c198727| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 38 | issue = 4| pages = 559–573 | doi=10.1007/s10508-008-9339-8| pmid = 18343987 }}</ref> Neki istraživači tvrde da se ta razlika u spolovima može pripisati vrsti metoda koji se koristi za procjenu genitalnog odgovora kod žena. Možda postoji razlika u sposobnosti žene da subjektivno opaža [[unutrašnje genitalije|unutrašnje]] u odnosu na [[vanjske genitalije]], mjereno vaginalnom fotopletizmografijom (VPG), ofnosno [[Termografija|termografijom]]. Chivers i kolege<ref>{{cite journal | last1 = Chivers | first1 = M. L. | last2 = Seto | first2 = M. C. | last3 = Lalumière | first3 = M. L. | last4 = Laan | first4 = E. | last5 = Grimbos | first5 = T. | year = 2010 | title = Agreement of self-reported and genital measures of sexual arousal in men and women: A meta-analysis | url = | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 39 | issue = 1| pages = 5–56 | doi = 10.1007/s10508-009-9556-9 | pmid = 20049519 | pmc = 2811244 }}</ref> našli su da je slaganje muškaraca i žena bilo sličnije kada se termografija koristila kao mjera seksualnog uzbuđenja na genitalijama nego kad se koristio VPG. Međutim, provedeno je nekoliko istraživanja koja koriste termografiju i potrebna su dalja istraživanja kako bi se utvrdilo je li razlika u spolu u skladu s artefaktom ili je istinit fenomen. ==Evolucijski modeli == Odnos između gena i ponašanja uopće nije iscrpljen jednosmernim uticajem prvog na drugi. Ponašanje također može da utiče na gene, a ovaj uticaj može se pratiti i u evolucionoj vremenskoj skali i u toku života jednog organizma, pa tako i oblasti seksualnog uzbuđenja. Polazeći od ovoga, smatra se da je kroz evolucijski razvoj, dolazilo i do promjena u oblicima seksualnog odgovora kod živih bića, koji je vremenom postao plastičniji pozitivni modifikator ponašanja povezan sa [[Baldwinov efekt|Baldwinovim efektom]]. Kao najbolji primjer je ispoljavanje sekundarnih spolnih karakteristika kod ljudi, kao što je penisoliko uvećanje klitorisa kod žena tokom uzbuđenja i ginekomastija kod muškaraca, što je nekada bio predmet izučavanja selekcije partnera u evoluciji čoveka. Tako je prisustvo ovih osobina, koje izazivaju seksualno uzbuđenje kod potencijalnih partnera, korišteno u studijama međukulturnih razlika u tom pogledu. Drastičan primer za to su i visoke stope sekundarnih spolnih obilježja – dimorfizma u nekim ljudskim populacijama u jugoistočnoj Aziji.. Slični evolucijskii stimulansi su takođe mogli da dovedu i do pojave novih struktura kao što je pseudopenis ženke [[hijena|pjegave hijene]]. ==Također pogledajte== *[[Spol]] * [[Afrodizijak]] * [[Erektilno tkivo]] * [[Golotinja i seksualnost]] * [[Seksologija]] * [[Seksualna frustracija]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons category|Sexual arousal}} {{DEFAULTSORT:Sexual Arousal}} [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] o8e5t1kmza8ga91oh4xwy5n8df83o7k 0 480754 3915102 3886418 2026-07-28T13:31:11Z Ingeb-Rex 184104 /* Uporedna genomika */ 3915102 wikitext text/x-wiki [[slika:Conserved residues.svg|thumb|Konzervirani ostaci među različitim [[G-protein spregnuti receptor|G-protein spregnutim receptorima]] označeni su zelenom bojom.]] '''Konzervirane sekvence''' su slične ili identične sekvence [[DNK]] koje se javljaju u molekulama DNK, a uzrokuju odgovarajućesekvence u [[RNK]], [[protein]]ima i [[ugljikohidrat]]ima . Ove sekvence javljaju se kod '''različitih [[vrsta]]''', što dokazuje da su se sekvence održavale u evoluciji unatoč njihovoj [[specijacija|specijaciji]]. Što se u više sigurnosnih kopija [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] javlja određena konzervirana sekvenca, to je ona više konzervirana. Pošto se informacije o sekvenci normalno prenose sa roditelja na potomstvo pomoću [[gen]]a, konzervirana sekvenca implicira da postoji '''konzervirani gen'''. Konzervirane sekvence događaju se kada [[mutacije]] u visoko konzerviranoj regiji dovedu do neodrživih oblika života, to jest oblika koji se eliminira putem [[prirodno odabiranje|prirodnog odabiranja]]. Drugim riječima, takav proizvod gena je vitalan za život, a njegovu funkciju uništavaju gotovo sve promjene (mutacije) u sekvenci. == Konzervirane sekvence nukleinske kiseline == Osnovna teorija, široko prihvaćena, je da visoko konzervirane sekvence [[DNK]] moraju imati funkcionalnu vrijednost, iako uloga mnogih od ovih visoko konzerviranih nekodirajućih sekvenci DNK nije poznata. Jedna nedavna studija koja je eliminirala četiri visoko konzervirane nekodirajuće DNK sekvence kod miševa dala je održive miševe bez značajnih [[fenotip]]skih razlika; autori su svoje nalaze opisali kao "neočekivane".<ref name="pmid17803355">{{cite journal | author = Ahituv N. Zhu Y. & Visel A. ''et al'' 2007. Deletion of ultraconserved elements yields viable mice | journal = PLoS Biol. | volume = 5 | issue = 9 | pages = e234 | pmid = 17803355 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050234 | pmc = 1964772}}</ref> Dakle, jasno je da ovdje postoji nešto što se ne razumije. Mnoga područja DNK, uključujući visoko konzervirane sekvence DNK, sastoje se od ponavljajućih elemenata sekvence. Ako bi se uklonio samo jedan od niza ponovljenih sekvenci, a ponavljanja nisu bila potrebna, tada se neće vidjeti razlika kod miševa. U radu nije objavljeno da li su eliminirane sekvence ponovljene sekvence. == Konzervirane proteinske sekvence i strukture == Visoko konzervirani proteini često su potrebni za rad ili dijeljenje ćelija. Konzerviranje proteinskih sekvenci pokazuje prisutnost identičnih [[aminokiselina|aminokiselinskih]] ostataka na analognim dijelovima proteina. Na konzerviranost proteinskih struktura ukazuje prisutnost funkcionalno ekvivalentnih, iako ne nužno identičnih, aminokiselinskih ostataka i struktura između analognih dijelova proteina. Dolje je prikazano poravnavanje [[aminokiselina]] između proteina dva ljudska [[cinkov prst|cinkova prsta]]. Konzervirane sekvence aminokiselina označene su sekvencama '''<math> \ mathrm {*} </math>''' u trećem retku poravnavanja sekvence. Kao što se može vidjeti iz ovog poravnavanja, ova dva [[protein]]a sadrže brojne konzervirane sekvence aminokiselina (predstavljene identičnim slovima poravnatim između dvije sekvence). [[slika:Zinc-finger-seq-alignment2.png|frame|center]] ==Identifikacija== Konzervirane sekvence se tipski identifikuju [[bioinformatika|bioinformatičkim]] pristupima zasnovanim na [[poravnavanje višestrukih sekvenci|poravnavanju sekvenci]]. Napredak visokopropusnog sekvenciranja [[DNK]] i [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] [[protein]]a značajno je povećalo dostupnost proteinskih sekvenci i cijelih [[genom]]a za poređenje od ranih 2000-ih.<ref>{{Cite journal|last=Margulies|first=E. H.|date=2003-12-01|title=Identification and Characterization of Multi-Species Conserved Sequences|journal=Genome Research|language=en|volume=13|issue=12|pages=2507–2518|doi=10.1101/gr.1602203|pmid=14656959|pmc=403793|issn=1088-9051}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Edwards|first1=John R.|last2=Ruparel|first2=Hameer|last3=Ju|first3=Jingyue|date=2005|title=Mass-spectrometry DNA sequencing|journal=Mutation Research/Fundamental and Molecular Mechanisms of Mutagenesis|language=en|volume=573|issue=1–2|pages=3–12|doi=10.1016/j.mrfmmm.2004.07.021|pmid=15829234}}</ref> ===Traženje homologije=== Konzervirane sekvence mogu se identificirati pretraživanjem [[Homologija sekvence|homologije]], korištenjem alata kao što su [[BLAST]], [[HMMER]]. [https://github.com/drostlab/orthologr OrthologR],<ref name=":9">{{Cite journal|last1=Drost|first1=Hajk-Georg|last2=Gabel|first2=Alexander|last3=Grosse|first3=Ivo|last4=Quint|first4=Marcel|date=2015-05-01|title=Evidence for Active Maintenance of Phylotranscriptomic Hourglass Patterns in Animal and Plant Embryogenesis|url= |journal=Molecular Biology and Evolution|language=en|volume=32|issue=5|pages=1221–1231|doi=10.1093/molbev/msv012|issn=0737-4038|pmc=4408408|pmid=25631928}}</ref> and Infernal.<ref>{{cite journal |last1=Nawrocki |first1=E. P. |last2=Eddy |first2=S. R. |title=Infernal 1.1: 100-fold faster RNA homology searches |journal=Bioinformatics |date=4 September 2013 |volume=29 |issue=22 |pages=2933–2935 |doi=10.1093/bioinformatics/btt509|pmid=24008419 |pmc=3810854 }}</ref> Alati za pretraživanje homologije mogu uzeti pojedinačnu sekvencu [[nukleinske kiseline]] ili proteina kao ulaz ili koristiti statističke modele generirane iz [[poravnavanje višestrukih sekvenci|poravnavanja višestrukih sekvenci]] poznatih srodnih sekvenci. Statistički modeli kao što su [[Hidden Markovljev model|profil-HMM]] i modeli kovarijanse [[RNK]] koji također uključuju strukturne informacije,<ref>{{cite journal |last1=Eddy |first1=SR|last2=Durbin |first2=R |title=RNA sequence analysis using covariance models. |url=https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1994-06-11_22_11/page/2079 |journal=Nucleic Acids Research|date=11 June 1994|volume=22 |issue=11 |pages=2079–88 |pmid=8029015 |doi=10.1093/nar/22.11.2079 |pmc=308124}}</ref> može biti od pomoći kada se traže sekvence koje su udaljenije. Ulazne sekvence se zatim usklađuju s bazom podataka sekvenci srodnih osoba ili drugih [[vrsta]]. Rezultirajuća poravnavanja se zatim boduju, na osnovu broja odgovarajućih aminokiselina ili baza i broja praznina ili [[delecija (genetika)|delecija]] koje je generiralo poravnavanje. Prihvatljive konzervativne supstitucije mogu se identifikovati korištenjem matrica supstitucije kao što su [[PAM]] i [[BLOSUM]]. Pretpostavlja se da su poravnanja sa visokim rezultatom iz [[homolog]]nih sekvenci. O konzerviranosti sekvence se tada može zaključiti detekcijom vrlo sličnih homologa u širokom [[filogenetika|filogenetičkom]] rasponu.<ref>{{Cite journal|last1=Trivedi|first1=Rakesh|last2=Nagarajaram|first2=Hampapathalu Adimurthy|date=2020|title=Substitution scoring matrices for proteins ‐ An overview|url= |journal=Protein Science|language=en|volume=29|issue=11|pages=2150–2163|doi=10.1002/pro.3954|pmid=32954566|pmc=7586916|issn=0961-8368}}</ref> ===[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]]=== [[slika:LexA gram positive bacteria sequence logo.png|400px|thumb|right| Logo sekvence za LexA-vezujući motiv [[gram-pozitivnih]] bakterija. Kako je [[adenozin]] na poziciji 5 visoko očuvan, čini se da je veći od ostalih znakova.<ref name="Weblogo"/>]] Višestruka poravnvanja sekvenci mogu se koristiti za vizualizaciju konzerviranih sekvenci. Format [[clustal|CLUSTAL]] uključuje ključ običnog teksta za označavanje konzerviranih stubaca poravnanja, označavajući konzerviranu sekvencu (*), konzervativne mutacije (:), polukonzervirne mutacije (.) i nekonzerane mutacije ( ).<ref>{{cite web |url=http://www.ebi.ac.uk/Tools/msa/clustalw2/help/faq.html#23 |website=Clustal |title=Clustal FAQ #Symbols |access-date=8 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024045656/http://www.ebi.ac.uk/Tools/msa/clustalw2/help/faq.html#23 |archive-date=24 October 2016 |url-status=dead }}</ref> Logotipi sekvence također mogu prikazati konzerviranu sekvencu, predstavljanjem proporcija znakova u svakoj tački poravnanja po visini.<ref name="Weblogo">{{cite web |title=Weblogo |url=http://weblogo.berkeley.edu/ |publisher=UC Berkeley |access-date=30 December 2017}}</ref> ===Genomsko poravnavanje=== [[slika:ECR_browser_showing_conserved_OTX2_gene_in_vertebrates.png|thumb|550px|center| Slika iz ECR pretraživača<ref>{{cite web |url=https://ecrbrowser.dcode.org |title=ECR Browser |website=ECR Browser |access-date=9 January 2018}}</ref> prikazuje rezultat poravnavanja različitih genoma kičmenjaka sa ljudskim genomom na konzerviranom genu [[OTX2]]. <br>Vrh: Oznake [[egzon]]a i [[intron]]a gena OTX2. Za svaki genom je prikazana sličnost sekvence (%) u poređenju sa ljudskim genomom.<br>Tragovi pokazuju [[zebrica|zebricu]], [[pas|psa]], [[kokoš]], [[Xenopus tropicalis|zapadnu kandžastu žabu]], [[oposum]]a, [[miš]]a, [[rezus-makak]]a i [[čimpanze|šimpanzu]] genomi. Pikovi pokazuju regije visoke sličnosti sekvenci u svim [[genom]]ima, pokazujući da je ova sekvenca visoko konzervirana.]] {{clear}} Za identifikaciju visoko konzerviranih regija može se koristiti i poravnavanje cijelog [[genom]]a (WGA) među vrstama. Dsadašnja tačnost i skalabilnost WGA alata i dalje je ograničena zbog [[računar]]ske složenosti bavljenja preuređivanjem, ponavljajućim regijama i velike veličine mnogih [[eukariot]]skih genoma.<ref>{{cite journal |last1=Earl |first1=Dent |last2=Nguyen |first2=Ngan |last3=Hickey |first3=Glenn |last4=Harris |first4=Robert S. |last5=Fitzgerald |first5=Stephen |last6=Beal |first6=Kathryn |last7=Seledtsov |first7=Igor |last8=Molodtsov |first8=Vladimir |last9=Raney |first9=Brian J. |last10=Clawson |first10=Hiram |last11=Kim |first11=Jaebum |last12=Kemena |first12=Carsten |last13=Chang |first13=Jia-Ming |last14=Erb |first14=Ionas |last15=Poliakov |first15=Alexander |last16=Hou |first16=Minmei |last17=Herrero |first17=Javier |last18=Kent |first18=William James |last19=Solovyev |first19=Victor |last20=Darling |first20=Aaron E. |last21=Ma |first21=Jian |last22=Notredame |first22=Cedric |last23=Brudno |first23=Michael |last24=Dubchak |first24=Inna |last25=Haussler |first25=David |last26=Paten |first26=Benedict |title=Alignathon: a competitive assessment of whole-genome alignment methods |journal=Genome Research |date=December 2014 |volume=24 |issue=12 |pages=2077–2089 |doi=10.1101/gr.174920.114|pmid=25273068 |pmc=4248324 }}</ref> Međutim, WGA od 30 ili više blisko povezanih [[bakterija]] ([[prokariot]]a) sada su sve izvodljivije.<ref>{{cite journal |last1=Rouli |first1=L. |last2=Merhej |first2=V. |last3=Fournier |first3=P.-E. |last4=Raoult |first4=D. |title=The bacterial pangenome as a new tool for analysing pathogenic bacteria |journal=New Microbes and New Infections |date=September 2015 |volume=7 |pages=72–85 |doi=10.1016/j.nmni.2015.06.005|pmid=26442149 |pmc=4552756 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Méric |first1=Guillaume |last2=Yahara |first2=Koji |last3=Mageiros |first3=Leonardos |last4=Pascoe |first4=Ben |last5=Maiden |first5=Martin C. J. |last6=Jolley |first6=Keith A. |last7=Sheppard |first7=Samuel K. |last8=Bereswill |first8=Stefan |title=A Reference Pan-Genome Approach to Comparative Bacterial Genomics: Identification of Novel Epidemiological Markers in Pathogenic Campylobacter |journal=PLOS ONE |date=27 March 2014 |volume=9 |issue=3 |pages=e92798 |doi=10.1371/journal.pone.0092798|pmid=24676150 |pmc=3968026 |bibcode=2014PLoSO...992798M |doi-access=free }}</ref> ===Sistemi bodovanja=== Drugi pristupi koriste mjerenja konzerviranosti zasnovana na [[statistika|statističkim testovima]] koji pokušavaju identificirati sekvence koje mutiraju drugačije u odnosu na očekivanu pozadinsku (neutralnu) stopu mutacije. GERP ('''G'''enomic '''E'''volutionary '''R'''ate '''P'''rofiling = genomska evolucijska stopa profiliranja) okvir ocjenjuje konzerviranosti genetičkih sekvenci među vrstama. Ovaj pristup procjenjuje stopu neutralnih [[mutacija]] u skupu vrsta iz višestrukog poravnavanja sekvenci, a zatim identificira regije sekvence koje pokazuju manje mutacija nego što se očekivalo. Ovim regijama se zatim dodjeljuju bodovi, na osnovu razlike između uočene stope mutacije i očekivane stope pozadinske mutacije. Visok GERP-rezultat tada ukazuje na visoko konzerviranu sekvencu.<ref>{{cite journal |last1=Cooper |first1=G. M. |title=Distribution and intensity of constraint in mammalian genomic sequence |journal=Genome Research |date=17 June 2005 |volume=15 |issue=7 |pages=901–913 |doi=10.1101/gr.3577405|pmid=15965027 |pmc=1172034 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mendel.stanford.edu/SidowLab/downloads/gerp/|title=Sidow Lab - GERP|access-date=24. 12. 2021|archive-date=14. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114211655/http://mendel.stanford.edu/SidowLab/downloads/gerp/|url-status=dead}}</ref> LIST<ref>{{cite journal |author1=Nawar Malhis |author2=Steven J. M. Jones |author3=Jörg Gsponer | year = 2019 | title = Improved measures for evolutionary conservation that exploit taxonomy distances | journal = Nature Communications | volume = 10 |issue=1 |pages=1556 | doi=10.1038/s41467-019-09583-2| pmc = 6450959 | pmid=30952844|bibcode=2019NatCo..10.1556M }}</ref> <ref>{{cite journal |author1=Nawar Malhis |author2= Matthew Jacobson |author3=Steven J. M. Jones |author4=Jörg Gsponer | year = 2020 | title = LIST-S2: Taxonomy Based Sorting of Deleterious Missense Mutations Across Species | journal = Nucleic Acids Research | volume =48|issue=W1|pages=W154–W161| doi=10.1093/nar/gkaa288| pmc = 7319545| pmid=32352516| doi-access=free}}</ref> ('''L'''ocal '''I'''dentity and '''S'''hared '''T'''axa = lokalni identitet i zajednički za taksone) zasniva se na pretpostavci da su varijacije uočene u vrstama koje su blisko povezane s ljudima više značajno pri procjeni konzerviranosti u poređenju sa onima kod udaljenih vrsta. Prema tome, LIST koristi identitet lokalnog poravnanja oko svake pozicije da identifikuje relevantne sekvence u višestrukom poravnanju sekvenci (MSA), a zatim procjenjuje konzerviranost na osnovu taksonomskih udaljenosti ovih sekvenci do čovjeka. Za razliku od drugih alata, LIST zanemaruje broj/učestalost varijacija u MSA. [[Aminoda]]<ref name="Chang2018">{{cite journal |vauthors=Chang KT, Guo J, di Ronza A, Sardiello M |title=Aminode: Identification of Evolutionary Constraints in the Human Proteome |journal=Sci. Rep. |volume=8 |issue=1 |pages=1357 |date=January 2018 |pmid= 29358731 |doi=10.1038/s41598-018-19744-w |pmc=5778061 |bibcode=2018NatSR...8.1357C }}</ref> kombinira višestruka poravnavanja sa filogenetskom analizom da sagleda promjene u homolognim proteinima i proizvede dijagram koji ukazuje na lokalne stope evolucijskih promjena. Ovaj pristup identificira evolucijski ograničene regije u proteinu, a to su segmenti koji su podložni [[selekcija|pročišćavajućoj selekciji]] i tipski su kritični za normalnu funkciju proteina. Drugi pristupi kao što su PhyloP i PhyloHMM uključuju [[Filogenetika|statističkofilogenetičke]] metode za upoređivanje [[vjerovatnoća|distribucije vjerovatnoće]] stopa supstitucije, što omogućava otkrivanje i konzerviranja i ubrzane mutacije. Prvo, generira se pozadinska distribucija vjerovatnoće broja zamjena za koje se očekuje da će se dogoditi za kolonu u višestrukom poravnavanju sekvenci, na osnovu [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]]. Procijenjeni evolucijski odnosi između vrsta od interesa koriste se za izračunavanje važnosti bilo koje supstitucije (tj. zamjena između dvije blisko srodne vrste može biti manja od onih koje su udaljene, a samim tim i značajnija). Da bi se otkrila konzervacija, distribucija vjerovatnoće, izračunava se za podskup višestrukog poravnavanja sekvenci i upoređuje se sa pozadinskom distribucijom pomoću statističkog testa kao što su [[test omjera vjerovatnoće]] ili [[test rezultata]]. [[P-vrijednost]]i generirane iz poređenja dvije distribucije se zatim koriste za identifikaciju konzerviranih regija. PhyloHMM koristi Markovljev model skrivenosti za generiranje distribucije vjerovatnoće. Softverski paket PhyloP upoređuje distribucije vjerovatnoće koristeći test omjera vjerovatnoće ili test rezultata, kao i korištenjem sistema bodovanja sličan GERP-u.<ref>{{cite journal |last1=Pollard |first1=K. S. |last2=Hubisz |first2=M. J. |last3=Rosenbloom |first3=K. R. |last4=Siepel |first4=A. |title=Detection of nonneutral substitution rates on mammalian phylogenies |journal=Genome Research |date=26 October 2009 |volume=20 |issue=1 |pages=110–121 |doi=10.1101/gr.097857.109|pmid=19858363 |pmc=2798823 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://compgen.cshl.edu/phast/index.php|title=PHAST: Home}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fan |first1=Xiaodan |last2=Zhu |first2=Jun |last3=Schadt |first3=Eric E |last4=Liu |first4=Jun S |title=Statistical power of phylo-HMM for evolutionarily conserved element detection |journal=BMC Bioinformatics |date=2007 |volume=8 |issue=1 |pages=374 |doi=10.1186/1471-2105-8-374|pmid=17919331 |pmc=2194792 }}</ref> == Uporedna genomika == Područje istraživanja koje proučava [[evolucija|evoluciju]] i funkciju višegenskih porodica naziva se '' ''komparativna genomika'''.<ref>Klug, William S. ''et al'' 2010. ''Concepts of genetics''. 10th ed, Pearson, p600. {{ISBN|0-321-79578-4}}</ref> ==Također pogledajte== [[Ultrakonzervirani element]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] pdzlqd3j02o0nlp1koubd61zf1jq3yx 0 492387 3915112 3892558 2026-07-28T14:57:26Z RegularShape 184113 3915112 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija kompanija | ime = OpenAI | slika = OpenAI logo 2025 (wordmark).svg | tekst = | industrija = [[Umjetna inteligencija]] | osnivač = {{hlist|[[Elon Musk]]|[[Sam Altman]]|[[Ilya Sutskever]]|Greg Brockman|[[Wojciech Zaremba]]|John Schulman}} | osnovano = {{početni datum i godine|2015|12|11}} | sjedište = [[Pioneer Building (San Francisco)|Pioneer Building, San Francisco]], Kalifornija, SAD<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/12/12/science/artificial-intelligence-research-center-is-founded-by-silicon-valley-investors.html |title=Artificial-Intelligence Research Center Is Founded by Silicon Valley Investors |first1=John |last1=Markoff |date=11. 12. 2015 |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=12. 12. 2015 }}</ref><ref name=technologyreview/> | ključne_osobe = {{hlist|[[Ilya Sutskever]]|Greg Brockman|[[Sam Altman]] bivši CEO|}}<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2023/11/17/23965982/openai-ceo-sam-altman-fired|title=Sam Altman fired as CEO of OpenAI|last=Peters|first=Jay|date=17. 11. 2023|website=The Verge|language=en|access-date=18. 11. 2023}}</ref> | proizvodi = [[DALL-E]], [[GPT-3]], [[GPT-2]], OpenAI Gym | zaposleni = >120 (u 2020)<ref name=technologyreview/> | veb-sajt = {{url|https://openai.com}} i {{url|https://beta.openai.com}} }} '''OpenAI''' je istraživačka laboratorija za [[Umjetna inteligencija|umjetnu inteligenciju]] koja se sastoji od profitne korporacije '''OpenAI LP''' i njene matične kompanije, neprofitne '''OpenAI Inc.''' Smatra se konkurentom kompaniji [[DeepMind]], i sprovodi istraživanja u oblasti umjetne inteligencije sa navedenim ciljem da promoviše i razvija [[Prijateljska umjetna inteligencija|prijateljsku umjetnu inteligenciju]] na način koji koristi čovječanstvu u cjelini. Organizaciju su osnovali u [[San Francisco|San Francisku]] krajem 2015. [[Elon Musk]], Sam Altman i drugi, koji su zajednički obećali milijardu američkih dolara. Musk je dao ostavku iz odbora u februaru 2018. godine, ali je ostao donator. Godine 2019. OpenAI LP dobio je investiciju od 1 milijarde američkih dolara od [[Microsoft]]a. == Historija == [[Datoteka:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|mini|380x380piksel| Zgrada ''The Pioneer Building'' u San Francisku, u kojoj se nalaze kancelarije OpenAI i Neuralink]] U decembru 2015, [[Elon Musk]], [[Sam Altman]] i drugi investitori najavili su osnivanje OpenAI-a i obećali više od 1 milijarde američkih dolara za taj poduhvat. Organizacija je navela da će "slobodno sarađivati" sa drugim institucijama i istraživačima tako što će svoje patente i istraživanja učiniti otvorenim za javnost.<ref>{{Cite web|url=https://blog.openai.com/introducing-openai/|title=Introducing OpenAI|date=12. 12. 2015|website=OpenAI Blog|access-date=19. 7. 2022|archive-date=24. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190224031626/https://blog.openai.com/introducing-openai/|url-status=dead}}</ref><ref name="bbc-giants">{{Cite news|title=Tech giants pledge $1bn for 'altruistic AI' venture, OpenAI|url=https://www.bbc.com/news/technology-35082344|access-date=19. 12. 2015|work=[[BBC News]]|date=12. 12. 2015}}</ref> OpenAI je 27. aprila 2016. objavio javnu beta verziju "OpenAI Gym", svoje platforme za istraživanje učenja s pojačanjem.<ref name=":0">{{Cite news|last=Dave Gershgorn|title=Elon Musk's Artificial Intelligence Group Opens A 'Gym' To Train A.I.|url=http://www.popsci.com/elon-musks-artificial-intelligence-group-opens-gym-to-train-ai|access-date=29. 4. 2016|work=Popular Science|date=27. 4. 2016}}</ref> OpenAI je 5. decembra 2016. izdao "Universe", softversku platformu za mjerenje i obuku opće inteligencije AI u svjetskoj ponudi igara, veb-sajtova i drugih aplikacija.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2016/12/05/openais-universe-is-the-fun-parent-every-artificial-intelligence-deserves/|title=OpenAI's Universe is the fun parent every artificial intelligence deserves|last=Mannes|first=John|work=TechCrunch|access-date=31. 12. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://universe.openai.com/|title=OpenAI - Universe|language=en-us|access-date=31. 12. 2016|archive-date=1. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101001551/https://universe.openai.com/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2016/12/05/openai_universe_reinforcement_learning/|title=Elon Musk-backed OpenAI reveals Universe – a universal training ground for computers|last=Claburn|first=Thomas|website=The Register|access-date=31. 12. 2016}}</ref> Musk je 21. februara 2018. dao ostavku na mjesto u odboru, navodeći "potencijalni budući sukob interesa" s razvojem umjetne inteligencije za Tesla automobile koji se samostalno voze, ali je ostao donator.<ref name="musk_resigns">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|last=Vincent|first=James|date=21. 2. 2018|website=The Verge}}</ref> U 2019. OpenAI je prešao iz neprofitnog u profitnu organizaciju sa ograničenim profitom. Kompanija je distribuirala kapital svojim zaposlenima<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-lp/|title=OpenAI LP|date=11. 3. 2019|website=OpenAI|language=en|access-date=21. 2. 2020}}</ref> i udružila se s [[Microsoft|Microsoft-om]], koji je najavio investicijski paket od 1 milijarde američkih dolara u kompaniju. OpenAI je tada najavio svoju namjeru da komercijalno licencira svoje tehnologije, s Microsoftom kao njegovim preferiranim partnerom.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/microsoft/|title=Microsoft Invests In and Partners with OpenAI to Support Us Building Beneficial AGI|date=22. 7. 2019|website=OpenAI|language=en|access-date=21. 2. 2020}}</ref> Od 2020. godine OpenAI ima sjedište u Mission District-u San Franciska i dijeli bivšu zgradu ''Pioneer Trunk Factory'' sa Neuralinkom, drugom kompanijom osnovanom od strane Muska.<ref name="technologyreview">{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/615181/ai-openai-moonshot-elon-musk-sam-altman-greg-brockman-messy-secretive-reality/|title=The messy, secretive reality behind OpenAI's bid to save the world|last=Hao|first=Karen|date=17. 2. 2020|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=9. 3. 2020}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=https://gizmodo.com/elon-musks-neuralink-sought-to-open-an-animal-testing-f-1823167674|title=Elon Musk's Neuralink Sought to Open an Animal Testing Facility in San Francisco|last=Conger|first=Kate|work=Gizmodo|access-date=11. 10. 2018|language=en-US}}</ref> U junu 2020, OpenAI je najavio [[GPT-3]], jezički model obučen na trilionima riječi s interneta. Također je najavio da će povezani [[Aplikativni programski interfejs|API]], nazvan jednostavno "API", činiti temelj njegovog prvog komercijalnog proizvoda. GPT-3 je usmjeren na odgovaranje na pitanja na prirodnom jeziku, ali također može prevoditi između jezika i koherentno generirati improvizirani tekst.<ref name="2020-06-11_Bloomberg">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-11/trillions-of-words-analyzed-openai-sets-loose-ai-language-colossus|title=Trillions of Words Analyzed, OpenAI Sets Loose AI Language Colossus|last=Vance|first=Ashlee|date=11. 6. 2020|work=[[Bloomberg News]]}}</ref> === Učesnici === * Izvršni direktor:<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2019-07-22/microsoft-openai|title=Microsoft to invest $1 billion in OpenAI|last=Bass|first=Dina|date=22. 7. 2019|work=Los Angeles Times|access-date=22. 7. 2019}}</ref> Sam Altman, bivši predsjednik startup akceleratora Y Combinator * Ilya Sutskever, direktor istraživanja, bivši Google stručnjak za mašinsko učenje<ref name="seattle-investors">{{Cite news|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|url=http://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|access-date=19. 12. 2015|work=[[The Seattle Times]]|date=13. 12. 2015}}</ref> * Tehnički direktor:<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2019/07/22/microsoft-invests-1-billion-in-openai-in-new-multiyear-partnership/|title=Microsoft invests $1 billion in OpenAI in new multiyear partnership|last=Etherington|first=Darrell|date=22. 7. 2019|work=TechCrunch|access-date=22. 7. 2019}}</ref> Greg Brockman, bivši CTO, 3. zaposlenik Stripea<ref name="seattle-investors" /> Ostali sponzori projekta su:<ref name="seattle-investors" /> * Reid Hoffman, suosnivač kompanije [[LinkedIn]]<ref name="mercury-back">{{Cite news|last=Liedtke|first=Michael|title=Elon Musk, Peter Thiel, Reid Hoffman, others back $1 billion OpenAI research center|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_29256196/elon-musk-peter-thiel-reid-hoffman-others-back|access-date=19. 12. 2015|work=[[San Jose Mercury News]]}}</ref> * Peter Thiel, suosnivač kompanije [[PayPal]]<ref name="mercury-back" /> * Jessica Livingston, osnivačica kompanije Y Combinator Kompanije: * Infosys, jedna od indijskih IT kompanija<ref>{{Cite news|title=Elon Musk, Infosys, others back OpenAI with $1 bn|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/elon-musk-infosys-others-back-openai-with-1-bn-115121200862_1.html|access-date=30. 8. 2019|work=Business Standard India|agency=IANS|publisher=Business Standard|date=12. 12. 2015}}</ref> * [[Microsoft]]ov odjel za usluge za [[računarstvo u oblaku]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/7/22/20703578/microsoft-openai-investment-partnership-1-billion-azure-artificial-general-intelligence-agi|title=Microsoft invests $1 billion in OpenAI to pursue holy grail of artificial intelligence|last=Vincent|first=James|date=22. 7. 2019|website=The Verge|access-date=23. 7. 2019}}</ref> Grupa je započela početkom januara 2016. sa devet istraživača. Prema sajtu ''[[Wired]]'', Brockman se sastao s Yoshuom Bengiom, jednim od osnivača pokreta dubokog učenja, i sastavio listu "najboljih istraživača u ovoj oblasti". Majkrosoft-ov Peter Lee izjavio je da trošak vrhunskog istraživača vještačke inteligencije premašuje cijenu najboljeg [[NFL]] kvoterbeka. Iako OpenAI isplaćuje plaće na korporativnom nivou (a ne na neprofitnom nivou), trenutno ne isplaćuje plaće istraživačima umjetne inteligencije uporedive s onima na Facebook-u ili Google-u. Ipak, Sutskever je izjavio da je voljan da napusti Google za OpenAI "djelomično zbog vrlo jake grupe ljudi i, u velikoj mjeri, zbog njegove misije". Brockman je izjavio da je "najbolja stvar koju sam mogao da zamislim da uradim je približavanje čovječanstva izgradnji prave vještačke inteligencije na siguran način". Istraživač OpenAI-a Wojciech Zaremba izjavio je da je odbio "lude" ponude od dva do tri puta veće tržišne vrijednosti da se umjesto toga pridruži OpenAI-ju.<ref name="wired_inside">{{Cite news|last=Cade Metz|title=Inside OpenAI, Elon Musk's Wild Plan to Set Artificial Intelligence Free|url=https://www.wired.com/2016/04/openai-elon-musk-sam-altman-plan-to-set-artificial-intelligence-free/|access-date=28. 4. 2016|work=[[Wired magazine]]|date=27. 4. 2016|language=en-US}}</ref> == Motivi == Neki naučnici, kao što su [[Stephen Hawking]] i Stuart Russell, izrazili su zabrinutost ako napredna umjetna inteligencija jednog dana stekne sposobnost da se redizajnira sve većom brzinom, da bi nezaustavljiva "eksplozija inteligencije" mogla dovesti do izumiranja ljudi. Musk karakterizira umjetnu inteligenciju kao "najveću egzistencijalnu prijetnju čovječanstvu".<ref>{{Cite news|last=Piper|first=Kelsey|title=Why Elon Musk fears artificial intelligence|url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/2/18053418/elon-musk-artificial-intelligence-google-deepmind-openai|access-date=10. 3. 2021|work=Vox|date=2. 11. 2018|language=en}}</ref> Osnivači OpenAI-a su organizaciju strukturirali kao neprofitnu kako bi mogli usredotočiti svoje istraživanje na stvaranje pozitivnog dugoročnog utjecaja na ljude.<ref name="bbc-giants" /> Musk i Altman su izjavili da su djelimično motivirani zabrinutošću oko egzistencijalnog rizika od umjetne opće inteligencije.<ref name="wired_inside" /><ref name="csmonitor">{{Cite news|last=Lewontin|first=Max|title=Open AI: Effort to democratize artificial intelligence research?|url=http://www.csmonitor.com/Technology/2015/1214/Open-AI-Effort-to-democratize-artificial-intelligence-research|access-date=19. 12. 2015|work=[[The Christian Science Monitor]]|date=14. 12. 2015}}</ref> OpenAI navodi da je "teško shvatiti koliko bi umjetna inteligencija na ljudskom nivou mogla biti od koristi društvu" i da je jednako teško shvatiti "koliko bi mogla naštetiti društvu ako bi se izgradila ili koristila pogrešno".<ref name="bbc-giants" /> Istraživanje o sigurnosti se ne može bezbijedno odlagati: „zbog iznenađujuće historije vještačke inteligencije, teško je predvidjeti kada bi vještačka inteligencija na ljudskom nivou mogla da dođe na dohvat ruke“.<ref>{{Cite news|last=Mendoza|first=Jessica|title=Tech leaders launch nonprofit to save the world from killer robots|url=http://www.csmonitor.com/Science/2015/1214/Tech-leaders-launch-nonprofit-to-save-the-world-from-killer-robots|work=[[The Christian Science Monitor]]}}</ref> OpenAI navodi da umjetna inteligencija "treba biti produžetak individualnih ljudskih volja i, u duhu slobode, što je moguće šire i ravnomjernije raspoređena...",<ref name="bbc-giants" /> i od koje je osjećaj izražen na drugim mjestima u odnosu na potencijalno ogromnu klasu proizvoda koji podržavaju umjetnu inteligenciju: „Jesmo li zaista voljni dopustiti da naše društvo infiltriraju autonomni softverski i hardverski agenti čiji su detalji o radu poznati samo nekolicini odabranih? Naravno da ne."<ref>{{Cite journal|last=Glenn W. Smith|date=10. 4. 2018|title=Re: Sex-Bots—Let Us Look before We Leap|journal=Arts|volume=7|issue=2|pages=15|doi=10.3390/arts7020015}}</ref> Kopredsjedavajući Sam Altman očekuje da će decenijama dug projekt nadmašiti ljudsku inteligenciju. Vishal Sikka, bivši izvršni direktor Infosys -a, izjavio je da je "otvorenost" u kojoj bi poduhvat "generalno proizveo rezultate u većem interesu čovječanstva" temeljni uslov za njegovu podršku, te da je OpenAI "veoma dobro u skladu s našim dugogodišnjim vrijednostima " i njihov "napor da se svrsishodno radi".<ref>{{Cite web|url=http://www.infosysblogs.com/infytalk/2015/12/openai_ai_for_all.html|title=OpenAI: AI for All|last=Vishal Sikka|authorlink=Vishal Sikka|date=14. 12. 2015|website=InfyTalk|publisher=[[Infosys]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222094518/http://www.infosysblogs.com/infytalk/2015/12/openai_ai_for_all.html|archive-date=22. 12. 2015|url-status=dead|access-date=22. 12. 2015}}</ref> Cade Metz iz ''Wired-a'' sugerira da korporacije kao što je [[Amazon.com|Amazon]] mogu biti motivirane željom da koriste [[softver]] i podatke otvorenog koda kako bi izjednačili teren protiv korporacija kao što su [[Google]] i [[Facebook]] koje posjeduju ogromne zalihe vlasničkih podataka. Altman navodi da će kompanije Y Combinator dijeliti svoje podatke sa OpenAI. U 2019. godini, OpenAI je postao profitna kompanija pod nazivom OpenAI LP kako bi osigurala dodatna sredstva dok je ostala pod kontrolom neprofitne organizacije pod nazivom OpenAI Inc u strukturi ograničenog profita,<ref name="capped-profit">{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/11/openai-shifts-from-nonprofit-to-capped-profit-to-attract-capital/|title=OpenAI shifts from nonprofit to 'capped-profit' to attract capital|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=10. 5. 2019|archive-date=16. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216202631/http://techcrunch.com/2019/03/11/openai-shifts-from-nonprofit-to-capped-profit-to-attract-capital/|url-status=dead}}</ref> koja je prethodno bila 501(c) (3) neprofitna organizacija.<ref name="medium">{{Cite web|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|last=Levy|first=Steven|date=11. 12. 2015|publisher=[[Medium (publishing platform)|Medium]]/[[Backchannel (blog)|Backchannel]]|access-date=11. 12. 2015|quote="Elon Musk: ...we came to the conclusion that having a 501(c)(3)... would probably be a good thing to do"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/gdb/status/848938670878900224|title=Yes, we're a 501(c)(3). As you mention in /r/ControlProblem, we will file our 990 later this year as required. Not yet sure of exact date.|last=Brockman|first=Greg|date=3. 4. 2017}}</ref> == Strategija == Musk je postavio pitanje: „Šta je najbolja stvar koju možemo učiniti da osiguramo da je budućnost dobra? Mogli bismo sjediti po strani ili podsticati regulatorni nadzor, ili bismo mogli sudjelovati s pravom strukturom s ljudima koji duboko brinu o razvoju umjetne inteligencije na način koji je siguran i koristan za čovječanstvo." Musk je priznao da "uvijek postoji određeni rizik da u stvarnim pokušajima da unaprijedimo (prijateljsku) umjetnu inteligenciju možemo stvoriti stvar za koju smo zabrinuti"; ipak, najbolja odbrana je „osnažiti što više ljudi da posjeduju umjetnu inteligenciju. Ako svi imaju moći umjetne inteligencije, onda ne postoji nijedna osoba ili mali skup pojedinaca koji mogu imati supermoć umjetne inteligencije.".<ref name="seattle-investors" /> Muskova i Altmanova kontraintuitivna strategija pokušavajući da smanje rizik da će umjetna inteligencija nanijeti ukupnu štetu, dajući ovaj pristup svima, kontroverzna je među onima koji se bave egzistencijalnim rizikom od umjetne inteligencije. Filozof Nick Bostrom skeptičan je prema Muskovom pristupu: "Ako imate dugme koje može učiniti loše stvari svijetu, ne želite ga dati svima."<ref name="wired_inside" /> Tokom razgovora 2016. o tehnološkoj singularnosti, Altman je rekao da "ne planiramo da objavimo sav naš izvorni kod" i spomenuo plan da se "dozvoli širokim dijelovima svijeta da biraju predstavnike u novi upravni odbor". Greg Brockman je izjavio da je „Naš cilj trenutno... jeste da uradimo najbolju stvar koju možemo da uradimo. Malo je nejasno." S druge strane, početna odluka OpenAI-a da zadrži GPT-2 zbog želje da se "pogriješi na strani opreza" u prisustvu potencijalne zloupotrebe, kritikovana je od strane zagovornika otvorenosti. Delip Rao, stručnjak za generisanje teksta, izjavio je sljedeće: "Ne mislim da je OpenAI proveo dovoljno vremena dokazujući da je GPT-2 zapravo opasan." Drugi kritičari su tvrdili da je otvorena publikacija neophodna da bi se repliciralo istraživanje i da bi se mogle pronaći protumjere.<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs|url=https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai|access-date=6. 3. 2020|work=The Verge|date=21. 2. 2019|language=en}}</ref> U poreskoj godini 2017. OpenAI je potrošio 7,9 miliona dolara, ili četvrtinu svojih funkcionalnih troškova, samo na računarstvo u oblaku.<ref>{{Cite news|title=Microsoft to invest $1 billion in OpenAI|url=https://www.reuters.com/article/us-microsoft-openai/microsoft-to-invest-1-billion-in-openai-idUSKCN1UH1H9|access-date=6. 3. 2020|work=Reuters|date=22. 7. 2019|language=en}}</ref> Poređenja radi, ukupni troškovi DeepMinda u 2017. su bili mnogo veći i iznosili su 442 miliona dolara. U ljeto 2018, samo obučavanje botova za video igru ''[[Dota 2]]'' zahtijevalo je iznajmljivanje 128.000 [[Centralna procesorska jedinica|procesora]] i 256 [[Grafički procesor|grafičkih procesora]] na Googleovim serverima na više sedmica. Mnogi vrhunski istraživači rade za Google Brain, DeepMind ili [[Meta Platforms|Facebook, Inc]], koji nude dioničke opcije koje neprofitne organizacije ne bi mogle ponuditi.<ref name="bloomberg arm">{{Cite news|last=Kahn|first=Jeremy|title=AI Research Group Co-Founded by Elon Musk Starts For-Profit Arm|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-11/ai-research-group-co-founded-by-musk-starts-for-profit-arm|access-date=6. 3. 2020|work=[[Bloomberg News]]|date=11. 3. 2019}}</ref> U junu 2019. OpenAI LP je prikupio milijardu dolara od [[Microsoft]]a, sumu koju OpenAI planira potrošiti "u roku od pet godina, a možda i mnogo brže".<ref>{{Cite news|last=Murgia|first=Madhumita|title=DeepMind runs up higher losses and debts in race for AI|url=https://www.ft.com/content/d4280856-b92d-11e9-8a88-aa6628ac896c|access-date=6. 3. 2020|work=[[Financial Times]]|date=7. 8. 2019}}</ref> Altman je izjavio da se čak i milijarda dolara može pokazati nedovoljnim i da bi laboratoriji na kraju moglo biti potrebno "više kapitala nego što je bilo koja neprofitna organizacija ikada prikupila" da bi postigla [[Vještačka opća inteligencija|vještačku opću inteligenciju]].<ref>{{Cite news|title=OpenAI Will Need More Capital Than Any Non-Profit Has Ever Raised|url=https://fortune.com/2019/10/03/openai-will-need-more-capital-than-any-non-profit-has-ever-raised/|access-date=6. 3. 2020|work=Fortune|language=en}}</ref> Oren Etzioni iz neprofitne organizacije Allen Institute for AI skeptično je gledao na tranziciju iz neprofitne u kompaniju sa ograničenim profitom, i složio se da je teško pridobiti vrhunske istraživače u neprofitnu organizaciju, ali je izjavio: "Ne slažem se s idejom da se neprofitna organizacija ne može takmičiti" i ukazao na uspješne niskobudžetne projekte OpenAI-a i drugih. "Kada bi veće i bolje finansirano uvijek bilo bolje, [[IBM]] bi i dalje bio broj jedan". Nakon tranzicije, javno objavljivanje naknada vrhunskim zaposlenicima u OpenAI LP više nije zakonski potrebno. Neprofitna organizacija, OpenAI Inc, jedini je kontrolni dioničar OpenAI LP. OpenAI LP, uprkos tome što je profitna kompanija, zadržava formalnu fiducijarnu odgovornost prema neprofitnoj povelji OpenAI Inc-a. Većini odbora OpenAI Inc-a zabranjeno je da ima finansijske udjele u OpenAI LP. Osim toga, manjinskim članovima sa udjelom u OpenAI LP zabranjeno je glasanje zbog sukoba interesa.<ref name="bloomberg arm" /> Neki istraživači su tvrdili da prelazak OpenAI LP-a na status profita nije u skladu s tvrdnjama OpenAI-a da "demokratizira" umjetnu inteligenciju.<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=Microsoft invests $1 billion in OpenAI to pursue holy grail of artificial intelligence|url=https://www.theverge.com/2019/7/22/20703578/microsoft-openai-investment-partnership-1-billion-azure-artificial-general-intelligence-agi|access-date=6. 3. 2020|work=[[The Verge]]|date=22. 7. 2019|language=en}}</ref> Novinar Vice Newsa napisao je da "općenito, nikada se nismo mogli osloniti na rizične kapitaliste za bolje čovječanstvo".<ref>{{Cite news|last=Haskins|first=Caroline|title=OpenAI's Mission to Benefit Humanity Now Includes Seeking Profit|url=https://www.vice.com/en_us/article/kzdyme/openais-mission-to-benefit-humanity-now-includes-seeking-profit|access-date=6. 3. 2020|work=[[Vice News]]|date=12. 3. 2019|language=en}}</ref> == Proizvodi i aplikacije == === Gym === ''Gym'' ima za cilj da pruži [[Benchmark|referentni standard]] opće inteligencije koji se lako postavlja sa širokim spektrom različitih okruženja – donekle slično, ali šire od ImageNet Large Scale Visual Recognition Challengea koji se koristi u istraživanju nadgledanog učenja – i tu se nada da će se standardizovati način u kojima su okruženja definirana u istraživačkim publikacijama umjetne inteligencije, tako da objavljeno istraživanje postaje lakše ponovljivo.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-gym-beta/|title=OpenAI Gym Beta|last=Greg Brockman|last2=John Schulman|date=27. 4. 2016|website=OpenAI Blog|publisher=OpenAI|language=en-us|access-date=29. 4. 2016}}</ref> Projekat tvrdi da pruža korisniku jednostavan interfejs. Od juna{{Razmaci}}2017, Gym se može koristiti samo sa [[Python (programski jezik)|Pythonom]].<ref>{{Cite web|url=https://gym.openai.com/|title=OpenAI Gym|website=GitHub|access-date=8. 5. 2017|archive-date=28. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128083037/https://gym.openai.com/|url-status=dead}}</ref> Stranice dokumentacije Gyma se ne održavaju od 2017. godine, i umjesto toga se rad fokusira na njenu GitHub stranicu.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/gdb/status/907855318591438848|title=Yep, the Github repo has been the focus of the project for the past year. The Gym site looks cool but hasn't been maintained.|last=Brockman|first=Greg|date=12 Sep 2017|website=@gdb|language=en|access-date=7. 11. 2017}}</ref> === RoboSumo === U [[Robot-sumo|RoboSumou]], virtuelni humanoidni roboti koji koriste "meta učenje" u početku nemaju znanje kako čak hodati, s obzirom na ciljeve učenja kretanja i guranja protivničkog agenta iz ringa. Kroz ovaj suprotstavljeni proces učenja, agenti uče kako da se prilagode promjenjivim uvjetima; kada je agent tada uklonjen iz ovog virtuelnog okruženja i smješten u novo virtuelno okruženje sa jakim vjetrovima, agent se učvršćuje da ostane uspravan, što sugeriše da je naučio kako da se balansira na generalizovan način.<ref>{{Cite news|title=OpenAI's Goofy Sumo-Wrestling Bots Are Smarter Than They Look|url=https://www.technologyreview.com/the-download/609117/openais-goofy-sumo-wrestling-bots-are-smarter-than-they-look/|access-date=2. 11. 2017|work=MIT Technology Review|language=en}}</ref> Igor Mordatch iz OpenAI-a tvrdi da konkurencija između agenata može stvoriti inteligencijsku "trku u naoružanju" koja može povećati sposobnost agenta da funkcionira, čak i izvan konteksta konkurencije. === Debate Game === OpenAI je 2018. pokrenuo igru Debate Game, koja uči mašine da raspravljaju o jednostavnim problemima pred ljudskim sucem. Svrha je istražiti može li takav pristup pomoći u reviziji odluka umjetne inteligencije i razvoju [[Objašnjiva umjetna inteligencija|objašnjive umjetne inteligencije]].<ref>{{Cite news|url=https://thenextweb.com/artificial-intelligence/2018/05/04/openais-debate-game-teaches-you-and-your-friends-how-to-lie-like-robots/|title=OpenAI's Debate Game teaches you and your friends how to lie like robots|last=Greene|first=Tristan|date=4. 5. 2018|work=The Next Web|access-date=31. 5. 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Why Scientists Think AI Systems Should Debate Each Other|url=https://www.fastcompany.com/40569116/why-scientists-think-ai-systems-should-debate-each-other|access-date=2. 6. 2018|work=Fast Company|date=8. 5. 2018}}</ref> === Dactyl === [[Dactyl]] koristi mašinsko učenje da obuči ''Shadow Hand'' ([[ruka]] robota nalik ljudskom) da manipuliše fizičkim objektima. Dactyl uči u potpunosti u simulaciji koristeći iste algoritme učenja uz pojačanje i kod za obuku kao OpenAI Five. OpenAI se pozabavio problemom objektne orijentacije koristeći randomizaciju domena, tj. simulacijski pristup koji izlaže učenika različitim iskustvima umjesto da pokušava da se uklopi u stvarnost. Postavka za Dactyl, osim što ima kamere za praćenje pokreta, ima i RGB kamere koje omogućavaju robotu da manipulira bilo kojim objektom samo s tim što ga vidi. 2018. OpenAI je pokazao da je sistem u stanju da manipuliše kocku i osmougaonu prizmu. OpenAI je 2019. pokazao da Dactyl može riješiti [[Rubikova kocka|Rubikovu kocku]]. Robot je mogao riješiti zagonetku u 60% slučajeva. Objekti poput Rubikove kocke se satoje od složene fizike koju je teže modelirati. OpenAI je ovo riješio poboljšanjem otpornosti Dactyla na perturbacije. Koristili su tehniku nazvanu ''Automatic Domain Randomization'' (ADR), tj. simulacijski pristup u kojem se beskonačno stvaraju sve teža okruženja. ADR se razlikuje od ručne randomizacije domena po tome što ne mora postojati čovjek za specificiranje raspona randomizacije.<ref>{{Cite arXiv|author1=OpenAI|title=Solving Rubik's Cube with a Robot Hand|eprint=1910.07113v1}}</ref> === Generativni modeli === ==== GPT ==== Originalni rad o generativnom predtreniranju (GPT) jezičkih modela napisali su [[Alec Radford]] i kolege, a objavljen je u preštampi na veb-sajtu OpenAI-a 11. juna 2018.<ref>{{Cite web|url=https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf|title=Improving Language Understanding by Generative Pre-Training|access-date=9. 6. 2020}}</ref> Rad je pokazao kako je generativni model jezika u stanju steći svjetsko znanje i obraditi duboke veze prethodnom obukom s dugim dijelovima uzastopnog teksta. ==== GPT-2 ==== [[Datoteka:GPT2-talks-about-GPT2.png|desno|mini| Primjer GPT-2 pisanja paragrafa na osnovu upita iz vlastitog članka na Wikipediji u februaru 2021.]] ''Generative Pre-trained Transformer 2'', opšte poznat po svom skraćenom obliku GPT-2, je nenadgledani model jezika transformatora i naslijednik GPT-a. GPT-2 je prvi put najavljen u februaru 2019. godine, sa samo ograničenim demonstrativnim verzijama koje su prvobitno objavljene za javnost. Puna verzija GPT-2 nije odmah objavljena zbog zabrinutosti zbog potencijalne zloupotrebe, uključujući aplikacije za pisanje lažnih vijesti.<ref name="gpt2-not-immediate-release">{{Cite news|last=Hern|first=Alex|title=New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators|work=The Guardian|date=14. 2. 2019|url=https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction|access-date=14. 2. 2019}}</ref> Neki stručnjaci su izrazili skepticizam da GPT-2 predstavlja značajnu prijetnju. Allenov institut za umjetnu inteligenciju odgovorio je na GPT-2 alatom za otkrivanje "neuralnih lažnih vijesti".<ref>{{Cite news|last=Schwartz|first=Oscar|title=Could 'fake text' be the next global political threat?|url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|access-date=16. 7. 2019|work=The Guardian|date=4. 7. 2019}}</ref> Drugi istraživači, poput Jeremyja Howarda, upozorili su na "tehnologiju koja će u potpunosti popuniti Twitter, e-poštu i web prozom koja zvuči razumno i kontekstualno, a koja bi ugušila sav drugi govor i bilo bi je nemoguće filtrirati".<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders|url=https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2|access-date=16. 7. 2019|work=The Verge|date=14. 2. 2019}}</ref> U novembru 2019. OpenAI je objavio kompletnu verziju GPT-2 jezičkog modela.<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/|title=GPT-2: 1.5B Release|date=5. 11. 2019|website=OpenAI|language=en|access-date=14. 11. 2019}}</ref> Nekoliko veb-sajtova održava interaktivne demonstracije različitih primjeraka GPT-2 i drugih modela transformatora.<ref>{{Cite web|url=https://transformer.huggingface.co/|title=Write With Transformer|access-date=4. 12. 2019|archive-date=4. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204060111/https://transformer.huggingface.co/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://talktotransformer.com/|title=Talk to Transformer|access-date=4. 12. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://creativeengines.ai/|title=CreativeEngines|access-date=25. 6. 2021|archive-date=3. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203201104/https://creativeengines.ai/|url-status=dead}}</ref> Autori GPT-2 tvrde da su modeli jezika bez nadzora učenici opće namjene, što je ilustrovano time što je GPT-2 postigao najsavremeniju preciznost i [[perpleksnost]] na 7 od 8 zadataka jednim potezom (tj. model nije dodatno obučen ni sa jednim specifičnim primjerom za ulaz/izlaz). Korpus na kojem je obučen, nazvan WebText, sadrži nešto više od 8 miliona dokumenata sa ukupno 40 GB teksta sa web adresa podijeljene na [[Reddit]] prijave s najmanje 3 glasa. GPT-2 izbjegava određene probleme kodiranja vokabulara pomoću tokena riječi korištenjem kodiranja para bajtova. Ovo omogućava predstavljanje bilo kojeg niza znakova kodiranjem i pojedinačnih znakova i tokena sa više znakova.<ref name="gpt2">{{Cite journal|title=Language Models are Unsupervised Multitask Learners|url=https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|access-date=4. 12. 2019|archive-date=12. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212223916/https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== GPT-3 ==== [[GPT|Generativno predtrenirani transformator 3]] ({{Jez-en|Generative Pre-trained Transformer 3}}) opšte poznat po svom skraćenom obliku GPT-3, nenadgledani je transformator jezički model i nasljednik GPT-2. Prvi put je opisan u maju 2020.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/openai/gpt-3|title=openai/gpt-3|date=29. 5. 2020|publisher=OpenAI|access-date=29. 5. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://analyticsindiamag.com/open-ai-gpt-3-language-model/|title=OpenAI Releases GPT-3, The Largest Model So Far|last=Sagar|first=Ram|date=3. 6. 2020|website=Analytics India Magazine|language=en-US|access-date=14. 6. 2020}}</ref> OpenAI je naveo da puna verzija GPT-3 sadrži 175 milijardi [[Vještačka neuronska mreža|parametara]],<ref name="gpt3" /> dva reda veličine veće u usporedbi sa 1,5 milijardi parametara<ref name="gpt2-with-quote">{{Cite journal|title=Language Models are Unsupervised Multitask Learners|url=https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|access-date=4. 12. 2019|quote="GPT-2, is a 1.5B parameter Transformer"|archive-date=12. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212223916/https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|url-status=dead}}</ref> u punoj verzij GPT-2 (iako je bilo GPT-3 modela koji su obučeni sa samo 125 miliona parametara). OpenAI je naveo da GPT-3 uspijeva u određenim zadacima "meta učenja". Može generalizirati svrhu jednog para ulaz-izlaz. U radu je dat primjer prevođenja i međujezičkog transfernog učenja između engleskog i rumunskog, te između engleskog i njemačkog.<ref name="gpt3">{{Cite arXiv|last1=Brown|title=Language Models are Few-Shot Learners|eprint=2005.14165}}</ref> GPT-3 je dramatično poboljšao rezultate u odnosu na GPT-2. OpenAI je upozorio da bi se takvo skaliranje jezičkih modela moglo približiti ili naići na osnovna ograničenja sposobnosti prediktivnih jezičkih modela.<ref name="zdnet-openai-statement">{{Cite news|last=Ray|first=Tiernan|title=OpenAI's gigantic GPT-3 hints at the limits of language models for AI|url=https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/|access-date=5. 6. 2020|work=ZDNet|date=2020|language=en}}</ref> Priprema obuke GPT-3-a zahtijevalo je nekoliko hiljada petaflop-dana{{Efn|Jedan petaflop-dan je približno jednako 10²⁰ neural net operacija.<ref>{{cite web |title=AI and Compute |url=https://openai.com/blog/ai-and-compute/#fn2 |date=16. 5. 2018 |last1=Amodei |first1=Dario |last2=Hernandez |first2=Danny |quote="A petaflop/s-day (pfs-day) consists of performing 10¹⁵ neural net operations per second for one day, or a total of about 10²⁰ operations. The compute-time product serves as a mental convenience, similar to kW-hr for energy."}}</ref>}} računanja, u poređenju sa desetinama petaflop-dana za puni GPT-2 model. Kao i kod svog prethodnika,<ref name="gpt2-not-immediate-release" /> potpuno obučeni model GPT-3 nije odmah pušten javnosti na osnovu moguće zloupotrebe, iako je OpenAI planirao omogućiti pristup putem plaćenog cloud [[Aplikativni programski interfejs|API]]-ja nakon dvomjesečne besplatne privatne beta koja je počela u junu 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-openai-sell-text-tool-it-said-was-dangerous-2020-6|title=The artificial intelligence company that Elon Musk helped found is now selling the text-generation software it previously said was too dangerous to launch|last=Eadicicco|first=Lisa|website=Business Insider|access-date=6. 7. 2020}}</ref> 23. septembra 2020. GPT-3 je licenciran isključivo za Microsoft.<ref>{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|title=OpenAI is giving Microsoft exclusive access to its GPT-3 language model|website=MIT Technology Review|language=en|access-date=24. 9. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2020/09/22/microsoft-gets-exclusive-license-for-openais-gpt-3-language-model/|title=Microsoft gets exclusive license for OpenAI's GPT-3 language model|date=22. 9. 2020|website=VentureBeat|language=en-US|access-date=24. 9. 2020|archive-date=8. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108090524/https://venturebeat.com/2020/09/22/microsoft-gets-exclusive-license-for-openais-gpt-3-language-model/|url-status=dead}}</ref> ==== Muzika ==== OpenAI MuseNet (2019) duboka je neuronska mreža obučena da predvidi naknadne muzičke note u [[MIDI]] muzičkim datotekama. Može da generiše pjesme sa deset različitih instrumenata u petnaest različitih stilova. Prema sajtu ''[[The Verge]]'', pjesma koju je generirao MuseNet ima tendenciju da počne razumno, ali onda pada u haos kako duže svira.<ref>{{Cite news|title=OpenAI's MuseNet generates AI music at the push of a button|url=https://www.theverge.com/2019/4/26/18517803/openai-musenet-artificial-intelligence-ai-music-generation-lady-gaga-harry-potter-mozart|access-date=8. 6. 2020|work=The Verge|date=april 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/musenet/|title=MuseNet|date=25. 4. 2019|publisher=OpenAI|access-date=8. 6. 2020}}</ref> OpenAI Jukebox (2020) algoritam je otvorenog koda za generiranje muzike sa vokalom. Nakon obuke sa 1,2 miliona uzoraka, sistem prihvata žanr, izvođača i isječak teksta i daje uzorke pjesama. OpenAI je naveo da pjesme "pokazuju lokalnu muzičku koherentnost, prate tradicionalne obrasce akorda", ali je priznao da pjesmama nedostaju "poznate veće muzičke strukture kao što su refreni koji se ponavljaju" i da "postoji značajan jaz" između džuboksa i muzike koju stvaraju ljudi. ''The Verge'' je naveo "Tehnološki je impresivno, čak i ako rezultati zvuče kao kašaste verzije pjesama koje bi mogle izgledati poznato", dok je ''Business Insider'' naveo "iznenađujuće, neke od rezultirajućih pjesama su privlačne i zvuče legitimno".<ref>{{Cite news|title=OpenAI introduces Jukebox, a new AI model that generates genre-specific music|url=https://www.theverge.com/2020/4/30/21243038/openai-jukebox-model-raw-audio-lyrics-ai-generated-copyright|access-date=8. 6. 2020|work=The Verge|date=30. 4. 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Stephen|first=Bijan|title=OpenAI introduces Jukebox, a new AI model that generates genre-specific music|url=https://www.businessinsider.com/jukebox-ai-music-generator-realistic-songs-machine-learning-algorithm-deepfakes-2020-5|access-date=8. 6. 2020|work=Business Insider|date=30. 4. 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/jukebox/|title=Jukebox|date=30. 4. 2020|publisher=OpenAI|access-date=8. 6. 2020}}</ref> ==== API ==== U junu 2020. OpenAI je najavio višenamjenski [[Aplikativni programski interfejs|API]] za koji je rekao da je "za pristup novim modelima vještačke inteligencije koje je razvio OpenAI" kako bi programeri mogli da ga pozovu za "bilo koji zadatak usmjeren vječkoj inteligenciji na engleskom jeziku".<ref name="tech_Tech">{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/|title=TechCrunch – Startup and Technology News|website=TechCrunch|access-date=11. 6. 2020|quote=If you’ve ever wanted to try out OpenAI’s vaunted machine learning toolset, it just got a lot easier. The company has released an API that lets developers call its AI tools in on “virtually any English language task.”}}</ref> ==== DALL-E i CLIP ==== [[Datoteka:DALL-E_sample.png|mini|360x360piksel| Slike koje je proizveo DALL-E unoseći tekst "profesionalna visokokvalitetna ilustracija himere-zmaja-žirafe. žirafa koja imitira zmaja. žirafa napravljena od zmaja." (orginalni unos na engleskom: "a professional high quality illustration of a giraffe dragon chimera. a giraffe imitating a dragon. a giraffe made of dragon.")]] DALL-E je model transformatora koji kreira slike iz tekstualnih opisa, koji je OpenAI otkrio u januaru 2021.<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/dall-e/|title=DALL·E: Creating Images from Text|date=5. 1. 2021}}</ref> CLIP radi suprotno: kreira opis za datu sliku.<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/clip/|title=CLIP: Connecting Text and Images|date=5. 1. 2021}}</ref> DALL-E koristi verziju GPT-3 od 12 milijardi parametara za tumačenje unosa prirodnog jezika (kao što je "zelena kožna torbica u obliku pentagona" ili "izometrijski prikaz tužne kapibare") i generiranje odgovarajućih slika. U stanju je da kreira slike realističnih objekata ("vitraž sa slikom plave jagode") kao i objekata koji ne postoje u stvarnosti ("kocka sa teksturom dikobraza"). Od marta 2021. API i kod CLIP-a nisu više dostupni. U martu 2021. OpenAI je objavio rad pod naslovom ''Multimodalni neuroni u umjetnim neuronskim mrežama'',<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/multimodal-neurons/|title=Multimodal Neurons in Artificial Neural Networks|date=4. 3. 2021}}</ref> gdje su prikazali detaljnu analizu CLIP (i GPT) modela i njihovih ranjivosti. Novi tip napada na takve modele opisan je u ovom radu.<blockquote>''"Mi se odnosimo na ove napade kao tipografske napade. Mi vjerujemo da napadi kao što su opisani iznad nisu jednostavno akademski problem. Iskorištavajući sposobnost modela da čita tekst na izdržljiv način, mi pronalazimo da čak i fotografije od rukom napisanog teksta često mogu nadmudriti model." – Multimodal Neurons in Artificial Neural Networks, OpenAI''</blockquote>U aprilu 2022. OpenAI je najavio DALL-E 2, ažuriranu verziju modela sa više realističnijim rezultatima.<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/dall-e-2/|title=DALL·E 2|website=OpenAI|language=en|access-date=6. 4. 2022}}</ref> ==== Microscope ==== OpenAI Microscope<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/microscope/|title=OpenAI Microscope|date=14. 4. 2020}}</ref> je kolekcija vizualizacija svakog značajnog sloja i neurona osam različitih modela neuronske mreže koji se često proučavaju u interpretabilnosti. Microscope je kreiran za jednostavnu analizu karakteristika koje se formiraju unutar ovih neuronskih mreža. Uključeni modeli su AlexNet, VGG 19, različite verzije Inceptiona i različite verzije CLIP Resneta.<ref>{{Cite web|url=https://microscope.openai.com/models|title=The OpenAI Microscope: Models|access-date=19. 7. 2022|archive-date=3. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191623/https://microscope.openai.com/models|url-status=dead}}</ref> ==== Codex ==== OpenAI Codex je potomak GPT-3 koji je dodatno obučen za kod iz 54 miliona GitHub repozitorija.<ref name="OAI-Codex">{{Cite news|last=Alford|first=Anthony|date=31. 8. 2021|title=OpenAI Announces 12 Billion Parameter Code-Generation AI Codex|work=InfoQ|url=https://www.infoq.com/news/2021/08/openai-codex/|access-date=3. 9. 2021}}</ref><ref name="VB-Codex">{{Cite news|last=Wiggers|first=Kyle|date=8. 7. 2021|title=OpenAI warns AI behind GitHub's Copilot may be susceptible to bias|work=[[VentureBeat]]|url=https://venturebeat.com/2021/07/08/openai-warns-ai-behind-githubs-copilot-may-be-susceptible-to-bias/|access-date=3. 9. 2021|archive-date=3. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203201912/https://venturebeat.com/business/openai-warns-ai-behind-githubs-copilot-may-be-susceptible-to-bias/|url-status=dead}}</ref> Najavljen je sredinom 2021. godine kao umjetna inteligencija koja omogućava alat za automatsko dovršavanje koda u programu GitHub Copilot.<ref name="VB-Codex" /> U augustu 2021. API je objavljen u privatnoj beta verziji.<ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-codex/|title=OpenAI Codex|last=Zaremba|first=Wojciech|authorlink=Wojciech Zaremba|date=10. 8. 2021|website=OpenAI|url-status=live|access-date=3. 9. 2021}}</ref> Prema OpenAI-ju, model je u stanju da kreira radni kod u preko desetine programskih jezika, i najefikasnije u Pythonu.<ref name="OAI-Codex" /> Pronađeno je nekoliko problema s greškama, nedostacima u dizajnu i sigurnosnim ranjivostima u Codexu.<ref>{{Cite news|last=Dickson|first=Ben|date=16. 8. 2021|title=What to expect from OpenAI's Codex API|work=[[VentureBeat]]|url=https://venturebeat.com/2021/08/16/what-to-expect-from-openais-codex-api/|access-date=3. 9. 2021|archive-date=3. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203201913/https://venturebeat.com/ai/what-to-expect-from-openais-codex-api/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Claburn|first=Thomas|date=25. 8. 2021|title=GitHub's Copilot may steer you into dangerous waters about 40% of the time – study|work=[[The Register]]|url=https://www.theregister.com/2021/08/25/github_copilot_study/|access-date=3. 9. 2021}}</ref> === Botovi za video igre i benčmarkovi === ==== OpenAI Five ==== OpenAI Five je ime tima od pet botova koje je izabrao OpenAI koji se koriste u video igrici ''Dota 2'' u takmičenju pet na pet. Ovaj team uči igrati protiv ljudskih igrača na visokom nivou i u potpunosti kroz algoritme pokušaja i greške. Prije nego što je postao tim od petero, prve javne demonstracije dogodile su se na takmičenju The International 2017, premijernom šampionskom turniru za igru, gdje je Dendi, profesionalni ukrajinski igrač, izgubio od bota u igrajući uživo u utakmici 1 na 1.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2017/8/14/16141938/dota-2-openai-bots-elon-musk-artificial-intelligence|title=My favorite game has been invaded by killer AI bots and Elon Musk hype|last=Savov|first=Vlad|date=14. 8. 2017|website=The Verge|access-date=25. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2017/08/11/openais-bot-beats-top-dota-2-player-so-badly-that-he-quits/|title=OpenAI's bot beats top Dota 2 player so badly that he quits|last=Frank|first=Blair Hanley|website=Venture Beat|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812065202/https://venturebeat.com/2017/08/11/openais-bot-beats-top-dota-2-player-so-badly-that-he-quits/|archive-date=12. 8. 2017|url-status=dead|access-date=12. 8. 2017}}</ref> Nakon meča, CTO Greg Brockman je objasnio da je bot naučio igrati igrajući protiv sebe u roku od dvije sedmice ukupnog vremena, te da je softver za učenje bio korak u pravcu stvaranja softvera koji može rješavati složene zadatke poput kirurga.<ref>{{Cite web|url=https://blog.openai.com/dota-2/|title=Dota 2|date=11. 8. 2017|website=blog.openai.com|access-date=12. 8. 2017|archive-date=11. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811235617/https://blog.openai.com/dota-2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.openai.com/more-on-dota-2/|title=More on Dota 2|date=16. 8. 2017|website=blog.openai.com|access-date=16. 8. 2017|archive-date=23. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223171009/https://blog.openai.com/more-on-dota-2/|url-status=dead}}</ref> Sistem koristi oblik učenja s pojačanjem, jer botovi uče tokom vremena igrajući mjesecima protiv sebe i stotine puta dnevno, a nagrađeni su za akcije kao što su ubijanje neprijatelja i uzimanje ciljeva na mapi.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-25/musk-backed-bot-conquers-e-gamer-teams-in-ai-breakthrough|title=A Bot Backed by Elon Musk Has Made an AI Breakthrough in Video Game World|last=Kahn|first=Jeremy|website=Bloomberg|access-date=27. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/06/27/bill-gates-openai-robots-beating-humans-at-dota-2-is-ai-milestone.html|title=Bill Gates says gamer bots from Elon Musk-backed nonprofit are 'huge milestone' in A.I.|last=Clifford|first=Catherine|date=28. 6. 2018|website=CNBC|access-date=29. 6. 2018}}</ref> U junu 2018. godine, sposobnost botova se proširila da igraju zajedno kao puni tim od pet članova. Uspjeli su pobijediti timove amaterskih i poluprofesionalnih igrača.<ref>{{Cite web|url=https://blog.openai.com/openai-five-benchmark/|title=OpenAI Five Benchmark|date=18. 7. 2018|website=blog.openai.com|access-date=25. 8. 2018|archive-date=13. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213165905/https://blog.openai.com/openai-five-benchmark/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/6/25/17492918/openai-dota-2-bot-ai-five-5v5-matches|title=AI bots trained for 180 years a day to beat humans at Dota 2|last=Vincent|first=James|date=25. 6. 2018|website=The Verge|access-date=25. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/8/6/17655086/dota2-openai-bots-professional-gaming-ai|title=The OpenAI Dota 2 bots just defeated a team of former pros|last=Savov|first=Vlad|date=6. 8. 2018|website=The Verge|access-date=7. 8. 2018}}</ref> Na takmičenju The International 2018, OpenAI Five je igrao u dva egzibiciona meča protiv profesionalnih igrača, ali je na kraju izgubio obje utakmice.<ref>{{Cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2018/08/24/openai_bots_eliminated_dota_2/|title=Game over, machines: Humans defeat OpenAI bots once again at video games Olympics|last=Quach|first=Katyanna|website=The Register|access-date=25. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.openai.com/the-international-2018-results/|title=The International 2018: Results|date=24. 8. 2018|website=blog.openai.com|access-date=25. 8. 2018|archive-date=24. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824131639/https://blog.openai.com/the-international-2018-results/|url-status=dead}}</ref> U aprilu 2019, OpenAI Five je pobijedio 2:0 u egzibicionom meču uživo u San Franciscu protiv [[OG (esport)|OG]]-a, aktuelnog svetskog šampiona u igri u to vrijeme.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/4/13/18309459/openai-five-dota-2-finals-ai-bot-competition-og-e-sports-the-international-champion|title=OpenAI's Dota 2 AI steamrolls world champion e-sports team with back-to-back victories|last=Statt|first=Nick|date=13. 4. 2019|website=The Verge|access-date=20. 7. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://openai.com/blog/how-to-train-your-openai-five/|title=How to Train Your OpenAI Five|date=15. 4. 2019|website=OpenAI Blog|access-date=20. 7. 2019}}</ref> Posljednje javno pojavljivanje bota bilo je kasnije tog mjeseca, gdje su igrali ukupno 42.729 utakmica u četverodnevnom otvorenom onlajn takmičenju, osvojivši 99,4% tih igara.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2019/04/22/openais-dota-2-bot-defeated-99-4-of-players-in-public-matches/|title=OpenAI's Dota 2 bot defeated 99.4% of players in public matches.|last=Wiggers|first=Kyle|date=22. 4. 2019|website=Venture Beat|access-date=22. 4. 2019|archive-date=11. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711151127/https://venturebeat.com/2019/04/22/openais-dota-2-bot-defeated-99-4-of-players-in-public-matches/|url-status=dead}}</ref> ==== GYM Retro ==== Gym Retro je platforma za istraživanje učenja s pojačanjem na video igrama. Gym Retro se koristi za istraživanje učenja s pojačanjem algoritama i generalizaciju studija. Prethodna istraživanja učenja s pojačanjem uglavnom su se fokusirala na optimizaciju agenata za rješavanje pojedinačnih zadataka. Gym Retro daje mogućnost generalizacije između igara sa sličnim konceptima, ali različitim izgledom. == Također pogledajte == * [[DeepMind]] * [[Future of Humanity Institue]] * [[Future of Life Institute]] * [[Machine Intelligence Reasearch Institute]] * [[OpenCog]] * [[Open Neural Network Exchange]] * [[Robotika s otvorenim kodom]] * [[Vicarious (kompanija)]] == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://openai.com/ Zvanični sajt] {{coord|37.7623|N|122.4148|W|region:US-CA_type:landmark|display=title}} {{Generativna umjetna inteligencija}} [[Kategorija:Istraživački instituti u Zaljevskom području San Franciska]] [[Kategorija:Umjetna inteligencija s otvorenim kodom]] [[Kategorija:Elon Musk]] [[Kategorija:Neprofitne organizacije sa sjedištem u San Francisku]] [[Kategorija:Laboratorije za umjetnu inteligenciju]] [[Kategorija:Organizacije koje se bave rizicima u vezi s ljudskom egzistencijom]] [[Kategorija:Egzistencijalni rizik od opće umjetne inteligencije]] [[Kategorija:Asocijacije za umjetnu inteligenciju]] [[Kategorija:Američke kompanije osnovane 2015.]] [[Kategorija:501(c)(3) organizacije]] [[Kategorija:2015. u Kaliforniji]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] iwql05zn7jmt2ofov9orkw6dldq2k63 0 517387 3915139 3703720 2026-07-28T21:42:21Z Astrameri 151645 3915139 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Vladimir Antolek | datum_rođenja = 22. juni 1905 | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = 2. juli 1988 | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR BiH]] | zanimanje = muzički pedagog, violončelist, profesor | godine_aktivnosti = 1927-1976 | nagrade = Spomen-diploma [[Muzička akademija u Sarajevu|Muzičke akademije u Sarajevu]] }} '''Vladimir Antolek''' ([[Zagreb]], 22. juni 1905. – [[Sarajevo]], 2. juli 1988.) bio je hrvatski, jugoslavenski i bosanskohercegovački violončelist i muzički pedagog. Porijeklom je iz [[Varaždinska županija|varaždinske]] porodice Antolek Orešek.<ref name=":0">{{Cite book|last=Kovačević|first=Krešimir|title=Muzička enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|year=1971|location=Zagreb}}</ref> == Biografija == Nakon završene klasične gimnazije, koju je pohađao u Zagrebu, upisao se na Pravni fakultet i Visoku školu Muzičke akademije u rodnom gradu gdje je 1930. diplomirao [[violončelo]] kod profesora [[Umberto Fabbri|Umberta Fabbrija]] postigavši nagradu [[Hrvatski glazbeni zavod|Hrvatskoga glazbenog zavoda]] - "''Vjekoslav Klaić''". Kao plodni umjetnik afirmirao se za studije na zagrebačkoj Muzičkoj akademiji 1922, i to kao član orkestra [[Zagrebačka filharmonija|Zagrebačke filharmonije]], 1925. kao član orkestra i opere [[Hrvatsko narodno pozorište u Zagrebu|Hrvatskog narodnog pozorišta u Zagrebu]], te 1927. kao član prvog orkestra i kvinteta Radio-stanice Zagreb. Usavršavanje je nastavio od 1931. kao francuski stipendist u [[Pariz]]u na ''École Normale de musique.'' Pod vodstvom P. Casalsa i njegova asistenta D. Alexaniana upoznao se sa modernom tehnikom violončela. Naročito su bili zapaženi nastupi s kvartetom pariških jugoslavenskih studenata (Lj. Špiler, K. Rupel. D. Ilin i V. Antolek) u Parizu i drugim francuskim gradovima (Châteauroux, Lyon, Marseille, Nice, Poitiers ) od 1931. od 1935. Taj kvartet je značajno doprinio afirmaciji jugoslavenske muzičke kulture u inostranstvu. Poslije je osnovao vlastiti [[gudački kvartet]] u Parizu, u kojem je prvu violinu svirao njegov sin Charles, student pariškog konzervatorija. U to vrijeme živio je u Parizu i unutrašnjosti [[Francuska|Francuske]] sve do dolaska u Sarajevo, gdje je djelovao i predavao na [[Muzička akademija u Sarajevu|Muzičkoj akademiji Sarajevo]] od 1957.<ref>{{Cite web|url=https://mas.unsa.ba/en/history|title=History {{!}} Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu|website=mas.unsa.ba|access-date=11. 3. 2025}}</ref> do odlaska u penziju 1976. godine, i to kao redovni profesor violončela, metodike violončela i [[Kamerna muzika|kamerne muzike]]. Kao član kvarteta (1947–1950) i klavirskog trija, te kao solist nastupao je u Parizu, Nancyju, [[Metz]]u, i [[Zürich]]u. Ističe se kao interpret djelâ jugoslavenskih kompozitora ([[Anton Lavrin|A. Lavrin]], [[Mladen Pozajić|M. Pozajić]], [[Ruben Radica|R. Radica]], [[Dane Škerl|D. Škerl]], B. Trudić), od kojih su mnoga u njegovoj interpretaciji doživjela prve izvedbe. Za svoj rad nagrađen je [[1976.|1976]]. godine Spomen-diplomom Muzičke akademije u Sarajevu.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://hbl.lzmk.hr/clanak/antolek-vladimir|title=ANTOLEK, Vladimir - Hrvatski biografski leksikon|website=hbl.lzmk.hr|access-date=11. 3. 2025}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak bosanskohercegovačkih pisaca]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}} {{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Antolek, Vladimir}} [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Rođeni 1905.]] [[Kategorija:Umrli 1988.]] [[Kategorija:Muzička akademija u Sarajevu]] [[Kategorija:Hrvatski violončelisti]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački violončelisti]] [[Kategorija:Jugoslavenski violončelisti]] 6vt0z2j6khbkgk7b8thvebh9pfdwsi2 0 521906 3915142 3802104 2026-07-29T05:49:31Z Mickie-Mickie 166484 ažuriranje podataka 3915142 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija | izvorno_ime = United Nations Economic and Social Council | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | karta = United Nations Economic and Social Council chamber New York City 2.JPG | veličina_karte = 250px | opis_karte = Dvorana Ekonomskog i socijalnog vijeća Ujedinjenih nacija, sjedište Ujedinjenih nacija, New York | skraćenica = | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = 26. juni 1945. | datum_gašenja = | vrsta = | status = | cilj = | glavno_sjedište = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | glavno_sjedište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | područje_utjecaja = | članstvo = | jezik = | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = Legalni status | lider_ime1 = Aktivan | lider_vrsta2 = Predsjednik | lider_ime2 = {{ZD|Alžir}} Amar Bendjama | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|https://ecosoc.un.org/en}} }} '''Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija''' (ECOSOC) jedan je od šest glavnih organa [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], odgovornih za koordinaciju ekonomskih i socijalnih oblasti organizacije, posebno u pogledu petnaest specijaliziranih agencija, osam funkcionalnih komisija i pet regionalnih komisija pod njenom jurisdikcijom. ECOSOC služi kao centralni forum za raspravu o međunarodnim ekonomskim i socijalnim pitanjima i formulisanje preporuka politika upućenih državama članicama i sistemu Ujedinjenih nacija.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/ecosoc/about/index.shtml |title=About ECOSOC |publisher=ECOSOC |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102164036/https://www.un.org/en/ecosoc/about/index.shtml |archive-date= Nov 2, 2019 }}</ref> Ima 54 člana.<ref>{{Cite web|url=https://sustainabledevelopment.un.org/hlpf/2020#vnrs|title=High-Level Political Forum 2020 (HLPF 2020) |website=Sustainable Development Knowledge Platform|access-date=27. 1. 2020}}</ref> Pored rotirajućeg članstva od 54 države članice UN-a, preko 1.600 nevladinih organizacija ima konsultativni status pri Vijeću kako bi učestvovalo u radu Ujedinjenih nacija.<ref>{{Cite book|last=Basu|first=Rumki|title=The United Nations|publisher=Sterling|year=2019|isbn=978-81-207-2775-5|page=83 |url=https://books.google.com/books?id=IjWMX9nCa0sC&pg=PA83 }}</ref> ECOSOC održava jednu četveronedeljnu sjednicu svake godine u julu, a od 1998. održava i godišnji sastanak u aprilu s ministrima finansija koji predvode ključne odbore [[Svjetska banka|Svjetske banke]] i [[Međunarodni monetarni fond|Međunarodnog monetarnog fonda]] (MMF). Pored toga, Politički forum visokog nivoa o održivom razvoju (HLPF), koji preispituje sprovođenje [[Ciljevi održivog razvoja|Ciljeva za održivi razvoj do 2030]], saziva se pod pokroviteljstvom Vijeća svakog jula.<ref>{{Cite web |title=Welcome to csonet.org {{!}} Website of the UN DESA NGO Branch. At your service |url=https://csonet.org/?menu=123 |access-date=11. 1. 2023 |website=csonet.org |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111170415/https://csonet.org/?menu=123 |archive-date=11. 1. 2023 }}</ref> Članovi ECOSOC-a odgovorni su za izbor izvršnog odbora [[UNICEF]]-a, vijeća [[Program Ujedinjenih nacija za razvoj|Programa Ujedinjenih nacija za razvoj]], odbora UNHCR-a i raznih komisija i drugih tijela pod svojom jurisdikcijom. ECOSOC je također odgovoran za zadatke kao što su pregled i ažuriranje UN-ove liste najmanje razvijenih zemalja.<ref>[https://undocs.org/en/E/1981/81 UN Document E/1981/81] Resolutions and decisions of the Economic and Social Council, organizational session for 1981, New York, 3-6 February 1981, 1st regular session of 1981, New York, 14 April - 8 May 1981. "1981/134. Elections, appointments and nominations to subsidiary and related bodies of the Council"</ref><ref>[https://undocs.org/en/A/RES/61/136 UN Document A/RES/61/136] Enlargement of the Executive Committee of the Programme of the United Nations High Commissioner for Refugees : resolution / adopted by the General Assembly</ref><ref>[https://undocs.org/en/E/2007/99 UN Document E/2007/99] Resolutions and decisions of the Economic and Social Council : organizational session for 2007, New York, 17 and 22 January, 6, 9 and 15 February, 2 and 15 March and 16 April 2007; resumed organizational session for 2007, New York, 25 and 26 April and 24 May 2007; substantive session of 2007, Geneva, 2-27 July 2007; resumed substantive session of 2007, New York, 4 and 17 October 2007 "2007/201. Elections, nominations, confirmations and appointments to subsidiary and related bodies of the Economic and Social Council"</ref> == Predsjednik == Predsjednik/Predsjednica Vijeća bira se na jednogodišnji mandat iz reda malih ili srednjih država zastupljenih u Vijeću na početku svake nove sjednice.<ref>{{cite web |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-07/27/c_137350465.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226173201/http://www.xinhuanet.com/english/2018-07/27/c_137350465.htm |url-status=dead |archive-date=26. 2. 2019 |title=UN ECOSOC Elects New President |author=Mu Xuequan |date=27. 7. 2018 |website=Xinhuanet |publisher=[[Xinhua News Agency]] |access-date=25. 2. 2019}}</ref> Predsjedavanje se rotira među regionalnim grupama Ujedinjenih nacija kako bi se osigurala jednaka zastupljenost.<ref>{{Cite web|title=United Nations Official Document, Rule 20.2|url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=E/5715/Rev.2|access-date=15. 9. 2020|website=United Nations|archive-date=10. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910222604/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=E/5715/Rev.2|url-status=dead}}</ref> Njegova Ekselencija [[Bob Rae]] izabran je za osamdesetog predsjednika Ekonomskog i socijalnog vijeća za sjednicu 2025. 25. jula 2024. [[Paula Narváez]], predstavnica Čilea, izabrana je za sedamdeset devetu predsjednicu Vijeća 27. jula 2023. Naslijedila je [[Lachezara Stoeva|Lachezaru Stoevu]], koja je izabrana za sedamdeset osmu predsjednicu Vijeća 25. jula 2022.<ref>{{Cite web |title=2022: H.E. Lachezara Stoeva (Bulgaria) |url=https://www.un.org/ecosoc/en/2022-He-lachezara-stoeva |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906090957/https://www.un.org/ecosoc/en/2022-He-lachezara-stoeva |archive-date=Sep 6, 2023 |website=Economic and Social Council United Nations}}</ref> naslijedivši [[Collen Vixen Kelapile|Collenu Vixen Kelapileu]] iz Bocvane.<ref name="president">{{Cite web |url=https://www.un.org/ecosoc/en/president-ecosoc |title=President of ECOSOC |website=ECOSOC|access-date=26. 7. 2018|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234124/https://www.un.org/ecosoc/en/president-ecosoc |archive-date= 26. 7. 2018 }}</ref> == Članstvo == Vijeće se sastoji od 54 države članice, koje svake godine bira Generalna skupština na preklapajuće trogodišnje mandate. Mjesta u Vijeću se raspoređuju osiguravajući pravednu geografsku rotaciju među regionalnim grupama Ujedinjenih nacija.<ref>{{cite web |title=Members |url=https://www.un.org/ecosoc/en/content/members |website=UNITED NATIONS ECONOMIC and SOCIAL COUNCIL |access-date=18. 9. 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/press/en/2019/ga12153.doc.htm |title=General Assembly Elects 19 Economic and Social Council Members to Terms Beginning 1 January 2020, Adopts Resolution Commemorating Signing of United Nations Charter |author=<!--Not stated--> |date=14. 6. 2019 |website=United Nations Meetings Coverage & Press Releases |publisher=United Nations |access-date=1. 1. 2020}}</ref> Odlazeći članovi imaju pravo na trenutni reizbor, a neka mjesta drže de facto stalni članovi. === Current members === {| class="wikitable" |- ! Mandat ! '''Afričke države''' ! Države Azija-Pacifik ! Istočnoevropske države ! '''Države Latinske Amerike i Kariba''' ! '''Zapadnoevropske i druge države''' |- |'''2025 – 2027'''<ref>{{Cite web |first=Dennis |last=Francis |author-link=Dennis Francis (diplomat) |title=Delighted to congratulate the newly elected members of the Economic and Social Council for the term 2025-2027 |url=https://x.com/UN_PGA/status/1799425203682041932 |date=8. 6. 2024 |access-date=16. 8. 2024 |publisher=UN GA President |via=X.com |location=New York City}}</ref> | {{ZID|Alžir}} <br /> {{ZID|Obala Slonovače}} <br /> {{ZID|Džibuti}} <br /> {{ZID|Južnoafrička Republika}} <br /> {{ZID|Tanzanija}} | {{ZID|Bangladeš}} <br /> {{ZID|Saudijska Arabija}} <br /> {{ZID|Šri Lanka}} <br /> {{ZID|Uzbekistan}} | {{ZID|Armenija}} <br /> {{ZID|Azerbejdžan}} | {{ZID|Antigva i Barbuda}} <br /> {{ZID|Dominikanska Republika}} <br /> {{ZID|Meksiko}} | {{ZID|Australija}} <br /> {{ZID|Austrija}} <br /> {{ZID|Kanada}} <br /> {{ZID|Finska}} <br /> {{ZID|Italija}} <br /> {{ZID|Nizozemska}} <br /> {{ZID|Švicarska}} |- style="border-top: 2px solid;" |'''2024 – 2026'''<ref>{{cite web |title=ECOSOC Membership by Year |url=https://research.un.org/en/unmembers/ecosocmembers |publisher=Dag Hammarskjöld Library |access-date=1. 1. 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Türkiye elected to UN Economic and Social Council |url=https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkiye-elected-to-un-economic-and-social-council-/2917951 |access-date=1. 1. 2024 |work=Anadolu Agency |date=8. 6. 2023}}</ref> | {{ZID|Kenija}} <br /> {{ZID|Mauritanija}} <br /> {{ZID|Nigerija}} <br /> {{ZID|Senegal}} <br /> {{ZID|Zambija}} | {{ZID|Japan}} <br /> {{ZID|Nepal}} <br /> {{ZID|Pakistan}} | {{ZID|Poljska}} <br /> Upražnjeno mjesto{{efn|Izbor između [[Sjeverna Makedonija|Sjeverne Makedonije]] i [[Rusija|Rusije]].|group=note}} | {{ZID|Haiti}} <br /> {{ZID|Paragvaj}} <br /> {{ZID|Surinam}} <br /> {{ZID|Urugvaj}} | {{ZID|Francuska}} <br /> {{ZID|Lihtenštajn}} <br /> {{ZID|Španija}} <br /> {{ZID|Turska}} <br /> {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- style="border-top: 2px solid;" |'''2023 – 2025''' | {{ZID|Bocvana}} <br /> {{ZID|Zelenortska Ostrva}} <br /> {{ZID|Kamerun}} <br /> {{ZID|Ekvatorska Gvineja}} | {{ZID|Kina}} <br /> {{ZID|Laos}} <br /> {{ZID|Katar}} <br /> {{ZID|Južna Koreja}} | {{ZID|Slovačka}} <br /> {{ZID|Slovenija}} | {{ZID|Brazil}} <br /> {{ZID|Kolumbija}} <br /> {{ZID|Kostarika}} | {{ZID|Švedska}} |- |'''Ukupno država''' 54 |'''14''' |'''11''' |'''6''' (trenutno 5, 1 upražnjeno) |'''10''' |'''13''' |} {{notelist|group=note}} == Reference == {{Refspisak}} {{Povelja UN-a}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije|Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije|Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 21anpziyrcq1kwqkrvr9l7e4e3m85ul 2 530372 3915180 3915059 2026-07-29T10:27:00Z Tulum387 155909 3915180 wikitext text/x-wiki Tragedija na Elbrusu 2026. bila je planinarska nesreća koja se dogodila u noći između 24. i 25. jula 2026. na planini Elbrus, najvišem vrhu Rusije i Evrope, u ruskoj republici Kabardino-Balkariji.[1] Tokom završnog uspona na vrh, sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine našla se u iznenadnom pogoršanju vremenskih uslova na nadmorskoj visini većoj od 5100 metara. U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije,[2][3] dok su dvojica planinara preživjela.[4] Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći je doprinijelo naglo pogoršanje vremenskih prilika, smanjena vidljivost i zdravstvene poteškoće izazvane velikom nadmorskom visinom.[5] Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije pokrenuo je istragu radi utvrđivanja svih okolnosti događaja.[6] Nesreća se smatra jednom od najvećih tragedija u historiji bosanskohercegovačkog alpinizma. Pozadina Elbrus (5642 m) neaktivni je vulkan smješten u zapadnom dijelu Kavkaza i najviši vrh Rusije i Evrope prema najšire prihvaćenoj geografskoj podjeli. Zbog relativno blagih padina njegova standardna pristupna ruta ne smatra se tehnički posebno zahtjevnom u poređenju s brojnim drugim visokim planinama. Međutim, velika nadmorska visina, izražen rizik od visinske bolesti i izuzetno promjenjivi vremenski uslovi čine Elbrus jednom od planina na kojoj se redovno događaju ozbiljne nesreće. Na planini tokom većeg dijela godine vladaju temperature ispod tačke smrzavanja, dok snažni vjetrovi i nagle promjene vremena mogu u kratkom vremenskom periodu dovesti do mećave, gotovo potpune smanjene vidljivosti i pojave fenomena poznatog kao bijela tama, pri kojem planinari gube mogućnost razlikovanja horizonta, tla i neba. Takvi uslovi znatno otežavaju orijentaciju i iskusnim penjačima, povećavajući rizik od dezorijentacije, pothlađivanja i pada. Velika nadmorska visina predstavlja dodatni faktor rizika. Iznad približno 5000 metara parcijalni pritisak kisika značajno opada, zbog čega organizam teže podnosi fizički napor. Zbog toga ekspedicije koje planiraju uspon na Elbrus u pravilu provode višednevnu aklimatizaciju, tokom koje se organizam postepeno prilagođava uslovima na velikoj nadmorskoj visini. Elbrus je među najposjećenijim visokim vrhovima u Evropi i dio je izazova poznatog kao Sedam vrhova (Seven Summits), zbog čega ga svake godine posjećuju hiljade planinara iz cijelog svijeta. Uprkos razvijenoj infrastrukturi i velikom broju organizovanih ekspedicija, na planini se gotovo svake godine bilježi veliki broj smrtnih slučajeva i akcija spašavanja, najčešće usljed iznenadnih promjena vremena, visinske bolesti ili gubitka orijentacije. Ekspediciju iz Bosne i Hercegovine činilo je sedam planinara iz Zenice. Njeni članovi bili su pripadnici Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro", a većina je iza sebe imala višegodišnje iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na vrhove više od 5000 metara nadmorske visine. Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, dok su organizacija puta i rezervacije izvršeni približno godinu dana prije polaska. Neposredno prije dolaska zeničke ekspedicije na Elbrus, uspon standardnom rutom uspješno je ostvarila šestočlana grupa Planinarsko-sportskog društva Zlatni ljiljan iz Sarajeva. Tokom osmodnevne ekspedicije izvršena su tri aklimatizaciona uspona, nakon čega su svi članovi grupe uspješno stigli na vrh. Njihov uspon potvrdio je da su vremenski uslovi na planini neposredno prije tragedije bili pogodni za penjanje, ali i da su se mogli naglo promijeniti u vrlo kratkom vremenskom periodu. Tok događaja Sedmočlana ekspedicija iz Zenice započela je završni uspon na Elbrus u petak, 24. jula 2026, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu planine. Prema dostupnim podacima, vremenski uslovi u trenutku polaska bili su povoljni za uspon, a grupa je napredovala prema planu. Tokom večernjih sati i noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena. Prema podacima ruskih meteoroloških službi i navodima istražnih organa, brzina vjetra značajno je porasla, dok su snježne padavine i gusta magla gotovo u potpunosti smanjile vidljivost. Usljed pogoršanja vremenskih prilika ekspedicija je izgubila planiranu rutu na visini većoj od 5100 metara.[7] Prema rekonstrukciji događaja koju je objavio Istražni komitet Ruske Federacije za Kabardino-Balkariju, kod dijela članova ekspedicije pojavili su se ozbiljni zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i ekstremnim vremenskim uslovima. Dvoje planinara više nije bilo sposobno za samostalno kretanje, zbog čega je grupa prekinula uspon i pokušala organizovati povratak. Kako se stanje pojedinih članova pogoršavalo, Kemal Vidimlić odlučio se samostalno spustiti prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe i zatražio pomoć. Istovremeno je Haris Adilović ostao uz preostale članove ekspedicije, pokušavajući im pružiti pomoć i održati grupu na okupu uprkos izrazito nepovoljnim vremenskim uslovima. Gorska služba spašavanja Zenica, koja je tokom ekspedicije održavala kontakt s grupom, primila je informacije o ozbiljnim poteškoćama nešto poslije ponoći, nakon čega je uspostavljena komunikacija s nadležnim službama u Rusiji. Prema kasnije objavljenim rezultatima istrage, prvi planinar koji je uspio sići do spasilačkih službi prijavio je da se najmanje dvoje članova ekspedicije nalazi u kritičnom stanju na visini od približno 5100 metara. Tokom spasilačke akcije utvrđeno je da su oni u međuvremenu preminuli, dok su spasioci na planini pronašli još jednog preživjelog i tijela preostalo troje nastradalih. Jedan od dvojice preživjelih, Haris Adilović, izjavio je nakon nesreće da se grupa nije suočila s tehničkim poteškoćama tokom uspona, već s izuzetno brzim pogoršanjem vremenskih prilika koje nije bilo predviđeno dostupnim meteorološkim prognozama. Naveo je da se ekspedicija zbog sve snažnijeg vjetra i pogoršanja uslova odlučila vratiti prije uspona na vrh, ali da je povratak otežan pojavom guste magle, niskih temperatura i zdravstvenim problemima. Istražni organi Ruske Federacije nisu utvrdili postojanje jednog pojedinačnog uzroka nesreće, već su kao moguće faktore naveli kombinaciju naglog pogoršanja vremenskih uslova, otežane orijentacije, velike nadmorske visine i zdravstvenog stanja pojedinih članova ekspedicije. Spasilačka akcija Nakon dojave o nesreći, Ministarstvo za vanredne situacije Ruske Federacije (MČS) pokrenulo je obimnu akciju traganja i spašavanja u kojoj su učestvovali pripadnici Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda, spasioci turističko-planinskog centra "Kavkaz.RF" i druge specijalizovane službe. Operacijom je rukovodio vođa spasilačkog tima Abdulah Gulijev. Akcija je izvođena u izrazito nepovoljnim vremenskim uslovima.[8] Snažni udari vjetra, niske temperature, mećava i gotovo potpuni gubitak vidljivosti više puta su primorali spasilačke ekipe da privremeno obustave potragu, koja je nastavljana čim bi vremenske prilike to dozvolile. Ambasador Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji Ivan Orlić izjavio je da je na području nesreće bio prisutan fenomen poznat kao bijela tama, meteorološka pojava karakteristična za visokoplaninska područja u kojoj usljed snijega, magle i difuzne svjetlosti dolazi do potpunog gubitka prostorne orijentacije. Prema njegovim riječima, u pojedinim fazama akcije učestvovalo je šesnaest spasilaca. Spasioci su najprije pronašli i evakuisali dvojicu preživjelih članova ekspedicije, kojima je ukazana hitna medicinska pomoć. Nakon toga započela je višednevna operacija pronalaska i izvlačenja tijela poginulih planinara. Preostala tijela pronađena su na području poznatom kao sedlo Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Njihova evakuacija odvijala se postepeno zbog nepovoljnih vremenskih prilika i visokog rizika za spasilačke ekipe. Po stabilizaciji vremena sva tijela uspješno su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim istražnim organima radi identifikacije i provođenja zakonom propisanih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu, a koji nije bio povezan s ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. Nakon završetka akcije, Ambasada Bosne i Hercegovine u Moskvi koordinirala je aktivnosti s ruskim institucijama u vezi s identifikacijom, izdavanjem potrebne dokumentacije i organizacijom transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Dvojica preživjelih planinara, nakon ukazane medicinske pomoći, otpuštena su iz zdravstvene ustanove i vraćena u Bosnu i Hercegovinu. Žrtve U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine: Alma Okanović, pripadnica Gorske službe spašavanja Zenica; Denis Okanović, pripadnik Gorske službe spašavanja Zenica; dr. Meliha Čaušević, članica Planinarskog društva "Vedro"; Nermin Talam, član Planinarskog društva "Vedro"; Almir Krivdić, član Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić, koji su nakon spašavanja zbrinuti u zdravstvenoj ustanovi zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i velikoj nadmorskoj visini. Većina članova ekspedicije imala je višegodišnje iskustvo u planinarenju i učestvovala je u brojnim usponima u Bosni i Hercegovini i inostranstvu, uključujući ekspedicije na planine više od 5000 m.n.v. Dio poginulih bio je aktivan u radu Gorske službe spašavanja Zenica, gdje su učestvovali u akcijama traganja, spašavanja i edukacije planinara. Meliha Čaušević, doktorica u zeničkoj kantonalnoj bolnici, koja je, osim profesionalne karijere, bila poznata i po učešću u visokogorskim ekspedicijama, godinu dana prije tragedije učestvovala je u usponu na vrh Kinabalu u Maleziji, u okviru zajedničke ekspedicije Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Istraga Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu s ciljem utvrđivanja svih okolnosti nesreće. Krivični postupak otvoren je prema članu 109, stav 3 Krivičnog zakona Ruske Federacije, koji se odnosi na prouzrokovanje smrti iz nehata dvije ili više osoba. Istražni organi izvršili su uviđaj na mjestu nesreće, prikupili izjave preživjelih učesnika ekspedicije i pripadnika spasilačkih službi, te započeli analizu meteoroloških podataka, komunikacije između članova ekspedicije i njihove planinarske opreme. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je nastupila nakon naglog pogoršanja vremenskih uslova, pri čemu su smanjena vidljivost, snažan vjetar i velika nadmorska visina doveli do dezorijentacije grupe i ozbiljnog pogoršanja zdravstvenog stanja pojedinih članova ekspedicije. Istražni komitet nije objavio dokaze koji bi ukazivali na tehnički kvar opreme ili druge vanjske okolnosti kao neposredan uzrok nesreće. Ekspedicija planinara iz Hercegovine U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga planinarska ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od planinara iz Gacka, Bileće i Trebinja. Cilj njihove ekspedicije bio je uspon na Kazbek i Elbrus. Članovi dvije ekspedicije susreli su se 24. jula 2026. na visini od približno 3800 metara, gdje su razmijenili informacije o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Obje grupe planirale su popeti vrh tokom iste noći. Hercegovačka ekspedicija započela je završni uspon prema planu, ali je na visini od približno 5400 metara odustala zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i izrazito slabe vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp njeni članovi nisu imali saznanja o sudbini zeničke grupe. Za nesreću su saznali narednog dana, nakon uspostavljanja komunikacije s drugim planinarima i spasilačkim službama. U kasnijim izjavama ocijenili su da je odluka o prekidu uspona bila donesena isključivo iz sigurnosnih razloga, navodeći da su se vremenski uslovi na velikim nadmorskim visinama pogoršavali izuzetno brzo. Svjedočenja članova hercegovačke ekspedicije predstavljala su jedan od izvora za rekonstrukciju meteoroloških prilika na Elbrusu u vrijeme nesreće i korištena su u medijskim izvještajima o događaju. Reakcije Nesreća je izazvala veliku pažnju javnosti u Bosni i Hercegovini i Rusiji, te brojne reakcije državnih institucija, planinarskih organizacija i javnih zvaničnika. Ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Elmedin Konaković potvrdio je da je Ministarstvo, putem Ambasade Bosne i Hercegovine u Moskvi, bilo u stalnom kontaktu s nadležnim ruskim institucijama radi pružanja konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije i organizacije transporta tijela poginulih u Bosnu i Hercegovinu. Premijer Federacije Bosne i Hercegovine Nermin Nikšić izrazio je saučešće porodicama stradalih i najavio pomoć institucija Federacije Bosne i Hercegovine u procesu identifikacije, transporta i sahrane poginulih planinara. Vlada Federacije Bosne i Hercegovine naknadno je proglasila Dan žalosti povodom tragedije. Saučešće porodicama poginulih uputili su članovi Predsjedništva Bosne i Hercegovine, predsjednici i premijeri entiteta, predstavnici kantonalnih i lokalnih vlasti, kao i brojne javne institucije, sportske organizacije i planinarska društva iz Bosne i Hercegovine i regiona. Oba planinarska saveza koja djeluju u entitetima BiH, Gorska služba spašavanja Zenica, Planinarsko društvo "Vedro" i druge planinarske organizacije objavile su saopćenja u kojima su izrazile saučešće porodicama poginulih i zahvalnost ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji traganja i spašavanja. Povodom nesreće zastave na više javnih ustanova u Zenici spuštene su na pola koplja, dok su u nekoliko gradova Bosne i Hercegovine organizovane komemoracije i upisivanje u knjige žalosti. Posljedice Nakon završetka spasilačke akcije tijela poginulih planinara transportovana su u Bosnu i Hercegovinu, gdje su obavljene identifikacija i pripreme za sahranu u skladu s važećim propisima. Tragedija je pokrenula raspravu među planinarskim organizacijama u Bosni i Hercegovini o sigurnosnim procedurama prilikom organizovanja visokogorskih ekspedicija, značaju pouzdanih meteoroloških prognoza, aklimatizacije i procjene rizika na velikim nadmorskim visinama. Predstavnici više planinarskih društava istakli su potrebu za dodatnim unapređenjem razmjene informacija o vremenskim uslovima, planovima evakuacije i komunikaciji između ekspedicija i spasilačkih službi tokom uspona na visoke planine. Također pogledajte Elbrus Gorska služba spašavanja Zenica Planinarsko društvo "Vedro" Planinarenje u Bosni i Hercegovini Visinska bolest Planinarska nesreća Reference Sastanak ekstremne desnice u Potsdamu 2023. Dana 25. novembra 2023, grupa uglavnom krajnje desnih aktivista sastala se u vili Adlon na jezeru Lehnitz u [[Potsdam|Potsdamu]], u Njemačkoj. Na sastanku je austrijski aktivist [[Martin Sellner]] predstavio plan za [[Deportacija|deportaciju]] određenih grupa stanovništva, koji je nazvao "[[Remigracija|remigracijom]]". Plan je obuhvatao [[Tražilac azila|tražioce azila]], strance s [[Boravišna dozvola|dozvolom boravka]] i njemačke državljane koji, prema njegovoj formulaciji, nisu "[[Kulturalna asimilacija|asimilirani]]". Sastanku su prisustvovali članovi njemačke [[Alternativa za Njemačku|Alternative za Njemačku]], zatim predstavnici [[Kršćansko-demokratska unija|Kršćansko-demokratske unije]], stranke [[Werteunion]], kao i pripadnici Identitarnog pokreta i drugih krajnje desnih krugova. Sadržaj sastanka otkrila je istraživačka novinarska organizacija Correctiv, koja je svoje nalaze objavila 10. januara 2024. Objavljivanje ovih informacija, kao i veze između AfD-a i drugih krajnje desnih aktera, izazvali su široko ogorčenje u njemačkoj javnosti. U brojnim gradovima održani su masovni protesti protiv planova o kojima se govorilo na sastanku. Nakon toga otvorena je i politička rasprava o mogućoj zabrani AfD-a, te o mogućim isključenjima članova CDU-a koji su prisustvovali sastanku. Neki učesnici sastanka podnijeli su tužbe protiv izvještaja Correctiva. U februaru 2024. Ulrich Vosgerau ostvario je djelimičan uspjeh, jer je sud presudio u njegovu korist po jednoj od tri sporne tačke, ali to nije obuhvatilo ključne navode iz izvještaja. U januaru 2025. pokrenuta su još dva nova pravna postupka. == Pozadina == Poziv na sastanak uputili su Gernot Mörig i Hans-Christian Limmer, iako Limmer lično nije prisustvovao događaju. Mörig je ranije bio vođa organizacije Freibund, mladog udruženja povezanog s njemačkom krajnjom desnicom, a potom je predvodio Heimattreue Deutsche Jugend, krajnje desnu i neonacističku organizaciju. Limmer je bivši savjetnik u konsultantskoj firmi Roland Berger, poznat po preuzimanju lanca pekara BackWerk i ulaganjima u kompanije iz oblasti sistemskog ugostiteljstva. Pozivnica je najavljivala "masterplan" i govor Martina Sellnera. Učesnici su trebali uplatiti najmanje 5.000 eura. Iako je sastanak bio zamišljen kao tajan, Correctiv je došao do primjerka pozivnice i, uz pomoć anonimnih izvora i video-snimaka iz unutrašnjosti hotela, rekonstruisao sadržaj sastanka. Prema navodima Correctiva, među 22 prisutna nalazili su se Martin Sellner, Roland Hartwig, Gerrit Huy, Ulrich Siegmund, Tim Krause, Ulrich Vosgerau, Mario Müller, Alexander von Bismarck, Simone Baum, Michaela Schneider, Silke Schröder, Henning Pless, Gernot Mörig, njegova supruga Astrid Mörig, njihov sin Arne Friedrich Mörig, Wilhelm Wilderink, Mathilda Huss, Hans-Ulrich Kopp, Erik Ahrens, Christoph Hofer, te još dvoje službenika, jedan član identitarnog pokreta i jedan ljekar. Nekoliko dana nakon objave, drugi medijski i istraživački izvori tvrdili su da je sastanak možda bio sedmi u nizu sličnih okupljanja. Navodno pismo koje je Mörig pripremio zahvaljivalo je predsjedniku AfD-a Tinu Chrupalli na učešću na sastanku iz 2021. godine, koji je označen kao peti, dok je šesti bio planiran za narednu godinu. Chrupalla nije komentarisao te navode, ali je njegovo učešće na tom ranijem sastanku potvrdilo više članova AfD-a. == Sadržaj plana == Sellnerov takozvani "masterplan za remigraciju" predviđao je preseljenje tri skupine ljudi iz Njemačke: tražioce azila, strance s pravom boravka i neasimilirane njemačke državljane. Prema njegovom objašnjenju, za to bi se koristili posebno prilagođeni zakoni kako bi se na te osobe vršio pritisak da se asimiliraju i napuste zemlju. Plan je predstavljen kao dugoročan projekat koji bi trajao decenijama. Sellner je iznio i ideju o "model-državi" u Sjevernoj Africi, u koju bi moglo biti premješteno i do dva miliona ljudi, zajedno s onima koji bi im pružali pomoć. U tom kontekstu govorio je i o takozvanim "etničkim izborima", tvrdeći da osobe s migrantskim porijeklom češće glasaju za stranke naklonjene migraciji. Prema navodima Correctiva, takvo razmišljanje bi, ako bi se sprovelo, dovelo u pitanje pravo glasa za oko 20 miliona ljudi u Njemačkoj. U izvještaju je navedeno i da bi plan uključivao investicije u influencer projekte, propagandu i kampanje za promjenu javnog mnijenja. Razmatrane su i ideje o diskreditaciji Saveznog ustavnog suda Njemačke, osporavanju demokratskih izbora, suprotstavljanju javnim medijima i uticaju na mlade putem sadržaja koji bi izgledao poput "normalnih političkih teza". Koncepcija "remigracije kroz potiskivanje" nije bila nova. Björn Höcke je još 2018. godine u svojoj knjizi pozvao na "čišćenje" ljudi koje je opisivao kao kulturno strane u Njemačkoj. Kasniji sudski postupci pokazali su da Correctiv u svojim navodima nije tvrdio da je na sastanku izričito razmatrana deportacija njemačkih državljana. Ipak, izvještaj je u njemačkoj javnosti imao snažan odjek, a sud u Hamburgu je 19. decembra 2025. ocijenio da je objava prihvatljiva. == Reakcije == Objava o sastanku izazvala je masovne proteste širom Njemačke i pozive na zabranu AfD-a. U više njemačkih gradova okupljale su se hiljade demonstranata, a samo u Minhenu je tokom vikenda 20. januara protestovalo oko 100.000 ljudi. Prema nekim procjenama, u protestima je između 19. i 21. januara učestvovalo do 1,4 miliona ljudi. Nakon početka protesta, AfD je zabilježio blagi pad u nekoliko anketa, a taj trend se nastavio i tokom februara. U Austriji je FPÖ također imala pad u anketama koje su sredinom januara sprovele tri različita instituta, iako je zadržala vodeću poziciju. '''Sudbina neupućenih''', poznata i kao '''sudbina neevangelizovanih''', eshatološko je pitanje o konačnoj sudbini ljudi koji nisu bili izloženi određenoj teologiji ili doktrini i stoga nisu imali priliku da je prihvate. Pitanje glasi: da li će oni koji nikada nisu čuli za zahtjeve postavljene kroz božanska otkrivenja biti kažnjeni zbog toga što se nisu pridržavali tih zahtjeva. Ovo pitanje se ponekad razmatra zajedno sa sličnim pitanjem o sudbini nevjernika. Različite vjerske tradicije daju različite odgovore; u zapadnom kršćanstvu sudbina neupućenih povezana je sa pitanjem prvobitnog grijeha. Pošto neki tvrde da stroga tumačenja vjerskih tekstova zahtijevaju oštru kaznu za one koji nikada nisu čuli za tu religiju, ovo pitanje se ponekad koristi kao argument protiv postojanja Boga i generalno se smatra proširenjem ili podtemom problema zla. == Kršćanstvo == U Bibliji, sv. Pavao uči da "paganima možda ne pripada Zakon, ali Zakon je ipak utkan u njihova srca, i da Isus sudi ljudima prema onome što je u njihovim srcima".<ref>Rimljanima, 2:10-15. A slava i čast i mir svakome, koji čini dobro, najprije Židovu, onda i Grku. Jer Bog ne gleda, tko je tko. Kojigod bez zakona sagriješiše, bez zakona će i propasti, i kojigod sagriješiše pod zakonom, po zakonu će se suditi. Jer pred Bogom nijesu pravedni oni, koji slušaju zakon, nego će se oni proglasiti pravedni, koji vrše zakon. Jer kad neznabošci, koji nemaju zakona, po naravi čine ono, što je po zakonu, onda su oni, koji nemaju zakona, sami sebi zakon. Oni dokazuju, da je ono, što zakon zapovijeda, napisano u srcima njihovim. Savjest njihova svjedoči im, i misli, koje se među sobom tuže ili i brane..."</ref> U ranoj Crkvi, Justin Mučenik je učio da su oni koji žive prema '''logosu''' hrišćani, iako možda ne znaju za Isusa Hrista. Tertulijan je tvrdio da je Hristos sišao u Had da prenese Dobru Vijest, dok su Klement Aleksandrijski, Origen i Atanazije tvrdili da je "Isus oslobodio iz pakla Jevreje i nejevreje koji su prihvatili evanđelje i da se evangelizacija nakon smrti nastavlja i danas". Augustin Hiponski je vjerovao da su neevangelizovani osuđeni na pakao, dok je Toma Akvinski smatrao da oni "odgajani u šumi ili među vukovima" dobijaju "evanđeosku poruku čudesnim putem". Teolog Džon Sanders je primjetio da "iako je Božija odluka po ovom pitanju konačna, Crkva se nikada nije slagala o prirodi te odluke". Sanders i Klark Pinok zagovaraju poziciju poznatu kao '''inkluzivizam''', prema kojoj mnogi neevangelizovani dobijaju spasenje jer imaju vjeru u Boga onako kako ga poznaju (na primjer kao Hindusi ili Muslimani), i oni su spašeni Hristovim djelom. === Rimokatoličanstvo === Rimokatolička Crkva uči da Bog spašava nekrštene kroz sredstvo poznato samo njemu. Što se tiče djece koja umru bez krštenja, Vatikan ističe da postoji opravdana nada da će nekrštena djeca biti spašena i uživati u blaženom viđenju Boga. Naglašava se da je obični put spasenja kroz sakrament krštenja, ali Božija milost može djelovati i izvan tog sredstva. Katolička Crkva vjeruje da je Isus Hristos stekao spasenje "za sve ljude svojom smrću na krstu, ali da neki mogu odbiti da ga prihvate". Spasenje dolazi od Boga, ali Crkva je "majka" i "učiteljica" vjernika. Sve spasenje dolazi kroz Crkvu, koja posreduje Hristovo spasenje kroz sakramente. Kršćansko krštenje je potrebno za spasenje, a u odsustvu ritualnog krštenja moguće je spasenje kroz '''krštenje želje ili krštenje krvi''' (mučeništvo). Potrebni su i iskrena vjera i ljubav, kao i smrt u stanju milosti. Katoličko učenje dopušta spasenje onima koji su u iskrenoj neznanju o Crkvi, ali "traže istinu i vrše Božiju volju po svom razumevanju". Tradicionalno, katolički teolozi navode četiri tačke potrebne za spasenje, sa posljednje dvije koje su neophodne ako je Evangđelje propovijedano u toj zemlji: # Postoji samo jedan Bog. # Bog nagrađuje dobre i kažnjava zle. # Bog je Sveta Trojica: Otac, Sin i Sveti Duh. # Bog Sin, Isus Hristos, postao je čovjek, bio razapet, umro i vaskrsao. Neokršteni katekumeni mogu biti spašeni ako žele da prime krštenje, iskreno se kaju i imaju pravu vjeru. === Reformirano hrišćanstvo === U reformisanom hrišćanstvu pitanje je da li oni koji nisu čuli za Evangđelje dobijaju spasenje ili osudu. Crkva Hrišćanskih Reformisanih, u sahranama, moli za one koji su živjeli grešno, kao i za one koji nisu poznati kao hrišćani, preporučujući ih Božijoj milosti. === Anglikanstvo === Crkva Engleske, majka Anglikanske zajednice, ima molitvu za preminule neupućene: "Bože beskrajne milosti i pravde, koji si stvorio čovjeka na svoj lik i ništa što si stvorio ne mrziš, radujemo se tvojoj ljubavi prema svim stvorenjima i preporučujemo čovječanstvo tebi, da u njima bude izvršena tvoja volja". === Metodizam === Metodistički biskup Vilard Frensis Malaliju je pisao da spasenje postoji za sve koji su dovoljno moralno odgovorni i koji su čuli za spas, ali i da su djeca i neodgovorni spašeni Božijom milošću kroz Hristovo djelo. Metodistička Crkva moli za nekrštenu djecu i one koji nisu ispovjedali hrišćansku vjeru, tražeći Božiju milost za njih. === Baptističke crkve === Generalni baptisti vjeruju da sva mala djeca koja umru prije nego što su sposobna da biraju između dobra i zla, bez obzira na vjeru roditelja, bivaju spašena Božijom milošću i Hristovim zaslugama. === Crkva Isusa Hrista svetaca posljednjih dana (Mormoni) === Mormoni vjeruju da oni koji umru bez znanja o njihovoj teologiji dobijaju priliku da spoznaju evanđelje u duhovnom svijetu. Bog je omogućio da svi ljudi imaju priliku da čuju evanđelje i da izaberu da li će ga prihvatiti. Djeca ne rađaju sa krivicom, jer je Isus Hristos iskupio "prvobitni grijeh". Svi su odgovorni samo za sopstvene grijehe nakon dostizanja dobi odgovornosti. Samo "sinovi propasti" koji odbiju Isusa nakon što ga upoznaju sigurno, idu u oblik pakla zvan '''spoljašnja tama'''. === Jehovini svjedoci === Vjeruju da su ljudi nasledili grijeh i smrt od Adama i da je Isus poslat da ih iskupljuje. Vjeruju da je vjera u Isusa jedini put spasenja, ali oni koji nisu imali priliku da čuju njihovu poruku neće automatski biti kažnjeni; njihova sudbina je u Božijoj ruci. Djeca Jehovinih svjedoka mogu biti spašena i bez krštenja. === Hrišćanski univerzalizam === Hrišćanski univerzalizam uči da će svi ljudi biti spašeni i obnovljeni u ispravnom odnosu sa Bogom. Ova škola teologije smatra da će konačno svako biti pomiren s Bogom. === Islam === U islamu postoji slično pitanje. Opšte je prihvaćeno da oni koji nisu čuli za Objavu u Kur'anu neće automatski biti kažnjeni. Osnovni kriterijumi spasenja su vjera u jednog Boga, Sudnji dan, prihvatanje i poslušnost onome što je u Kur'anu i dobra djela. Jedan stav je da će Allah testirati takve osobe na Dan vaskrsenja: ako poslušaju, ući će u Raj, a ako ne poslušaju, ući će u Pakao. Drugi stav je da oni koji nisu čuli poruku odgovaraju moralnom zakonu: oni koji ne postupaju po zdravom razumu neće biti kažnjeni, dok će oni koji svjesno krše Božje zakone biti kažnjeni. Takođe se razmatra i slučaj onih koji su neispravno evangelizovani – ljudi koji su dobili iskrivljenu verziju vjere – koji će biti suđeni kao da nikada nisu čuli pravu poruku. === Budizam === U budizmu se vjeruje da će sva bića, evangelizovana ili ne, nastaviti da se reinkarniraju dok ne dostignu Nirvanu. Međutim, smatra se nevjerovatnim da će neko odmah postići prosvjetljenje bez ikakvog prethodnog znanja o budizmu. == Reference == Atrioventricular septal defect - Atrioventrikularni septalni defekt - pretkomorsko-komorski? Ovo je lista fotografija koje se smatraju najvažnijim u istraživanjima gdje mjerodavni izvori preispituju historiju ovog medija, bez ograničenja na vremenski period, regiju, žanr, temu ili druge specifične kriterije. Ove slike se mogu nazivati najvažnijim, najikoničnijim ili najuticajnijim, te smatraju se za ključne slike u historiji fotografije. ==19. vijek== === Prije 1850. === {| class="wikitable" |+ !Fotografija !Izvorni naziv !Prevod na bosanski !Datum !Autor !Mjesto !Format !Bilješke !Citirana/e studija/e |- |[[File:Untitled (point de vue), Niépce 1827 — HRC 2020 (cropped).jpg|border|frameless]] |''Point de vue du Gras'' |''Pogled s prozora na Le Gras'' |1826. |[[Nicéphore Niépce]] |[[Saint-Loup-de-Varennes]], [[Francuska]] |[[Kalaj|Kalajna]] ploča premazana [[Bitumen|bitumenom]] |Smatra se za najstariju sačuvanu fotografiju snimljenu kamerom.<ref name="fCzsh" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:William Henry Fox Talbot, Windows From Inside South Gallery, Lacock Abbey, 1835 (cropped).jpg|border|frameless]] |''Windows From Inside South Gallery'' |''Prozori iz unutrašnjosti Južne galerije{{Efn|Talbot's 1835 photograph has also been referred to as ''Lacock Oriel Window (Latticed Window)''<ref group="s" name="oxford-companion"/> or simply ''Latticed Window''.<ref name="5cK1y"/>||name=}}'' |Avgust 1835. |[[Henry Fox Talbot|William Henry Fox Talbot]] |[[Lacock]], [[Engleska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] |Negativ fotogeničkog crteža |Najraniji zabilježeni fotografski negativ i najranija sačuvana fotografija na papiru.<ref name="oriel-window" /><ref name="Windows From Inside" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Daguerreotype Daguerre Atelier 1837.jpg|frameless]] |''The Artist's Studio'' |''Umjetnički studio'' |1837. |[[Louis Daguerre]] |[[Pariz]], Francuska |[[Dagerotipija]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|border|frameless|220x220px]] |''Boulevard du Temple'' |''[[Boulevard du Temple (photograph)|Boulevard du Temple]]'' |1838. |Louis Daguerre |[[Pariz]], Francuska |Dagerotipija |Najranija sačuvana fotografija na kojoj su prikazani ljudi: osoba koja radi kao čistač cipela i mušterija.<ref name="birth of the daguerrotype" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Hippolyte Bayard - Drownedman 1840.jpg|border|frameless]] |''Self‐Portrait as a Drowned Man'' |''Autoportret utopljenika''{{Efn|Also known as ''Le Noyé'' ({{Lit|The drowned man}}).}} |18. oktobar 1840. |[[Hippolyte Bayard]] |Pariz, Francuska<ref>{{Cite book |last=Lerner |first=Jullian |title=Experimental self-portraits in early French photography |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-5013-4495-4 |series=Routledge history of photography |location=Abingdon, Oxon New York |pages=27}}</ref> |Direktni pozitiv |Vjerovatno najranija stažirana fotografija, koja je napravljena kao protest protiv očiglednog ignorisanja francuske vlade prema izumu njegovog fotografskog procesa.<ref>{{Citation |last=Fletcher |first=Jane |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=staged photography |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-1462 |access-date=2024-02-16 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |last=Keeler |first=Nancy B. |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=Bayard, Hippolyte |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-136 |access-date=2024-02-24 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:William Henry Fox Talbot, The Haystack, 1844.jpg|border|frameless|220x220px]] |''The Haystack'' |''Sijeno'' |1844.{{Efn|The [[Metropolitan Museum of Art]] dates their copy of Talbot's Haystack as "probably 1841".<ref name="William Henry Fox Talbot"/> The [[National Gallery of Canada]] dates it to April 1844.<ref name="National Gallery of Canada"/>||name=}} |William Henry Fox Talbot |Lacock, Engleska, Ujedinjeno Kraljevstvo<ref>{{Cite web |title=The Haystack (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/108GH7 |access-date=2024-02-14 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref> |Kalotipija |Fotografija iz knjige ''[[The Pencil of Nature]]'', prve komercijalno objavljene knjige ilustrovane fotografijama.<ref>Glasgow University Library, Special Collections Department. [http://special.lib.gla.ac.uk/exhibns/month/Feb2007.html Book of the month. February 2007. William Henry Fox Talbot. ''The Pencil of Nature''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611071313/https://special.lib.gla.ac.uk/exhibns/month/Feb2007.html|date=2011-06-11}} Retrieved 6 October 2008.</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |} === 1850e === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Autor !Mjesto !Format !Bilješke !Citirana/e studija/e |- |[[File:Pierrot Laughing MET DT1166.jpg|border|frameless]] |''Mim [[Charles Deburau]] kao [[Pierrot]]'' |1854. |[[Nadar]] |Pariz, Francuska |Solni otisak |Fotografija je dio serije koja je snimljena 1850-ih.{{Efn|[[c:Category:Photographs of Charles Deburau by Nadar|View full collection of photographs at Wikimedia Commons]].}} |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Fenton, Roger - Küche der 8. Hussareneinheit (Zeno Fotografie).jpg|frameless]] |''Kuhinja 8. husarske pukovnije'' |April 1855. |[[Roger Fenton]] |Krim |Solni otisak | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Valley of the shadow of death.jpg|border|frameless]] |''[[Valley of the Shadow of Death (Roger Fenton)|Valley of the Shadow of Death]]'' |23. april 1855. |Roger Fenton |Sevastopolj, Krim |Mokri kolodijski negativ |Fentonove slike tokom Krimskog rata bile su prve zabilježene u ratnoj fotografiji, a Valley of the Shadow of Death The Oxford Companion to the Photograph smatra najelokventnijom metaforom ratovanja.<ref>{{Citation |last=Travis |first=David |title=The Valley of the Shadow of Death |date=2003 |url=https://www.artic.edu/artworks/123407/the-valley-of-the-shadow-of-death |access-date=2024-02-25}}</ref><ref>{{Citation |last=Taylor |first=Roger |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=Fenton, Roger |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-530 |access-date=2024-02-25 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:John Mayall, Sergeant Dawson and his Daughter, 1855.jpg|border|frameless]] |''Pukovnik Dawson i njegova kćerka'' |1855. |Nepoznat; pripisuje se [[John Jabez Edwin Mayall|Johnu Jabezu Edwinu Mayallu]]<ref>{{Cite book |last=Bogre |first=Michelle Bogre, Michelle |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780240812762/photography-activism-michelle-bogre-michelle-bogre |title=Photography as Activism: Images for Social Change |date=2011-09-11 |publisher=Routledge |isbn=978-0-240-81276-2 |location=London |pages=20 |doi=10.4324/9780240812762}}</ref> |Nepoznat{{Efn|If the photographer is Mayall, then the location would be London, England as he was present there at the time.<ref>{{Cite book |last=Hannavy |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Kd5cAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography |date=2013-12-16 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-87327-1 |pages=907 |language=en}}</ref>}} |Nepoznat (vjerovatno albuminski otisak) | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Gustave Le Gray - Brig upon the Water - Google Art Project.jpg|border|frameless]] |''Zatvor{{Efn|Gustave Le Grey's ''The Brig'' is also referred to as ''Brig on the Water''<ref name="Heilbrunn Timeline of Art"/><ref name="Brig on the Water"/> and ''The Brig in Moonlight.''<ref name="Gustave Le Gray"/>|name=|group=}}'' |1856. |[[Gustave Le Gray]] |Normandija, Francuska |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Daguerreotype of Shimazu Nariakira.jpg|border|frameless]] |''Portrait of [[Nariakira Shimazu]]'' |17 September 1857 |[[Shiro Ichiki]] |[[Satsuma Domain]], Japan |[[Daguerreotype]] |Oldest [[daguerreotype]] by a Japanese author;<ref name="yokoe">Fuminori Yokoe ({{nihongo2|横江 文憲}}, ''Yokoe Fuminori''), "Ichiki Shirō", ''Nihon shashinka jiten'' ({{nihongo2|日本写真家事典}}) / ''328 Outstanding Japanese Photographers'' (Kyoto: Tankōsha, 2000; {{ISBN|4-473-01750-8}}), p.41. {{in lang|ja}} (In Japanese only, despite the English title.)</ref> first photo designated an [[Important Cultural Property (Japan)|Important Cultural Property]] by the [[government of Japan]] in 1999.<ref>{{Cite web |last=Ono |first=Philbert |date=2002 |title=PhotoHistory 1999 – PHOTOGUIDE.JP |url=https://photoguide.jp/txt/PhotoHistory_1999 |access-date=2024-03-05 |website=photoguide.jp}}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Robert Howlett (Isambard Kingdom Brunel Standing Before the Launching Chains of the Great Eastern), The Metropolitan Museum of Art - restoration1.jpg|border|frameless]] |''[[Isambard Kingdom Brunel Standing Before the Launching Chains of the Great Eastern]]{{Efn|Robert Howlett's image is referred to as ''Isambard Kingdom Brunel before the Launch of the Leviathan'' in ''The Oxford Companion to the Photograph''.}}'' |November 1857 |[[Robert Howlett]] |London, England |[[Photographic plate|Glass plate]] |Landmark [[environmental portraiture]] and iconography of the [[Industrial Revolution]] and 19th century. |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Oscar-gustave-rejlander two ways of life.jpg|border|frameless]] |''Two Ways of Life'' |1857 |[[Oscar Gustave Rejlander]] |Wolverhampton, England<ref>{{Cite web|url=http://www.historywebsite.co.uk/articles/photos/Rejlander/Rejlander2.htm|title=Oscar Gustav: The Early Years at Wolverhampton Rejlander|website=www.historywebsite.co.uk}}</ref> |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Camille Silvy, La Vallée de l'Huisne (River Scene), 1857.png|border|frameless]] |''La Vallée de l'Huisne (River Scene)'' |1857 |[[Camille Silvy]] |[[Nogent-le-Rotrou]], France |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Fading Away.jpg|border|frameless]] |''Fading Away'' |1858 |[[Henry Peach Robinson]] |[[Warwickshire]], England, United Kingdom<ref>{{Cite web |title=Fading Away (x1984-1) |url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/15529 |access-date=2024-02-15 |website=artmuseum.princeton.edu |language=en}}</ref> |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |} === 1860s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Abraham Lincoln 1860.jpg|border|frameless]] |''[[Abraham Lincoln]]'' |27 February 1860 |[[Mathew Brady]] |New York City, United States |[[Gelatin silver print]] |Taken shortly before Lincoln's [[Cooper Institute speech]]. Widely used in his campaign during the [[1860 presidential election]], both Brady's photo and the speech helped him become president.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Abraham Lincoln {{!}} 100 Photographs |url=http://100photos.time.com/photos/abraham-lincoln-mathew-brady |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203023115/http://100photos.time.com/photos/abraham-lincoln-mathew-brady |archive-date=3 February 2020 |access-date=6 March 2024 |magazine=TIME}}</ref> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |[[File:Biddend meisje en een beschermengel The Guardian Angels (titel op object), RP-F-F10713.jpg|frameless]] |''Guardian Angel, One Person Praying'' |c. 1860 |Unknown |[[London]], England, United Kingdom |Albumen print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:1860 aerial Boston byJWBlack BPL 5060829306.jpg|frameless]] |''Boston, As the Eagle and the Wild Goose See It'' |13 October 1860 |James Walice Black |Boston, Massachusetts, United States |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Cathedral Rock by Carleton Watkins, 1861.jpg|border|frameless]] |''Cathedral Rock'' |1861 |[[Carleton Watkins]] |[[Yosemite National Park]], California, United States |Albumen print | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Bodies on the battlefield at antietam.jpg|border|frameless]] |''The Dead of Antietam{{Efn|Alexander Gardener's 1862 ''The Dead of Antietam'' is also referred to as ''Civil War Battlefield'' or ''Bodies on the battlefield at Antietam''.||name=}}'' |1862 |[[Alexander Gardner (photographer)|Alexander Gardner]] |[[Antietam, Maryland|Antietam]], Maryland, United States |Large-format glass plate | Showing the aftermath of the [[Battle of Antietam]]—the deadliest single day in the [[American Civil War]] |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Scourged back by McPherson & Oliver, 1863, retouched.jpg|border|frameless]] |''[[The Scourged Back]]'' |{{Circa|2 April 1863}} |[[McPherson & Oliver]] |[[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]], Louisiana, United States |Albumen print |One of the most widely distributed photos of the [[Abolitionism in the United States|abolitionist movement]]. |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Schneider MET DP356073.jpg|frameless]] |[[Carte de visite|''Cartes de Visite'']] |May - August 1863 |[[André-Adolphe-Eugène Disdéri|Andre Adolphe Disderi]] |Paris, France |Albumen print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Alexander Gardner - Home of a Rebel Sharpshooter, Gettysburg - Google Art Project.jpg|frameless]] |''[[Home of a Rebel Sharpshooter|The Home of a Rebel Sharpshooter, Gettysburg]]'' |July 1863 |Alexander Gardner |[[Gettysburg, Pennsylvania|Gettysburg]], Pennsylvania, United States |Large-format glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Nadar 2.jpg|frameless]] |''[[Sarah Bernhardt]]'' |1864 |[[Nadar]] |Paris, France |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:John Wilkes Booth wanted poster new.jpg|frameless]] |''[[Wanted poster|Wanted Poster]]'' |20 April 1865 |Unknown |United States |Unknown |[[Broadside (printing)|Broadside]] advertising reward for capture of [[Lincoln assassination]] conspirators, illustrated with photographic prints of [[John Surratt|John H. Surratt]], [[John Wilkes Booth]], and [[David Herold|David E. Herold]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Execution of the Conspirators MET DP274826.jpg|border|frameless]] |''[[Execution of the Lincoln conspirators|Execution of the Lincoln Conspirators]] at [[Washington Arsenal]]'' |7 July 1865 |[[Alexander Gardner (photographer)|Alexander Gardner]] |Washington, D.C., United States |Albumen print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Portrait of Sir John Herschel by Julia Margaret Cameron, 1867.jpg|border|frameless]] |''Portrait of [[John Herschel|Sir John Herschel]]'' |1867 |[[Julia Margaret Cameron]] |[[Hawkhurst]], England, United Kingdom |[[Carbon print]] |Herschel would later be the godfather to Cameron's firstborn.<ref name="The Complete Photographs">{{Cite book |last1=Cox |first1=Julian |url=https://archive.org/details/juliamargaretcam0000coxj |title=Julia Margaret Cameron: The Complete Photographs |last2=Ford |first2=Colin |date=2003 |publisher=Getty Publications |isbn=0-89236-681-8 |location=Los Angeles, CA |pages=15 |url-access=registration}}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Call, I Follow, I Follow, Let Me Die, by Julia Margaret Cameron.jpg|frameless]] |''Call, I Follow, I Follow, Let Me Die!'' |1867 |[[Julia Margaret Cameron]] |Hawkhurst, England, United Kingdom |Carbon print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Close No. 193 High Street (-9) LACMA M.2008.40.98.9.jpg|frameless]] |''Close No. 193 High Street'' |1868 |[[Thomas Annan]] |[[Glasgow|Glasgow, Scotland]], United Kingdom |[[Photogravure]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:East and West Shaking hands at the laying of last rail Union Pacific Railroad - Restoration.jpg|border|frameless]] |''East and West Shaking Hands at Laying Last Rail'' |10 May 1869 |[[Andrew J. Russell]] |[[Promontory, Utah|Promontory]], Utah, United States |Glass plate |The ceremony for the driving of the golden spike at Promontory Summit, Utah, on May 10, 1869; completion of the [[First transcontinental railroad|First Transcontinental Railroad]]. [[Central Pacific Railroad]] (left), meets [[Union Pacific Railroad]] (right) and exchange bottles of water from the [[Pacific Ocean|Pacific]] and [[Atlantic Ocean|Atlantic Oceans]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} === 1870s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Old Faithful, William Henry Jackson.jpg|frameless]] |''[[Old Faithful]]'' |1870 |[[William Henry Jackson]] |[[Yellowstone National Park]], Wyoming, United States |Mammoth-format plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:LowerFallsJackson1871.jpg|border|frameless]] |''Great Falls of the [[Yellowstone River]]'' |1871 |William Henry Jackson |Yellowstone National Park, Wyoming, United States |Albumen print | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Great-chicago-fire-photos-1871 (19).jpg|frameless]] |''[[Great Chicago Fire|Chicago Fire]]'' |October 1871 |Unknown |Chicago, Illinois, United States |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Ancient Ruins in the Cañon de Chelle, N.M. by Timothy O’Sullivan, 1873.jpg|border|frameless]] |''Ancient Ruins in the Canyon de Chelly'' |1873 |[[Timothy H. O'Sullivan|Timothy O'Sullivan]] |[[Canyon de Chelly National Monument]], Arizona, United States |Albumen print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Steinway hall 1873.jpg|frameless]] |''[[Steinway Hall]]'' |2 December 1873 |Unknown |New York City, United States |[[Halftone|Halftone print]] |Steinway Hall on East [[14th Street (Manhattan)|14th Street]], between [[University Place (Manhattan)|University Place]] and [[Fifth Avenue]] in [[Manhattan]]. The first halftone print of a photo used in a periodical in the United States. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Francis-Galton-1877-Composite-Portraits-of-Criminal-Types-The-Galton-Archive.png|frameless]] |''Composite Portraits of Criminal Types'' |1877 |[[Francis Galton]] |London, England, United Kingdom |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Eadweard Muybridge-Sallie Gardner 1878.jpg|border|frameless]] |''[[The Horse in Motion]]'' |June 1878 |[[Eadweard Muybridge]] |[[Palo Alto, California|Palo Alto]], California, United States |Composite from multiple glass plates |Series of [[cabinet cards]] regarded as a precursor to motion pictures. Pictured left is the variant ''Sallie Gardner at a Gallop'', which further captured a horse's motion. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} === 1880s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Sleeping, homeless children - Jacob Riis.jpg|frameless]] |''[[Street Arabs in the Area of Mulberry Street]]'' |1880 |[[Jacob Riis]] |New York City, United States |[[Gelatin silver print]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Water Rats by Frank Meadow Sutcliffe, 1886, printed ca. 1891.png|border|frameless]] |''Water Rats'' |1886 |[[Frank Meadow Sutcliffe]] |[[Whitby]], England, United Kingdom |Albumen print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Bandits Roost, 59 and a half Mulberry Street.jpg|border|frameless]] |''[[Bandits' Roost, 59 1/2 Mulberry Street]]'' |1888 |[[Jacob Riis]] |[[Mulberry Bend]], New York City, United States |Gelatin silver print |Part of ''[[How the Other Half Lives]]'', an early [[photojournalist]] publication pursuing better conditions for the lower class of New York City. The photo and publication's impact was such that they contributed to the crime-ridden Bend's replacement with [[Columbus Park (Manhattan)|Columbus Park]].<ref name=":0">{{Cite web |title=Jacob Riis Paintings, Bio, Ideas |url=https://www.theartstory.org/artist/riis-jacob/ |website=The Art Story}}</ref><ref name=":1">Michael Burgan, ''Exposing Hidden Worlds: How Jacob Riis' Photos Became Tools for Social Reform'', Compass Point Books, 2018, pp. 8–9</ref> |<ref name="time100" group="s" /> |} === 1890s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:First medical X-ray by Wilhelm Röntgen of his wife Anna Bertha Ludwig's hand - 18951222.jpg|border|frameless]] |''The Hand of Mrs. Wilhelm Röntgen'' |1895 |[[Wilhelm Röntgen|Wilhelm Conrad Röntgen]] |[[Würzburg]], [[Kingdom of Bavaria]], Germany |X-ray |The first [[X-ray]], taken by its inventor, featured his wife's hand and ring. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Secundo Pia Turinske platno 1898.jpg|frameless]] |[[Shroud of Turin|Shroud of Turin negative]] |1898 |[[Secondo Pia]] |Turin, Italy |[[Negative (photography)|Negative]] |Photographic negative of an ancient cloth relic shows details of a [[Scourge|scourged]] and [[Crucifixion|crucified]] human body |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Bismarck_auf_dem_Totenbett.jpg|frameless]] |''Otto von Bismarck on His Deathbed'' |30 July 1898 |Max Priester and Willy Wicke |[[Friedrichsruh]], German Empire |Photograph |Post-mortem photograph of [[Otto von Bismarck]] taken shortly after his death |<ref name="TheDeadBismarck" /> |- |[[File:Eugène Atget, Street Musicians, 1898–99.jpg|frameless]] |''Organ Player and Singing Girl'' |1898 |[[Eugène Atget]] |Paris, France |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Underwater diver. Boutan. 1898.jpg|border|frameless]] |''Portrait of [[Emil Racoviță]]'' |1899 |[[Louis Boutan]] |[[Banyuls-sur-Mer]], France |Glass plate |First underwater portrait, and the first taken by a camera designed for [[underwater photography]].<ref>{{Cite web |last=Cade |first=DL |date=2 September 2016 |title=This is the World's First Underwater Portrait, Taken in 1899 |url=https://petapixel.com/2016/09/02/worlds-first-underwater-portrait-taken-1899 |access-date=6 March 2024 |website=[[PetaPixel]]}}</ref> |<ref name="life100" group="s" /> |} ==20th century== ===1900s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:A Sea Of Steps -- Wells Cathedral LACMA M.2008.40.736 (1 of 3).jpg|border|frameless]] |''A Sea of Steps'' |1903 |[[Frederick H. Evans]] |[[Wells Cathedral]], England, United Kingdom |[[Large format|Large Format]] |One of Evans's finest works in [[architectural photography]]. |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:First flight2.jpg|border|frameless]] |''First Flight'' |17 December 1903 |[[John T. Daniels]] |[[Kill Devil Hills, North Carolina|Kill Devil Hills]], North Carolina, United States |Glass plate |Captured flight of the first airplane, the ''[[Wright Flyer]]'', flown by inventors [[Orville and Wilbur Wright]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:The Vanishing Race - Navaho (2838786563).jpg|border|frameless]] |''The Vanishing Race–Navaho'' |1904 |[[Edward S. Curtis]] |Arizona, United States<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/photographictime4419unse |title=The Photographic times |date=1905 |publisher=New York : Photographic Times Pub. Assn. |others=Getty Research Institute |pages=125}}</ref> |[[Photogravure]] |Taken during the [[cultural assimilation of Native Americans]] while also popularizing the [[Vanishing Indian]] stereotype. |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Steichen flatiron.jpg|frameless]] |''[[The Flatiron (photograph)|The Flatiron]]'' |1904 |[[Edward Steichen]] |New York City, United States |Blue-green pigment [[Gum printing|gum bichromate]] over platinum print |A print of this photograph became the second most expensive photograph ever sold on 9 November, 2022, when it sold for $11,840,000, at Christie's New York, well above the estimate of $2,000,000–3,000,000. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:ThePondMoonlight.jpg|border|frameless]] |''[[The Pond—Moonlight]]'' |1904 |[[Edward Steichen]] |[[Mamaroneck, New York|Mamaroneck]], New York, United States |Multiple gum bichromate print over platinum |[[Pictorialist]] [[hand-colored]] photograph; only three versions exist. In 2006, a print became [[List of most expensive photographs|the most expensive photo sold]].<ref>{{cite web |title=Important Photographs from The Metropolitan Museum of Art Including Works from the Gilman Paper Company Collection / Lot 6 |url=https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2006/important-photographs-from-the-metropolitan-museum-of-art-including-works-from-the-gilman-paper-company-collection-n08165/lot.6.html |access-date=April 17, 2022 |website=Sotheby's}}</ref><ref>{{cite news |last=Tooth |first=Roger |date=February 15, 2006 |title=At $2.9m, Pond-Moonlight becomes world's most expensive photograph |url=https://www.theguardian.com/world/2006/feb/15/usa.arts |work=The Guardian}}</ref> |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:An Oasis in the Badlands, South Dakota (5711515700).jpg|frameless]] |''An Oasis in the Badlands'' |1905 |[[Edward S. Curtis]] |[[South Dakota]], United States |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Cousin “Bichonnade” in Flight.jpg|frameless]] |''Bichonnade in Flight'' |1905 |[[Jacques Henri Lartigue]] |Paris, France |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:San francisco.fire.18.April.1906.jpg|frameless]] |''[[1906 San Francisco earthquake|San Francisco Earthquake]]'' |18 April 1906 |[[Arnold Genthe]] |[[San Francisco]], California, United States |Unknown (likely gelatin silver print) | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Alfred Stieglitz (American - The Steerage - Google Art Project.jpg|border|frameless]] |''[[The Steerage]]'' |1907 |[[Alfred Stieglitz]] |Aboard the [[SS Kaiser Wilhelm II|SS ''Kaiser Wilhelm II'']], possibly anchored at [[Plymouth]], England, United Kingdom<ref>{{Citation |last=Stieglitz |first=Alfred |title=The Steerage |date=1907 |url=https://www.nga.gov/collection/art-object-page.204623.html |access-date=2024-02-18}}</ref> |Glass plate |Landmark [[modernist]] photo depicting immigrants on the [[SS Kaiser Wilhelm II|SS ''Kaiser Wilhelm II'']].<ref name="viNVF" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Child laborer.jpg|border|frameless]] |''Child Laborer in Newberry, South Carolina Cotton Mill{{Efn|Also titled ''Cotton Mill Girl''. The collection item for the Library of Congress gives a much longer title that includes commentary from the photographer: ''A little spinner in the Mollahan Mills, Newberry, S.C. She was tending her "sides" like a veteran, but after I took the photo, the overseer came up and said in an apologetic tone that was pathetic, "She just happened in." Then a moment later he repeated the information. The mills appear to be full of youngsters that "just happened in," or " are helping sister." Dec. 3, 08. Witness Sara R. Hine. Location: Newberry, South Carolina''.<ref>{{Cite web|title=A little spinner in the Mollahan Mills, Newberry, S.C. She was tending her "sides" like a veteran, but after I took the photo, the overseer came up and said in an apologetic tone that was pathetic, "She just happened in." Then a moment later he repeated the information. The mills appear to be full of youngsters that "just happened in," or " are helping sister." Dec. 3, 08. Witness Sara R. Hine. Location: Newberry, South Carolina / Photo by Lewis W. Hine.|url=https://www.loc.gov/resource/nclc.01451/|access-date=2021-03-06|website=Library of Congress}}</ref>}}'' |1908 |[[Lewis Hine]] |[[Newberry, South Carolina|Newberry]], South Carolina, United States |Glass plate |[[c:Category:Photographs of child laborers by Lewis Hine|Part of a series]] by the [[National Child Labor Committee]] to have [[Child labor laws in the United States|child labor laws]] passed. |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:BML Le Lointain partie 1 31 128037 Le Triomphe.jpg|frameless]] |''The North Pole'' |6 April 1909 |[[Robert Peary|Robert E. Perry]] |Arctic Ocean | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Hot-air-balloon-Paris 1914.jpg|border|frameless]] |''Cactus Hot Air Balloon'' |1909 |[[Léon Gimpel]] |Paris, France |[[Autochrome Lumière|Autochrome]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ===1910s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Breaker Boys 1.jpg|border|frameless]] |''Breaker Boys'' |1911 |Lewis Hine |[[Pittston, Pennsylvania|Pittston]], Pennsylvania, United States |Unknown (likely gelatin silver print) |Part of a series by the National Child Labor Committee to have child labor laws passed. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:TriangleFire 25March1911 BodiesOnSidewalk.jpg|border|frameless]] |''[[Triangle Shirtwaist Fire]]'' |25 March 1911 |Brown Brothers |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Taking hold of the camera at the South Pole, 14th December, 1911 (26544158928).jpg|frameless]] |''The South Pole'' |14 December 1911 |Bjorn Finstad |[[South Pole]], Antarctica | |[[Amundsen's South Pole expedition]] |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Girl with Mirror by Clarence H. White, 1912.jpg|border|frameless]] |''Girl with a Mirror'' |1912<ref>{{Cite book |last1=McCauley |first1=Elizabeth Anne |url=https://www.worldcat.org/title/982652289 |title=Clarence H. White and his world: the art & craft of photography, 1895–1925 |last2=Bunnell |first2=Peter C. |last3=White |first3=Clarence H. |date=2017 |publisher=Princeton University Art Museum |others=Princeton University, Davis Museum and Cultural Center, Portland Museum of Art, Cleveland Museum of Art |isbn=978-0-300-22908-0 |location=Princeton, New Jersey |oclc=982652289}}</ref> |[[Clarence Hudson White|Clarence H. White]] |New York City, United States |Platinum print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- | {{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.nga.gov/artworks/92401-storyville-portrait Pogledaj fotografiju]|width=220px|float=center}} |''Storyville Portrait'' |1912 |[[E. J. Bellocq|E.J. Bellocq]] |[[Storyville, New Orleans]], Louisiana, United States |Gelatin Silver Print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Jacques-Henri Lartigue, Grand Prix of the Automobile Club of France, Course at Dieppe, 1912, from MoMA.jpg|border|frameless]] |''Une Delage au Grand Prix de l'Automobile Club de France de 1912'' |1912 |[[Jacques Henri Lartigue|Jacques-Henri Lartigue]] |[[Dieppe]], France |Large Format |This photo depicts {{Ill|René Croquet|fr}}, with his [[riding mechanic]].{{Efn|Also titled ''Grand Prix of the Automobile Club de France, 1912'' or ''Automobile Delage, Grand Prix de l'Automobile-Club de France, Le Tréport, 26 juin 1912'' Sources including the Oxford University Press, erroneously claimed this photograph to be taken in [[1912 French Grand Prix|1912]] (as dated by Lartique himself later) when it took place in [[1913 French Grand Prix|1913]]. The driver, identified as René Croquet, raced as No. 20 in 1912; he was driving a [[Th. Schneider|Théophile Schneider]] in both races, neither in a [[Delage]]. There was no No. 6 in the 1912 race. }}<ref>{{Cite web |date=2014-05-31 |title=[5] Le Grand Prix Automobile de l'ACF 1913 à Amiens – Les publicités d'antan |url=http://pubdantan.canalblog.com/archives/2013/08/04/27780157.html |access-date=2023-11-23 |website=pubdantan.canalblog.com |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jacques-Henri Lartigue {{!}} Le Grand Prix A.C.F. |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/283256 |access-date=2023-11-23 |website=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-09-18 |title=The story of a photography |url=http://www.diptyqueparis-memento.com/en/the-story-of-a-photography/ |access-date=2023-11-23 |website=memento |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2021/classic-photographs/automobile-delage-grand-prix-de-lautomobile-club|title=Automobile Delage, Grand Prix de l'Automobile-Club de France, Le Tréport, 26 juin 1912 &#124; Classic Photographs &#124; 2021|website=Sotheby's}}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Gertrude Vanderbilt Whitney Adolph de Meyer.jpg|frameless]] |''[[Gertrude Vanderbilt Whitney]]'' |15 January 1913 |[[Adolph de Meyer|Baron Adolphe de Meyer]] |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Emily davison killed 1913.jpg|frameless]] |''Trampled by the Kings Horse'' |4 June 1913 |Arthur Barrett |United Kingdom | |[[Emily Davison]] is struck by King George's horse, Anmer, and knocked unconscious. She died four days later from a fractured skull. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Paul Strand. Abstraction, Twin Lakes, Connecticut. 1916.jpg|border|frameless]] |''[[Abstraction, Porch Shadows]]{{Efn|Also referred to as ''Abstraction, Porch Shadows, Connecticut'' and ''Abstraction, Shadows of a Veranda, Connecticut''.}}'' |1916{{Efn|Also dated to 1913 and 1915.}} |[[Paul Strand]] |[[Salisbury, Connecticut|Salisbury]], Connecticut, United States |Silver-platinum print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Duncan passport.png|frameless]] |''Passport of [[Isadora Duncan]]'' |1916 |Copied by Brad Trent |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Blind Woman.jpg|border|frameless]] |''Blind Woman, New York'' |1916 |Paul Strand |New York City, United States |Large format camera with trick lens and right-angle mirror | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Cottingley Fairies 1.jpg|frameless]] |''[[Cottingley Fairies]]'' |1917 |Elsie Wright |[[Cottingley, Bradford|Cottingley]], [[West Yorkshire]], England, United Kingdom |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Julien Bryan - Ambulance 646 - 80.jpg|frameless]] |''German Trenches Near Reims'' |1918 |[[Julien Bryan]] |[[Reims]], France | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1920s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Edward Weston, Armco Steel, Ohio, 1922, MoMA.jpg|border|frameless]] |''[[Armco Steel]]'' |1922 |[[Edward Weston]] |[[Middletown, Ohio|Middletown]], Ohio, United States |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Le Violon d'Ingres.png|border|frameless]] |''[[Le Violon d'Ingres]]'' |1924 |[[Man Ray]] |Paris, France |Unknown |The photograph depicts [[Alice Prin]], known as Kiki de Montparnasse, from the back and nude to below her waist. Two [[Sound hole|f-holes]] are painted on her back to make her body resemble a violin. |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Bewegungsstudie (Movement Study) 1925, black and white photograph by Rudolf Koppitz.jpg|border|frameless]] |''Movement Study'' |1926 |[[Rudolf Koppitz]] |[[Vienna]], Austria |Gelatin silver print on carte-postale | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:May Ray Kiki with African mask.jpg|frameless]] |''Kiki with African Mask'' |1926 |[[Man Ray]] |Paris, France |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Charles Lindbergh arrived at Croydon Field, Surrey, England, May 29, 1927 Getty 1698853868.jpg|frameless]] |''[[Charles Lindbergh]], [[Croydon Aerodrome]]'' |29 May 1927 |Pacific and Atlantic photos inc. |London, England, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Ansel-adams-monolith-the-face-of-half-dome - edit1.jpg|frameless]] |''[[Monolith, the Face of Half Dome]]'' |1927 |[[Ansel Adams]] |Yosemite National Park, California, United States |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Bricklayer by August Sander.jpg|frameless]] |''[[Bricklayer (photograph)|Bricklayer]]'' |1928 |[[August Sander]] |[[Cologne]], Germany |Gelatin silver print | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:The Pastry Cook.jpg|frameless]] |''[[The Pastry Cook]]'' |1928 |August Sander |Cologne, Germany |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Woman of Tehuantepec - Tina Modotti, Getty.jpg|border|frameless]] |''[[Woman of Tehuantepec (Modotti)|Woman of Tehuantapec]]'' |1929 |[[Tina Modotti]] |[[Tehuantepec]], Mexico | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |} ===1930s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Title !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:The Hague Reparation Conference night session.png|border|frameless]] |''The Hague'' |3 January 1930 |[[Erich Salomon]] |[[The Hague]], the Netherlands | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Al Capone in Florida.jpg|border|frameless]] |''[[Al Capone]] [[Mug shot|Mug Shot]]'' |8 May 1930 |[[Miami Police Department]]<ref>{{Cite web |title=[Two "mug shots" of Al Capone made by the Miami police; head-and-shoulders portrait facing right and head-and-shoulders portrait facing front] |url=https://www.loc.gov/item/99404655/ |access-date=2022-08-01 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref> |Miami, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Pepper No. 30.jpg|border|frameless]] |''[[Pepper No. 30]]'' |2 August 1930 |[[Edward Weston]] |[[Carmel-by-the-Sea, California|Carmel-by-the-Sea]], California, United States |8x10 large format view camera |With carefully crafted tones of light, this photo of a pepper emphasizes third-dimensional depth while defying conventional interpretations of form. |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Lynching of two African American men in Marion Indiana on 7 August 1930 detail, "Marion, Ind, Aug. 7, 1930" (NBY 3117) (cropped).jpg|frameless]] |[[Lynching of Thomas Shipp and Abram Smith|''Lynching'']] |7 August 1930 |[[Lynching of Thomas Shipp and Abram Smith|Lawrence Beitier]] |[[Marion, Indiana]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Larmes]]'' |1930 |Man Ray |Paris, France |Gelatin silver print |The photograph is an extreme close-up of a woman's upturned face with glass droplets placed on her cheeks to imitate tears. |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Sleeping woman.png|frameless]] |''Sleeping Woman'' |1930 |Man Ray |Paris, France |Gelatin Silver Print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Behind the Gare Saint-Lazare]]'' |1932 |[[Henri Cartier-Bresson]] |Paris, France |[[35 mm movie film|35 mm]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/285813 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Brussels'' |1932 |Henri Cartier-Bresson |[[Brussels]], Belgium | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/180240 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Couple in Raccoon Coats'' |1932 |[[James Van Der Zee]] |New York City, United States |Unknown | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/interactives/objectphoto/artists/24577.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Io + gatto (I + Cat)'' |1932 |[[Wanda Wulz]] |[[Trieste]], Italy |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Lunch atop a Skyscraper - Charles Clyde Ebbets.jpg|border|frameless]] |''[[Lunch atop a Skyscraper]]'' |20 September 1932 |Photographer cannot be attributed with certainty – see article |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Bonnie and Clyde fooling around Getty 514872400.jpg|frameless]] |''[[Bonnie and Clyde]]'' |1933 | [[W. D. Jones]] |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/83882 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Girl with a [[Leica Camera|Leica]]'' |1934 |[[Alexander Rodchenko]] |Moscow, [[Moscow Oblast]], Russia | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20150921110122/http://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205194981 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hitler at a Nazi Party Rally'' |1934 |[[Heinrich Hoffmann (photographer)|Heinrich Hoffmann]] |[[Bückeburg]], Germany | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Loch Ness Monster Surgeon's photograph.jpg|frameless]] |''[[Surgeon's photograph|Surgeon's Photograph]]'' |1934 |Ian Wetherell |[[Loch Ness]], Scotland, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:First_wirephoto.jpg|frameless]] |''First AP [[Wirephoto]]'' |1 January 1935 |Thomas Sande |[[Adirondack Mountains]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240222221246/https://visualarts.britishcouncil.org/collection/portfolios/goddesses/object/the-lady-milbanke-as-penthesilea-queen-of-the-amazons-yevonde-1935-goddesses-p6979/view/portfolio/initial/a/page/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Sheila Chisholm|Lady Milbanke]] as 'Queen of the Amazons''' |1935 |[[Yevonde Middleton]] |London, England | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Lange-MigrantMother02.jpg|border|frameless]] |''[[Migrant Mother]]'' |6 March 1936 |[[Dorothea Lange]] |[[Nipomo, California|Nipomo]], California, United States |Large format |The photograph depicts [[Florence Owens Thompson]], a destitute mother during the [[Great Depression]].<ref name="FXjma" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Jesse_Owens_Salute.jpg|border|frameless]] |''[[Jesse Owens|Jesse Owens]] Salute'' |August 1936 |Heinrich Hoffmann |[[Berlin]], Germany |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[The Falling Soldier]]'' |1936 |[[Robert Capa]] |[[Espejo, Spain|Espejo]], Spain |35&nbsp;mm |The photograph depicts the death of [[Spanish Republican Army|Republican]] soldier [[Federico Borrell García]] in the [[Spanish Civil War]].<ref name="OHQpm" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/5526/fort-peck-dam-montana View photograph]|width=220px|float=center}} |''Fort Peck Dam'' |1936 |[[Margaret Bourke-White]] |[[Fort Peck, Montana|Fort Peck]], Montana, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/265321 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Goldfish Bowl'' |1937 |[[Herbert List]] |[[Santorini]], Greece | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://whitney.org/collection/works/8061 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Louisville Flood'' |1937 |Margaret Bourke-White |[[Louisville, Kentucky|Louisville]], Kentucky, United States |Large format | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://billbrandtarchive.photoshelter.com/image/I0000QrLKA3aiZQk View photograph]|width=220px|float=center}} |''The [[Lambeth Walk]]'' |1937 |[[Bill Brandt]] |London, United Kingdom | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Hindenburg disaster.jpg|border|frameless]] |''[[Hindenburg disaster|The Hindenburg Disaster]]'' |6 May 1937 |Sam Shere |[[Manchester Township, New Jersey|Manchester Township]], New Jersey, United States |Unknown |The photograph depicts the [[LZ 129 Hindenburg|''Hindenburg'' Zeppelin]] on fire at the mooring mast of [[Lakehurst, New Jersey|Lakehurst]].<ref name="GgcMS" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Bloody Saturday, Shanghai.jpg|border|frameless]] |''[[Bloody Saturday (photograph)|Bloody Saturday]]'' |28 August 1937 |[[H. S. Wong]] |[[Shanghai]], China |35&nbsp;mm |The photograph depicts a baby in bombed-out ruins in Shanghai.<ref name="fZUrY" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |See article |''[[Juvisy, France]]'' |1938 |[[Henri Cartier-Bresson|Henri Cartier‐Bresson]] |[[Juvisy-sur-Orge]], France |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Joe_Louis_knocks_out_Max_Schmeling.jpg|frameless]] |''Louis Knocks Out Schmeling'' |1938 |Unknown photographer for the Associated Press |[[The Bronx|Bronx]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://collections.vam.ac.uk/item/O143940/mainbocher-corset-photograph-horst/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Mainbocher Corset'' |1939 |[[Horst P. Horst]] |Paris, France |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2020/classic-photographs/margaret-bourke-white-a-dc-4-flying-over-new-york View photograph]|width=220px|float=center}} |''Aerial View of Manhattan'' |1939 |[[Margaret Bourke-White]] |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/fiesta-turns-into-tragedy-body-of-dead-man-lies-on-street-mulberry-st-little View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Mulberry Street (Manhattan)|Mulberry Street]]'' |1939 |[[Weegee]] |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Anne Frank, 1939 - 32036884646.jpg|frameless]] |''[[Anne Frank]]'' |May 1939 |Polyfoto |[[Amsterdam]], Netherlands | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1940s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://artsandculture.google.com/asset/anti-jewish-henry-guttmann/3wHcmuRkhVCy4g?hl=en View photograph]|width=220px|float=center}} |''Aryan Race Determination Tests'' |1940 |Henry Guttman |Germany | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[St Paul's Survives]]'' |July 1940 |Herbert Mason |London, England, United Kingdom |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://mapi.associatedpress.com/v2/items/a4b75003b242453d8d423459c56180ec/preview/AP4009101199.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Buckingham Palace'' |13 September 1940 |[[Cecil Beaton]] |London, England, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Moonrise, Hernandez, New Mexico (cropped).jpg|border|frameless]] |''[[Moonrise, Hernandez, New Mexico]]'' |1 November 1941 |Ansel Adams |[[Hernandez, New Mexico|Hernandez]], New Mexico, United States |Gelatin silver print, large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|border|frameless]] |''[[The Roaring Lion]]'' |30 December 1941 |[[Yousuf Karsh]] |[[Ottawa]], Canada |Large format |[[Winston Churchill]] |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/135035 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Grief'' |1942 |[[Dmitri Baltermants]] |[[Kerch]], Ukraine |35&nbsp;mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|border|frameless]] |''[[The Tetons and the Snake River]]'' |1942 |Ansel Adams |[[Grand Teton National Park]], Wyoming, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Gordon Parks - American Gothic.jpg|border|frameless]] |''[[American Gothic (photograph)|American Gothic]]'' |August 1942 |[[Gordon Parks]] |[[Washington, D.C.]], United States |35&nbsp;mm | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Betty Grable 20th Century Fox.jpg|border|frameless]] |''[[Betty Grable#Frank Powolny poster and stardom: 1943–1949|Betty Grable]]'' |1943 |Frank Powolny |[[Los Angeles]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:The Critic by Weegee.jpg|border|frameless]] |''The Critic'' |1943 |Weegee |New York City, United States |Unknown | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 06b.jpg|border|frameless]] |''[[Warsaw Ghetto boy]]'' |1943 |Unknown |[[Warsaw]], Poland |35&nbsp;mm |Originally titled {{lang|de|Mit Gewalt aus Bunkern hervorgeholt}} ('Forcibly pulled out of bunkers') |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/bodies-of-three-dead-american-soldiers-lying-in-the-sand-on-shoreline-near View photograph]|width=220px|float=center}} |''Three American Soldiers Ambushed on Buna Beach'' |20 September 1943 |[[George Strock]] |[[Buna, Papua New Guinea|Buna]], Papua New Guinea |Unknown (likely medium format) | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|border|frameless]] |''[[Into the Jaws of Death]]'' |6 June 1944 |[[Robert F. Sargent]] |[[Omaha Beach]], France | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Collection restricted due to copyright|image1=[https://www.atlasgallery.com/exhibition/magnificent-11-robert-capa View slideshow]|width=220px|float=center}} |''[[The Magnificent Eleven]]'' (collection of 11 photographs) |6 June 1944 |[[Robert Capa]] |[[Normandy]], France |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://image.jimcdn.com/app/cms/image/transf/dimension=1024x2048:format=jpg/path/s588cea5197e7bf48/image/id74eaf50b93333fb/version/1629228942/image.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Prisoners' Hand Marks'' |1944 |[[Roger Schall]] |Paris, France | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://content.magnumphotos.com/wp-content/uploads/2019/05/cortex/par46057-teaser-story-big.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Saipan'' |1944 |[[W. Eugene Smith]] |[[Saipan, Northern Mariana Islands|Saipan]], [[Northern Mariana Islands]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|frameless]] |''MacArthur Returns'' | 20 October 1944 |[[Gaetano Faillace]] |[[Leyte]], Philippines | |General [[Douglas MacArthur]] and staff, accompanied by Philippine president [[Sergio Osmeña]] (left), land at Red Beach, [[Leyte Island|Leyte]] | |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/53410 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Tide pool|Tide Pool]], Point Lobos'' |1945<ref>{{Cite web |title=Tide pool, Point Lobos / EW. |url=https://www.loc.gov/item/89715186/ |access-date=2024-03-06 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref> |Edward Weston |[[Point Lobos]], California, United States | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Jalta 1945.jpg|frameless]] |''[[Yalta Conference]]'' |February 1945 |[[United States Army Signal Corps|U.S. Army Signal Corps]] |[[Yalta]], Crimea | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|border|frameless]] |''[[Raising the Flag on Iwo Jima]]'' |23 February 1945 |[[Joe Rosenthal]] |[[Iwo Jima]], Japan |Large format |The photograph depicts the raising of the [[Flag of the United States|U.S. flag]] on [[Mount Suribachi]] during the [[Battle of Iwo Jima]].<ref name="UQmtw" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Buchenwald'' |15 April 1945 |Margaret Bourke-White |[[Ettersberg]], Germany | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Buchenwald Slave Laborers Liberation.jpg|border|frameless]] |''Inside Buchenwald'' |16 April 1945 |Private H. Miller |Ettersberg, Germany | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |See article |''[[Gestapo Informer Recognized by a Woman She Had Denounced]]'' |April 1945 |[[Henri Cartier-Bresson|Henri Cartier‐Bresson]] |[[Dessau]], Germany |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|frameless]] |''[[Benito Mussolini]]'' |29 April 1945 |Vincenzo Carrese |[[Milan]], Italy | |The dead body of Benito Mussolini next to his mistress [[Claretta Petacci]] and those of other executed [[Italian fascism|fascists]], on display in [[Piazzale Loreto]], the same place that the fascists had displayed the bodies of fifteen Milanese civilians a year earlier after executing them in retaliation for resistance activity. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg|border|frameless]] |''[[Raising a Flag over the Reichstag]]'' |2 May 1945 |[[Yevgeny Khaldei]] |[[Berlin]], Germany |35&nbsp;mm |The photograph depicts the raising of the [[Flag of the Soviet Union|Soviet flag]] during [[Battle of Berlin]].<ref name="ewEs8" /> |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Nagasakibomb.jpg|border|frameless]] |''Atomic Cloud Rises Over Nagasaki'' |9 August 1945 |Charles Levy |[[Nagasaki]], Japan |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- | [[File:Kissing the War Goodbye.jpg|border|frameless|picture of the same event taken by Victor Jorgensen]] |''[[V-J Day in Times Square]]'' |14 August 1945 |[[Alfred Eisenstaedt]] (pictured: same event taken by [[Victor Jorgensen]]) |New York City, United States |35&nbsp;mm |The photograph depicts a [[United States Navy|U.S. Navy]] sailor embracing and kissing a total stranger on [[Victory over Japan Day]].<ref name="V3ZBl" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Hiroshima, Three Weeks After the Bomb'' |1945 |[[George Silk]] |[[Hiroshima]], Japan | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/residents-wander-cleared-streets-bisecting-the-ruins-of-buildings-reduced-to View photograph]|width=220px|float=center}} |''Atomic Destruction'' |1945 |[[Bernard Hoffman]] |Hiroshima, Japan | |The photograph was in the first collection depicting the aftermath of the [[nuclear bombing of Hiroshima]]. |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/5514/mahatma-gandhi-spinning View photograph]|width=220px|float=center}} |''Gandhi at his Spinning Wheel'' |1946 |Margaret Bourke-White |India | |The photograph depicts [[Mahatma Gandhi]] reading beside his [[spinning wheel]].<ref name="Ujbig" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240225125435/https://books.google.be/books?id=3pI-DgAAQBAJ&lpg=PT29&ots=YDlLRewiL7&dq=AMIT%20SHABI%20the%20great%20isaiah%20scroll&pg=PT29#v=onepage&q&f=false View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Dead Sea Scrolls'' |1947 |Amit Shabi |[[Israel]] | |The photograph depicts the [[Dead Sea Scrolls]], the most important collection of [[Biblical manuscript]]s.<ref>{{Citation |last=Silberman |first=Neil Asher |title=Dead Sea Scrolls |date=1996 |work=The Oxford Companion to Archaeology |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195076189.001.0001/acref-9780195076189-e-0116 |access-date=2024-02-24 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195076189.001.0001 |isbn=978-0-19-507618-9|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://time.com/36709/route-66-and-the-american-dream-the-road-goes-ever-on/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Route 66'' |1947 |[[Andreas Feininger]] |[[U.S. Route 66 in Arizona|Route 66]] in [[Arizona]], United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://erichoskingtrust.com/wp-content/gallery/erics-photographs-2/BArn-Owl-03.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Barn Owl with Vole'' |1947 |[[Eric Hosking]] |[[Suffolk]], England, United Kingdom | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Babe Ruth Bows Out.jpg|border|frameless]] |''[[Babe Ruth Bows Out]]'' |13 June 1948 |[[Nat Fein]] |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Dalí Atomicus (final version).jpg|border|frameless]] |''[[Dalí Atomicus]]'' |1948 |[[Philippe Halsman]] |New York City, United States |Unknown | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''[[Juris Upatnieks]] Demonstrating the Hologram'' |1948 |[[Fritz Goro]] |Michigan, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.getty.edu/art/collection/object/106H3K View photograph]|width=220px|float=center}} |''Country Doctor'' |1948 |[[W. Eugene Smith]] |[[Kremmling, Colorado|Kremmling]], Colorado, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://books.google.com/books?id=20gEAAAAMBAJ&dq=Gwyned+Filling&pg=PA103 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Career Girl'' |1948 |[[Leonard McCombe]] |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.rencontres-arles.com/fr/expositions/view/840/willy-ronis#gallery-5 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Provençal Nude'' |1949 |[[Willy Ronis]] |[[Gordes]], France | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://static.life.com/wp-content/uploads/migrated/2014/11/141113-vintage-television-photos-05-1024x705.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Nuns Watching Television'' |1949 |[[Ralph Morse]] |[[Erie, Pennsylvania|Erie]], Pennsylvania, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.christies.com/en/lot/lot-5374520 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Clarence Hailey Long'' |1949 |[[Leonard McCombe]] |[[Texas]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ===1950s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/52534 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Kiss at the Hôtel de Ville (''{{Langx|fr|Les Amants de l'Hôtel de Ville|links=no}}) |1950 |[[Robert Doisneau]] |Paris, France |35&nbsp;mm | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Iron Lung ward-Rancho Los Amigos Hospital GettyImages-515505698.jpg|frameless]] |''[[Iron lung|Iron Lung]] Polio Patients'' |1950 |Unknown |[[Downey, California|Downey]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Albert Einstein sticks his tongue.jpg|border|frameless]] |''[[Albert Einstein in popular culture|Albert Einstein]]'' |1951 |[[Arthur Sasse]] |New York City, United States |35&nbsp;mm | |<ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Photo 51 x-ray diffraction image.jpg|border|frameless]] |''[[Photo 51]]'' |May 1952 |[[Raymond Gosling]] and [[Rosalind Franklin]] |London, England | |The photograph depicts an [[X-ray diffraction]] image providing key to [[DNA structure]].<ref name="XqRiZ" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240725045132/https://lifephotostore.com/featured/los-angeles-development-boom-jr-eyerman.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Moving to the Suburbs'' |1952 |[[J. R. Eyerman|J.R. Eyerman]] |[[Lakewood, California|Lakewood]], California, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.clevelandart.org/art/2018.444.3 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Announcement of [[Joseph Stalin|Stalin]]'s Death'' |6 March 1953 |[[Dmitri Baltermants]] |Moscow, Moscow Oblast, Russia | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/jacqueline-bouvier-sitting-with-her-fiance-john-f-kennedy-on-deck-of-sailboat View photograph]|width=220px|float=center}} |''Camelot'' |1953 |[[Hy Peskin]] |[[Cape Cod]], Massachusetts, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Everest'' |23 May 1953 |[[Edmund Hillary|Sir Edmund Hillary]] |[[Mount Everest]], Koshi Province, Nepal | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.alfredgregoryphotographs.com/Ev25.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Atop Mount Everest'' |23 May 1953 |[[Alfred Gregory]] |Mount Everest, Koshi Province, Nepal | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Roger Bannister'' |6 May 1954 |[[Norman Potter]] |[[Oxford]], England, United Kingdom |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Marilyn Monroe photo pose Seven Year Itch.jpg|border|frameless]] |''[[White dress of Marilyn Monroe|Monroe]]'' |9 September 1954 |Matty Zimmerman |New York City, United States | |The photograph depicts [[Marilyn Monroe]] while her white dress blows upwards during a shot for a scene in the 1955 film ''[[The Seven Year Itch]]''. |<ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Jackie Robinson'' |1955 |Ralph Morse |Bronx, New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Emmett Till parents at funeral.jpg|border|frameless]] |''[[Emmett Till]]'s mother at his funeral.'' |1955 |David Jackson |[[Chicago]], Illinois, United States<ref>{{Cite magazine |date=2016-07-10 |title=The Photo That Changed the Civil Rights Movement |url=https://time.com/4399793/emmett-till-civil-rights-photography/ |access-date=2024-02-25 |magazine=TIME |language=en}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/221681/dovima-with-elephants-evening-dress-by-dior-cirque-d-hiver-paris View photograph]|width=220px|float=center}} |''Dovima with Elephants'' |1955 |[[Richard Avedon]] |Paris, France | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/54484 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Trolley{{Spaced en dash}}New Orleans'' |1955 |[[Robert Frank]] |New Orleans, Louisiana, United States |35&nbsp;mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/49823 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hot Shot Eastbound at Iaeger Drive‐In'' |1956 |[[O. Winston Link]] |[[Iaeger, West Virginia|Iaeger]], West Virginia, United States |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.newsmuseum.pt/en/fotojornalismo/elvis-stage View photograph]|width=220px|float=center}} |''The New King'' |1956 |Charles Trainor |Miami, Florida, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Milk Drop Coronet, 1957.jpg|border|frameless]] |''[[Milk Drop Coronet]]'' |1957 |[[Harold Eugene Edgerton|Harold E. Edgerton]] |[[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], Massachusetts, United States |35&nbsp;mm |Two drops of milk imaged by fast-film [[Stroboscopic effect|stroboscopic]] photography |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:NBSFirstScanImageRestored.jpg|border|frameless]] |''First Digital Photo'' |1957 |[[Russell Kirsch]] |[[Gaithersburg, Maryland|Gaithersburg]], Maryland, United States |Photo composite of two binary scans | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Elizabeth Eckford.jpg|border|frameless]] |''[[Elizabeth Eckford]]'' |4 September 1957 |[[Will Counts]] |[[Little Rock, Arkansas|Little Rock]], Arkansas, United States | |Eckford as one of the [[Little Rock Nine]] who faced opposition while attending a formerly [[School segregation in the United States|segregated]] high school. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/53646 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Aspens, Northern New Mexico]]'' |1958 |[[Ansel Adams]] |New Mexico, United States |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- | |''The Integrated Circuit'' |1959 |[[Robert Noyce]] |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:First satellite photo - Explorer VI.jpg|frameless]] |''First Satellite Image'' |14 August 1959 |[[Explorer 6|Explorer VI]] |17000 miles above Mexico | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1960s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|frameless|border]] |''[[Guerrillero Heroico]]'' |5 March 1960 |[[Alberto Korda]] |[[Havana]], Cuba |35&nbsp;mm |The photograph depicts [[Che Guevara]] at a funeral for the victims of the [[La Coubre explosion|''La Coubre'' explosion]]. The portrait is commonly displayed as a symbol of [[student protest]] and [[revolutionary movement]]s, and has appeared on clothing and other [[Merchandising|merchandise]].<ref name="tjD9l" /><ref>{{Citation |last=Hopkinson |first=Amanda |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=Korda, Alberto |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-860 |access-date=2024-02-26 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |last=Harambour |first=Alberto|title=Guevara, Che, as Icon |date=2008-01-01 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Modern World |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-672 |access-date=2024-02-26 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195176322.001.0001 |isbn=978-0-19-517632-2|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Massacre at Sharpeville'' |21 March 1960 |[[Ian Berry (photojournalist)|Ian Berry]] |[[Sharpeville]], South Africa | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.lempertz.com/en/catalogues/lot/1142-1/17-julius-shulman.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Case Study House no. 22, Los Angeles'' |1960 |[[Julius Shulman]] |Los Angeles, California, United States |Large format | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Nixon Vs Kennedy TV Debate'' |26 September 1960 |[[Paul Schutzer]] |Chicago, Illinois, United States |35 mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''American Spy Pilot [[Francis Gary Powers]]'' |16 November 1960 |[[Carl Mydans]] |Moscow, Russia | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Flavio da Silva'' |1961 |[[Gordon Parks]] |[[Rio de Janeiro]], Brazil | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Leap into Freedom.jpeg|border|frameless]] |''Leap into Freedom'' |15 August 1961 |[[Peter Leibing]] |[[Berlin]], Germany |35 mm |The photograph depicts [[Hans Conrad Schumann]], an [[East Germany|East German]] soldier running away over [[Barbed wire|barbed-wire]] in Berlin.<ref name="qMVjN" /> |<ref name="time100" group="s" /> |- | |''Thalidomide'' |1962 |Stan Wayman |{{Where|date=February 2024}} | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Adlai Stevenson shows missiles to UN Security Council with David Parker standing.jpg|frameless]] |''[[Cuban Missile Crisis]]'' |25 October 1962 |[[Neal Boenzi]] |New York City, United States | |[[Adlai Stevenson II]] shows aerial photos of [[Cuban Missile Crisis|Russian missiles in Cuba]] to the [[United Nations Security Council]] in the presence of [[USSR]] ambassador [[Valerian Zorin]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/firefighters-aiming-high-pressure-water-hoses-at-civil-rights-demonstrators-0 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Birmingham, Alabama'' |3 May 1963 |[[Charles Moore (photographer)|Charles Moore]] |[[Birmingham, Alabama|Birmingham]], Alabama, United States | |Nonviolent civil rights movement student activists sprayed by high-pressure fire hoses during the [[Birmingham campaign]]'s [[Children's Crusade (1963)|Children's Crusade]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Woolworth Sit-In'' |28, May, 1963 |Fred Blackwell |[[Jackson, Mississippi]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.guggenheim.org/artwork/10485 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Nuit de Noël (Happy Club)'' |1963 |[[Malick Sidibé]] |[[Bamako]], Mali | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Thích Quảng Đức self-immolation.jpg|border|frameless]] |''The Burning Monk'' |11 June 1963 |[[Malcolm Browne]] |[[Ho Chi Minh City]], Vietnam |35 mm |The photograph depicts the Vietnamese Buddhist monk [[Thích Quảng Đức]] protesting the [[Buddhist crisis|persecution of Buddhists]] under the government of [[Ngo Dinh Diem]] by committing [[self-immolation]]. |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Martin Luther King Jr National Historic Site (36233249121).jpg|border|frameless]] |''I Have a Dream'' |28 August 1963 |[[Agence France-Presse]] |Washington, D.C., United States |35 mm |The photograph depicts [[Martin Luther King Jr.]] waving to supporters during the [[March on Washington for Jobs and Freedom|March on Washington]], where he gave his "[[I Have a Dream]]" speech, considered the most famous American oration of the twentieth century.<ref>{{Citation |last1=Miller |first1=Keith D. |title="I Have a Dream." |date=2002-01-01 |work=The Concise Oxford Companion to African American Literature |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195138832.001.0001/acref-9780195138832-e-292 |access-date=2024-02-26 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195138832.001.0001 |isbn=978-0-19-513883-2 |last2=Lewis |first2=Emily M.|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://emuseum.jfk.org/view/objects/asitem/items@:32274 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Zapruder film]]'' |22 November 1963 |[[Abraham Zapruder]] |[[Dallas]], Texas, United States |35 mm internegative |The film depicts the most complete view of the [[Assassination of John F. Kennedy|assassination of US president John F. Kennedy]].<ref>{{Cite web |date=2023-10-29 |title=What Happened to the Zapruder Film? |url=https://www.history.com/news/what-happened-to-the-zapruder-film |access-date=2024-02-26 |website=HISTORY |language=en}}</ref> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Lyndon B. Johnson taking the oath of office, November 1963.jpg|frameless]] |''Johnson Is Sworn In'' |22 November 1963 |[[Cecil W. Stoughton]] |[[Dallas]], Texas, United States | |[[Lyndon B. Johnson]] taking the oath of office aboard [[Air Force One]] at [[Love Field Airport]] two hours and eight minutes after the [[assassination of John F. Kennedy]], Dallas, Texas. Jackie Kennedy (right), still in her blood-soaked clothes, looks on. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Ruby shoots Oswald.jpg|border|frameless]] |''[[Jack Ruby Shoots Lee Harvey Oswald]]'' |24 November 1963 |[[Robert H. Jackson (photographer)|Robert H. Jackson]] |[[Dallas]], Texas, United States |35 mm |The photograph depicts the [[murder of Lee Harvey Oswald]] by [[Jack Ruby]] while Oswald was being escorted by police two days after he had [[Assassination of John F. Kennedy|assassinated US president John F. Kennedy]].<ref>{{Cite web |date=2002-06-30 |title=Photographer snapped Oswald's murder a hair too soon, lost Pulitzer, place in history to rival |url=https://www.dallasnews.com/news/2002/06/30/photographer-snapped-oswald-s-murder-a-hair-too-soon-lost-pulitzer-place-in-history-to-rival/ |access-date=2024-02-26 |website=Dallas News |language=en}}</ref> |<ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:The Beatles arrive at JFK Airport (cropped) (b).jpg|thumb]] |''The Beatles Arrive'' |1964 |[[Harry Benson]] |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://worcester.emuseum.com/objects/47151/beatles-pillow-fight-george-v-hotel-paris View photograph]|width=220px|float=center}} |''Pillow Fight'' |1964 |[[Harry Benson]] |Paris, France | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Selma March'' |7 March 1965 |[[James Karales|James H. Karales]] |[[Alabama]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://books.google.com/books?id=UVMEAAAAMBAJ View photograph]|width=220px|float=center}} |''New View of Life, Fetus 18 Weeks'' |1965 |[[Lennart Nilsson]] |[[Stockholm]], Sweden<ref>{{Cite news |last=Jansen |first=Charlotte |date=2019-11-18 |title=Foetus 18 Weeks: the greatest photograph of the 20th century? |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/nov/18/foetus-images-lennart-nilsson-photojournalist |access-date=2024-02-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Muhammad Ali standing over Sonny Liston.jpg|border|frameless]] |''[[Muhammad Ali vs. Sonny Liston II]]'' |1965 |[[Neil Leifer]] |[[Lewiston, Maine|Lewiston]], Maine, United States |Medium format | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.bbc.com/future/article/20230623-how-jane-goodall-chimp-iconic-photo-changed-our-view-of-nature View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Jane Goodall]] Greets Baby Chimp'' |1965 |[[Hugo van Lawick]] |[[Gombe Stream National Park]], Tanzania | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Chairman Mao Swims in the Yangtze.jpg|border|frameless]] |''[[Mao Zedong|Chairman Mao]] Swims in the [[Yangtze]]'' |1966 |[[Hou Bo]] |[[Wuhan]], Hubei, China<ref>{{Cite news |date=1966-07-29 |title=Chairman Mao Swims in the Yangtse |url=https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1966/PR1966-31.pdf#page=3 |access-date=2024-02-26 |work=[[Peking Review]] |pages=3}}</ref> | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/135671 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Reaching Out'' |5 October 1966 |[[Larry Burrows]] |[[Mutter's Ridge]], Vietnam |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/571928947 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Mini Moment'' |3 December 1966 |[[Popperfoto]] |{{Where|date=February 2024}} | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Kathrine Switzer, Boston Marathon.jpg|frameless]] |''The Boston Marathon'' |19 May 1967 |[[Harry Trask]] |Boston, Massachusetts, United States | |Runner [[Kathrine Switzer]] attacked by race official [[Jock Semple]] while running in the 1967 [[Boston Marathon]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.jimmarshallphotographyllc.com/sites/default/files/styles/d12/public/2021-08/_0000_montereypop-hendrix-fire-1967.jpg.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Jimi Hendrix#Monterey Pop Festival|The Jimi Hendrix Experience]]'' |18 June 1967 |[[Jim Marshall (photographer)|Jim Marshall]] |[[Monterey, California|Monterey]], California, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- | |''Twiggy'' |1 March 1967 |[[Bernard Gotfryd]] |London, England, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Unidentified Flying Object'' |1967 |Ralph Ditter |[[Zanesville, Ohio|Zanesville]], Ohio, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Patterson Gimlin Bigfoot (cropped).jpg|frameless]] |[[Patterson–Gimlin film|''Patterson-Gimlin Film'']] |20 October 1967 |Roger Patterson |[[Pacific Northwest]], United States |16&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |[[Flower Power (photograph)|''Flower Power'']] |21 October 1967 |[[Bernie Boston]] |Washington, D.C., United States |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Execution of Nguyen Van Lem.jpg|border|frameless]] |''[[Saigon Execution]]'' |1 February 1968 |[[Eddie Adams (photographer)|Eddie Adams]] |[[Ho Chi Minh City]], Vietnam |Unknown | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:My Lai massacre.jpg|border|frameless]] |''[[My Lai massacre|Massacre of Villagers in My Lai]]'' |16 March 1968 |[[Ronald L. Haeberle]] |[[Sơn Mỹ]], Vietnam | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:My Lai war crime photograph by Ronald L. Haeberle (4).jpg|frameless]] |''My Lai'' |16 March 1968 |Ronald L. Haeberle |Sơn Mỹ, Vietnam |35&nbsp;mm |A group of civilian women and children before being killed by the [[United States Army|U.S. Army]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/body-of-martin-luther-king-jr-lorraine-motel-memphis-tennessee View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Assassination of Martin Luther King, Jr.]]'' |4 April 1968 |Joseph Louw |[[Memphis, Tennessee|Memphis]], Tennessee, United States | | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Assassination of Robert F. Kennedy]]'' |5 June 1968 |[[Bill Eppridge]] |Los Angeles, California, United States |35&nbsp;mm | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- | |''Chicago Democratic Convention Protest'' |August 1968 |Perry C. Riddle |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://content.magnumphotos.com/wp-content/uploads/2016/05/cortex/par65493-teaser-story-big.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Invasion of Prague'' |August 1968 |[[Josef Koudelka]] |[[Prague]], Czechia | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.webumenia.sk/en/dielo/SVK:SNG.UP-DK_1531-k View photograph]|width=220px|float=center}} |''Bratislava Tank Man'' |August 1968 |Ladislav Bielik |[[Bratislava]], Slovakia | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:John Carlos, Tommie Smith, Peter Norman 1968cr.jpg|frameless]] |''[[1968 Olympics Black Power salute|1968 Olympics Black Power Salute]]'' |16 October 1968 |[[John Dominis]] |[[Mexico City]], Mexico | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|border|frameless]] |''[[Earthrise]]'' |24 December 1968 |[[William Anders]] |The [[Moon]] |Medium format |The photograph depicts the Earth and Moon's surface from [[Apollo 8]].<ref name="1Tsbw" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/130206/biafra View photograph]|width=220px|float=center}} |''Albino Boy, Biafra'' |1969 |[[Don McCullin]] |[[Biafra]], West Africa | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- | |''Canadian Seal Hunt'' |1969 |[[Duncan Cameron (photographer)|Duncan Cameron]] |[[Northumberland Strait]], Canada | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''One Week's Dead'' |28 May - 3 June 1969 |[[Life (magazine)|Life Magazine]] |Various | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Aerial View of [[Woodstock|Woodstock Festival]]'' |August 1969 |[[Burk Uzzle]] |[[Bethel, New York|Bethel]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://lifephotostore.com/featured/1-woodstock-festival-bill-eppridge.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Woodstock'' |August 1969 |[[Bill Eppridge]] |[[Bethel, New York|Bethel]], New York, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|border|frameless]] |''[[Apollo 11|Buzz Aldrin on the Moon]]'' |21 July 1969 |[[Neil Armstrong]] |[[Mare Tranquillitatis|Sea of Tranquility]], the Moon |70&nbsp;mm lunar surface camera |[[Buzz Aldrin]] during [[Apollo 11]], the first crewed Moon landing |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877.jpg | border | frameless]] |''Apollo 11 Bootprint'' |21 July 1969 |[[Buzz Aldrin]] |Sea of Tranquility, the Moon |70&nbsp;mm lunar surface camera | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:"Altamont".jpg| border | frameless]] |''[[Altamont Free Concert|Altamont]]'' |6 December 1969 |Unknown photographer for the Associated Press |[[Altamont Speedway]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ===1970s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |See article (cropped) |''[[Kent State Shootings]]'' |4 May 1970 |[[John Filo|John Paul Filo]] |[[Kent, Ohio|Kent]], Ohio, United States |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Elvis-nixon.jpg|border|frameless]] |''[[Elvis]] Meets [[Nixon]]'' |21 December 1970 |[[Oliver F. Atkins]] |Washington, D.C., United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |See article |''[[Tomoko and Mother in the Bath]]'' |1971 |W. Eugene Smith |[[Kyushu|Kyūshū]], Japan | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/110036 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Windblown Jackie'' |1971 |[[Ron Galella]] |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:President Richard Nixon and Mao Zedong.jpg|frameless]] |''President Richard Nixon and Mao Zedong'' |21 February 1972 |Unknown |[[Beijing]], China | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:President Richard Nixon using Chopsticks during a Chinese Banquet with Premier Chou En-lai of the People's Republic of China - DPLA - ff3a43d6286b26f6c1e5e700a8601ff9.jpg|border|frameless]] |''Nixon in China'' |26 February 1972 |Oliver F. Atkins |Beijing, China | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:The Terror of War.jpg|border|frameless]] |''[[The Terror of War]]'' |8 June 1972 |[[The Terror of War#Authorship dispute|Disputed]]: either [[Nick Ut]], Nguyễn Thành Nghệ, or Huỳnh Công Phúc |[[Trảng Bàng]], Vietnam |35&nbsp;mm |The photograph depicts a crowd of Vietnamese people running from [[napalm]], among them a girl (later identified as [[Phan Thi Kim Phuc]]) who survived by tearing off her burning clothes.<ref name="ztz63" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Germany Israel Olympics Attack.jpg|border|frameless]] |''[[Munich massacre|Munich Massacre]]'' |5 September 1972 |Kurt Strumpf |[[Munich]], Germany |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/146189/bullet-through-candle-flame View photograph]|width=220px|float=center}} |''Bullet Passing through a Candle Flame'' |1973 |[[Doc Edgerton]] |United States | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1974/orlando-lagos/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Salvador Allende|Allende]]'s Last Stand'' |11 September 1973 |[[Orlando Lagos]] |Chile |35&nbsp;mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Patty Hearst- Hibernia bank robbery.jpg|frameless]] |''Patty Hearst Surveillance'' |15 April 1974 |Hibernia Bank Surveillance Camera |San Francisco, California, United States |Surveillance camera still |[[Patty Hearst]], during the April 1974 [[Hibernia National Bank|Hibernia bank]] robbery. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/80752499 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Nixon Resignation'' |9 August 1974 |Rolls Press |Washington, D.C., United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.guggenheim.org/artwork/500 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Water‐Towers'' |1974{{Ndash}}2009 |[[Bernd and Hilla Becher]] |Various locations across Europe and the United States<ref>{{Cite web |last=Emma |first=Lewis |date=March 2014 |title=Water Towers |url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/bernd-becher-and-hilla-becher-water-towers-p81238 |access-date=2024-02-27}}</ref> |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.portrait.gov.au/portraits/2001.8/prime-minister-gough-whitlam-pours-soil-into-the-hand-of-traditional-land-owner-vincent View photograph]|width=220px|float=center}} |''Prime Minister [[Gough Whitlam]] Pours Soil into the Hand of Traditional [[Gurindji people|Gurindji]] Landowner Vincent Lingiari'' |1975 |[[Mervyn Bishop]] |[[Daguragu, Northern Territory|Daguragu]], Northern Territory, Australia | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Nha Trang, April 1975.jpg|frameless]] |''Helicopter [[Fall of Saigon|Evacuation of the US Embassy, Saigon]]'' |April 1975 |Thai Khac Chuong |[[Nha Trang]], Vietnam |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Fire Escape Collapse]]'' |22 July 1975 |[[Stanley Forman]] |[[Boston]], Massachusetts, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.saha.org.za/youth/the_death_of_hector_pieterson.htm View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Soweto uprising|Soweto Uprising]]'' |16 June 1976 |[[Sam Nzima]] |[[Soweto]], Gauteng, South Africa |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:PIA00563-Viking1-FirstColorImage-19760721.jpg|border|frameless]] |''The Red Planet'' |21 July 1976 |''[[Viking 1]]'' |[[Chryse Planitia]], Mars<ref>{{Cite book |last=Stooke |first=Philip J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/international-atlas-of-mars-exploration/8D4BF2F656438ED6C7FBE9EBA866FB7F |title=The International Atlas of Mars Exploration: The First Five Decades: Volume 1: 1953 to 2003 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76553-4 |volume=1 |location=Cambridge |doi=10.1017/cbo9781139028301}}</ref> | |First color photograph taken from the surface of Mars |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Boat of No Smiles, sick child.jpg|border|frameless]] |''Boat of No Smiles'' |1977 |[[Eddie Adams (photographer)|Eddie Adams]] |[[Gulf of Siam]] | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.christies.com/lot/lot-cindy-sherman-untitled-film-stills-5846068/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Untitled Film Stills]]'' |1977–1980 |[[Cindy Sherman]] |New York City, United States<ref>{{Cite web |last=Gaylord |first=Kristen |date=2016 |title=Cindy Sherman |url=https://www.moma.org/artists/5392 |access-date=2024-02-27}}</ref> |Unknown | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- | |''Cambodia'' |1979 |Jay Ullal |[[Cambodia]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.getty.edu/art/collection/object/10A1TY View photograph]|width=220px|float=center}} |''Brian Ridley and Lyle Heeter'' |1979 |[[Robert Mapplethorpe]] |New York City, United States<ref>{{Cite web |title=Brian Ridley and Lyle Heeter {{!}} LACMA Collections |url=https://collections.lacma.org/node/2155762 |access-date=2024-02-27 |website=collections.lacma.org}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - THE TRIPLE HANDSHAKE IN THE PEACE TREATY SIGNING BETWEEN ISRAEL AND EGYPT.jpg|frameless]] |''Peace Treaty'' |26 March 1979 |Yaakov Saar |Washington, D.C., United States | |The triple handshake in the peace treaty signing between Israel and Egypt on the [[White House]] lawn |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Molotov Man]]'' |16 July 1979<ref>{{Cite web |title=Object Highlight {{!}} The Life of an Image: "Molotov Man," 1979–2009 {{!}} Princeton University Art Museum |url=https://artmuseum.princeton.edu/art/stories-perspectives/object-highlight-life-image-molotov-man-1979-2009 |access-date=2025-11-11 |website=artmuseum.princeton.edu}}</ref> |[[Susan Meiselas]] |[[Estelí]], Nicaragua<ref>{{Cite web |title=Object Highlight {{!}} The Life of an Image: "Molotov Man," 1979–2009 {{!}} Princeton University Art Museum |url=https://artmuseum.princeton.edu/art/stories-perspectives/object-highlight-life-image-molotov-man-1979-2009 |access-date=2025-11-11 |website=artmuseum.princeton.edu}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Firing Squad in Iran.jpg|border|frameless]] |''Firing Squad in Iran'' |27 August 1979 |[[Jahangir Razmi]] |[[Kurdistan province]], Iran<ref>{{Cite news |last=Byrd |first=Joann |title='Anonymous' no more |url=https://www.pulitzer.org/article/anonymous-no-more |access-date=2024-02-27}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |} ===1980s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw09608/Yoko-Ono-John-Lennon View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Annie Leibovitz#John Lennon|John Lennon]] and [[Yoko Ono]]'' |1980 |[[Annie Leibovitz|Annie Leibowitz]] |New York City, United States | |[[Murder of John Lennon|Lennon was murdered]] hours after the photograph was taken by Leibovitz |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://sicovers.com/featured/usa-hockey-1980-winter-olympics-march-03-1980-sports-illustrated-cover.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Miracle on Ice'' |1980 |[[Heinz Kluetmeier]] |[[Lake Placid, New York|Lake Placid]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- | |''Starving Boy and Missionary'' |1980 |Mike Wells |[[Uganda]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.christies.com/en/lot/lot-5551801 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Self‐Portrait with Wife and Model'' |1981 |[[Helmut Newton]] |Paris, France | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/the-princess-of-wales-with-hm-the-queen-and-her-bridesmaids-news-photo/77494753 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Diana, Princess of Wales|Diana]] with Bridesmaids in Buckingham Palace'' |1981 |[[Patrick Anson, 5th Earl of Lichfield]] |London, England | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://emuseum.delart.org/objects/22381/bengt-hits-elisabeth-for-being-a-disobedient-wife-and-hiding View photograph]|width=220px|float=center}} |''Behind Closed Doors'' |1982 |[[Donna Ferrato]] |[[Saddle River, New Jersey|Saddle River]], New Jersey, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.clevelandart.org/art/2020.72 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Androgyny (6 Men + 6 Women)'' |1982 |[[Nancy Burson]] |[[Cambridge, Massachusetts]], United States{{Citation needed|date=February 2024|reason=Unsure of where the photo was created; sources say it was merely 'made with MIT engineers'.}} | | |<ref name="time100" group="s" /> |- | |''Ken Moody and Robert Sherman'' |1984 |Robert Mapplethorpe |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''[[Missing-children milk carton|Milk Carton]]'' |1984 |Robert Frieder |[[Detroit]], Michigan, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://static.life.com/wp-content/uploads/2021/08/03153915/01117171-1024x945.jpeg View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Michael Jordan]]'' |1984 |[[Co Rentmeester]] |[[Chapel Hill, North Carolina|Chapel Hill]], North Carolina, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Maximum Ozone Hole Area for 1985.jpg|border|frameless]] |''[[Hole in the ozone|Hole in the Ozone]]'' |3 October 1985 |[[NASA]] |[[Greenbelt, Maryland|Greenbelt]], Maryland, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Challenger explosion.jpg|frameless]] |[[Space Shuttle Challenger disaster|''Challenger Disaster'']] |28 January 1986 |Michele McDonald |[[Cape Canaveral]], Florida, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1987/alon-reininger/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Ken Meeks, Patient with [[HIV/AIDS|AIDS]], Being Cared for by a Friend, San Francisco, California'' |1986 |Alon Reininger |San Francisco, California, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1988/james-l-stanfield/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The First [[Heart transplantation|Heart Transplant]] in Poland'' |1 January 1987 |James L. Stanfield |[[Zabrze]], Poland | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Immersion (Piss Christ)]]'' |1987 |[[Andres Serrano]] |United States |Medium format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/3010242 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Monkey Business'' |1987 |[[National Enquirer]] |[[Bimini]], the Bahamas<ref>{{Cite web |last=Fallows |first=James |date=2018-10-16 |title=Was Gary Hart Set Up? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/11/was-gary-hart-set-up/570802/ |access-date=2024-02-28 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |See article |''[[Willie Horton]]'' |1987 |Unknown |[[Maryland]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Dukakis_and_the_Tank,_1988_press_photo.jpg|frameless]] |''Dukakis and the Tank'' |1988 |Michael E. Samojeden |[[Detroit]], Michigan, United States | |The infamous photo of [[Michael Dukakis]] taken as part of his presidential campaign. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/basketball-nba-slam-dunk-contest-chicago-bulls-michael-news-photo/81802459?adppopup=true View photograph]|width=220px|float=center}} |''Air Jordan'' |1988 |[[Walter Iooss]] |Chicago, Illinois, United States |Medium format | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/283742 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Untitled (Cowboy)'' |1989 |[[Richard Prince]] |United States |Composite | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://response.restoration.noaa.gov/sites/default/files/images/ashley.braun/oiled-cormorant-rocky-oiled-shore_exxon-valdez-oil-spill-trustee-council_0.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Exxon Valdez Oil Spill'' |24 March 1989 |John S. Lough |Alaska, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Tank Man]]'' |5 June 1989 |[[Jeff Widener]] |Beijing, China | |The photograph depicts an unidentified protestor confronting column of Chinese military tanks. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240725045121/https://www.robertmaass.com/image/I0000BiTAW7y5oTQ View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Fall of the Berlin Wall|The Wall Falls]]'' |November 1989 |Robert Maass |Berlin, Germany | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/romanian-communist-dictator-nicolae-ceausescu-after-his-news-photo/106282416 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Trial and execution of Nicolae and Elena Ceaușescu|Nicolae Ceausescu]]'' |December 1989 |Christopher Pillitz |[[Romania]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1990s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |See article |''[[David Kirby (activist)|The Face of AIDS]]'' |1990 |Therese Frare |[[Columbus, Ohio|Columbus]], Ohio, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1992/david-turnley/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Gulf War|Operation Desert Storm]]'' |27 February 1991 |[[David C. Turnley|David Turnley]] |[[Iraq]] |35 mm | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1992/steve-mccurry-gns/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Camels in the Oil Fields'' |1 March 1991 |[[Steve McCurry]] |[[Burgan field]], Kuwait<ref>{{Cite web |date=2024-01-14 |title=Conflict — Steve McCurry |url=https://www.stevemccurry.com/conflict |access-date=2024-02-29 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114205816/https://www.stevemccurry.com/conflict |url-status=bot: unknown }}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Rodney King#Holliday's video|L.A. Police Beating Rodney King]]'' |3 March 1991 |[[Rodney King|George Holiday]] |Los Angeles, California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[More Demi Moore]]'' |1991 |[[Annie Leibovitz]] |[[Culver City, California|Culver City]], California, United States<ref>{{Cite journal |last=Wexler |first=Laura |year=2011 |title=More Pregnant Pictures |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2752/175145211X13068409556763 |journal=Photography and Culture |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=309–320 |doi=10.2752/175145211X13068409556763 |s2cid=191476282 |issn=1751-4517|url-access=subscription }}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200220182410/http://100photos.time.com/photos/james-nachtwey-famine-in-somalia View photograph]|width=220px|float=center}} |''Famine in Somalia'' |1992 |[[James Nachtwey]] |[[Baidoa]], Somalia<ref>{{Cite news |last=Nachtwey |first=James |date=1992-12-06 |title=SOMALIA 1992: The Casualties |url=https://www.nytimes.com/1992/12/06/magazine/somalia-1992-the-casualties.html |access-date=2024-02-29 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |See article |''[[Dead Troops Talk]]'' |1992 |[[Jeff Wall]] |[[Muqur District, Ghazni]], Afghanistan |Large format lightbox transparency | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://investigation.rollingstone.com/dj-photo-war-crimes-bosnia/archive/the-photograph/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Bosnia'' |2 April 1992 |[[Ron Haviv]] |[[Bijeljina]], Bosnia and Herzegovina |35 mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |See article |''[[The Vulture and the Little Girl]]'' |March 1993 |[[Kevin Carter]] |[[Ayod]], Sudan (now South Sudan) |35 mm | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Beauty Out of Damage, 1993.jpg|frameless]] |''Beauty Out of Damage'' |1993 |[[Matuschka]] |United States | |Matuschka's controversial [[Self-portrait|self portrait]] baring her [[mastectomy]] combined with her face. The photo covered the ''[[New York Times Sunday Magazine]]'' and helped spark debate about [[breast cancer]] around the US and the world |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Rwandan Children'' |1994 |Seamus Conlan and Tara Farrell |[[Rwanda]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.pulitzer.org/winners/charles-porter-iv View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Oklahoma City Bombing]]'' |19 April 1995 |[[Charles Porter IV]] |[[Oklahoma City]], Oklahoma, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://i.media.fi/incoming/d5zp00-112778_.JPG/alternates/FREE_1440/112778_.JPG View photograph]|width=220px|float=center}} |''Giant Iceberg'' |1995 |Dr. Hans Oerter |[[Antarctic Peninsula]], [[Antarctica]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Eagle nebula pillars.jpg|border|frameless]] |''[[Pillars of Creation]]'' |1995 |[[Hubble Space Telescope]] / [[NASA]] |[[Low Earth orbit]] |Wide field and planetary camera |The photograph depicts a region of star formation.<ref name="Q0AnX" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://npg.si.edu/object/npg_NPG.99.TC22.1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Bill Clinton]] hugs [[Monica Lewinsky]]'' |1996 |[[Dirck Halstead]] |Washington, D.C., United States |35 mm | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:First camera phone picture.gif|border|frameless]] |''First Cell-Phone Picture'' |11 June 1997 |[[Philippe Kahn]] |[[Santa Cruz, California|Santa Cruz]], California, United States |[[Camera phone]] |The subject is Sophie, the daughter of [[Philippe Kahn]] |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- | |''Chinese Baby'' |1997 |Jeff Abelin |[[Fuyang]], [[Anhui]], China | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[99 Cent (photograph)|99 Cent]]'' |1999 |[[Andreas Gursky]] |Los Angeles, California, United States |[[chromogenic print]] face-mounted to acrylic | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.commarts.com/project/34809/agim-shala View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Kosovo refugees in Albania|Kosovo Refugees]]'' |3 May 1999 |[[Carol Guzy]] |[[Kukës]], Albania<ref>{{Cite web |title=1999 — Kosovo's Sorrow |url=https://www.carolguzy.com/pulitzer-prize-images/project-one-ffpfd |access-date=2024-02-29 |website=Carol Guzy – photojournalist |language=en-US}}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/world-cup-usa-brandi-chastain-victorious-after-scoring-news-photo/81447170 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[1999 FIFA Women's World Cup final|World Cup Winners]]'' |1999 |Robert Beck |[[Pasadena, California|Pasadena]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ==21st century== ===2000s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/2001/alan-diaz/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Elián González|Elian Gonzalez]] Federal Raid'' |2000 |[[Alan Diaz]] |Miami, Florida, United States | | |<ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200217185420/http://100photos.time.com/photos/michael-nichols-surfing-hippos View photograph]|width=220px|float=center}} |''Surfing Hippos'' |2000 |[[Michael Nichols (photographer)|Michael Nichols]] |[[Loango National Park]], Gabon | | |<ref name="time100" group="s" /> |- | |''The First Plane Hits the [[World Trade Center (1973–2001)|World Trade Center]]'' |11 September 2001 |[[Jules and Gédéon Naudet|Jules Naudet]] |New York City, United States | |A screenshot of the Jules Naudet footage that is included in the Naudet brothers' [[documentary film]] ''[[9/11 (2002 film)|9/11]]'', originally broadcast on March 10, 2002, on [[CBS]], and later released on DVD. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=dbff2088eccc4c788262dda98fd7aed8&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[George W. Bush|President George W. Bush]] Learns of the September 11th Attacks'' |11 September 2001 |[[Doug Mills (photographer)|Doug Mills]] |[[Sarasota, Florida|Sarasota]], Florida, United States<ref>{{Cite web |last=Handelman |first=Jay |title=The 9/11 classroom: Booker Elementary students, now 27, recall President Bush's visit in CNN special |url=https://www.heraldtribune.com/story/news/2021/09/01/cnn-911-documentary-2021-booker-elementary-students-recall-president-george-w-bushs-sarasota-visit/5674790001/ |access-date=2024-03-02 |website=Sarasota Herald-Tribune |language=en-US}}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[The Falling Man]]'' |11 September 2001 9:41:15 A.M. |[[Richard Drew (photographer)|Richard Drew]] |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://time.com/3802205/help-identify-this-photo-the-moment-the-towers-fell/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''New Yorkers watch the collapse of the South Tower of the World Trade Center'' |11 September 2001 |Patrick Witty |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://shannonstapleton.com/911/sept4/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Father Judge'' |11 September 2001 |Shannon Stapleton |New York City, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Raising the Flag at Ground Zero]]'' |11 September 2001 |[[Thomas E. Franklin]] |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:SaddamStatue.jpg|border|frameless]] |''[[Saddam Hussein statue destruction|Toppling the Statue of Saddam Hussein]]'' |9 April 2003 |[[Goran Tomasevic]] |[[Baghdad]], Iraq |35 mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Pencil hst big.jpg|frameless]] |[[NGC 2736|''The Pencil Nebula'']] |5 June 2003 |[[Hubble Space Telescope]] / [[NASA]] |Low Earth orbit |Wide field and planetary camera | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:AbuGhraibAbuse-standing-on-box.jpg|border|frameless]] |''[[The Hooded Man]]'' |4 November 2003 |[[Ivan Frederick]] |[[Abu Ghraib]], Iraq | |The photograph depicts Abdou Hussain Saad Faleh, an [[Abu Ghraib Prison|Abu Ghraib]] prisoner, being subjected to torture.<ref name="urZxv" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- ||[[File:SaddamSpiderHole.jpg|border|frameless]] | ''[[Capture of Saddam Hussein]]'' |13 December 2003 |Unknown |[[Ad-Dawr]], Iraq | |Photo depicts Samir, a 34-year-old Iraqi-American military interpreter, capturing former Iraqi president Saddam Hussein. |<ref>{{cite web |title=Saddam Hussein Captured |url=https://www.famouspictures.org/saddam-hussein-captured/ |website=The Famous Pictures Collection |publisher=FamousPictures.org |date=May 13, 2013 |accessdate=December 28, 2025 |location=Adwar, Iraq (near Tikrit) }}</ref> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.marcusbleasdale.com/new-gallery/xkmh9vpp30pcmk22247v95ws62wljk View photograph]|width=220px|float=center}} |''Sakura Lisi'' |2004 |[[Marcus Bleasdale]] |[[Mongbwalu]], Ituri Province, Democratic Republic of the Congo | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200228051103/http://100photos.time.com/photos/tami-silicio-coffin-ban View photograph]|width=220px|float=center}} |''Coffin Ban'' |2004 |Tami Silicio |[[Kuwait International Airport]], [[Farwaniya Governorate]], Kuwait<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Chicago |date=2004-04-23 |title=Photo of GIs' caskets costs worker her job |url=https://www.chicagotribune.com/2004/04/23/photo-of-gis-caskets-costs-worker-her-job/ |access-date=2024-03-02 |website=Chicago Tribune |language=en-US}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/52018179 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Iraqi Girl'' |18 January 2005 |[[Chris Hondros]] |[[Tal Afar]], Iraq | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=9d36d0cc5af445c9a85a6a9c9d8df258&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hurricane Katrina Evacuation'' |3 September 2005 |Eric Gay |[[New Orleans]], Louisiana, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.fac.org.au/wp-content/uploads/2017/11/Image-copyright-Reuters-Photography-by-Robert-Galbraith-WEB.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Hurricane Katrina]]'' |4 September 2005 |Robert Galbraith |New Orleans, Louisiana, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/53982266 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hurricane Katrina'' |2005 |David Phillip |New Orleans, Louisiana, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://todd-heisler.squarespace.com/final-salute View photograph]|width=220px|float=center}} |''Jim Comes Home'' |2005 |[[Todd Heisler]] |[[Aurora, Colorado|Aurora]], Colorado, United States<ref>{{Cite news |last=Sheeler |first=Jim |date=2005-11-11 |title=Final salute |url=https://digital.denverlibrary.org/digital/collection/p16079coll49/id/273 |access-date=2024-03-02 |work=[[Rocky Mountain News]] |pages=2}}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.pulitzer.org/winners/oded-balilty View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Power of One'' |1 February 2006 |[[Oded Balilty|Oded Bality]] |[[Amona, Mateh Binyamin|Amona]], West Bank |35 mm | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/2008/brent-stirton/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Gorilla in the Congo'' |July 2007 |[[Brent Stirton]] |[[Virunga National Park]], [[North Kivu]], Democratic Republic of the Congo<ref>{{Cite news |last1=Andreasson |first1=Karin |last2=Andreasson |first2=Interview by Karin |date=2015-10-22 |title=Brent Stirton's best photograph – Congo wildlife rangers carry a dead silverback |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2015/oct/22/brent-stirton-best-photograph-dead-silverback-gorilla-congo-virunga |access-date=2024-03-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |35 mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.poy.org/65/08/ae02.php View photograph]|width=220px|float=center}} |''Memorial Day at Arlington National Cemetery'' |27 May 2007 |[[John Moore (photographer)|John Moore]] |[[Arlington County, Virginia|Arlington]], [[Virginia]], United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=e14ec03d7bc146f188f9a8401abdf6b6&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Homecoming'' |2007 |Louie Favorite |[[Atlanta]], Georgia, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/summer-olympics-underwater-view-of-usa-michael-phelps-and-news-photo/82470013 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Photo Finish'' |16 August 2008 |[[Heinz Kluetmeier]] |Beijing, China |35 mm | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=1edcd8ee262445d09a4dcea31b495064&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Married at Last'' |2008 |Marcio Sanchez |San Francisco, California, United States | | See [[Del Martin and Phyllis Lyon]] |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/83564607 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The New First Family'' |2008 |Win McNamee |Chicago, Illinois, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/june-26-09-at-new-journey-ministries-church-in-hawthorne-news-photo/566029635 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Funeral of Edwin Cobbin'' |2009 |Barbara Davidson |[[Hawthorne, California|Hawthorne]], California, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Diego Frazão Torquato]]'' |2009 |Marcos Tristao |[[Rio de Janeiro]], Rio de Janeiro, Brazil | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:United States President Barack Obama bends down to allow the son of a White House staff member to touch his head.jpg|border|frameless]] |''[[Hair Like Mine]]'' |2009 |[[Pete Souza]] |Washington, D.C., United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200214133523/http://100photos.time.com/photos/death-of-neda View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Killing of Neda Agha-Soltan|The Death of Neda]]'' |2009 |Unknown |[[Tehran]], Iran | | |<ref name="time100" group="s" /> |} ===2010s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20140717162757/https://www.instagram.com/p/C/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''First Instagram Photo''{{Efn|Originally captioned "test".}} |16 July 2010 |[[Kevin Systrom]] |Mexico |Cell phone |Kevin Systrom (co-founder of [[Instagram]]), the [[BBC]], ''[[Time (magazine)|Time]]'', and [[Life (magazine)|''Life'' magazine]] claim the photograph to be the first shared on Instagram,<ref>{{Cite news |date=2018-09-25 |title=Instagram: The dog that launched a social media giant |url=https://www.bbc.com/news/technology-45640386 |access-date=2024-03-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=2015-10-06 |title=This is Instagram's first photo ever |url=https://time.com/4061227/instagram-first-photo/ |access-date=2024-03-07 |magazine=TIME |language=en}}</ref> however ''[[The Economic Times]]'' and ''[[The Guardian]]'' claim the first photograph posted to the social media to be a picture of San Francisco's [[South Beach (San Francisco)|South Beach]] harbor by [[Mike Krieger]], also co-founder.<ref>{{Cite news |last=Cartner-Morley |first=Jess |date=2020-09-20 |title=Instagram at 10: how sharing photos has entertained us, upset us – and changed our sense of self |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/sep/20/instagram-at-10-how-sharing-photos-has-entertained-us-upset-us-and-changed-our-sense-of-self |access-date=2024-03-07 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=10 years of Instagram: Here are some interesting facts about the world's most loved photo-sharing app – Creators |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/10-years-of-instagram-here-are-some-interesting-facts-about-the-worlds-most-loved-photo-sharing-app/the-first-photo/slideshow/78486849.cms |access-date=2024-03-07 |website=The Economic Times}}</ref> ''Time'' later claimed the post of the harbor was the first shared.<ref>{{Cite magazine |date=2016-07-16 |title=Take a Look Back at Instagram's First Posts, Six Years Ago |url=https://time.com/4408374/instagram-anniversary/ |access-date=2024-03-07 |magazine=TIME |language=en}}</ref> |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Obama and Biden await updates on bin Laden.jpg|border|frameless]] |''[[Situation Room (photograph)|The Situation Room]]'' |1 May 2011 |Pete Souza |Washington, D.C., United States |35 mm |[[Barack Obama]] and his national security team, in the [[Situation Room|White House Situation Room]] during the [[killing of Osama bin Laden]] |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://u.afp.com/5fBx View photograph]|width=220px|float=center}} |''9/11 Memorial'' |11 September 2011 |Justin Lane |New York City, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=ddf2476729a34b57a5c785965dbb7756&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Aida'' |12 March 2012 |[[Rodrigo Abd]] |[[Idlib]], Syria | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.reuters.com/resizer/v2/https%3A%2F%2Farchive-images.prod.global.a201836.reutersmedia.net%2F2012%2F12%2F19%2F2012-12-19T171105Z_02_GM1E8980LNH01_RTRRPP_0_FASHION-NEWYORK.JPG?auth=b1cda26ed1fc88087dd8ebcf29c6b7a3055e005c3d800abefc8ccf9406aef963&width=1920&quality=80 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Fashion Week'' |7 September 2012 |Lucas Jackson |New York City, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=851085a8d53243d09d661a8f31500cea&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Shootings as Routine'' |[[Sandy Hook Elementary School shooting|14 December 2012]] |Jessica Hill |[[Newtown, Connecticut|Newtown]], Connecticut, United States | |The photograph shows Carlee Soto using a phone to ask about her sister, [[Victoria Leigh Soto|Victoria Soto]], a teacher at the [[Sandy Hook Elementary School shooting|Sandy Hook Elementary School]], after gunman Adam Lanza opened fire on the school, killing 26, including Victoria.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=Jessica |date=December 14, 2012 |title=Shootings As Routine |url=https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=851085a8d53243d09d661a8f31500cea&mediatype=photo |access-date=2025-07-15 |website=newsroom.ap.org}}</ref> |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://time.com/5160171/newtown-sandy-hook-parkland-school-shootings/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Sandy Hook'' |14 December 2012 |Shannon Hicks |Newtown, Connecticut, United States | | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://u.afp.com/5fBe View photograph]|width=220px|float=center}} |''China Social Suicide'' |27 February 2013 |Agence France-Presse |[[Wuhan]], Hubei, China | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200214135005/http://100photos.time.com/photos/david-guttenfelder-north-korea View photograph]|width=220px|float=center}} |''North Korea'' |2013 |[[David Guttenfelder]] |[[Pyongyang]], North Korea | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/police-officers-with-their-guns-drawn-hear-the-second-news-photo/166665581 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Boston Marathon bombing|Boston Marathon Bombing]]'' |2013 |John Tlumacki |Boston, Massachusetts, United States | | |<ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Final Embrace]]'' |April 2013 |[[Taslima Akhter]] |[[Savar Upazila]], Bangladesh | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/2014/tyler-hicks/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Westgate shopping mall attack|Nairobi Mall Attack]]'' |21 September 2013 |[[Tyler Hicks]] |[[Nairobi]], Kenya | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Oscar Selfie]]'' |2 March 2014 |[[Bradley Cooper]] |Los Angeles, California, United States |Cell phone |The photograph is a selfie taken at the [[86th Academy Awards|2014 Oscars]]. The image shows [[Ellen DeGeneres]], [[Meryl Streep]], [[Bradley Cooper]], [[Jennifer Lawrence]], [[Julia Roberts]], [[Kevin Spacey]], [[Channing Tatum]], [[Brad Pitt]], [[Angelina Jolie]], [[Lupita Nyong'o]], and her brother, Peter Nyong'o. |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/490187415 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Turkey Mine Blast'' |13 May 2014 |[[Bülent Kılıç]] |[[Soma, Manisa|Soma]], Manisa Province, Turkey | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Death of Alan Kurdi|Alan Kurdi]]'' |2 September 2015 |[[Nilüfer Demir|Nilufer Demir]] |[[Bodrum]], [[Muğla Province]], Turkey |Unknown | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/506234020 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Turkish Coast Guard Rescue'' |2016 |Emin Menguarslan |[[Aydın]], [[Aydın Province]], Turkey | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- | {{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://media.npr.org/assets/img/2014/02/28/syria_aid_custom-4ebf37af7537c464cac5046821f3c2e0182b713c.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Yarmouk Refugees'' |26 January 2017 |[[UNRWA]] |[[Damascus]], Syria | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.pitamitz.com/portfolio/G0000lDxMNeelAJM/I0000Vdoq0MycdqM View photograph]|width=220px|float=center}} |''Klimatske promjene'' |2018 |Sergio Pitamitz |[[Svalbard]], Norveška | |Fotografija prikazuje polarnog medveda kako stoji na ledenoj ploči koja se topi. |<ref name="life100" group="s" /> |} ===2020s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Subject !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.anadoluimages.com/p/abdde-trump-destekcileri-polis-barikatini-asarak-kongre-binasina-girdi/21117766 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Kapitol pod napadom'' |6 January 2021 |Tayfun Coşkun |Washington, D.C., SAD | |Napad na Kapitol 6. januara |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Last American Soldier leaves Afghanistan.jpg|border|frameless]] |''Van Afganistana'' |29. avgust 2021. |Alexander Burnett |[[Kabul]], Afganistan |telefon<ref>{{Cite web |last=Britzky |first=Haley |date=2021-10-25 |title=The inside story behind the photo of the last soldier to leave Afghanistan |url=https://taskandpurpose.com/military-life/army-photo-last-soldier-afghanistan-alex-burnett/ |access-date=2025-11-07 |website=Task & Purpose |language=en-US}}</ref> |Chris Donahue, zadnji američki vojnik koji napušta Afganistan prije pada Kabula |<ref name="life100" group="s" /> |} <!-- Do not add the "Donald Trump raised-fist photographs" here; see article talk page and its archives. Get consensus to add before adding --> ==See also== * [[List of most expensive photographs]] * ''[[100 Photographs that Changed the World]]'', 2003 book by the editors of ''Life'' * [[Fine-art photography]] * [[History of the camera]] * [[History of photography]] * [[Monkey selfie copyright dispute]] * [[Pulitzer Prize for Photography]] * [[Pulitzer Prize for Feature Photography]] * [[Pulitzer Prize for Breaking News Photography]] * [[Timeline of first images of Earth from space]] * [[World Press Photo of the Year]] * [[List of notable media in the field of meteorology]] ==Notes== {{Notelist|colwidth=30em}} ==Sources== These surveys of the history of photography determine which images are included in the list. {{reflist|group=s|colwidth=30em|refs= <ref name="oxford-companion" group="s">{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-866271-6| title = Oxford Companion to the Photograph| chapter = Chronology| access-date = 21 February 2020|editor-last=Lenman|editor-first=Robin| date = 2005| chapter-url = https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-miscMatter-0009| url-access = registration| url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f1h1}}</ref> <ref name="LIFE100" group="s">{{Cite magazine| title = 100 photographs that changed the world| magazine = Life| access-date = 29 December 2024|url=https://digitaljournalist.org/issue0309/lm_index.html}}</ref> <ref name="time100" group="s">{{Cite magazine| title = 100 Photographs| magazine = Time| access-date = 21 February 2020|url=http://100photos.time.com/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219213527/http://100photos.time.com/|archive-date=2020-02-19}}</ref> <ref name="life100" group="s">{{Cite magazine| title = The 100 Most Important Photos Ever| magazine = Life| access-date = 3 January 2022|url=https://www.life.com/history/the-100-most-important-photos-ever/}}</ref> <ref name="the-atlantic" group="s">{{Cite web| title = What Was the Most Influential Photograph in History?| work = The Atlantic| date = 9 December 2017| access-date = 21 February 2020|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/01/what-was-the-most-influential-photograph-in-history/546596/}}</ref> <ref name="cnn-photos" group="s">{{Cite web| title = 25 of the most iconic photographs| work = CNN| date = September 27, 2016| access-date = 13 March 2024|url=https://www.cnn.com/2013/09/01/world/gallery/iconic-images/index.html}}</ref> <ref name="esquire-photos" group="s">{{Cite web| last = Griffin| first = Elizabeth| title = 50 of the World's Most Remarkable Photographs| work = Esquire| access-date = 21 February 2020| date = 28 March 2016|url=https://www.esquire.com/news-politics/news/gmp2689/most-powerful-photos/}}</ref> }} ==Additional references== {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="oriel-window">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/282004|title=[The Oriel Window, South Gallery, Lacock Abbey]|website=The Metropolitan Museum of Art|access-date=2020-02-23}}</ref> <ref name="fCzsh">{{cite web |url=http://www.digitaljournalist.org/issue0309/lm21.html | title = 100 Photographs that Changed the World | publisher = The Digital Journalist | access-date = 14 January 2012}}</ref> <ref name="5cK1y">{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-284200-8| last = Clarke| first = Graham| title = The Photograph| location = Oxford; New York| date = 1997-05-08| page = [https://archive.org/details/photograph00clar/page/16 16]| url = https://archive.org/details/photograph00clar/page/16}}</ref> <ref name="viNVF">{{cite news |url=http://observer.com/2015/11/the-truth-behind-alfred-stieglitzs-iconic-photograph-the-steerage-revealed/ | title = Who Were They? The Truth Behind Stieglitz's Iconic Photograph 'The Steerage' Revealed | last1 = Arikoglu | first1 = Lale | date = 5 November 2015 | work = Observer | archive-url=https://web.archive.org/web/20170211002937/http://observer.com/2015/11/the-truth-behind-alfred-stieglitzs-iconic-photograph-the-steerage-revealed/ | archive-date = 11 February 2017 | url-status = live}}</ref> <ref name="FXjma">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/12/02/dustbowl.photo/index.html | title = Girl from iconic Great Depression photo: 'We were ashamed' | date = 3 December 2008 | access-date = 4 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081205000558/http://www.cnn.com/2008/LIVING/12/02/dustbowl.photo/index.html | archive-date = 5 December 2008 | url-status = live | publisher = CNN}}</ref> <ref name="OHQpm">{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3042469/Robert-Capa-faked-war-photo-new-evidence-produced.html | title = Robert Capa 'faked' war photo new evidence produced | last = Jamieson | first = Alastair | date = 21 September 2008 | work = [[The Daily Telegraph|The Telegraph]] | access-date = 26 July 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090605173542/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3042469/Robert-Capa-faked-war-photo-new-evidence-produced.html | archive-date = 5 June 2009 | url-status = live | location = London | quote = Looking at the photos it is clear that it is not the heat of battle. It is likely the soldiers were carrying out an exercise either for Capa or themselves.}}</ref> <ref name="GgcMS">{{Cite web | url = http://100photos.time.com/photos/sam-shere-hindenburg-disaster | title = See The Photo That Forever Changed Air Travel | website = 100 Photographs &#124; The Most Influential Images of All Time | access-date = 30 July 2018 | archive-date = 23 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180723194727/http://100photos.time.com/photos/sam-shere-hindenburg-disaster | url-status = dead }}</ref> <ref name="fZUrY">{{cite magazine | date = 4 October 1937 | title = The Camera Overseas: 136,000,000 People See This Picture of Shanghai's South Station | url = https://books.google.com/books?id=wkQEAAAAMBAJ&pg=PA102 | magazine = Life | publisher = Time, Inc. | volume = 3 | issue = 14 | pages = 102–103 | issn = 0024-3019}}</ref> <ref name="UQmtw">{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JtPHXBAJMVgC&pg=PA104 | title = Uncommon Valor, Common Virtue: Iwo Jima and the Photograph that Captured America | last = Buell | first = Hal | publisher = Berkeley Publishing Group/Penguin Group | year = 2006 | isbn = 978-0-425-20980-6 | location = Berkeley, California | pages = 104, 221 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140708143031/http://books.google.com/books?id=JtPHXBAJMVgC&pg=PA104 | archive-date = 8 July 2014 | url-status = live}}</ref> <ref name="ewEs8">{{cite magazine | url = http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,551972,00.html | title = The Art of Soviet Propaganda: Iconic Red Army Reichstag Photo Faked | last = Sontheimer | first = Michael | date = 5 July 2008 | magazine = [[Der Spiegel]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20080913155744/http://www.spiegel.de/international/europe/0%2C1518%2C551972%2C00.html | archive-date = 13 September 2008 | url-status = live | access-date = 3 June 2011}}</ref> <ref name="V3ZBl">{{cite web | url = http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/ | title = Greta Zimmer Friedman dies; kissed sailor in World War II iconic photo | date = 11 September 2016 | website = The Washington Times | archive-url = https://web.archive.org/web/20160913164951/http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/ | archive-date = 13 September 2016 | url-status = live | access-date = 14 September 2016}}</ref> <ref name="Ujbig">{{Cite web | url = http://100photos.time.com/photos/margaret-bourke-white-gandhi-spinning-wheel | title = How One Photo Turned Gandhi Into An Icon | website = 100 Photographs &#124; The Most Influential Images of All Time | access-date = 30 July 2018 | archive-date = 20 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180720204534/http://100photos.time.com/photos/margaret-bourke-white-gandhi-spinning-wheel | url-status = dead }}</ref> <ref name="XqRiZ">{{cite web | url = https://www.pbs.org/wgbh/nova/photo51/anat-flash.html | title = Anatomy of Photo 51 | last = Krock | first = Lexi | work = NOVA online | publisher = [[PBS]] | date = 22 April 2003 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20100729050654/http://www.pbs.org/wgbh/nova/photo51/anat-flash.html | archive-date = 29 July 2010}}</ref> <!--<ref name="FDr2n">{{cite news | url = https://www.vanityfair.com/news/2007/09/littlerock200709 | title = Through a Lens, Darkly | last1 = Margolick | first1 = David | date = September 2007 | work = The Hive | archive-url = https://web.archive.org/web/20170113134220/http://www.vanityfair.com/news/2007/09/littlerock200709 | archive-date = 13 January 2017 | url-status = live | language = en}}</ref> --> <ref name="tjD9l">[http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/books/05/05/argentina.che.photo/ Communists, Capitalists still buy into Iconic Che Photo, Author says] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604015606/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/books/05/05/argentina.che.photo/|date=4 June 2011}} by Brian Byrnes, ''[[CNN]]'', 5 May 2009</ref> <ref name="qMVjN">{{Cite web | url = http://100photos.time.com/photos/peter-leibing-leap-into-freedon | title = How A Photographer Captured The Line Between Freedom and Repression | website = 100 Photographs &#124; The Most Influential Images of All Time | access-date = 30 July 2018 | archive-date = 22 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180722072743/http://100photos.time.com/photos/peter-leibing-leap-into-freedon | url-status = dead }}</ref> <ref name="1Tsbw">{{cite news | url = http://www.abc.net.au/science/moon/earthrise.htm | title = The Earthrise Photograph | author = Rowell, Galen | work = ABC | archive-url = https://web.archive.org/web/20130826091444/http://www.abc.net.au/science/moon/earthrise.htm | archive-date = 26 August 2013 | url-status = live}}</ref> <ref name="ztz63">{{cite news | url = https://www.theguardian.com/us-news/2015/oct/26/vietnam-wars-napalm-girl-kim-phuc-has-laser-treatment-to-heal-wounds | title = Vietnam war's 'napalm girl' Kim Phuc has laser treatment to heal wounds | date = 25 October 2015 | newspaper = [[The Guardian]] | access-date = 4 June 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160612151812/http://www.theguardian.com/us-news/2015/oct/26/vietnam-wars-napalm-girl-kim-phuc-has-laser-treatment-to-heal-wounds | archive-date = 12 June 2016 | url-status = live | agency = [[Associated Press]]}}</ref> <!--<ref name="pI6Rq">{{cite news | url = https://www.cbsnews.com/news/tank-man-the-picture-that-almost-wasnt/ | title="Tank Man": The Picture That Almost Wasn't | last = Alfano | first = Sean | date = 4 June 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110609013341/http://www.cbsnews.com/stories/2009/06/02/world/main5057008.shtml | archive-date = 9 June 2011 | url-status = live | publisher = [[CBS News]]}}</ref> --> <ref name="Q0AnX">{{cite journal | last1 = Moskowitz | first1 = Clara | title = An Origin Story, How the Iconic Pillars of Creation Arose | url = https://www.scientificamerican.com/article/how-the-iconic-pillars-of-creation-arose/ | website = Scientific American | pages = 21 | language = en | doi = 10.1038/scientificamerican0914-21 | date = 1 September 2014 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160420172118/http://www.scientificamerican.com/article/how-the-iconic-pillars-of-creation-arose/ | archive-date = 20 April 2016| url-access = subscription }}</ref> <ref name="urZxv">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/18/AR2008061800336_2.html "Former detainee blames trauma on US captors"], [[The Washington Post]]; accessed 5 January 2019.</ref> <ref name="Windows From Inside">{{Cite web|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co17291/windows-from-inside-south-gallery-lacock-abbey-photograph-paper-negative|title=Windows From Inside South Gallery, Lacock Abbey. 1937-361. Science Museum Group Collection Online.|website=Science Museum Group|language=en|access-date=2020-02-24}}</ref> <ref name="birth of the daguerrotype">{{Cite news|last=Dhaliwal|first=Ranjit|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/picture/2013/jan/09/photography|title=The birth of the daguerrotype – picture of the day|work=The Guardian|access-date=2020-02-23|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> <ref name="William Henry Fox Talbot">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/289179|title=William Henry Fox Talbot {{!}} The Haystack|website=The Metropolitan Museum of Art|access-date=2020-02-24}}</ref> <ref name="National Gallery of Canada">{{Cite web|url=https://www.gallery.ca/collection/artwork/the-haystack|title=William Henry Fox Talbot {{!}} The Haystack|website=National Gallery of Canada|language=en|access-date=2020-02-24}}</ref> <ref name="Heilbrunn Timeline of Art">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/1976.645.1/|title=Brig on the Water|website=Heilbrunn Timeline of Art History|access-date=2020-03-16}}</ref> <ref name="Brig on the Water">{{Cite web|url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/15941|title=Brig on the Water|website=Princeton University Art Museum|language=en|access-date=2020-03-16}}</ref> <ref name="Gustave Le Gray">{{Cite web|url=https://www.musee-orsay.fr/en/collections/works-in-focus/photography/commentaire_id/the-brig-23329.html?tx_commentaire_pi1%5BpidLi%5D=847&tx_commentaire_pi1%5Bfrom%5D=844&cHash=25c5a153d3|title=Gustave Le Gray, The Brig|website=Musée d'Orsay|access-date=2020-03-16}}</ref> <ref name="TheDeadBismarck"> {{Cite web |url=https://varioussmallfires.co.uk/2014/01/13/one-photograph-20-the-dead-bismarck-by-daniel-mcclean/ |title=One Photograph #20: The Dead Bismarck |author=Daniel McClean |website=Various Small Fires |date=2014-01-13 |access-date=2026-01-02 }} </ref> }} jgvh4z13nke9xecllv2vg1lu0qop7tx 0 533355 3915157 3915075 2026-07-29T08:33:55Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Pasteurov efekat]] na [[Pasteurov efekt]] 3915075 wikitext text/x-wiki '''Pasterov efekat''' opisuje kako dostupni kiseonik inhibira fermentaciju etanola, što dovodi do prelaska [[kvasci|kvasca]] na [[ćelijsko disanje]], radi povećane proizvodnje nositelja energije [[adenozin-trifosfat]]a (ATP).<ref name=":0">{{Cite journal | vauthors = Lagunas R |date=1. 1. 1981 |title=Is Saccharomyces cerevisiae a typical facultative anaerobe? |journal=Trends in Biochemical Sciences |language=en |volume=6 |pages=201–203 |doi=10.1016/0968-0004(81)90073-6 |issn=0968-0004}}</ref> Općenitije, u medicinskoj literaturi, Pasteurov efekat se odnosi na to kako prisustvo kisika uzrokuje smanjenje ćelijske brzine [[glikoliza|glikolize]] i supresiju akumulacije mliječne kiseline/[[laktat]]a. Efekat se javlja u životinjskim tkivima, kao i u [[mikroorganizmi]]ma koji pripadaju [[carstvo (biologija)|carstvu]] [[Fungi|gljivica]].<ref>{{cite web|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Pasteur+effect |title=Pasteur effect |website=The Free Dictionary by Farlex}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.biomolther.org/journal/view.html?uid=897&vmd=Full | doi=10.4062/biomolther.2017.194 | title=Convergence of Cancer Metabolism and Immunity: An Overview | date=2018 | last1=Dang | first1=Chi Van | last2=Kim | first2=Jung-Whan | journal=Biomolecules & Therapeutics | volume=26 | issue=1 | pages=4–9 | pmid=29212301 | pmc=5746032 }}</ref> ==Otkriće== U 1857., mikrobiolog [[Louis Pasteur]] je pokazao da [[aeracija]] kvasnog bujona uzrokuje povećanje rasta ćelija dok se brzina fermentacije smanjuje, na osnovu smanjene proizvodnje [[etanol]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasteur L | title = Mémoire sur la fermentation applée lactique. | journal = Comptes rendus de l'Académie des Sciences | trans-title = Dissertation on apple lactic fermentation | language = French | date = 1857 | volume = 45 | issue = 913–916 | pages = 1032–1036 }}<br>{{cite journal|pmc=2229983 |date=1995 |last1=Pasteur |first1=L. |title=Mémoire sur la fermentation appelée lactique (Extrait par l'auteur) |journal=Molecular Medicine |volume=1 |issue=6 |pages=599–601 }}<br>{{cite journal|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF03401600 |doi=10.1007/BF03401600 |title=Report on the Lactic Acid Fermentation (Author's abstract) |date=1995 |last1=Brock |first1=Thomas D. |journal=Molecular Medicine |volume=1 |issue=6 |pages=601–602 |s2cid=92130442 |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid23875175">{{cite journal | vauthors = Vadlakonda L, Dash A, Pasupuleti M, Anil Kumar K, Reddanna P | title = Did we get Pasteur, Warburg, and Crabtree on a right note? | journal = Frontiers in Oncology | volume = 3 | issue = | pages = 186 | date = 2013 | pmid = 23875175 | pmc = 3710993 | doi = 10.3389/fonc.2013.00186 | doi-access = free }}</ref> ==Objašnjenje== [[Kvasci]], budući [[fakultativni anaerobi]], mogu proizvoditi energiju putem fermentacije etanola ili aerobnog disanja. Kada je koncentracija O₂ niska, dvije molekule [[piruvat]]a formirane putem [[glikoliza|glikolize]] [[fermentacija|fermentiraju]] se u [[etanol]] i [[ugljik-dioksid]]. Iako se po glukozi proizvode samo 2 ATP-a, ova metoda se koristi u anaerobnim uslovima jer oksidira elektronski šatl [[NADH]] u NAD⁺ za još jedan krug glikolize i fermentacije etanola. Ako se koncentracija kisika poveća, piruvat se umjesto toga pretvara u [[acetil-CoA]], koji se koristi u [[ciklus limunske kiseline|ciklusu limunske kiseline]], i podliježe [[oksidativna fosforilacija|oksidativnoj fosforilaciji]]. Po glukozi, 10 NADH i 2 FADH₂ proizvode se u ćelijskom disanju za značajnu količinu pumpanja protona, kako bi se stvorio gradijent protona koji koristi [[ATP-sintaza|ATP-sintazu]]. Iako se tačan izlaz [[ATP]]-a kreće na osnovu faktora poput ukupnog elektrohemijskog gradijenta, [[aerobno disanje]] proizvodi daleko više ATP-a nego anaerobni proces fermentacije etanola. Povećani ATP i [[limunska kiselina|citrat]] iz aerobnog disanja [[alosterna regulacija|alonsterii inhibiraju]] [[enzim]] glikolize [[fosfofruktokinaza 1|fosfofruktokinazu 1]] jer je potrebno manje piruvata za proizvodnju iste količine ATP-a. Uprkos ovom [[energija|energetskom]] podsticaju, Rosario Lagunas je pokazao da kvasac nastavlja djelimično fermentirati dostupnu glukozu u etanol iz mnogo razloga.<ref name=":0"/> Prvo, [[metabolizam]] glukoze je brži kroz fermentaciju etanola jer uključuje manje enzima i ograničava sve reakcije na [[citoplazma|citoplazmu]]. Drugo, etanol ima baktericidno djelovanje tako što oštećuje [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] i [[denaturacija (biohemija)|denaturaciju proteina]], omogućavajući gljivicama kvasca da nadmaše bakterije iz okoline za resurse.<ref>{{cite journal | vauthors = McDonnell G, Russell AD | title = Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 12 | issue = 1 | pages = 147–179 | date = januar 1999 | pmid = 9880479 | pmc = 88911 | doi = 10.1128/CMR.12.1.147 }}</ref> Treće, djelimična [[fermentacija]] može biti odbrambeni mehanizam protiv konkurentskih faktora iz okoline, koji iscrpljuju sav kisik brže nego što bi regulatorni sistemi kvasca mogli u potpunosti preći s aerobnog disanja na fermentaciju etanola. ==Praktične implikacije== Procesi fermentacije koji se koriste u proizvodnji [[alkohol]]a obično se održavaju u uvjetima niskog kisika, pod slojem [[ugljik-dioksid]]a, dok uzgoj kvasca za biomasu uključuje prozračivanje bujona za maksimiziranu proizvodnju energije. Uprkos baktericidnim efektima etanola, zakiseljavajućim efektima fermentacije i uvjetima niskog kisika u industrijskoj proizvodnji alkohola, bakterije koje prolaze kroz [[fermentacija mliječne kiseline|fermentaciju mliječne kiseline]] mogu kontaminirati takve objekte jer [[mliječna kiselina]] ima nizak [[pKa]] od 3,86 kako bi se izbjeglo odvajanje [[pH]] membranskog gradijenta koji podržava regulirani transport.<ref>{{cite journal | vauthors = Beckner M, Ivey ML, Phister TG | title = Microbial contamination of fuel ethanol fermentations | journal = Letters in Applied Microbiology | volume = 53 | issue = 4 | pages = 387–394 | date = oktobar 2011 | pmid = 21770989 | doi = 10.1111/j.1472-765X.2011.03124.x | s2cid = 6941273 }}</ref> == Također pogledajte == * [[Fermentacija etanola]] * [[Fermentacija (biohemija)]] * [[Fakultativni anaerobni organizam]] * [[Alosterična regulacija]] == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Krebs HA | title = The Pasteur effect and the relations between respiration and fermentation | journal = Essays in Biochemistry | volume = 8 | issue = 8 | pages = 1–34 | year = 1972 | pmid = 4265190}} {{refend}} [[Kategorija:Ćelijsko disanje]] [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] [[Kategorija:Bakteriologija]] mkxua5o3vty6zwm4wupti7rjp298jbb 0 536166 3915129 3914058 2026-07-28T19:59:44Z Asorev 153532 /* Literatura */ 3915129 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Boris Perčatkin | puno_ime = Boris Georgijevič Perčatkin | slika = | opis_slike = | datum_rođenja = 1. juli 1946. | mjesto_rođenja = [[Mirgorod]], [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez|SSSR]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | državljanstvo = [[Sovjetski Savez]], [[Sjedinjene Američke Države]] | vjeroispovijest = [[Kršćanstvo]] ([[Pentekostalizam|pentekostalci]]) | zanimanje = aktivist za ljudska prava, vjerski službenik | djeca = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Boris Georgijevič Perčatkin''' (rus. ''Борис Георгиевич Перчаткин''; rođen 1. jula 1946.<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=26. 9. 2023|language=ru|archive-date=26. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) borac je za ljudska prava i najpoznatiji predstavnik vjerskog emigracijskog pokreta iz [[Nahodka|Nahodke]] s kraja 1970-ih i početka 1980-ih godina{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}, kao i aktivist koji je 1989. godine u Sjedinjenim Američkim Državama lobirao za usvajanje „Lautenbergovog amandmana“, što je rezultiralo emigracijom oko milion ljudi iz zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza u SAD{{sfn|Romanovič}}. == Biografija == === Mladost i pridruživanje crkvi === Boris Perčatkin rođen je u porodici vojnog pilota, koji je poginuo u saobraćajnoj nesreći ubrzo nakon Borisovog rođenja. Nekoliko godina nakon smrti prvog muža, Borisova majka se ponovo udala za vojnu osobu, koja je 1953. godine uhapšena zbog odbijanja izvršenja naredbe tokom pobune i osuđena na 25 godina progonstva u logorima u [[Vorkuta|Vorkuti]]. Sa 16 godina Boris je pronašao crkvu pentekostalaca u gradu Nahodki, kojoj se pridružio. Kasnije je sakupljao informacije o progonu vjernika i aktivno ih dijelio sa stranim novinarima{{sfn|Semjonova}}. === Emigracijski pokret i kontakti s disidentima === Godine 1976. Perčatkin je zajedno sa svojim saradnicima Vasilijem Patruševom, V. A. Burlačenkom i Vladimirom Stepanovom uspostavio kontakt s disidentima u Moskvi i dobio preporuke da „usmjeri emigracijski val u organizovani kanal“. Iste godine Nahodku je posjetila predstavnica [[Moskovska helsinška grupa|Moskovske helsinške grupe]] L. V. Voronina. Od te godine Perčatkin je aktivno pokušavao ostvariti masovno iseljavanje pentekostalaca iz Sovjetskog Saveza{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Iste godine Perčatkin je uputio apele [[Ujedinjeni narodi|UN-u]], [[Svjetski savjet crkava|Svjetskom vijeću crkava]] i šefovima država potpisnica [[Helsinški sporazum|Helsinškog sporazuma]], izvještavajući o stalnom progonu vjernika u SSSR-u<ref name="nashaamerica"/>. Godine 1977. zajedno s Nikolajem Goretijem istupio je u odbranu uhapšenih disidenata [[Aleksandar Ginzburg]], [[Jurij Orlov]] i [[Anatolij Ščaranski]], apelirajući na kršćane širom svijeta u ime pentekostalaca{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Iste godine je zajedno s drugim kršćanima različitih konfesija učestvovao u javnom štrajku glađu s ciljem da se izdejstvuje dozvola za izlazak progonjenih kršćana iz SSSR-a<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] |publisher = Ukrainian National Assotiation |date = 9. 10. 1977 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 26. 9. 2023}}</ref>. Dana 20. decembra 1978. godine, Perčatkin je preko pošte u Nahodki pokušao poslati novogodišnji telegram predsjedniku SAD-a [[Jimmy Carter|Jimmyju Carteru]] s molbom da obrati pažnju na one koji nemaju vjersku slobodu{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Andrej Dementjev |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |agency = A. Jakovec |location = Vladivostok |publisher = Russkij ostrov |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 25. 9. 2023}}</ref>. Od 1979. godine provodio je organizacijski rad na stvaranju centra za vjernike u SSSR-u koji su željeli emigrirati, postavljajući zahtjeve za ulogu njezinog lidera. Godine 1980. izabran je za sekretara novoosnovanog Vijeća crkava sovjetskih pentekostalaca s težnjom za emigraciju{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. Krajem 1979. godine Perčatkin je napisao izjavu „Kongresu i vladi SAD-a, vladama Kanade, Australije, Engleske, Zapadne Njemačke, Francuske i Italije“, u kojoj je govorio o sovjetskoj stvarnosti, programskim stavovima Komunističke partije prema religiji i sovjetskom zakonodavstvu o vjerskim kultovima<ref name="nashaamerica" />. === Hapšenje i sudski progon === Bio je najaktivniji član odbora vjernika koji su podnijeli zahtjev za emigraciju. Sovjetske vlasti organizirale su kampanju uznemiravanja protiv Perčatkina i njegove porodice kroz objavljivanje članaka u centralnim novinama{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. Dana 21. augusta 1980. godine Perčatkin je uhapšen u Nahodki, a krajem marta 1981. godine<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> osuđen je na 2 godine zatvora prema članku 190.1 Krivičnog zakona RSFSR-a za širenje „svjesno lažnih izmišljotina kojima se kleveće sovjetski državni i društveni sistem“<ref name="dtic"/>. Prema radijskoj stanici „[[Glas Amerike]]“, tokom istrage i suđenja Perčatkin je bio izložen hemikalijama (neurolepticima) zbog kojih je gubio svijest{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. U augustu 1982. godine Perčatkin je pušten na slobodu i nastavio je borbu za pravo na emigraciju. U februaru 1983. ponovo je uhapšen i osuđen po članku 218, stav 2 Krivičnog zakona RSFSR-a na 1,5 godinu zatvora zbog nezakonitog posjedovanja hladnog oružja{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Dolazak u SAD i Lautenbergov amandman === Godine 1987. Perčatkin je pripremio izvještaj za američki Kongres „O stanju religije u SSSR-u“. Izvještaj je pročitan u američkom Kongresu, a Perčatkin je pozvan na sastanak s državnim sekretarom SAD-a [[George Shultz|Georgeom Shultzom]]{{sfn|Romanovič}}, predsjednikom Vrhovnog suda [[William Rehnquist|Williamom Rehnquistom]]{{sfn|Romanovič}} i drugim dužnosnicima. U maju 1988. godine, kada je predsjednik SAD-a [[Ronald Reagan]] posjetio Sovjetski Savez, Perčatkin je pozvan na sastanak s [[Nancy Reagan]] kao dio delegacije od 40 ljudi kako bi razgovarali o vjerskim slobodama{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Dana 26. jula 1988. godine Perčatkin je emigrirao u SAD{{sfn|Gura|2018|p=173}} zajedno sa svojom porodicom{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. Dana 4. augusta 1988. održao je govor u američkom Kongresu o genocidu nad vjernicima u SSSR-u{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=26. 9. 2023|archive-date=26. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Rezultat ovih rasprava<ref>{{cite news |author = Futornij Vitalij |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета. |location = Sacramento |date = 11. 8. 2013 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 8. 5. 2024}}</ref> bilo je usvajanje „Lautenbergovog amandmana“ 1989. godine, nazvanog po demokratskom senatoru iz [[New Jerseyja]] [[Frank Lautenberg|Franku Lautenbergu]]. U prvoj deceniji primjene ovog amandmana oko 350.000 vjerskih migranata stiglo je u SAD{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, a do 2010. godine oko milion{{sfn|Romanovič}}. Tokom boravka u SAD-u, Perčatkin je otvorio vlastiti web-sajt gdje je opisao detalje svog hapšenja i zatvora{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web |url=https://bperchatkin.wordpress.com/ |title=Персональный сайт Бориса Перчаткина |access-date=25. 9. 2023 |archive-date=26. 9. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/ |url-status=live }}</ref> i osnovao kršćansku organizaciju za ljudska prava ARRC{{sfn|Romanovič}} (''American-Russian Relief Committee'')<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Objavio je i autobiografsku knjigu „Vatrene staze“ (Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. U ljeto 2025. godine, Boris Perčatkin je zajedno s istomišljenicima govorio u State Departmentu SAD-a i američkoj Komisiji za međunarodnu vjersku slobodu o progonu kršćanskih pacifista u Ukrajini i Rusiji, lobirajući za stvaranje posebne migracijske kvote za ukrajinske kršćanske pacifiste koji su u SAD stigli kroz program [[U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=15. 7. 2025|access-date=27. 11. 2025|archive-date=15. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Reference == {{reference}} == Literatura == * {{cite journal | author = Ostrovskaja O.P. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Habarovsk | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 23. 6. 2017 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja | archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | archive-date=2023-09-26}} * {{cite journal | author = Gura V.O. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = "Гілея: науковий вісник" | location = Kijev | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Vanjski linkovi == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Viktorija|last=Semjonova|website=usa.one|date=3. 1. 2020|access-date=25. 9. 2023|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=26. 9. 2023|first=Mihail|last=Romanovič|ref=Romanovič}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rođeni 1946.]] [[Kategorija:Borci za ljudska prava]] [[Kategorija:Protestantizam]] 9ophuf3n8iw2vz2ln6wtv13ri4515oc 0 536300 3915096 2026-07-28T12:33:55Z Bosancica by MK 173186 Prvi dio teksta 3915096 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Goethe Schiller Die Temperamentenrose.jpg|mini|desno|300px|"Ruža temperamenata" (''Temperamenten-Rose'') koju su 1798/1799. sastavili [[Johann Wolfgang von Goethe]] i [[Friedrich Schiller]]. Dijagram povezuje dvanaest boja s ljudskim zanimanjima ili karakternim crtama, grupisanim u [[četiri temperamenta]]: 1) kolerični (crvena/narandžasta/žuta): tirani, heroji, avanturisti; 2) sangvinični (žuta/zelena/cijan): hedonisti, ljubavnici, pjesnici; 3) flegmatični (cijan/plava/ljubičasta): govornici, historičari; 4) melankolični (ljubičasta/magentna/crvena): filozofi, pedanti, vladari.]] '''Psihologija boja''' naučna je oblast [[Psihologija|psihologije]] koja proučava kako boje i njihove nijanse utječu na ljudsku [[Percepcija|percepciju]], [[emocije]], kognitivne procese i [[ponašanje]]. Utjecaj boja može biti prisutan i kada ga ljudi nisu svjesni. Naprimjer, boja hrane ili ambalaže može promijeniti doživljaj njenog ukusa. Osim toga, boje mogu izazvati različite emocionalne reakcije i utjecati na raspoloženje pojedinca.<ref name="Roohi_2019">{{cite journal |last1=Roohi |first1=Samad |last2=Forouzandeh |first2=Aynaz |title=Regarding color psychology principles in adventure games to enhance the sense of immersion |journal=Entertainment Computing |volume=30 |pages=100298 |year=2019 |doi=10.1016/j.entcom.2019.100298 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1875952118300417 |url-access=subscription |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Način na koji boje djeluju na čovjeka može se razlikovati u zavisnosti od dobi, spola i kulturološke pripadnosti.<ref name="Kurt_Osueke_2014">{{cite journal |last1=Kurt |first1=Sevinc |last2=Osueke |first2=Kelechi Kingsley |title=The Effects of Color on the Moods of College Students |journal=SAGE Open |volume=4 |issue=1 |pages=215824401452542 |date=2014 |doi=10.1177/2158244014525423 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2158244014525423 |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Percepcija i emocionalni doživljaj boja mogu se razlikovati u zavisnosti od dobi, spola, ličnih iskustava i kulturnog okruženja. Ipak, pojedini autori smatraju da su preferencije prema određenim bojama relativno ujednačene bez obzira na [[spol]]nu i [[rasa|rasnu]] pripadnost.<ref name="Birren_1950">{{cite book |last=Birren |first=Faber |title=Color Psychology and Color Therapy: A Factual Study of the Influence of Color on Human Life |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=1950 |url=https://archive.org/details/colorpsychologyc0000birr/page/n5/mode/2up |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Psihologija boja široko se primjenjuje u [[marketing]]u, [[Oglašavanje|oglašavanju]] i [[Brend|brendiranju]]. Boja je jedan od osnovnih elemenata vizuelnog identiteta jer može utjecati na emocionalne reakcije potrošača, percepciju kvaliteta proizvoda i prepoznatljivost brenda.<ref name="Tan_2010">{{cite book|last=Tan |first=Huaixiang |chapter=Character Costume Figure in Style |title=Character Costume Figure Drawing: Step-by-Step Drawing Methods for Theatre Costume Designers |edition=2. |publisher=Focal Press / Taylor & Francis |location=New York |year=2010 |isbn=9780240811840 |url=https://books.google.hr/books?id=usR4NUi06WQC |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Izbor boja koristi se pri oblikovanju [[Logo|logotipa]], ambalaže, reklamnih materijala i digitalnih sadržaja kako bi se privukla pažnja potrošača i oblikovala željena slika o proizvodu ili usluzi.<ref name="Findlay_2018">{{cite web |last=Findlay |first=Paul |title=The ketchup and mustard theory of advertising, AKA learning to taste your brand |publisher=Mumbrella |date=2018 |url=https://mumbrella.com.au/the-ketchup-and-mustard-theory-of-advertising-aka-learning-to-taste-your-brand-540619 |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Osim u marketingu, psihologija boja primjenjuje se u arhitekturi, zdravstvenim ustanovama, sportu, obrazovanju i dizajnu videoigara. Iako postoje brojna istraživanja o utjecaju boja na percepciju, emocije i ponašanje, mnogi aspekti psihologije boja i dalje su predmet naučnih rasprava, a pojedine tvrdnje o njihovim efektima nisu dovoljno empirijski potvrđene. == Historijski razvoj == Razvoj psihologije boja kao naučne oblasti povezuje se s radovima više istraživača i mislioca. Među njima se često ističe [[Carl Gustav Jung]], koji je proučavao simboliku boja i njihovu povezanost s ljudskom psihom te smatrao da su boje "maternji jezik podsvijesti".<ref name="Tan_2010" /> Mnogo prije nego što je psihologija boja postala predmet naučnih istraživanja, boje su se koristile u različitim terapijskim praksama. Najstariji zapisi o takvoj primjeni potječu iz drugog milenija prije nove ere. [[Stari Egipat|Drevni Egipćani]] koristili su obojene prostorije i sunčevu svjetlost filtriranu kroz kristale u svrhu liječenja, dok kineski medicinski spis ''[[Huangdi Neijing]]'' opisuje dijagnostičke i terapijske postupke povezane s bojama.<ref name="ColourTherapyHealing_ColourHistory">{{cite web |author=Colour Therapy Healing |title=Colour History |publisher=Colour Therapy Healing |url=https://www.colourtherapyhealing.com/colour/colour-history |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njemački pjesnik i mislilac [[Johann Wolfgang von Goethe]] objavio je 1810. djelo ''[[Teorija boja]]'' ({{de|Zur Farbenlehre}}), u kojem je izložio vlastitu teoriju o psihološkom djelovanju boja.<ref name="Popova_2012">{{cite web |last=Popova |first=Maria |title=Goethe on the Psychology of Color and Emotion |publisher=The Marginalian |date=2012 |url=https://www.themarginalian.org/2012/08/17/goethe-theory-of-colours/ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svojoj knjizi Goethe opisuje [[žuta|žutu]] boju kao "vedru", dok [[plava|plavu]] definira kao spoj "uzbuđenja i smirenosti".<ref name="Goethe_1840">{{cite book |last=Goethe |first=Johann Wolfgang von |translator-last=Eastlake |translator-first=Charles Lock |title=Goethe's Theory of Colours |publisher=John Murray |location=London |year=1840 |url=https://books.google.hr/books?id=qDIHAAAAQAAJ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njemački neurolog [[Kurt Goldstein]] objavio je 1942. rezultate istraživanja o mogućim fiziološkim učincima boja. Opisao je slučaj pacijentice s moždanim oboljenjem kod koje je nošenje crvene odjeće, prema njegovim zapažanjima, pogoršavalo simptome, dok su zelena i plava boja imale suprotan efekat.<ref name="Goldstein_1942">{{cite journal |last=Goldstein |first=Kurt |title=Some Experimental Observations Concerning the Influence of Colors on the Function of the Organism |journal=American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation |volume=1 |issue=1 |pages=147–151 |year=1942 |doi=10.1097/00002060-194206000-00002 |url=https://gwern.net/doc/psychology/vision/1942-goldstein.pdf |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja nisu uspjela potvrditi Goldsteinove nalaze, zbog čega njegova hipoteza nije prihvaćena u savremenoj nauci. Ipak, njegov rad potakao je daljnja istraživanja mogućih fizioloških i psiholoških učinka boja.<ref name="Unikavaev">{{cite web |author=Unikavaev |title=Guide to Color Psychology |publisher=Unikavaev |url=https://unikavaev.com/blog/color-psychology/ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Unatoč tome, Goldsteinov rad dao je podsticaj za dalja istraživanja fizioloških efekata boja na ljudski organizam.<ref name="Unikavaev" /> == Također pogledajte == * [[Simbolika boja]] * [[Kruithofova kriva]] * [[Lüscherov test boja]] * [[Vizuelna percepcija]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Boja u kulturi|Psihologija]] [[Kategorija:Popularna psihologija]] [[Kategorija:Psihofizika]] h9yav3thqk15u7gikc8us0tapkxvdkg 3915134 3915096 2026-07-28T21:07:20Z Bosancica by MK 173186 3915134 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Goethe Schiller Die Temperamentenrose.jpg|mini|desno|300px|"Ruža temperamenata" (''Temperamenten-Rose'') koju su 1798/1799. sastavili [[Johann Wolfgang von Goethe]] i [[Friedrich Schiller]]. Dijagram povezuje dvanaest boja s ljudskim zanimanjima ili karakternim crtama, grupisanim u [[četiri temperamenta]]: 1) kolerični (crvena/narandžasta/žuta): tirani, heroji, avanturisti; 2) sangvinični (žuta/zelena/cijan): hedonisti, ljubavnici, pjesnici; 3) flegmatični (cijan/plava/ljubičasta): govornici, historičari; 4) melankolični (ljubičasta/magentna/crvena): filozofi, pedanti, vladari.]] '''Psihologija boja''' naučna je oblast [[Psihologija|psihologije]] koja proučava kako boje i njihove nijanse utječu na ljudsku [[Percepcija|percepciju]], [[emocije]], kognitivne procese i [[ponašanje]]. Utjecaj boja može biti prisutan i kada ga ljudi nisu svjesni. Naprimjer, boja hrane ili ambalaže može promijeniti doživljaj njenog ukusa. Osim toga, boje mogu izazvati različite emocionalne reakcije i utjecati na raspoloženje pojedinca.<ref name="Roohi_2019">{{cite journal |last1=Roohi |first1=Samad |last2=Forouzandeh |first2=Aynaz |title=Regarding color psychology principles in adventure games to enhance the sense of immersion |journal=Entertainment Computing |volume=30 |pages=100298 |year=2019 |doi=10.1016/j.entcom.2019.100298 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1875952118300417 |url-access=subscription |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Način na koji boje djeluju na čovjeka može se razlikovati u zavisnosti od dobi, spola i kulturološke pripadnosti.<ref name="Kurt_Osueke_2014">{{cite journal |last1=Kurt |first1=Sevinc |last2=Osueke |first2=Kelechi Kingsley |title=The Effects of Color on the Moods of College Students |journal=SAGE Open |volume=4 |issue=1 |pages=215824401452542 |date=2014 |doi=10.1177/2158244014525423 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2158244014525423 |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ipak, pojedini autori smatraju da su preferencije prema određenim bojama relativno ujednačene bez obzira na [[spol]]nu i [[rasa|rasnu]] pripadnost.<ref name="Birren_1950">{{cite book |last=Birren |first=Faber |title=Color Psychology and Color Therapy: A Factual Study of the Influence of Color on Human Life |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=1950 |url=https://archive.org/details/colorpsychologyc0000birr/page/n5/mode/2up |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Psihologija boja široko se primjenjuje u [[marketing]]u, [[Oglašavanje|oglašavanju]] i [[Brend|brendiranju]]. Boja je jedan od osnovnih elemenata vizuelnog identiteta jer može utjecati na emocionalne reakcije potrošača, percepciju kvaliteta proizvoda i prepoznatljivost brenda.<ref name="Tan_2010">{{cite book|last=Tan |first=Huaixiang |chapter=Character Costume Figure in Style |title=Character Costume Figure Drawing: Step-by-Step Drawing Methods for Theatre Costume Designers |edition=2. |publisher=Focal Press / Taylor & Francis |location=New York |year=2010 |isbn=9780240811840 |url=https://books.google.hr/books?id=usR4NUi06WQC |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Izbor boja koristi se pri oblikovanju [[Logo|logotipa]], ambalaže, reklamnih materijala i digitalnih sadržaja kako bi se privukla pažnja potrošača i oblikovala željena slika o proizvodu ili usluzi.<ref name="Findlay_2018">{{cite web |last=Findlay |first=Paul |title=The ketchup and mustard theory of advertising, AKA learning to taste your brand |publisher=Mumbrella |date=2018 |url=https://mumbrella.com.au/the-ketchup-and-mustard-theory-of-advertising-aka-learning-to-taste-your-brand-540619 |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Osim u marketingu, psihologija boja primjenjuje se u arhitekturi, zdravstvenim ustanovama, sportu, obrazovanju i dizajnu videoigara. Iako postoje brojna istraživanja o utjecaju boja na percepciju, emocije i ponašanje, mnogi aspekti psihologije boja i dalje su predmet naučnih rasprava, a pojedine tvrdnje o njihovim efektima nisu dovoljno empirijski potvrđene. == Historijski razvoj == Razvoj psihologije boja kao naučne oblasti povezuje se s radovima više istraživača i mislioca. Među njima se često ističe [[Carl Gustav Jung]], koji je proučavao simboliku boja i njihovu povezanost s ljudskom psihom te smatrao da su boje "maternji jezik podsvijesti".<ref name="Tan_2010" /> Mnogo prije nego što je psihologija boja postala predmet naučnih istraživanja, boje su se koristile u različitim terapijskim praksama. Najstariji zapisi o takvoj primjeni potječu iz drugog milenija prije nove ere. [[Stari Egipat|Drevni Egipćani]] koristili su obojene prostorije i sunčevu svjetlost filtriranu kroz kristale u svrhu liječenja, dok kineski medicinski spis ''[[Huangdi Neijing]]'' opisuje dijagnostičke i terapijske postupke povezane s bojama.<ref name="ColourTherapyHealing_ColourHistory">{{cite web |author=Colour Therapy Healing |title=Colour History |publisher=Colour Therapy Healing |url=https://www.colourtherapyhealing.com/colour/colour-history |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njemački pjesnik i mislilac [[Johann Wolfgang von Goethe]] objavio je 1810. djelo ''[[Teorija boja]]'' ({{de|Zur Farbenlehre}}), u kojem je izložio vlastitu teoriju o psihološkom djelovanju boja.<ref name="Popova_2012">{{cite web |last=Popova |first=Maria |title=Goethe on the Psychology of Color and Emotion |publisher=The Marginalian |date=2012 |url=https://www.themarginalian.org/2012/08/17/goethe-theory-of-colours/ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svojoj knjizi Goethe opisuje [[žuta|žutu]] boju kao "vedru", dok [[plava|plavu]] definira kao spoj "uzbuđenja i smirenosti".<ref name="Goethe_1840">{{cite book |last=Goethe |first=Johann Wolfgang von |translator-last=Eastlake |translator-first=Charles Lock |title=Goethe's Theory of Colours |publisher=John Murray |location=London |year=1840 |url=https://books.google.hr/books?id=qDIHAAAAQAAJ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njemački neurolog [[Kurt Goldstein]] objavio je 1942. rezultate istraživanja o mogućim fiziološkim efektima boja. Opisao je slučaj pacijentice s moždanim oboljenjem kod koje je nošenje crvene odjeće, prema njegovim zapažanjima, pogoršavalo simptome, dok su zelena i plava boja imale suprotan efekat.<ref name="Goldstein_1942">{{cite journal |last=Goldstein |first=Kurt |title=Some Experimental Observations Concerning the Influence of Colors on the Function of the Organism |journal=American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation |volume=1 |issue=1 |pages=147–151 |year=1942 |doi=10.1097/00002060-194206000-00002 |url=https://gwern.net/doc/psychology/vision/1942-goldstein.pdf |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja nisu uspjela potvrditi Goldsteinove nalaze, zbog čega njegova hipoteza nije prihvaćena u savremenoj nauci. Ipak, njegov rad potakao je daljnja istraživanja mogućih fizioloških i psiholoških učinka boja.<ref name="Unikavaev">{{cite web |author=Unikavaev |title=Guide to Color Psychology |publisher=Unikavaev |url=https://unikavaev.com/blog/color-psychology/ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> Unatoč tome, Goldsteinov rad dao je podsticaj za dalja istraživanja fizioloških efekata boja na ljudski organizam.<ref name="Unikavaev" /> == Opći model == Opći model psihologije boja zasniva se na šest polaznih načela: # Boja može nositi određeno značenje. # Značenje boje može biti rezultat učenja ili urođenih bioloških predispozicija. # Percepcija boje automatski izaziva procjenu kod osobe koja je opaža. # Proces procjene potiče ponašanje motivisano doživljajem boje. # Utjecaj boje u pravilu se ispoljava automatski. # Značenje i efekat boje usko su povezani s kontekstom u kojem se ona javlja.<ref name="Whitfield_Wiltshire_1990">{{cite journal |last1=Whitfield |first1=T. W. |last2=Wiltshire |first2=T. J. |title=Color psychology: a critical review |journal=Genetic, Social, and General Psychology Monographs |volume=116 |issue=4 |pages=385–411 |year=1990 |pmid=2289687 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2289687/ |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Značenje boja prema savremenim teorijama == Prema savremenim teorijama psihologije boja,<ref name="Labrecque_2010">{{cite thesis |degree=doktorska disertacija |last=Labrecque |first=Lauren Isabelle |title=The marketer's prismatic palette: Essays on the importance of color in marketing with implications for brand personality |publisher=University of Massachusetts Amherst |year=2010 |pages=1–147 |url=https://scholarworks.umass.edu/entities/publication/41785fd4-b692-4b4e-987d-331bbfe5a769 |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Labrecque_et_al_2013">{{cite journal |last1=Labrecque |first1=Lauren I. |last2=Patrick |first2=Vanessa M. |last3=Milne |first3=George R. |title=The Marketers' Prismatic Palette: A Review of Color Research and Future Directions |journal=Psychology & Marketing |volume=30 |issue=2 |pages=187–202 |year=2013 |doi=10.1002/mar.20597 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/mar.20597 |url-access=subscription |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Labrecque_2020">{{cite journal |last=Labrecque |first=Lauren I. |title=Color research in marketing: Theoretical and technical considerations for conducting rigorous and impactful color research |journal=Psychology & Marketing |volume=37 |issue=7 |pages=855–863 |month=juni |year=2020 |doi=10.1002/mar.21359 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/mar.21359 |access-date=28. 7. 2026 |language=en}}</ref> boje mogu utjecati na ljude na dva različita načina. S jedne strane, njihovo značenje proizlazi iz iskustva, kulture i naučenih asocijacija, dok s druge strane određene boje mogu izazvati neposredne psihološke i fiziološke reakcije koje nisu povezane s prethodnim iskustvom. * '''Značenje zasnovano na naučenim asocijacijama''' nastaje povezivanjem određene boje s predmetima, pojavama ili iskustvima tokom života. Takve asocijacije zavise od kulture i konteksta u kojem se boja pojavljuje. Na primjer, zelena boja na ambalaži prehrambenih proizvoda često se povezuje s prirodnim, ekološkim ili zdravijim proizvodima, iako sama boja ne govori ništa o njihovom sastavu. * '''Značenje zasnovano na neposrednoj reakciji na boju''' proizlazi iz samih karakteristika boje. Sama izloženost određenoj boji može izazvati osjećaje ili fiziološke reakcije bez oslanjanja na prethodno iskustvo ili kontekst. Na primjer, crvena boja često povećava pobuđenost organizma i usmjerava pažnju, što može dovesti do povećanja srčane frekvencije ili budnosti. * '''Interakcija oba procesa''' – Teorija polazi od pretpostavke da naučene asocijacije i neposredne psihološke i fiziološke reakcije na boje djeluju istovremeno i međusobno se nadopunjuju. Naučene asocijacije mogu pojačati, oslabiti ili izmijeniti prirodne reakcije na boje, a razlikuju se među kulturama i društvima. Pri tome značenje koje proizlazi iz naučenih asocijacija zavisi od konteksta u kojem se boja pojavljuje, dok neposredne reakcije na boju uglavnom nisu uslovljene kontekstom. == Također pogledajte == * [[Simbolika boja]] * [[Kruithofova kriva]] * [[Lüscherov test boja]] * [[Vizuelna percepcija]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Boja u kulturi|Psihologija]] [[Kategorija:Popularna psihologija]] [[Kategorija:Psihofizika]] m86sl3a2cj8478egicqo9ewawh07wy5 4 536301 3915101 2026-07-28T13:25:31Z ~2026-41756-58 184106 Nova stranica: '''Filogenetička mreža''' je bilo koji [[Grafikon (diskretna matematika)|grafikon]] koji se koristi za vizualizaciju evolucijskih odnosa (bilo [[apstraktni objekt|apstraktno]] ili eksplicitno)<ref name="phylogenetic networks">{{cite journal | vauthors = Huson DH, Scornavacca C | title = A survey of combinatorial methods for phylogenetic networks | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 3 | pages = 23–35 | date = 2011 | pmid = 21081312 | pmc = 3017387 | doi = 1... 3915101 wikitext text/x-wiki '''Filogenetička mreža''' je bilo koji [[Grafikon (diskretna matematika)|grafikon]] koji se koristi za vizualizaciju evolucijskih odnosa (bilo [[apstraktni objekt|apstraktno]] ili eksplicitno)<ref name="phylogenetic networks">{{cite journal | vauthors = Huson DH, Scornavacca C | title = A survey of combinatorial methods for phylogenetic networks | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 3 | pages = 23–35 | date = 2011 | pmid = 21081312 | pmc = 3017387 | doi = 10.1093/gbe/evq077 }}</ref> između [[nukleotidna sekvenca|nukleotidnih sekvenci]], [[gen]]a, [[hromosom]]a, [[genom]]a ili [[vrsta]].<ref name="network">{{cite book | vauthors = Huson DH, Rupp R, Scornavacca C | url = http://www.phylogenetic-networks.org/ | title = Phylogenetic Networks | location = Cambridge University Press | date = 2010 | access-date = 2010-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714175751/http://www.phylogenetic-networks.org/ | archive-date = 2014-07-14 | url-status = dead }}</ref> Koristi se kada se vjeruje da su uključeni događaji retikulacije kao što su [[Hibrid (biologija)|hibridizacija]], [[horizontalni transfer gena]], [[genetička rekombinacija|rekombinacija]] ili [[duplikacija gena]] i [[delecija (genetika)|gubitak]]. Razlikuju se od [[filogenetsko stablo|filogenetskih stabala]] po eksplicitnom modeliranju bogato povezanih mreža, dodavanjem hibridnih čvorova (čvorova s dva roditelja), umjesto samo čvorova stabla (hijerarhija čvorova, svaki s samo jednim roditeljem).<ref name="char_reticulate">{{cite journal | vauthors = Arenas M, Valiente G, Posada D | title = Characterization of reticulate networks based on the coalescent with recombination | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 25 | issue = 12 | pages = 2517–20 | date = December 2008 | pmid = 18927089 | pmc = 2582979 | doi = 10.1093/molbev/msn219 }}</ref> Filogenetička stabla su podskup filogenetičkih mreža. Filogenetičke mreže se mogu zaključiti i vizualizirati pomoću softvera kao što je [[SplitsTree]],<ref name="SplitsTree">{{cite journal | vauthors = Huson DH, Bryant D | title = Application of phylogenetic networks in evolutionary studies | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 23 | issue = 2 | pages = 254–67 | date = February 2006 | pmid = 16221896 | doi = 10.1093/molbev/msj030 | doi-access = free }}</ref> R-paket, Phangorn,<ref name="SchliepPotts2017">{{cite journal| vauthors = Schliep K, Potts AJ, Morrison DA, Grimm GW |title=Intertwining phylogenetic trees and networks|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=8|issue=10|year=2017|pages=1212–1220 |doi=10.1111/2041-210X.12760|doi-access=free}}</ref><ref name="schliep">{{cite web | vauthors = Schliep KP | date = 2018 | title = R package: Estimating phylogenetic trees with phangorn. | url = https://cran.r-project.org/web/packages/phangorn/vignettes/Trees.pdf | access-date = 2018-06-30 | archive-date = 2018-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180630105031/https://cran.r-project.org/web/packages/phangorn/vignettes/Trees.pdf | url-status = dead }}</ref>i, u novije vrijeme, [[Dendroscope]]. Standardni format za predstavljanje filogenetičkih mreža je varijanta [[Newickovo format| Newickovog formata]], koja je proširena da podrži mreže kao i stabla.<ref name="ext_newick">{{cite journal | vauthors = Cardona G, Rosselló F, Valiente G | title = Extended Newick: it is time for a standard representation of phylogenetic networks | journal = BMC Bioinformatics | volume = 9 | pages = 532 | date = December 2008 | pmid = 19077301 | pmc = 2621367 | doi = 10.1186/1471-2105-9-532 | doi-access = free }}</ref> Mnoge vrste i [[razred (biologija)|podrazredi]] filogenetičkih mreža definirane su na osnovu biološkog [[fenomen]]a koji predstavljaju ili od kojih podataka su izgrađene (hibridizacijske mreže, obično izgrađene od ukorijenjenih stabala, grafikoni rekombinacije predaka (ARG) iz binarnih sekvenci, medijanski grafikon iz skupa podijeljenih [[filogenetika]], optimalne realizacije i retikulogrami iz matrice udaljenosti), ili ograničenja za dobijanje računski rješivih problema (zagušena stabla i njihove generalizacije filogenetičkih mreža nivoa k, filogenetičke mreže stablo-dijete ili stablo-brat). ==Mikroevolucija== {{Glavni|Mikroevolucija}} Filogenetička stabla također imaju problema s prikazivanjem mikroevolucijskih događaja, na primjer geografske distribucije populacija bizamskih [[pacov]]a ili [[riba]] određene vrste među riječnim mrežama, jer ne postoji granica između vrsta koja bi spriječila [[genski tok]] između populacija. Stoga, općita filogenetička mreža bolje prikazuje ove situacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Legendre P, Makarenkov V | title = Reconstruction of biogeographic and evolutionary networks using reticulograms | journal = Systematic Biology | volume = 51 | issue = 2 | pages = 199–216 | date = April 2002 | pmid = 12028728 | doi = 10.1080/10635150252899725 | doi-access = free }}</ref> ==Ukorijenjena vs neukorijenjena== ;Neukorijenjena filogenetička mreža :Neka je <math>X</math> skup [[takson|taksona]]. Neukorijenjena filogenetička mreža <math>N</math> na <math>X</math> je bilo koji neusmereni graf čiji su listovi označeni taksonima u <math>X</math>. U upotrebi je niz različitih tipova neukorijenjenih filogenetičkih mreža, kao što su [[razdvojena mreža|razdvojene mreže]] i [[kvazimedijanska mreža|kvazimedijanske mreže]]. U većini slučajeva, takve mreže samo prikazuju odnose između [[takson]]a, bez davanja informacija o evolucijskoj historiji. Iako neke metode proizvode neukorijenjene mreže koje se mogu interpretirati kao neusmjerene verzije ukorijenjenih mreža, koje predstavljaju filogeniju. ;Ukorijenjena filogenetička mreža :Neka je <math>X</math> skup taksona. Ukorijenjena filogenetička mreža <math>N</math>na <math>X</math> je ukorijenjeni [[usmjereni aciklički grafikon]] gdje je skup listova bijektivno označen taksonima u <math>X</math>. Ukorijenjene filogenetičke mreže, poput ukorijenjenih filogenetskih stabala, daju eksplicitne prikaze evolucijske historije. To znači da vizualiziraju redoslijed kojim su se vrste [[divergentna evolucija|divergirale (specijacirale)]], [[konvergentna evolucija|konvergirale (hibridizirale)]] i prenosile genetički materijal ([[horizontalni transfer gena]]). == Klase mreža == U računske svrhe, studije često ograničavaju svoju pažnju na klase mreža: podskupove svih mreža s određenim svojstvima. Iako je računska jednostavnost glavni cilj, većina ovih klasa ima i biološko opravdanje. Neke istaknute klase koje se trenutno koriste u matematičkoj filogenetičkoj literaturi su mreže stablo-dijete,<ref>{{cite journal | vauthors = Cardona G, Rosselló F, Valiente G | title = Comparison of tree-child phylogenetic networks | journal = IEEE/ACM Transactions on Computational Biology and Bioinformatics | volume = 6 | issue = 4 | pages = 552–69 | date = October 2009 | pmid = 19875855 | doi = 10.1109/TCBB.2007.70270 | hdl = 2117/7146 | arxiv = 0708.3499 | s2cid = 405065 }}</ref> mreže zasnovane na stablu,<ref>{{cite journal | vauthors = Francis AR, Steel M | title = Which Phylogenetic Networks are Merely Trees with Additional Arcs? | journal = Systematic Biology | volume = 64 | issue = 5 | pages = 768–77 | date = September 2015 | pmid = 26070685 | pmc = 4538883 | doi = 10.1093/sysbio/syv037 }}</ref> i mreže nivoa <math>k</math> <ref>{{Cite journal| vauthors = Choy C, Jansson J, Sadakane K, Sung WK |date=2005-05-20|title=Computing the maximum agreement of phylogenetic networks|journal=Theoretical Computer Science|series=Pattern Discovery in the Post Genome|volume=335|issue=1|pages=93–107|doi=10.1016/j.tcs.2004.12.012|issn=0304-3975|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://phylnet.univ-mlv.fr/isiphync/index.php|title=ISIPhyNC - Information System on Inclusions of Phylogenetic Network Classes|website=phylnet.univ-mlv.fr|access-date=2019-06-13}}</ref> ==Softver za izračunavanje filogenetičkih mreža== *[http://bioinfo.cs.rice.edu/PhyloNet PhyloNet], softverski paket zasnovan na Javi koji gradi filogenetičke mreže uzimajući u obzir ILS, HGT itd. *[http://crsl4.github.io/PhyloNetworks.jl/latest/ PhyloNetworks], [https://julialang.org Julia] paket za manipulaciju, vizualizaciju, zaključivanje filogenetičkih mreža i njihovu upotrebu za evoluciju osobina. *[http://www.fluxus-engineering.com/sharenet.htm Network], besplatni softver za filogenetske mreže. Mreža generira evolucijska stabla i mreže iz genetičkih, lingvističkih i drugih podataka. *[http://evolution.genetics.washington.edu/phylip/software.html Filogenetički programi], od kojih neki izračunavaju filogenetske mreže *[https://web.archive.org/web/20141125081801/http://www.lirmm.fr/~gambette/PhylogeneticNetworks/show.php?keyword=programs Spisak programa za rekonstrukciju, evaluaciju, vizualizaciju filogenetskih mreža itd.] *[[SplitsTree]] *[[Dendroscope]] *[http://www.trex.uqam.ca/index.php?action=hgt&project=trex Zaključivanje o mreži na T-REX serveru] *[http://darwin.uvigo.es TCS], Filogenetičke mreže iz DNK sekvenci ili nukleotidnih udaljenosti korištenjem statističke parsimonije. *[http://darwin.uvigo.es NetTest], Karakterizacija filogenetičkih mreža.<ref name="pmid20487540">{{cite journal | vauthors = Arenas M, Patricio M, Posada D, Valiente G | title = Characterization of phylogenetic networks with NetTest | journal = BMC Bioinformatics | volume = 11 | pages = 268 | date = May 2010 | pmid = 20487540 | pmc = 2880032 | doi = 10.1186/1471-2105-11-268 | doi-access = free }}</ref> *[https://cran.r-project.org/web/packages/phangorn/index.html phangorn: Filogenetička rekonstrukcija i analiza] * [https://github.com/Stephane-S/Simplot_PlusPlus SimPlot++] Analiza mreže sličnosti sekvenci.<ref>{{cite journal |last1=Samson |first1=Stéphane |last2=Lord |first2=Étienne |last3=Makarenkov |first3=Vladimir |title=SimPlot++: a Python application for representing sequence similarity and detecting recombination |journal=Bioinformatics |date=26 May 2022 |volume=38 |issue=11 |pages=3118–3120 |doi=10.1093/bioinformatics/btac287|pmid=35451456 |arxiv=2112.09755 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} *{{cite book | vauthors = Makarenkov V, Kevorkov D, Legendre P | chapter = Phylogenetic network construction approaches. | title = Applied mycology and biotechnology | date = January 2006 | volume = 6 | pages = 61–97 | publisher = Elsevier. | archive-url = https://web.archive.org/web/20041214155133/http://biol10.biol.umontreal.ca/makarenv/MKL_article.pdf | archive-date = 2004-12-14 | chapter-url = http://biol10.biol.umontreal.ca/makarenv/MKL_article.pdf }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Filogenetika}} [[Kategorija:Filogenetika]] sqbvvzjz0f4d14o3cir1hw1m4ruxzkq 4 536302 3915103 2026-07-28T13:32:18Z Ingeb-Rex 184104 Nova stranica: '''Ultrakonzervirani element''' (UCE) jeste [[genom]]sks regija koju dijele evolucijski udaljeni [[takson]]i i pokazuje male ili nikakve međusobne varijacije. Ove regije i regije koje im se graniče (bočna [[DNK]]) korisne su za praćenje evolucijske historije grupa [[organizam]]a.<ref name="Faircloth_2012">{{cite journal | vauthors = Faircloth BC, McCormack JE, Crawford NG, Harvey MG, Brumfield RT, Glenn TC | title = Ultraconserved elements anchor thousands of genetic mark... 3915103 wikitext text/x-wiki '''Ultrakonzervirani element''' (UCE) jeste [[genom]]sks regija koju dijele evolucijski udaljeni [[takson]]i i pokazuje male ili nikakve međusobne varijacije. Ove regije i regije koje im se graniče (bočna [[DNK]]) korisne su za praćenje evolucijske historije grupa [[organizam]]a.<ref name="Faircloth_2012">{{cite journal | vauthors = Faircloth BC, McCormack JE, Crawford NG, Harvey MG, Brumfield RT, Glenn TC | title = Ultraconserved elements anchor thousands of genetic markers spanning multiple evolutionary timescales | journal = Systematic Biology | volume = 61 | issue = 5 | pages = 717–726 | date = October 2012 | pmid = 22232343 | doi = 10.1093/sysbio/sys004 }}</ref><ref name="Zhang_2019">{{cite journal | vauthors = Zhang YM, Williams JL, Lucky A | title = Understanding UCEs: A Comprehensive Primer on Using Ultraconserved Elements for Arthropod Phylogenomics | journal = Insect Systematics and Diversity | volume = 3 | issue = 5 | date = 3 September 2019 | doi = 10.1093/isd/ixz016 | doi-access = free }}</ref> Drugi termin za ultrakonzervirani element je '''[[ultrakonzervirana regija]]''' (UCR). Termin "ultrakonzervirani element" je prvobitno definisan kao segment genoma duži od 200 [[Bazni par|baznih parova]] (bp) koji je apsolutno konzerviran, bez [[insercija (genetika)|insercija]] ili [[delecija (genetika)|delecija]] i sa 100% identičnosti, između [[ortolog]]nih regija ljudskog, [[pacov]]skog i [[miš]]jeg genoma..<ref name="Reneker_2012">{{cite journal | vauthors = Reneker J, Lyons E, Conant GC, Pires JC, Freeling M, Shyu CR, Korkin D | title = Long identical multispecies elements in plant and animal genomes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 19 | pages = E1183–E1191 | date = May 2012 | pmid = 22496592 | pmc = 3358895 | doi = 10.1073/pnas.1121356109 | doi-access = free }}</ref><ref name="Bejerano_2004">{{cite journal | vauthors = Bejerano G, Pheasant M, Makunin I, Stephen S, Kent WJ, Mattick JS, Haussler D | title = Ultraconserved elements in the human genome | journal = Science | volume = 304 | issue = 5675 | pages = 1321–1325 | date = May 2004 | pmid = 15131266 | doi = 10.1126/science.1098119 | bibcode = 2004Sci...304.1321B | s2cid = 2790337 | citeseerx = 10.1.1.380.9305 }}</ref> U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] identifikovan je 481 od ovih segmenata.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Ako se izuzmu [[ribosomska DNK]] (rDNK regije), njihova veličina se kreće od 200 bp do 781 bp.<ref name="Bejerano_2004"/> UCE se nalaze na svim ljudskim [[hromosom]]ima, osim na [[hromosom 21| 21]] i [[hromosom Y|Y]].<ref name="Pereira Zambalde-2020"/> Od svog nastanka, upotreba ovog termina se proširila i uključuje evolucijski udaljenije vrste ili kraće segmente, na primjer 100 bp umjesto 200 bp.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Prema nekim definicijama, segmenti ne moraju biti sintenski između vrsta.<ref name="Reneker_2012"/> Ljudski UCE-ovi također pokazuju visoku konzervaciju s evolucijski udaljenijim vrstama, kao što su [[kokoš]]ka i [[fugu]].<ref name="Bejerano_2004"/> Od 481 identificiranog ljudskog UCE-a, približno 97% se poklapa s visokim identitetom s genomom kokoši, iako se samo 4% ljudskog genoma može pouzdano poravnati s njenim genomom.<ref name="Bejerano_2004"/> Slično tome, iste sekvence u genomu fugua imaju 68% identiteta s ljudskim UCE-ovima, uprkos tome što se [[ljudski genom]] pouzdano poklapa samo s 1,8% genoma fugua.<ref name="Bejerano_2004"/> Uprkos tome što su često [[nekodirajuća DNK]],<ref name="Katzman_2007">{{cite journal | vauthors = Katzman S, Kern AD, Bejerano G, Fewell G, Fulton L, Wilson RK, Salama SR, Haussler D | title = Human genome ultraconserved elements are ultraselected | journal = Science | volume = 317 | issue = 5840 | pages = 915 | date = August 2007 | pmid = 17702936 | doi = 10.1126/science.1142430 | s2cid = 35322654 | bibcode = 2007Sci...317..915K }}</ref> utvrđeno je da su neki ultrakonzervirani elementi transkripcijski aktivni, proizvodeći molekule [[nekodirajuća RNK|nekodirajuće RNK]].<ref name="Calin_2007">{{cite journal | vauthors = Calin GA, Liu CG, Ferracin M, Hyslop T, Spizzo R, Sevignani C, Fabbri M, Cimmino A, Lee EJ, Wojcik SE, Shimizu M, Tili E, Rossi S, Taccioli C, Pichiorri F, Liu X, Zupo S, Herlea V, Gramantieri L, Lanza G, Alder H, Rassenti L, Volinia S, Schmittgen TD, Kipps TJ, Negrini M, Croce CM | title = Ultraconserved regions encoding ncRNAs are altered in human leukemias and carcinomas | journal = Cancer Cell | volume = 12 | issue = 3 | pages = 215–229 | date = September 2007 | pmid = 17785203 | doi = 10.1016/j.ccr.2007.07.027 | doi-access = free }}</ref> ==Evolucija== Prvobitno pretpostavljalo se da savršena konzerviranost ovih dugih dijelova DNK podrazumijeva evolucijski značaj, jer su ove regije izgleda iskusile snažnu negativnu selekciju ([[prirodno oabiranje|prirodnu selekciju]]) tokom 300-400 miliona godina.<ref name="Bejerano_2004"/><ref name="Katzman_2007"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sathirapongsasuti JF, Sathira N, Suzuki Y, Huttenhower C, Sugano S | title = Ultraconserved cDNA segments in the human transcriptome exhibit resistance to folding and implicate function in translation and alternative splicing | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 6 | pages = 1967–1979 | date = March 2011 | pmid = 21062826 | pmc = 3064809 | doi = 10.1093/nar/gkq949 }}</ref> U novije vrijeme, ova pretpostavka je zamijenjena dvjema glavnim hipotezama: da se UCE stvaraju smanjenom stopom negativne selekcije ili smanjenom stopom [[mutacija]], također poznatom kao "hladna tačka" evolucije.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Mnoge studije ispitale su validnost svake hipoteze. [[Vjerovatnoća]] pronalaska ultrakonzerviranih elemenata slučajno (prema [[teorija neutralnnosti molekularne evolucije|neutralna evolucija]]) procijenjena je na manje od 10⁻²² u 2,9 milijardi baza.<ref name="Bejerano_2004"/> U prilog hipotezi o hladnoj tački, utvrđeno je da UCE-i mutiraju 20 puta manje nego što se očekivalo prema konzervativnim modelima za neutralne stope mutacija.<ref name="Bejerano_2004"/> Ova razlika promjena u broju lanaca u stopama mutacija bila je konzistentna između [[ljudi]], [[čimpanze|čimpanzi]] i [[kokoš]]i.<ref name="Bejerano_2004"/> Ultrakonzervirani elementi nisu izuzeti od mutacija, što je ilustrovano prisustvom 29.983 polimorfizma u UCE regijama sklopa ljudskog genoma [[GRCh38]].<ref name="Habic_2019">{{cite journal | vauthors = Habic A, Mattick JS, Calin GA, Krese R, Konc J, Kunej T | title = Genetic Variations of Ultraconserved Elements in the Human Genome | journal = Omics | volume = 23 | issue = 11 | pages = 549–559 | date = November 2019 | pmid = 31689173 | pmc = 6857462 | doi = 10.1089/omi.2019.0156 }}</ref> Međutim, pogođene [[fenotip]]ove uzrokovalo je samo 112 ovih [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizama]], od kojih se većina nalazila u kodirajućim regijama UCE-ova.<ref name="Habic_2019"/> Studija provedena na miševima utvrdila je da delecija UCE-ova iz genoma nije stvorila očigledne štetne fenotipove, uprkos brisanju UCE-ova u blizini [[promotor (genetika)|promotora]] i gena koji kodiraju [[protein]].<ref name="Ahituv_2007">{{cite journal | vauthors = Ahituv N, Zhu Y, Visel A, Holt A, Afzal V, Pennacchio LA, Rubin EM | title = Deletion of ultraconserved elements yields viable mice | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 9 | date = September 2007 | pmid = 17803355 | pmc = 1964772 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050234 | doi-access = free |</ref> Pogođeni [[miševi]] bili su plodni, a ciljani skrining obližnjih kodirajućih gena nije pokazao promijenjeni [[fenotip]].<ref name="Ahituv_2007"/> Odvojena studija na miševima pokazala je da su ultrakonzervirani pojačivači otporni na [[mutageneza|mutagenezu]], zaključujući da savršena konzervacija UCE sekvenci nije potrebna za njihovu funkciju, što bi sugeriralo još jedan razlog za konzistentnost sekvenci osim evolucijskog značaja.<ref name="Snetkova_2021">{{cite journal | vauthors = Snetkova V, Ypsilanti AR, Akiyama JA, Mannion BJ, Plajzer-Frick I, Novak CS, Harrington AN, Pham QT, Kato M, Zhu Y, Godoy J, Meky E, Hunter RD, Shi M, Kvon EZ, Afzal V, Tran S, Rubenstein JL, Visel A, Pennacchio LA, Dickel DE | title = Ultraconserved enhancer function does not require perfect sequence conservation | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 4 | pages = 521–528 | date = April 2021 | pmid = 33782603 | pmc = 8038972 | doi = 10.1038/s41588-021-00812-3 }}</ref> [[Računar]]ska analiza ljudskih ultrakonzerviranih nekodirajućih elemenata (UCNE) otkrila je da su regije obogaćene A–T sekvencama i uglavnom siromašne G–C.<ref name="Fedorova_2022">{{cite journal | vauthors = Fedorova L, Mulyar OA, Lim J, Fedorov A | title = Nucleotide Composition of Ultra-Conserved Elements Shows Excess of GpC and Depletion of GG and CC Dinucleotides | journal = Genes | volume = 13 | issue = 11 | pages = 2053 | date = November 2022 | pmid = 36360290 | pmc = 9690913 | doi = 10.3390/genes13112053 | doi-access = free }}</ref> Međutim, utvrđeno je da su UNCE-ovi obogaćeni za [[CpG-mjesto|CpG]] ili visoko [[Metilacija|metilirani]].<ref name="Fedorova_2022"/> Ovo može ukazivati na to da postoji određena promjena u strukturi DNK u ovim regijama, koja favorizira njihovo precizno zadržavanje, ali ova mogućnost nije potvrđena testiranjem.<ref name="Fedorova_2022"/> == Funkcija == Često se ultrakonzervirani elementi nalaze u blizini transkripcijskih regulatora ili razvojnih gena koji obavljaju funkcije kao što su [[pojačivač (genetika)|pojačvanje ekspresije]] gena i [[regulacija prerade RNK|splajsovanja]].<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/><ref name="Woolfe_2005">{{cite journal | vauthors = Woolfe A, Goodson M, Goode DK, Snell P, McEwen GK, Vavouri T, Smith SF, North P, Callaway H, Kelly K, Walter K, Abnizova I, Gilks W, Edwards YJ, Cooke JE, Elgar G | title = Highly conserved non-coding sequences are associated with vertebrate development | journal = PLOS Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = e7 | date = January 2005 | pmid = 15630479 | pmc = 526512 | doi = 10.1371/journal.pbio.0030007 | doi-access = free }} {{lay source |template=cite web |url= https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.0030019 |title= Unexpressed but Indispensable—The DNA Sequences That Control Development | veditors = Bedell JA, Budiman MA, Nunberg A, Citek RW, Robbins D |date= January 2005|agency= |work= LOS Biology |doi=10.1371/journal.pbio.0030019|pmc=544543 | doi-access = free }}</ref> Studija koja je upoređivala ultrakonzervirane elemente kod ljudi i japanske ribe napuhače ''[[Takifugu rubripes]]'' sugerirala je važnost u razvoju kičmenjaka.<ref name="Woolfe_2005"/> Dvostruko-[[Genski nokaut|nokauti]] UCE-ova u blizini [[ARX-gen]]a kod miševa uzrokovalo je smanjeni [[hipokampus]] u mozgu, iako učinak nije bio smrtonosan.<ref>Elizabeth Pennisi (2017) [https://www.science.org/doi/10.1126/science.356.6341.892 Mysterious unchanging DNA finds a purpose in life], ''Science'' 02 Jun 2017]</ref> Neki UCE-ovi se ne transkribiraju i nazivaju se ultrakonzerviranim nekodirajućim elementima.<ref name="Fedorova_2022"/> Međutim, mnogi UCR-ovi kod ljudi se ekstenzivno transkribiraju.<ref name="Calin_2007"/> Mali broj onih koji se transkribiraju, poznati kao transkribirani UCE-ovi (T-UCE-ovi), povezani su s ljudskim [[karcinom]]ima i [[leukemija]]ma.<ref name="Calin_2007"/> Naprimjer, [[TUC338]] snažno je pojačano reguliran u ljudskim ćelijama hepatoćelijskog karcinoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Braconi C, Valeri N, Kogure T, Gasparini P, Huang N, Nuovo GJ, Terracciano L, Croce CM, Patel T | title = Expression and functional role of a transcribed noncoding RNA with an ultraconserved element in hepatocellular carcinoma | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 2 | pages = 786–791 | date = January 2011 | pmid = 21187392 | pmc = 3021052 | doi = 10.1073/pnas.1011098108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..108..786B }}</ref> Zaista, UCE-ovi su često mnogo više pogođeni [[varijacija broja kopija| varijacijama broja kopija]] u ćelijama raka nego u zdravim kontekstima, što ukazuje na to da promjena broja kopija T-UCE-ova može biti štetna.<ref name="McCole_2014">{{cite journal | vauthors = McCole RB, Fonseka CY, Koren A, Wu CT | title = Abnormal dosage of ultraconserved elements is highly disfavored in healthy cells but not cancer cells | journal = PLOS Genetics | volume = 10 | issue = 10 | date = October 2014 | pmid = 25340765 | pmc = 4207606 | doi = 10.1371/journal.pgen.1004646 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Derti A, Roth FP, Church GM, Wu CT | title = Mammalian ultraconserved elements are strongly depleted among segmental duplications and copy number variants | journal = Nature Genetics | volume = 38 | issue = 10 | pages = 1216–1220 | date = October 2006 | pmid = 16998490 | doi = 10.1038/ng1888 | s2cid = 10671674 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chiang CW, Derti A, Schwartz D, Chou MF, Hirschhorn JN, Wu CT | title = Ultraconserved elements: analyses of dosage sensitivity, motifs and boundaries | journal = Genetics | volume = 180 | issue = 4 | pages = 2277–2293 | date = December 2008 | pmid = 18957701 | pmc = 2600958 | doi = 10.1534/genetics.108.096537 }}</ref> == Klinički značaj == Istraživanja su pokazala da T-UCR-ovi imaju tkivno specifičnu ekspresiju i diferencijalni profil ekspresije između tumora i drugih bolesti.<ref name="Pereira Zambalde-2020">{{cite journal | vauthors = Pereira Zambalde E, Mathias C, Rodrigues AC, de Souza Fonseca Ribeiro EM, Fiori Gradia D, Calin GA, Carvalho de Oliveira J | title = Highlighting transcribed ultraconserved regions in human diseases | journal = Wiley Interdisciplinary Reviews. RNA | volume = 11 | issue = 2 | date = March 2020 | pmid = 31489780 | doi = 10.1002/wrna.1567 | s2cid = 201844414 |}}</ref> Donje tabele ističu transkripte i polimorfizme unutar UCR-ova za koje je dokazano da doprinose ljudskim bolestima.<ref name="Pereira Zambalde-2020"/><ref name="Habic_2019"/> Na primjer, UCR-ovi imaju tendenciju akumuliranja manje mutacija nego bočni segmenti, i u neoplastičnim i u ne-neoplastičnim uzorcima osoba s nasljednim [[Nasljedni nepolipozni kolorektumski karcinom|nepolipozni kolorektumski karcinom]].<ref name="De Grassi-2010">{{cite journal | vauthors = De Grassi A, Segala C, Iannelli F, Volorio S, Bertario L, Radice P, Bernard L, Ciccarelli FD | veditors = Hastie N | title = Ultradeep sequencing of a human ultraconserved region reveals somatic and constitutional genomic instability | journal = PLOS Biology | volume = 8 | issue = 1 | date = January 2010 | pmid = 20052272 | pmc = 2794366 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000275 | doi-access = free }}</ref> === Mehanizmi regulacije transkripata ultrakonzerviranih elemenata povezanih s bolešću === {| class="wikitable" |miR/metilacija/transkriptni faktor povezan s T-UCR-ima |Bolest |Reference |- |miR-24-1/uc.160 |[[Leukemija]] |Calin et al., 2007 <ref name="Calin_2007" /> |- |miR-130b/uc.63 |[[Rak prostate]] |Sekino et al., 2017 <ref name="Sekino_2017">{{cite journal | vauthors = Sekino Y, Sakamoto N, Goto K, Honma R, Shigematsu Y, Sentani K, Oue N, Teishima J, Matsubara A, Yasui W | title = Transcribed ultraconserved region Uc.63+ promotes resistance to docetaxel through regulation of androgen receptor signaling in prostate cancer | journal = Oncotarget | volume = 8 | issue = 55 | pages = 94259–94270 | date = November 2017 | pmid = 29212226 | pmc = 5706872 | doi = 10.18632/oncotarget.21688 }}</ref> |- |miR-153/uc.416 |Kolorektumski i bubrečni [[kancer]] |Goto et al., 2016;<ref name="Goto_2016">{{cite journal | vauthors = Goto K, Ishikawa S, Honma R, Tanimoto K, Sakamoto N, Sentani K, Oue N, Teishima J, Matsubara A, Yasui W | title = The transcribed-ultraconserved regions in prostate and gastric cancer: DNA hypermethylation and microRNA-associated regulation | journal = Oncogene | volume = 35 | issue = 27 | pages = 3598–3606 | date = July 2016 | pmid = 26640143 | doi = 10.1038/onc.2015.445 | s2cid = 8494774 }}</ref> Sekino et al., 2017<ref name="Sekino_2017" /> |- |miR-155/uc.160 |[[Rak žwluca]] |Calin et al., 2007;<ref name="Calin_2007" /> Pang et al., 2018<ref name="Pang_2015">{{cite journal | vauthors = Pang W, Su J, Wang Y, Feng H, Dai X, Yuan Y, Chen X, Yao W | title = Pancreatic cancer-secreted miR-155 implicates in the conversion from normal fibroblasts to cancer-associated fibroblasts | journal = Cancer Science | volume = 106 | issue = 10 | pages = 1362–1369 | date = October 2015 | pmid = 26195069 | pmc = 4638007 | doi = 10.1111/cas.12747 }}</ref> |- |miR-155/uc346A |[[Leukemija]] |Calin et al., 2007 <ref name="Calin_2007" /> |- |mir-195/uc.283 |[[Rak mokraćne bešike]] |Liz et al., 2014 <ref name="Liz_2014">{{cite journal | vauthors = Liz J, Portela A, Soler M, Gómez A, Ling H, Michlewski G, Calin GA, Guil S, Esteller M | title = Regulation of pri-miRNA processing by a long noncoding RNA transcribed from an ultraconserved region | journal = Molecular Cell | volume = 55 | issue = 1 | pages = 138–147 | date = July 2014 | pmid = 24910097 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.05.005 | doi-access = free }}</ref> |- |miR-195, miR-4668/uc.372 |Lipidni [[metabolizam]] |Guo et al., 2018 <ref name="Guo_2018">{{cite journal | vauthors = Guo J, Fang W, Sun L, Lu Y, Dou L, Huang X, Tang W, Yu L, Li J | title = Ultraconserved element uc.372 drives hepatic lipid accumulation by suppressing miR-195/miR4668 maturation | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | date = February 2018 | pmid = 29426937 | pmc = 5807361 | doi = 10.1038/s41467-018-03072-8 | bibcode = 2018NatCo...9..612G}}</ref> |- |mir-195/uc.173 |[[Gastrointestinalni trakt]] |Xiao et al., 2018<ref name="Xiao_2018">{{cite journal | vauthors = Xiao L, Wu J, Wang JY, Chung HK, Kalakonda S, Rao JN, Gorospe M, Wang JY | title = Long Noncoding RNA uc.173 Promotes Renewal of the Intestinal Mucosa by Inducing Degradation of MicroRNA 195 | journal = Gastroenterology | volume = 154 | issue = 3 | pages = 599–611 | date = February 2018 | pmid = 29042220 | pmc = 5811324 | doi = 10.1053/j.gastro.2017.10.009 }}</ref> |- |miR-214/uc.276 |[[Kolorektumski karcinom]]] |Wojcik et al., 2010<ref name="Wojcik_2010">{{cite journal | vauthors = Wojcik SE, Rossi S, Shimizu M, Nicoloso MS, Cimmino A, Alder H, Herlea V, Rassenti LZ, Rai KR, Kipps TJ, Keating MJ, Croce CM, Calin GA | title = Non-codingRNA sequence variations in human chronic lymphocytic leukemia and colorectal cancer | journal = Carcinogenesis | volume = 31 | issue = 2 | pages = 208–215 | date = February 2010 | pmid = 19926640 | pmc = 2812567 | doi = 10.1093/carcin/bgp209 }}</ref> |- |miR-291a-3p/uc.173 |[[Nervni sistem]] |Nan et al., 2016 <ref name="Nan_2016">{{cite journal | vauthors = Nan A, Zhou X, Chen L, Liu M, Zhang N, Zhang L, Luo Y, Liu Z, Dai L, Jiang Y | title = A transcribed ultraconserved noncoding RNA, Uc.173, is a key molecule for the inhibition of lead-induced neuronal apoptosis | journal = Oncotarget | volume = 7 | issue = 1 | pages = 112–124 | date = January 2016 | pmid = 26683706 | pmc = 4807986 | doi = 10.18632/oncotarget.6590 }}</ref> |- |miR-29b/uc.173 |Gastrointestinalni trakt |J. Y. Wang et al., 2018 <ref name="Wang_2018">{{cite journal | vauthors = Wang JY, Cui YH, Xiao L, Chung HK, Zhang Y, Rao JN, Gorospe M, Wang JY | title = Regulation of Intestinal Epithelial Barrier Function by Long Noncoding RNA <i>uc.173</i> through Interaction with MicroRNA 29b | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 38 | issue = 13 | pages = e00010–18 | date = July 2018| pmid = 29632078 | pmc = 6002690 | doi = 10.1128/MCB.00010-18 }}</ref> |- |miR-339-3p, miR-663b-3p, miR-95-5p/uc.339 |[[Rak pluća]] |Vannini et al., 2017<ref name="Vannini_2017">{{cite journal | vauthors = Vannini I, Wise PM, Challagundla KB, Plousiou M, Raffini M, Bandini E, Fanini F, Paliaga G, Crawford M, Ferracin M, Ivan C, Fabris L, Davuluri RV, Guo Z, Cortez MA, Zhang X, Chen L, Zhang S, Fernandez-Cymering C, Han L, Carloni S, Salvi S, Ling H, Murtadha M, Neviani P, Gitlitz BJ, Laird-Offringa IA, Nana-Sinkam P, Negrini M, Liang H, Amadori D, Cimmino A, Calin GA, Fabbri M | title = Transcribed ultraconserved region 339 promotes carcinogenesis by modulating tumor suppressor microRNAs | journal = Nature Communications | volume = 8 | issue = 1 | date = November 2017 | pmid = 29180617 | pmc = 5703849 | doi = 10.1038/s41467-017-01562-9 | bibcode = 2017NatCo...8.1801V |}}</ref> |- |miR-596/uc.8 |[[Rak mokraćne bešike]] |Olivieri et al., 2016 <ref name="Olivieri_2016">{{cite journal | vauthors = Olivieri M, Ferro M, Terreri S, Durso M, Romanelli A, Avitabile C, De Cobelli O, Messere A, Bruzzese D, Vannini I, Marinelli L, Novellino E, Zhang W, Incoronato M, Ilardi G, Staibano S, Marra L, Franco R, Perdonà S, Terracciano D, Czerniak B, Liguori GL, Colonna V, Fabbri M, Febbraio F, Calin GA, Cimmino A | title = Long non-coding RNA containing ultraconserved genomic region 8 promotes bladder cancer tumorigenesis | journal = Oncotarget | volume = 7 | issue = 15 | pages = 20636–20654 | date = April 2016 | pmid = 26943042 | pmc = 4991481 | doi = 10.18632/oncotarget.7833 }}</ref> |- |[[DNK metilacija]]/uc.160, uc.283, and uc.346 |[[Kolorektumski karcinom]]] |Kottorou et al., 2018 <ref name="Kottorou_2018">{{cite journal | vauthors = Kottorou AE, Antonacopoulou AG, Dimitrakopoulos FD, Diamantopoulou G, Sirinian C, Kalofonou M, Theodorakopoulos T, Oikonomou C, Katsakoulis EC, Koutras A, Makatsoris T, Demopoulos N, Stephanou G, Stavropoulos M, Thomopoulos KC, Kalofonos HP | title = Deregulation of methylation of transcribed-ultra conserved regions in colorectal cancer and their value for detection of adenomas and adenocarcinomas | journal = Oncotarget | volume = 9 | issue = 30 | pages = 21411–21428 | date = April 2018 | pmid = 29765549 | pmc = 5940382 | doi = 10.18632/oncotarget.25115 }}</ref> |- |DNK metilacija/uc.158 + A, uc.160+, uc.241 + A, uc.283 + A, uc.346 + A | [[Rak želuca]] |Goto et al., 2016;<ref name="Goto_2016" /> Lujambio et al., 2010 <ref name="Sekino_2017" /> |- |[[Transkripcijski faktor]] SP1/uc.138 (TRA2β4) |[[Kolorektumski karcinom]]] |Kajita et al., 2016 <ref name="Kajita_2016">{{cite journal | vauthors = Kajita K, Kuwano Y, Satake Y, Kano S, Kurokawa K, Akaike Y, Masuda K, Nishida K, Rokutan K | title = Ultraconserved region-containing Transformer 2β4 controls senescence of colon cancer cells | journal = Oncogenesis | volume = 5 | issue = 4 | pages = e213 | date = April 2016 | pmid = 27043659 | pmc = 4848834 | doi = 10.1038/oncsis.2016.18 }}</ref> |- |Transkripcijski faktor YY1/uc.8 |[[Rak mokraćne bešike]] |Terreri et al., 2016 <ref name="Terreri_2016">{{cite journal | vauthors = Terreri S, Durso M, Colonna V, Romanelli A, Terracciano D, Ferro M, Perdonà S, Castaldo L, Febbraio F, de Nigris F, Cimmino A | title = New Cross-Talk Layer between Ultraconserved Non-Coding RNAs, MicroRNAs and Polycomb Protein YY1 in Bladder Cancer | journal = Genes | volume = 7 | issue = 12 | pages = 127 | date = December 2016 | pmid = 27983635 | pmc = 5192503 | doi = 10.3390/genes7120127 | doi-access = free }}</ref> |} === Polimorfizmi povezani s fenotipom unutar ultrakonzerviranih elemenata === {| class="wikitable" |Naziv polimorfizma |Opis povezanog [[fenotipa]] |Izvor |- |rs17105335 |[[Amiotrofna lateralna skleroza]] |Cronin et al. (2008)<ref name="Cronin_2008">{{cite journal | vauthors = Cronin S, Berger S, Ding J, Schymick JC, Washecka N, Hernandez DG, Greenway MJ, Bradley DG, Traynor BJ, Hardiman O | title = A genome-wide association study of sporadic ALS in a homogenous Irish population | journal = Human Molecular Genetics | volume = 17 | issue = 5 | pages = 768–774 | date = March 2008 | pmid = 18057069 | doi = 10.1093/hmg/ddm361 | doi-access = free }}</ref> |- |rs2020906 |[[Lynchov sindrom]] |Hansen et al. (2014)<ref name="Hansen_2014">{{cite journal | vauthors = Hansen MF, Neckmann U, Lavik LA, Vold T, Gilde B, Toft RK, Sjursen W | title = A massive parallel sequencing workflow for diagnostic genetic testing of mismatch repair genes | journal = Molecular Genetics & Genomic Medicine | volume = 2 | issue = 2 | pages = 186–200 | date = March 2014 | pmid = 24689082 | pmc = 3960061 | doi = 10.1002/mgg3.62 }}</ref> |- |rs10496382 |[[Tjelesna visina]] |Chiang et al. (2012)<ref name="Chiang_2012">{{cite journal | vauthors = Chiang CW, Liu CT, Lettre G, Lange LA, Jorgensen NW, Keating BJ, Vedantam S, Nock NL, Franceschini N, Reiner AP, Demerath EW, Boerwinkle E, Rotter JI, Wilson JG, North KE, Papanicolaou GJ, Cupples LA, Murabito JM, Hirschhorn JN | title = Ultraconserved elements in the human genome: association and transmission analyses of highly constrained single-nucleotide polymorphisms | journal = Genetics | volume = 192 | issue = 1 | pages = 253–266 | date = September 2012 | pmid = 22714408 | pmc = 3430540 | doi = 10.1534/genetics.112.141945 }}</ref> |- |rs13382811 | Teška [[kratkovidnost]] |Khor et al. (2013)<ref name="Khor_2013">{{cite journal | vauthors = Khor CC, Miyake M, Chen LJ, Shi Y, Barathi VA, Qiao F, Nakata I, Yamashiro K, Zhou X, Tam PO, Cheng CY, Tai ES, Vithana EN, Aung T, Teo YY, Wong TY, Moriyama M, Ohno-Matsui K, Mochizuki M, Matsuda F, Yong RY, Yap EP, Yang Z, Pang CP, Saw SM, Yoshimura N | title = Genome-wide association study identifies ZFHX1B as a susceptibility locus for severe myopia | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 25 | pages = 5288–5294 | date = December 2013 | pmid = 23933737 | doi = 10.1093/hmg/ddt385 | doi-access = free }}</ref> |- |rs104893634 | [[Kongenitalni vertikalni talus]] |Dobbs et al. (2006);<ref name="Dobbs_2006">{{cite journal | vauthors = Dobbs MB, Gurnett CA, Pierce B, Exner GU, Robarge J, Morcuende JA, Cole WG, Templeton PA, Foster B, Bowcock AM | title = HOXD10 M319K mutation in a family with isolated congenital vertical talus | journal = Journal of Orthopaedic Research | volume = 24 | issue = 3 | pages = 448–453 | date = March 2006 | pmid = 16450407 | doi = 10.1002/jor.20052 | s2cid = 28670628 | doi-access = free }}</ref> Shrimpton et al. (2004)<ref name="Dobbs_2006" /> |- |rs2307121 | [[rožnjača|Centralna debljina rožnjače]] |Lu et al. (2013)<ref name="Lu_2013">{{cite journal | vauthors = Lu Y, Vitart V, Burdon KP, Khor CC, Bykhovskaya Y, Mirshahi A, Hewitt AW, Koehn D, Hysi PG, Ramdas WD, Zeller T, Vithana EN, Cornes BK, Tay WT, Tai ES, Cheng CY, Liu J, Foo JN, Saw SM, Thorleifsson G, Stefansson K, Dimasi DP, Mills RA, Mountain J, Ang W, Hoehn R, Verhoeven VJ, Grus F, Wolfs R, Castagne R, Lackner KJ, Springelkamp H, Yang J, Jonasson F, Leung DY, Chen LJ, Tham CC, Rudan I, Vatavuk Z, Hayward C, Gibson J, Cree AJ, MacLeod A, Ennis S, Polasek O, Campbell H, Wilson JF, Viswanathan AC, Fleck B, Li X, Siscovick D, Taylor KD, Rotter JI, Yazar S, Ulmer M, Li J, Yaspan BL, Ozel AB, Richards JE, Moroi SE, Haines JL, Kang JH, Pasquale LR, Allingham RR, Ashley-Koch A, Mitchell P, Wang JJ, Wright AF, Pennell C, Spector TD, Young TL, Klaver CC, Martin NG, Montgomery GW, Anderson MG, Aung T, Willoughby CE, Wiggs JL, Pang CP, Thorsteinsdottir U, Lotery AJ, Hammond CJ, van Duijn CM, Hauser MA, Rabinowitz YS, Pfeiffer N, Mackey DA, Craig JE, Macgregor S, Wong TY | title = Genome-wide association analyses identify multiple loci associated with central corneal thickness and keratoconus | journal = Nature Genetics | volume = 45 | issue = 2 | pages = 155–163 | date = February 2013 | pmid = 23291589 | pmc = 3720123 | doi = 10.1038/ng.2506 }}</ref> |- |rs587777277 | [[Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije]] |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014">{{cite journal | vauthors = Bosch DG, Boonstra FN, Gonzaga-Jauregui C, Xu M, de Ligt J, Jhangiani S, Wiszniewski W, Muzny DM, Yntema HG, Pfundt R, Vissers LE, Spruijt L, Blokland EA, Chen CA, Lewis RA, Tsai SY, Gibbs RA, Tsai MJ, Lupski JR, Zoghbi HY, Cremers FP, de Vries BB, Schaaf CP | title = NR2F1 mutations cause optic atrophy with intellectual disability | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 94 | issue = 2 | pages = 303–309 | date = February 2014 | pmid = 24462372 | pmc = 3928641 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.01.002 }}</ref> |- |rs587777275 | Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014" /> |- |rs587777274 | Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014" /> |- |rs387906239 | Porodična adenomatozna atenuirana polipoza 1 |Soravia et al. (1999)<ref name="Soravia_1999">{{cite journal | vauthors = Soravia C, Sugg SL, Berk T, Mitri A, Cheng H, Gallinger S, Cohen Z, Asa SL, Bapat BV | title = Familial adenomatous polyposis-associated thyroid cancer: a clinical, pathological, and molecular genetics study | journal = The American Journal of Pathology | volume = 154 | issue = 1 | pages = 127–135 | date = January 1999 | pmid = 9916927 | pmc = 1853451 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)65259-5 }}</ref> |- |rs3797704 | Nema povezanosti s [[rak dojke|rakom dojke]] |Chang et al. (2016)<ref name="Chang_2016">{{cite journal | vauthors = Chang YS, Lin CY, Yang SF, Ho CM, Chang JG | title = Analysing the mutational status of adenomatous polyposis coli (APC) gene in breast cancer | journal = Cancer Cell International | volume = 16 | date = 2016-03-28 | pmid = 27028212 | pmc = 4810512 | doi = 10.1186/s12935-016-0297-2 | doi-access = free}}</ref> |- |rs387906232 | [[Porodična adenomatozna polipoza]] 1 |Fodde et al. (1992)<ref name="Fodde_1992">{{cite journal | vauthors = Fodde R, van der Luijt R, Wijnen J, Tops C, van der Klift H, van Leeuwen-Cornelisse I, Griffioen G, Vasen H, Khan PM | title = Eight novel inactivating germ line mutations at the APC gene identified by denaturing gradient gel electrophoresis | journal = Genomics | volume = 13 | issue = 4 | pages = 1162–1168 | date = August 1992 | pmid = 1324223 | doi = 10.1016/0888-7543(92)90032-n }}</ref> |- |rs387906237 | Porodična adenomatozna atenuirana polipoza 1 |Curia et al. (1998)<ref name="Curia_1998">{{cite journal | vauthors = Curia MC, Esposito DL, Aceto G, Palmirotta R, Crognale S, Valanzano R, Ficari F, Tonelli F, Battista P, Mariani-Costantini R, Cama A | title = Transcript dosage effect in familial adenomatous polyposis: model offered by two kindreds with exon 9 APC gene mutations | journal = Human Mutation | volume = 11 | issue = 3 | pages = 197–201 | date = 1998 | pmid = 9521420 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1998)11:3<197::AID-HUMU3>3.0.CO;2-F | s2cid = 7241178 }}</ref> |- |rs121434591 | Distalna [[miopatija]] |Senderek et al. (2009)<ref name="Woolfe_2005" /> |- |rs587777300 | [[Amiotrofna lateralna skleroza]] 21 |Johnson et al. (2014)<ref name="Johnson_2014">{{cite journal | vauthors = Johnson JO, Pioro EP, Boehringer A, Chia R, Feit H, Renton AE, Pliner HA, Abramzon Y, Marangi G, Winborn BJ, Gibbs JR, Nalls MA, Morgan S, Shoai M, Hardy J, Pittman A, Orrell RW, Malaspina A, Sidle KC, Fratta P, Harms MB, Baloh RH, Pestronk A, Weihl CC, Rogaeva E, Zinman L, Drory VE, Borghero G, Mora G, Calvo A, Rothstein JD, Drepper C, Sendtner M, Singleton AB, Taylor JP, Cookson MR, Restagno G, Sabatelli M, Bowser R, Chiò A, Traynor BJ | title = Mutations in the Matrin 3 gene cause familial amyotrophic lateral sclerosis | journal = Nature Neuroscience | volume = 17 | issue = 5 | pages = 664–666 | date = May 2014 | pmid = 24686783 | pmc = 4000579 | doi = 10.1038/nn.3688 }}</ref> |- |rs863223403 |[[Au-Klineov sindrom]] |Au et al. (2015)<ref name="Au_2015">{{cite journal | vauthors = Au PY, You J, Caluseriu O, Schwartzentruber J, Majewski J, Bernier FP, Ferguson M, Valle D, Parboosingh JS, Sobreira N, Innes AM, Kline AD | title = GeneMatcher aids in the identification of a new malformation syndrome with intellectual disability, unique facial dysmorphisms, and skeletal and connective tissue abnormalities caused by de novo variants in HNRNPK | journal = Human Mutation | volume = 36 | issue = 10 | pages = 1009–1014 | date = October 2015 | pmid = 26173930 | pmc = 4589226 | doi = 10.1002/humu.22837 }}</ref> |- |rs121917900 |[[Cockayneov sindrom]] B |Mallery et al. (1998)<ref name="Mallery_1998">{{cite journal | vauthors = Mallery DL, Tanganelli B, Colella S, Steingrimsdottir H, van Gool AJ, Troelstra C, Stefanini M, Lehmann AR | title = Molecular analysis of mutations in the CSB (ERCC6) gene in patients with Cockayne syndrome | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 62 | issue = 1 | pages = 77–85 | date = January 1998 | pmid = 9443879 | pmc = 1376810 | doi = 10.1086/301686 }}</ref> |- |rs75462234 | [[Papilobubrežni sindrom]] |Schimmenti et al. (1999)<ref name="Schimmenti_1999">{{cite journal | vauthors = Schimmenti LA, Shim HH, Wirtschafter JD, Panzarino VA, Kashtan CE, Kirkpatrick SJ, Wargowski DS, France TD, Michel E, Dobyns WB | title = Homonucleotide expansion and contraction mutations of PAX2 and inclusion of Chiari 1 malformation as part of renal-coloboma syndrome | journal = Human Mutation | volume = 14 | issue = 5 | pages = 369–376 | date = 1999 | pmid = 10533062 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(199911)14:5<369::AID-HUMU2>3.0.CO;2-E | s2cid = 25564812 | doi-access = free }}</ref> |- |rs77453353 | [[Sindrom bubrežnog koloboma]] |Amiel et al. (2000)<ref name="Amiel_2000">{{cite journal | vauthors = Amiel J, Audollent S, Joly D, Dureau P, Salomon R, Tellier AL, Augé J, Bouissou F, Antignac C, Gubler MC, Eccles MR, Munnich A, Vekemans M, Lyonnet S, Attié-Bitach T | title = PAX2 mutations in renal-coloboma syndrome: mutational hotspot and germline mosaicism | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 8 | issue = 11 | pages = 820–826 | date = November 2000 | pmid = 11093271 | doi = 10.1038/sj.ejhg.5200539 | s2cid = 30359554 | doi-access = free }}</ref> |- |rs76675173 | Papilobubrežni sindrom |Schimmenti et al. (1997)<ref name="Schimmenti_1997">{{cite journal | vauthors = Schimmenti LA, Cunliffe HE, McNoe LA, Ward TA, French MC, Shim HH, Zhang YH, Proesmans W, Leys A, Byerly KA, Braddock SR, Masuno M, Imaizumi K, Devriendt K, Eccles MR | title = Further delineation of renal-coloboma syndrome in patients with extreme variability of phenotype and identical PAX2 mutations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 60 | issue = 4 | pages = 869–878 | date = April 1997 | pmid = 9106533 | pmc = 1712484 }}</ref> |- |rs587777708 |[[Fokusna segmentna glomeruloskleroza]] 7 |Barua et al. (2014)<ref name="Barua_2014">{{cite journal | vauthors = Barua M, Stellacci E, Stella L, Weins A, Genovese G, Muto V, Caputo V, Toka HR, Charoonratana VT, Tartaglia M, Pollak MR | title = Mutations in PAX2 associate with adult-onset FSGS | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 25 | issue = 9 | pages = 1942–1953 | date = September 2014 | pmid = 24676634 | pmc = 4147972 | doi = 10.1681/ASN.2013070686 }}</ref> |- |rs11190870 | [[Adolescentna idiopatska skolioza]], bez povezanosti s [[rak dojke|rakom dojke]] |Chettier et al. (2015);<ref name="Chettier_2015">{{cite journal | vauthors = Chettier R, Nelson L, Ogilvie JW, Albertsen HM, Ward K | veditors = Fang S | title = Haplotypes at LBX1 have distinct inheritance patterns with opposite effects in adolescent idiopathic scoliosis | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 2 | date = 2015-02-12 | pmid = 25675428 | pmc = 4326419 | doi = 10.1371/journal.pone.0117708 | bibcode = 2015PLoSO..1017708C | doi-access = free}}</ref> Gao et al. (2013);<ref name="Gao_2013">{{cite journal | vauthors = Gao W, Peng Y, Liang G, Liang A, Ye W, Zhang L, Sharma S, Su P, Huang D | title = Association between common variants near LBX1 and adolescent idiopathic scoliosis replicated in the Chinese Han population | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 1 | date = 2013-01-04 | pmid = 23308168 | pmc = 3537668 | doi = 10.1371/journal.pone.0053234 | bibcode = 2013PLoSO...853234G | doi-access = free }}</ref> Grauers et al. (2015);<ref name="Grauers_2015">{{cite journal | vauthors = Grauers A, Wang J, Einarsdottir E, Simony A, Danielsson A, Åkesson K, Ohlin A, Halldin K, Grabowski P, Tenne M, Laivuori H, Dahlman I, Andersen M, Christensen SB, Karlsson MK, Jiao H, Kere J, Gerdhem P | title = Candidate gene analysis and exome sequencing confirm LBX1 as a susceptibility gene for idiopathic scoliosis | journal = The Spine Journal | volume = 15 | issue = 10 | pages = 2239–2246 | date = October 2015 | pmid = 25987191 | doi = 10.1016/j.spinee.2015.05.013 | hdl-access = free | hdl = 10616/44765 }}</ref> Jiang et al. (2013);<ref name="Jiang_2013">{{cite journal | vauthors = Jiang H, Qiu X, Dai J, Yan H, Zhu Z, Qian B, Qiu Y | title = Association of rs11190870 near LBX1 with adolescent idiopathic scoliosis susceptibility in a Han Chinese population | journal = European Spine Journal | volume = 22 | issue = 2 | pages = 282–286 | date = February 2013 | pmid = 23096252 | pmc = 3555620 | doi = 10.1007/s00586-012-2532-4 }}</ref> Londono et al. (2014);<ref name="Londono_2014">{{cite journal | vauthors = Londono D, Kou I, Johnson TA, Sharma S, Ogura Y, Tsunoda T, Takahashi A, Matsumoto M, Herring JA, Lam TP, Wang X, Tam EM, Song YQ, Fan YH, Chan D, Cheah KS, Qiu X, Jiang H, Huang D, Su P, Sham P, Cheung KM, Luk KD, Gordon D, Qiu Y, Cheng J, Tang N, Ikegawa S, Wise CA | title = A meta-analysis identifies adolescent idiopathic scoliosis association with LBX1 locus in multiple ethnic groups | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 51 | issue = 6 | pages = 401–406 | date = June 2014 | pmid = 24721834 | doi = 10.1136/jmedgenet-2013-102067 | s2cid = 23646905 }}</ref> Miyake et al. (2013);<ref name="Miyake_2013">{{cite journal | vauthors = Miyake A, Kou I, Takahashi Y, Johnson TA, Ogura Y, Dai J, Qiu X, Takahashi A, Jiang H, Yan H, Kono K, Kawakami N, Uno K, Ito M, Minami S, Yanagida H, Taneichi H, Hosono N, Tsuji T, Suzuki T, Sudo H, Kotani T, Yonezawa I, Kubo M, Tsunoda T, Watanabe K, Chiba K, Toyama Y, Qiu Y, Matsumoto M, Ikegawa S | title = Identification of a susceptibility locus for severe adolescent idiopathic scoliosis on chromosome 17q24.3 | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | date = 2013-09-04 | pmid = 24023777 | pmc = 3762929 | doi = 10.1371/journal.pone.0072802 | bibcode = 2013PLoSO...872802M | doi-access = free }}</ref> Shen et al. (2011);<ref name="Jiang_2011">{{cite journal | vauthors = Jiang Y, Ben Q, Shen H, Lu W, Zhang Y, Zhu J | title = Diabetes mellitus and incidence and mortality of colorectal cancer: a systematic review and meta-analysis of cohort studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 26 | issue = 11 | pages = 863–876 | date = November 2011 | pmid = 21938478 | doi = 10.1007/s10654-011-9617-y | s2cid = 99605 }}</ref> Takahashi et al. (2011)<ref name="Takahashi_2011">{{cite journal | vauthors = Takahashi Y, Kou I, Takahashi A, Johnson TA, Kono K, Kawakami N, Uno K, Ito M, Minami S, Yanagida H, Taneichi H, Tsuji T, Suzuki T, Sudo H, Kotani T, Watanabe K, Chiba K, Hosono N, Kamatani N, Tsunoda T, Toyama Y, Kubo M, Matsumoto M, Ikegawa S | title = A genome-wide association study identifies common variants near LBX1 associated with adolescent idiopathic scoliosis | journal = Nature Genetics | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1237–1240 | date = October 2011 | pmid = 22019779 | doi = 10.1038/ng.974 | s2cid = 7533298 }}</ref> |- |rs724159963 | Poremećaj peroksizomne masne acil-CoA reduktaze 1 |Buchert et al. (2014)<ref name="Buchert_2014">{{cite journal | vauthors = Buchert R, Tawamie H, Smith C, Uebe S, Innes AM, Al Hallak B, Ekici AB, Sticht H, Schwarze B, Lamont RE, Parboosingh JS, Bernier FP, Abou Jamra R | title = A peroxisomal disorder of severe intellectual disability, epilepsy, and cataracts due to fatty acyl-CoA reductase 1 deficiency | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 95 | issue = 5 | pages = 602–610 | date = November 2014 | pmid = 25439727 | pmc = 4225589 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.10.003 | language = English }}</ref> |- |rs16932455 | Osjetljivost na kapecitabin |O'Donnell et al. (2012)<ref name="O'Donnell-2012">{{cite journal | vauthors = O'Donnell PH, Stark AL, Gamazon ER, Wheeler HE, McIlwee BE, Gorsic L, Im HK, Huang RS, Cox NJ, Dolan ME | title = Identification of novel germline polymorphisms governing capecitabine sensitivity | journal = Cancer | volume = 118 | issue = 16 | pages = 4063–4073 | date = August 2012 | pmid = 22864933 | pmc = 3413892 | doi = 10.1002/cncr.26737 }}</ref> |- |rs997295 | [[Mučnina kretanja]]; [[BMI]] |De et al. (2015);<ref name="De_2015">{{cite journal | vauthors = De R, Verma SS, Drenos F, Holzinger ER, Holmes MV, Hall MA, Crosslin DR, Carrell DS, Hakonarson H, Jarvik G, Larson E, Pacheco JA, Rasmussen-Torvik LJ, Moore CB, Asselbergs FW, Moore JH, Ritchie MD, Keating BJ, Gilbert-Diamond D | title = Identifying gene-gene interactions that are highly associated with Body Mass Index using Quantitative Multifactor Dimensionality Reduction (QMDR) | journal = BioData Mining | volume = 8 | issue = 1 | date = June 2015 | pmid = 26674805 | pmc = 4678717 | doi = 10.1186/s13040-015-0074-0 | doi-access = free}}</ref> Guo et al. (2013);<ref name="Guo_2013">{{cite journal | vauthors = Guo Y, Lanktree MB, Taylor KC, Hakonarson H, Lange LA, Keating BJ | title = Gene-centric meta-analyses of 108 912 individuals confirm known body mass index loci and reveal three novel signals | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 1 | pages = 184–201 | date = January 2013 | pmid = 23001569 | pmc = 3522401 | doi = 10.1093/hmg/dds396 }}</ref> Hromatka et al.<ref name="Hromatka_2015">{{cite journal | vauthors = Hromatka BS, Tung JY, Kiefer AK, Do CB, Hinds DA, Eriksson N | title = Genetic variants associated with motion sickness point to roles for inner ear development, neurological processes and glucose homeostasis | journal = Human Molecular Genetics | volume = 24 | issue = 9 | pages = 2700–2708 | date = May 2015 | pmid = 25628336 | pmc = 4383869 | doi = 10.1093/hmg/ddv028 }}</ref> |- |rs587777373 | Kongenitalne srčane mahane više tipova 4 |Al Turki et al. (2014)<ref name="Al Turki-2014">{{cite journal | vauthors = Al Turki S, Manickaraj AK, Mercer CL, Gerety SS, Hitz MP, Lindsay S, D'Alessandro LC, Swaminathan GJ, Bentham J, Arndt AK, Louw J, Low J, Breckpot J, Gewillig M, Thienpont B, Abdul-Khaliq H, Harnack C, Hoff K, Kramer HH, Schubert S, Siebert R, Toka O, Cosgrove C, Watkins H, Lucassen AM, O'Kelly IM, Salmon AP, Bu'lock FA, Granados-Riveron J, Setchfield K, Thornborough C, Brook JD, Mulder B, Klaassen S, Bhattacharya S, Devriendt K, Fitzpatrick DF, Wilson DI, Mital S, Hurles ME | title = Rare variants in NR2F2 cause congenital heart defects in humans | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 94 | issue = 4 | pages = 574–585 | date = April 2014 | pmid = 24702954 | pmc = 3980509 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.03.007 }}</ref> |- |rs398123839 | [[Duchenneova mišićna distrofija]] |Hofstra et al. (2004);<ref name="Hofstra_2004">{{cite journal | vauthors = Hofstra RM, Mulder IM, Vossen R, de Koning-Gans PA, Kraak M, Ginjaar IB, van der Hout AH, Bakker E, Buys CH, van Ommen GJ, van Essen AJ, den Dunnen JT | title = DGGE-based whole-gene mutation scanning of the dystrophin gene in Duchenne and Becker muscular dystrophy patients | journal = Human Mutation | volume = 23 | issue = 1 | pages = 57–66 | date = January 2004 | pmid = 14695533 | doi = 10.1002/humu.10283 | s2cid = 36020079 | doi-access = free }}</ref> Roberts et al. (1992)<ref name="Roberts_1992">{{cite journal | vauthors = Roberts RG, Bobrow M, Bentley DR | title = Point mutations in the dystrophin gene | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2331–2335 | date = March 1992 | pmid = 1549596 | pmc = 48651 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2331 | doi-access = free | bibcode = 1992PNAS...89.2331R }}</ref> |- |rs863224976 | [[Beckerova mišićna distrofija]] |Tuffery-Giraud et al. (2005)<ref name="TufferyGiraud_2005">{{cite journal | vauthors = Tuffery-Giraud S, Saquet C, Thorel D, Disset A, Rivier F, Malcolm S, Claustres M | title = Mutation spectrum leading to an attenuated phenotype in dystrophinopathies | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1254–1260 | date = December 2005 | pmid = 16077730 | doi = 10.1038/sj.ejhg.5201478 | s2cid = 22585201 | doi-access = free }}</ref> |- |rs132630295 | [[Spazamska paraplegija]] 2 X-vezana |Gorman et al. (2007)<ref name="Gorman_2007">{{cite journal | vauthors = Gorman MP, Golomb MR, Walsh LE, Hobson GM, Garbern JY, Kinkel RP, Darras BT, Urion DK, Eksioglu YZ | title = Steroid-responsive neurologic relapses in a child with a proteolipid protein-1 mutation | journal = Neurology | volume = 68 | issue = 16 | pages = 1305–1307 | date = April 2007 | pmid = 17438221 | doi = 10.1212/01.wnl.0000259522.49388.53 | s2cid = 45639125 }}</ref> |- |rs132630287 |[[Spazamska paraplegija]] 2 X-vezana |Saugier-Veber et al. (1994)<ref name="SaugierVeber_1994">{{cite journal | vauthors = Saugier-Veber P, Munnich A, Bonneau D, Rozet JM, Le Merrer M, Gil R, Boespflug-Tanguy O | title = X-linked spastic paraplegia and Pelizaeus-Merzbacher disease are allelic disorders at the proteolipid protein locus | journal = Nature Genetics | volume = 6 | issue = 3 | pages = 257–262 | date = March 1994 | pmid = 8012387 | doi = 10.1038/ng0394-257 | s2cid = 13607673 }}</ref> |- |rs132630292 | Atipična Pelizaeusova/Merzbacherova bolest |Hodes et al. (1997)<ref name="Hodes_1997">{{cite journal | vauthors = Hodes ME, Blank CA, Pratt VM, Morales J, Napier J, Dlouhy SR | title = Nonsense mutation in exon 3 of the proteolipid protein gene (PLP) in a family with an unusual form of Pelizaeus-Merzbacher disease | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 69 | issue = 2 | pages = 121–125 | date = March 1997 | pmid = 9056547 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19970317)69:2<121::AID-AJMG2>3.0.CO;2-S }}</ref> |- |rs137852350 | [[Mentalna retardacija]] X-vezana 94 |Wu et al. (2007)<ref name="Wu_2007">{{cite journal | vauthors = Wu Y, Arai AC, Rumbaugh G, Srivastava AK, Turner G, Hayashi T, Suzuki E, Jiang Y, Zhang L, Rodriguez J, Boyle J, Tarpey P, Raymond FL, Nevelsteen J, Froyen G, Stratton M, Futreal A, Gecz J, Stevenson R, Schwartz CE, Valle D, Huganir RL, Wang T | title = Mutations in ionotropic AMPA receptor 3 alter channel properties and are associated with moderate cognitive impairment in humans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 46 | pages = 18163–18168 | date = November 2007 | pmid = 17989220 | pmc = 2084314 | doi = 10.1073/pnas.0708699104 | doi-access = free | bibcode = 2007PNAS..10418163W }}</ref> |- |rs122459149 |[[Emery-Dreifussova mišićna distrofija]] 6 X-vezana |Gueneau et al. (2009);<ref name="Gueneau_2009">{{cite journal | vauthors = Gueneau L, Bertrand AT, Jais JP, Salih MA, Stojkovic T, Wehnert M, Hoeltzenbein M, Spuler S, Saitoh S, Verschueren A, Tranchant C, Beuvin M, Lacene E, Romero NB, Heath S, Zelenika D, Voit T, Eymard B, Ben Yaou R, Bonne G | title = Mutations of the FHL1 gene cause Emery-Dreifuss muscular dystrophy | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 3 | pages = 338–353 | date = September 2009 | pmid = 19716112 | pmc = 2771595 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.07.015 }}</ref> Knoblauch et al. (2010)<ref name="Knoblauch_2010">{{cite journal | vauthors = Knoblauch H, Geier C, Adams S, Budde B, Rudolph A, Zacharias U, Schulz-Menger J, Spuler A, Yaou RB, Nürnberg P, Voit T, Bonne G, Spuler S | title = Contractures and hypertrophic cardiomyopathy in a novel FHL1 mutation | journal = Annals of Neurology | volume = 67 | issue = 1 | pages = 136–140 | date = January 2010 | pmid = 20186852 | doi = 10.1002/ana.21839 | s2cid = 30441775 }}</ref> |- |rs122458141 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Schoser et al. (2009);<ref name="Schoser_2009">{{cite journal | vauthors = Schoser B, Goebel HH, Janisch I, Quasthoff S, Rother J, Bergmann M, Müller-Felber W, Windpassinger C | title = Consequences of mutations within the C terminus of the FHL1 gene | journal = Neurology | volume = 73 | issue = 7 | pages = 543–551 | date = August 2009 | pmid = 19687455 | doi = 10.1212/WNL.0b013e3181b2a4b3 | s2cid = 13107330 }}</ref> Windpassinger et al. (2008)<ref name="Windpassinger_2008">{{cite journal | vauthors = Windpassinger C, Schoser B, Straub V, Hochmeister S, Noor A, Lohberger B, Farra N, Petek E, Schwarzbraun T, Ofner L, Löscher WN, Wagner K, Lochmüller H, Vincent JB, Quasthoff S | title = An X-linked myopathy with postural muscle atrophy and generalized hypertrophy, termed XMPMA, is caused by mutations in FHL1 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 82 | issue = 1 | pages = 88–99 | date = January 2008 | pmid = 18179888 | pmc = 2253986 | doi = 10.1016/j.ajhg.2007.09.004 | language = English }}</ref> |- |rs786200914 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Schoser et al. (2009)<ref name="Schoser_2009"/> |- |rs267606811 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Windpassinger et al. (2008)<ref name="Windpassinger_2008"/> |- |rs62621672 |[[Rettov sindrom]] (nepatogena varijanta) |Zahorakova et al. (2007)<ref name="Zahorakova_2007">{{cite journal | vauthors = Zahorakova D, Rosipal R, Hadac J, Zumrova A, Bzduch V, Misovicova N, Baxova A, Zeman J, Martasek P | title = Mutation analysis of the MECP2 gene in patients of Slavic origin with Rett syndrome: novel mutations and polymorphisms | journal = Journal of Human Genetics | volume = 52 | issue = 4 | pages = 342–348 | date = 2007 | pmid = 17387578 | doi = 10.1007/s10038-007-0121-x | s2cid = 7962500 | doi-access = free }}</ref> |} == Također pogledajte == *[[Ljudske ubrzane regije]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * http://ultraconserved.org/ [[Kategorija:DNK]] gjaownqfnyuejvi1dw4o3e1h60u57g8 3915105 3915103 2026-07-28T13:35:25Z Ingeb-Rex 184104 3915105 wikitext text/x-wiki '''Ultrakonzervirani element''' (UCE) jeste [[genom]]sks regija koju dijele evolucijski udaljeni [[takson]]i i pokazuje male ili nikakve međusobne varijacije. Ove regije i regije koje im se graniče (bočna [[DNK]]) korisne su za praćenje evolucijske historije grupa [[organizam]]a.<ref name="Faircloth_2012">{{cite journal | vauthors = Faircloth BC, McCormack JE, Crawford NG, Harvey MG, Brumfield RT, Glenn TC | title = Ultraconserved elements anchor thousands of genetic markers spanning multiple evolutionary timescales | journal = Systematic Biology | volume = 61 | issue = 5 | pages = 717–726 | date = October 2012 | pmid = 22232343 | doi = 10.1093/sysbio/sys004 }}</ref><ref name="Zhang_2019">{{cite journal | vauthors = Zhang YM, Williams JL, Lucky A | title = Understanding UCEs: A Comprehensive Primer on Using Ultraconserved Elements for Arthropod Phylogenomics | journal = Insect Systematics and Diversity | volume = 3 | issue = 5 | date = 3 September 2019 | doi = 10.1093/isd/ixz016 | doi-access = free }}</ref> Drugi termin za ultrakonzervirani element je '''ultrakonzervirana regija''' (UCR). Termin "ultrakonzervirani element" je prvobitno definisan kao segment genoma duži od 200 [[Bazni par|baznih parova]] (bp) koji je apsolutno konzerviran, bez [[insercija (genetika)|insercija]] ili [[delecija (genetika)|delecija]] i sa 100% identičnosti, između [[ortolog]]nih regija ljudskog, [[pacov]]skog i [[miš]]jeg genoma..<ref name="Reneker_2012">{{cite journal | vauthors = Reneker J, Lyons E, Conant GC, Pires JC, Freeling M, Shyu CR, Korkin D | title = Long identical multispecies elements in plant and animal genomes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 19 | pages = E1183–E1191 | date = May 2012 | pmid = 22496592 | pmc = 3358895 | doi = 10.1073/pnas.1121356109 | doi-access = free }}</ref><ref name="Bejerano_2004">{{cite journal | vauthors = Bejerano G, Pheasant M, Makunin I, Stephen S, Kent WJ, Mattick JS, Haussler D | title = Ultraconserved elements in the human genome | journal = Science | volume = 304 | issue = 5675 | pages = 1321–1325 | date = May 2004 | pmid = 15131266 | doi = 10.1126/science.1098119 | bibcode = 2004Sci...304.1321B | s2cid = 2790337 | citeseerx = 10.1.1.380.9305 }}</ref> U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] identifikovan je 481 od ovih segmenata.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Ako se izuzmu [[ribosomska DNK]] (rDNK regije), njihova veličina se kreće od 200 bp do 781 bp.<ref name="Bejerano_2004"/> UCE se nalaze na svim ljudskim [[hromosom]]ima, osim na [[hromosom 21| 21]] i [[hromosom Y|Y]].<ref name="Pereira Zambalde-2020"/> Od svog nastanka, upotreba ovog termina se proširila i uključuje evolucijski udaljenije vrste ili kraće segmente, na primjer 100 bp umjesto 200 bp.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Prema nekim definicijama, segmenti ne moraju biti sintenski između vrsta.<ref name="Reneker_2012"/> Ljudski UCE-ovi također pokazuju visoku konzervaciju s evolucijski udaljenijim vrstama, kao što su [[kokoš]]ka i [[fugu]].<ref name="Bejerano_2004"/> Od 481 identificiranog ljudskog UCE-a, približno 97% se poklapa s visokim identitetom s genomom kokoši, iako se samo 4% ljudskog genoma može pouzdano poravnati s njenim genomom.<ref name="Bejerano_2004"/> Slično tome, iste sekvence u genomu fugua imaju 68% identiteta s ljudskim UCE-ovima, uprkos tome što se [[ljudski genom]] pouzdano poklapa samo s 1,8% genoma fugua.<ref name="Bejerano_2004"/> Uprkos tome što su često [[nekodirajuća DNK]],<ref name="Katzman_2007">{{cite journal | vauthors = Katzman S, Kern AD, Bejerano G, Fewell G, Fulton L, Wilson RK, Salama SR, Haussler D | title = Human genome ultraconserved elements are ultraselected | journal = Science | volume = 317 | issue = 5840 | pages = 915 | date = August 2007 | pmid = 17702936 | doi = 10.1126/science.1142430 | s2cid = 35322654 | bibcode = 2007Sci...317..915K }}</ref> utvrđeno je da su neki ultrakonzervirani elementi transkripcijski aktivni, proizvodeći molekule [[nekodirajuća RNK|nekodirajuće RNK]].<ref name="Calin_2007">{{cite journal | vauthors = Calin GA, Liu CG, Ferracin M, Hyslop T, Spizzo R, Sevignani C, Fabbri M, Cimmino A, Lee EJ, Wojcik SE, Shimizu M, Tili E, Rossi S, Taccioli C, Pichiorri F, Liu X, Zupo S, Herlea V, Gramantieri L, Lanza G, Alder H, Rassenti L, Volinia S, Schmittgen TD, Kipps TJ, Negrini M, Croce CM | title = Ultraconserved regions encoding ncRNAs are altered in human leukemias and carcinomas | journal = Cancer Cell | volume = 12 | issue = 3 | pages = 215–229 | date = September 2007 | pmid = 17785203 | doi = 10.1016/j.ccr.2007.07.027 | doi-access = free }}</ref> ==Evolucija== Prvobitno pretpostavljalo se da savršena konzerviranost ovih dugih dijelova DNK podrazumijeva evolucijski značaj, jer su ove regije izgleda iskusile snažnu negativnu selekciju ([[prirodno oabiranje|prirodnu selekciju]]) tokom 300-400 miliona godina.<ref name="Bejerano_2004"/><ref name="Katzman_2007"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sathirapongsasuti JF, Sathira N, Suzuki Y, Huttenhower C, Sugano S | title = Ultraconserved cDNA segments in the human transcriptome exhibit resistance to folding and implicate function in translation and alternative splicing | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 6 | pages = 1967–1979 | date = March 2011 | pmid = 21062826 | pmc = 3064809 | doi = 10.1093/nar/gkq949 }}</ref> U novije vrijeme, ova pretpostavka je zamijenjena dvjema glavnim hipotezama: da se UCE stvaraju smanjenom stopom negativne selekcije ili smanjenom stopom [[mutacija]], također poznatom kao "hladna tačka" evolucije.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Mnoge studije ispitale su validnost svake hipoteze. [[Vjerovatnoća]] pronalaska ultrakonzerviranih elemenata slučajno (prema [[teorija neutralnnosti molekularne evolucije|neutralna evolucija]]) procijenjena je na manje od 10⁻²² u 2,9 milijardi baza.<ref name="Bejerano_2004"/> U prilog hipotezi o hladnoj tački, utvrđeno je da UCE-i mutiraju 20 puta manje nego što se očekivalo prema konzervativnim modelima za neutralne stope mutacija.<ref name="Bejerano_2004"/> Ova razlika promjena u broju lanaca u stopama mutacija bila je konzistentna između [[ljudi]], [[čimpanze|čimpanzi]] i [[kokoš]]i.<ref name="Bejerano_2004"/> Ultrakonzervirani elementi nisu izuzeti od mutacija, što je ilustrovano prisustvom 29.983 polimorfizma u UCE regijama sklopa ljudskog genoma [[GRCh38]].<ref name="Habic_2019">{{cite journal | vauthors = Habic A, Mattick JS, Calin GA, Krese R, Konc J, Kunej T | title = Genetic Variations of Ultraconserved Elements in the Human Genome | journal = Omics | volume = 23 | issue = 11 | pages = 549–559 | date = November 2019 | pmid = 31689173 | pmc = 6857462 | doi = 10.1089/omi.2019.0156 }}</ref> Međutim, pogođene [[fenotip]]ove uzrokovalo je samo 112 ovih [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizama]], od kojih se većina nalazila u kodirajućim regijama UCE-ova.<ref name="Habic_2019"/> Studija provedena na miševima utvrdila je da delecija UCE-ova iz genoma nije stvorila očigledne štetne fenotipove, uprkos brisanju UCE-ova u blizini [[promotor (genetika)|promotora]] i gena koji kodiraju [[protein]].<ref name="Ahituv_2007">{{cite journal | vauthors = Ahituv N, Zhu Y, Visel A, Holt A, Afzal V, Pennacchio LA, Rubin EM | title = Deletion of ultraconserved elements yields viable mice | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 9 | date = September 2007 | pmid = 17803355 | pmc = 1964772 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050234 | doi-access = free |</ref> Pogođeni [[miševi]] bili su plodni, a ciljani skrining obližnjih kodirajućih gena nije pokazao promijenjeni [[fenotip]].<ref name="Ahituv_2007"/> Odvojena studija na miševima pokazala je da su ultrakonzervirani pojačivači otporni na [[mutageneza|mutagenezu]], zaključujući da savršena konzervacija UCE sekvenci nije potrebna za njihovu funkciju, što bi sugeriralo još jedan razlog za konzistentnost sekvenci osim evolucijskog značaja.<ref name="Snetkova_2021">{{cite journal | vauthors = Snetkova V, Ypsilanti AR, Akiyama JA, Mannion BJ, Plajzer-Frick I, Novak CS, Harrington AN, Pham QT, Kato M, Zhu Y, Godoy J, Meky E, Hunter RD, Shi M, Kvon EZ, Afzal V, Tran S, Rubenstein JL, Visel A, Pennacchio LA, Dickel DE | title = Ultraconserved enhancer function does not require perfect sequence conservation | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 4 | pages = 521–528 | date = April 2021 | pmid = 33782603 | pmc = 8038972 | doi = 10.1038/s41588-021-00812-3 }}</ref> [[Računar]]ska analiza ljudskih ultrakonzerviranih nekodirajućih elemenata (UCNE) otkrila je da su regije obogaćene A–T sekvencama i uglavnom siromašne G–C.<ref name="Fedorova_2022">{{cite journal | vauthors = Fedorova L, Mulyar OA, Lim J, Fedorov A | title = Nucleotide Composition of Ultra-Conserved Elements Shows Excess of GpC and Depletion of GG and CC Dinucleotides | journal = Genes | volume = 13 | issue = 11 | pages = 2053 | date = November 2022 | pmid = 36360290 | pmc = 9690913 | doi = 10.3390/genes13112053 | doi-access = free }}</ref> Međutim, utvrđeno je da su UNCE-ovi obogaćeni za [[CpG-mjesto|CpG]] ili visoko [[Metilacija|metilirani]].<ref name="Fedorova_2022"/> Ovo može ukazivati na to da postoji određena promjena u strukturi DNK u ovim regijama, koja favorizira njihovo precizno zadržavanje, ali ova mogućnost nije potvrđena testiranjem.<ref name="Fedorova_2022"/> == Funkcija == Često se ultrakonzervirani elementi nalaze u blizini transkripcijskih regulatora ili razvojnih gena koji obavljaju funkcije kao što su [[pojačivač (genetika)|pojačvanje ekspresije]] gena i [[regulacija prerade RNK|splajsovanja]].<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/><ref name="Woolfe_2005">{{cite journal | vauthors = Woolfe A, Goodson M, Goode DK, Snell P, McEwen GK, Vavouri T, Smith SF, North P, Callaway H, Kelly K, Walter K, Abnizova I, Gilks W, Edwards YJ, Cooke JE, Elgar G | title = Highly conserved non-coding sequences are associated with vertebrate development | journal = PLOS Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = e7 | date = January 2005 | pmid = 15630479 | pmc = 526512 | doi = 10.1371/journal.pbio.0030007 | doi-access = free }} {{lay source |template=cite web |url= https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.0030019 |title= Unexpressed but Indispensable—The DNA Sequences That Control Development | veditors = Bedell JA, Budiman MA, Nunberg A, Citek RW, Robbins D |date= January 2005|agency= |work= LOS Biology |doi=10.1371/journal.pbio.0030019|pmc=544543 | doi-access = free }}</ref> Studija koja je upoređivala ultrakonzervirane elemente kod ljudi i japanske ribe napuhače ''[[Takifugu rubripes]]'' sugerirala je važnost u razvoju kičmenjaka.<ref name="Woolfe_2005"/> Dvostruko-[[Genski nokaut|nokauti]] UCE-ova u blizini [[ARX-gen]]a kod miševa uzrokovalo je smanjeni [[hipokampus]] u mozgu, iako učinak nije bio smrtonosan.<ref>Elizabeth Pennisi (2017) [https://www.science.org/doi/10.1126/science.356.6341.892 Mysterious unchanging DNA finds a purpose in life], ''Science'' 02 Jun 2017]</ref> Neki UCE-ovi se ne transkribiraju i nazivaju se ultrakonzerviranim nekodirajućim elementima.<ref name="Fedorova_2022"/> Međutim, mnogi UCR-ovi kod ljudi se ekstenzivno transkribiraju.<ref name="Calin_2007"/> Mali broj onih koji se transkribiraju, poznati kao transkribirani UCE-ovi (T-UCE-ovi), povezani su s ljudskim [[karcinom]]ima i [[leukemija]]ma.<ref name="Calin_2007"/> Naprimjer, [[TUC338]] snažno je pojačano reguliran u ljudskim ćelijama hepatoćelijskog karcinoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Braconi C, Valeri N, Kogure T, Gasparini P, Huang N, Nuovo GJ, Terracciano L, Croce CM, Patel T | title = Expression and functional role of a transcribed noncoding RNA with an ultraconserved element in hepatocellular carcinoma | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 2 | pages = 786–791 | date = January 2011 | pmid = 21187392 | pmc = 3021052 | doi = 10.1073/pnas.1011098108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..108..786B }}</ref> Zaista, UCE-ovi su često mnogo više pogođeni [[varijacija broja kopija| varijacijama broja kopija]] u ćelijama raka nego u zdravim kontekstima, što ukazuje na to da promjena broja kopija T-UCE-ova može biti štetna.<ref name="McCole_2014">{{cite journal | vauthors = McCole RB, Fonseka CY, Koren A, Wu CT | title = Abnormal dosage of ultraconserved elements is highly disfavored in healthy cells but not cancer cells | journal = PLOS Genetics | volume = 10 | issue = 10 | date = October 2014 | pmid = 25340765 | pmc = 4207606 | doi = 10.1371/journal.pgen.1004646 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Derti A, Roth FP, Church GM, Wu CT | title = Mammalian ultraconserved elements are strongly depleted among segmental duplications and copy number variants | journal = Nature Genetics | volume = 38 | issue = 10 | pages = 1216–1220 | date = October 2006 | pmid = 16998490 | doi = 10.1038/ng1888 | s2cid = 10671674 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chiang CW, Derti A, Schwartz D, Chou MF, Hirschhorn JN, Wu CT | title = Ultraconserved elements: analyses of dosage sensitivity, motifs and boundaries | journal = Genetics | volume = 180 | issue = 4 | pages = 2277–2293 | date = December 2008 | pmid = 18957701 | pmc = 2600958 | doi = 10.1534/genetics.108.096537 }}</ref> == Klinički značaj == Istraživanja su pokazala da T-UCR-ovi imaju tkivno specifičnu ekspresiju i diferencijalni profil ekspresije između tumora i drugih bolesti.<ref name="Pereira Zambalde-2020">{{cite journal | vauthors = Pereira Zambalde E, Mathias C, Rodrigues AC, de Souza Fonseca Ribeiro EM, Fiori Gradia D, Calin GA, Carvalho de Oliveira J | title = Highlighting transcribed ultraconserved regions in human diseases | journal = Wiley Interdisciplinary Reviews. RNA | volume = 11 | issue = 2 | date = March 2020 | pmid = 31489780 | doi = 10.1002/wrna.1567 | s2cid = 201844414 |}}</ref> Donje tabele ističu transkripte i polimorfizme unutar UCR-ova za koje je dokazano da doprinose ljudskim bolestima.<ref name="Pereira Zambalde-2020"/><ref name="Habic_2019"/> Na primjer, UCR-ovi imaju tendenciju akumuliranja manje mutacija nego bočni segmenti, i u neoplastičnim i u ne-neoplastičnim uzorcima osoba s nasljednim [[Nasljedni nepolipozni kolorektumski karcinom|nepolipozni kolorektumski karcinom]].<ref name="De Grassi-2010">{{cite journal | vauthors = De Grassi A, Segala C, Iannelli F, Volorio S, Bertario L, Radice P, Bernard L, Ciccarelli FD | veditors = Hastie N | title = Ultradeep sequencing of a human ultraconserved region reveals somatic and constitutional genomic instability | journal = PLOS Biology | volume = 8 | issue = 1 | date = January 2010 | pmid = 20052272 | pmc = 2794366 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000275 | doi-access = free }}</ref> === Mehanizmi regulacije transkripata ultrakonzerviranih elemenata povezanih s bolešću === {| class="wikitable" |miR/metilacija/transkriptni faktor povezan s T-UCR-ima |Bolest |Reference |- |miR-24-1/uc.160 |[[Leukemija]] |Calin et al., 2007 <ref name="Calin_2007" /> |- |miR-130b/uc.63 |[[Rak prostate]] |Sekino et al., 2017 <ref name="Sekino_2017">{{cite journal | vauthors = Sekino Y, Sakamoto N, Goto K, Honma R, Shigematsu Y, Sentani K, Oue N, Teishima J, Matsubara A, Yasui W | title = Transcribed ultraconserved region Uc.63+ promotes resistance to docetaxel through regulation of androgen receptor signaling in prostate cancer | journal = Oncotarget | volume = 8 | issue = 55 | pages = 94259–94270 | date = November 2017 | pmid = 29212226 | pmc = 5706872 | doi = 10.18632/oncotarget.21688 }}</ref> |- |miR-153/uc.416 |Kolorektumski i bubrečni [[kancer]] |Goto et al., 2016;<ref name="Goto_2016">{{cite journal | vauthors = Goto K, Ishikawa S, Honma R, Tanimoto K, Sakamoto N, Sentani K, Oue N, Teishima J, Matsubara A, Yasui W | title = The transcribed-ultraconserved regions in prostate and gastric cancer: DNA hypermethylation and microRNA-associated regulation | journal = Oncogene | volume = 35 | issue = 27 | pages = 3598–3606 | date = July 2016 | pmid = 26640143 | doi = 10.1038/onc.2015.445 | s2cid = 8494774 }}</ref> Sekino et al., 2017<ref name="Sekino_2017" /> |- |miR-155/uc.160 |[[Rak žwluca]] |Calin et al., 2007;<ref name="Calin_2007" /> Pang et al., 2018<ref name="Pang_2015">{{cite journal | vauthors = Pang W, Su J, Wang Y, Feng H, Dai X, Yuan Y, Chen X, Yao W | title = Pancreatic cancer-secreted miR-155 implicates in the conversion from normal fibroblasts to cancer-associated fibroblasts | journal = Cancer Science | volume = 106 | issue = 10 | pages = 1362–1369 | date = October 2015 | pmid = 26195069 | pmc = 4638007 | doi = 10.1111/cas.12747 }}</ref> |- |miR-155/uc346A |[[Leukemija]] |Calin et al., 2007 <ref name="Calin_2007" /> |- |mir-195/uc.283 |[[Rak mokraćne bešike]] |Liz et al., 2014 <ref name="Liz_2014">{{cite journal | vauthors = Liz J, Portela A, Soler M, Gómez A, Ling H, Michlewski G, Calin GA, Guil S, Esteller M | title = Regulation of pri-miRNA processing by a long noncoding RNA transcribed from an ultraconserved region | journal = Molecular Cell | volume = 55 | issue = 1 | pages = 138–147 | date = July 2014 | pmid = 24910097 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.05.005 | doi-access = free }}</ref> |- |miR-195, miR-4668/uc.372 |Lipidni [[metabolizam]] |Guo et al., 2018 <ref name="Guo_2018">{{cite journal | vauthors = Guo J, Fang W, Sun L, Lu Y, Dou L, Huang X, Tang W, Yu L, Li J | title = Ultraconserved element uc.372 drives hepatic lipid accumulation by suppressing miR-195/miR4668 maturation | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | date = February 2018 | pmid = 29426937 | pmc = 5807361 | doi = 10.1038/s41467-018-03072-8 | bibcode = 2018NatCo...9..612G}}</ref> |- |mir-195/uc.173 |[[Gastrointestinalni trakt]] |Xiao et al., 2018<ref name="Xiao_2018">{{cite journal | vauthors = Xiao L, Wu J, Wang JY, Chung HK, Kalakonda S, Rao JN, Gorospe M, Wang JY | title = Long Noncoding RNA uc.173 Promotes Renewal of the Intestinal Mucosa by Inducing Degradation of MicroRNA 195 | journal = Gastroenterology | volume = 154 | issue = 3 | pages = 599–611 | date = February 2018 | pmid = 29042220 | pmc = 5811324 | doi = 10.1053/j.gastro.2017.10.009 }}</ref> |- |miR-214/uc.276 |[[Kolorektumski karcinom]]] |Wojcik et al., 2010<ref name="Wojcik_2010">{{cite journal | vauthors = Wojcik SE, Rossi S, Shimizu M, Nicoloso MS, Cimmino A, Alder H, Herlea V, Rassenti LZ, Rai KR, Kipps TJ, Keating MJ, Croce CM, Calin GA | title = Non-codingRNA sequence variations in human chronic lymphocytic leukemia and colorectal cancer | journal = Carcinogenesis | volume = 31 | issue = 2 | pages = 208–215 | date = February 2010 | pmid = 19926640 | pmc = 2812567 | doi = 10.1093/carcin/bgp209 }}</ref> |- |miR-291a-3p/uc.173 |[[Nervni sistem]] |Nan et al., 2016 <ref name="Nan_2016">{{cite journal | vauthors = Nan A, Zhou X, Chen L, Liu M, Zhang N, Zhang L, Luo Y, Liu Z, Dai L, Jiang Y | title = A transcribed ultraconserved noncoding RNA, Uc.173, is a key molecule for the inhibition of lead-induced neuronal apoptosis | journal = Oncotarget | volume = 7 | issue = 1 | pages = 112–124 | date = January 2016 | pmid = 26683706 | pmc = 4807986 | doi = 10.18632/oncotarget.6590 }}</ref> |- |miR-29b/uc.173 |Gastrointestinalni trakt |J. Y. Wang et al., 2018 <ref name="Wang_2018">{{cite journal | vauthors = Wang JY, Cui YH, Xiao L, Chung HK, Zhang Y, Rao JN, Gorospe M, Wang JY | title = Regulation of Intestinal Epithelial Barrier Function by Long Noncoding RNA <i>uc.173</i> through Interaction with MicroRNA 29b | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 38 | issue = 13 | pages = e00010–18 | date = July 2018| pmid = 29632078 | pmc = 6002690 | doi = 10.1128/MCB.00010-18 }}</ref> |- |miR-339-3p, miR-663b-3p, miR-95-5p/uc.339 |[[Rak pluća]] |Vannini et al., 2017<ref name="Vannini_2017">{{cite journal | vauthors = Vannini I, Wise PM, Challagundla KB, Plousiou M, Raffini M, Bandini E, Fanini F, Paliaga G, Crawford M, Ferracin M, Ivan C, Fabris L, Davuluri RV, Guo Z, Cortez MA, Zhang X, Chen L, Zhang S, Fernandez-Cymering C, Han L, Carloni S, Salvi S, Ling H, Murtadha M, Neviani P, Gitlitz BJ, Laird-Offringa IA, Nana-Sinkam P, Negrini M, Liang H, Amadori D, Cimmino A, Calin GA, Fabbri M | title = Transcribed ultraconserved region 339 promotes carcinogenesis by modulating tumor suppressor microRNAs | journal = Nature Communications | volume = 8 | issue = 1 | date = November 2017 | pmid = 29180617 | pmc = 5703849 | doi = 10.1038/s41467-017-01562-9 | bibcode = 2017NatCo...8.1801V |}}</ref> |- |miR-596/uc.8 |[[Rak mokraćne bešike]] |Olivieri et al., 2016 <ref name="Olivieri_2016">{{cite journal | vauthors = Olivieri M, Ferro M, Terreri S, Durso M, Romanelli A, Avitabile C, De Cobelli O, Messere A, Bruzzese D, Vannini I, Marinelli L, Novellino E, Zhang W, Incoronato M, Ilardi G, Staibano S, Marra L, Franco R, Perdonà S, Terracciano D, Czerniak B, Liguori GL, Colonna V, Fabbri M, Febbraio F, Calin GA, Cimmino A | title = Long non-coding RNA containing ultraconserved genomic region 8 promotes bladder cancer tumorigenesis | journal = Oncotarget | volume = 7 | issue = 15 | pages = 20636–20654 | date = April 2016 | pmid = 26943042 | pmc = 4991481 | doi = 10.18632/oncotarget.7833 }}</ref> |- |[[DNK metilacija]]/uc.160, uc.283, and uc.346 |[[Kolorektumski karcinom]]] |Kottorou et al., 2018 <ref name="Kottorou_2018">{{cite journal | vauthors = Kottorou AE, Antonacopoulou AG, Dimitrakopoulos FD, Diamantopoulou G, Sirinian C, Kalofonou M, Theodorakopoulos T, Oikonomou C, Katsakoulis EC, Koutras A, Makatsoris T, Demopoulos N, Stephanou G, Stavropoulos M, Thomopoulos KC, Kalofonos HP | title = Deregulation of methylation of transcribed-ultra conserved regions in colorectal cancer and their value for detection of adenomas and adenocarcinomas | journal = Oncotarget | volume = 9 | issue = 30 | pages = 21411–21428 | date = April 2018 | pmid = 29765549 | pmc = 5940382 | doi = 10.18632/oncotarget.25115 }}</ref> |- |DNK metilacija/uc.158 + A, uc.160+, uc.241 + A, uc.283 + A, uc.346 + A | [[Rak želuca]] |Goto et al., 2016;<ref name="Goto_2016" /> Lujambio et al., 2010 <ref name="Sekino_2017" /> |- |[[Transkripcijski faktor]] SP1/uc.138 (TRA2β4) |[[Kolorektumski karcinom]]] |Kajita et al., 2016 <ref name="Kajita_2016">{{cite journal | vauthors = Kajita K, Kuwano Y, Satake Y, Kano S, Kurokawa K, Akaike Y, Masuda K, Nishida K, Rokutan K | title = Ultraconserved region-containing Transformer 2β4 controls senescence of colon cancer cells | journal = Oncogenesis | volume = 5 | issue = 4 | pages = e213 | date = April 2016 | pmid = 27043659 | pmc = 4848834 | doi = 10.1038/oncsis.2016.18 }}</ref> |- |Transkripcijski faktor YY1/uc.8 |[[Rak mokraćne bešike]] |Terreri et al., 2016 <ref name="Terreri_2016">{{cite journal | vauthors = Terreri S, Durso M, Colonna V, Romanelli A, Terracciano D, Ferro M, Perdonà S, Castaldo L, Febbraio F, de Nigris F, Cimmino A | title = New Cross-Talk Layer between Ultraconserved Non-Coding RNAs, MicroRNAs and Polycomb Protein YY1 in Bladder Cancer | journal = Genes | volume = 7 | issue = 12 | pages = 127 | date = December 2016 | pmid = 27983635 | pmc = 5192503 | doi = 10.3390/genes7120127 | doi-access = free }}</ref> |} === Polimorfizmi povezani s fenotipom unutar ultrakonzerviranih elemenata === {| class="wikitable" |Naziv polimorfizma |Opis povezanog [[fenotipa]] |Izvor |- |rs17105335 |[[Amiotrofna lateralna skleroza]] |Cronin et al. (2008)<ref name="Cronin_2008">{{cite journal | vauthors = Cronin S, Berger S, Ding J, Schymick JC, Washecka N, Hernandez DG, Greenway MJ, Bradley DG, Traynor BJ, Hardiman O | title = A genome-wide association study of sporadic ALS in a homogenous Irish population | journal = Human Molecular Genetics | volume = 17 | issue = 5 | pages = 768–774 | date = March 2008 | pmid = 18057069 | doi = 10.1093/hmg/ddm361 | doi-access = free }}</ref> |- |rs2020906 |[[Lynchov sindrom]] |Hansen et al. (2014)<ref name="Hansen_2014">{{cite journal | vauthors = Hansen MF, Neckmann U, Lavik LA, Vold T, Gilde B, Toft RK, Sjursen W | title = A massive parallel sequencing workflow for diagnostic genetic testing of mismatch repair genes | journal = Molecular Genetics & Genomic Medicine | volume = 2 | issue = 2 | pages = 186–200 | date = March 2014 | pmid = 24689082 | pmc = 3960061 | doi = 10.1002/mgg3.62 }}</ref> |- |rs10496382 |[[Tjelesna visina]] |Chiang et al. (2012)<ref name="Chiang_2012">{{cite journal | vauthors = Chiang CW, Liu CT, Lettre G, Lange LA, Jorgensen NW, Keating BJ, Vedantam S, Nock NL, Franceschini N, Reiner AP, Demerath EW, Boerwinkle E, Rotter JI, Wilson JG, North KE, Papanicolaou GJ, Cupples LA, Murabito JM, Hirschhorn JN | title = Ultraconserved elements in the human genome: association and transmission analyses of highly constrained single-nucleotide polymorphisms | journal = Genetics | volume = 192 | issue = 1 | pages = 253–266 | date = September 2012 | pmid = 22714408 | pmc = 3430540 | doi = 10.1534/genetics.112.141945 }}</ref> |- |rs13382811 | Teška [[kratkovidnost]] |Khor et al. (2013)<ref name="Khor_2013">{{cite journal | vauthors = Khor CC, Miyake M, Chen LJ, Shi Y, Barathi VA, Qiao F, Nakata I, Yamashiro K, Zhou X, Tam PO, Cheng CY, Tai ES, Vithana EN, Aung T, Teo YY, Wong TY, Moriyama M, Ohno-Matsui K, Mochizuki M, Matsuda F, Yong RY, Yap EP, Yang Z, Pang CP, Saw SM, Yoshimura N | title = Genome-wide association study identifies ZFHX1B as a susceptibility locus for severe myopia | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 25 | pages = 5288–5294 | date = December 2013 | pmid = 23933737 | doi = 10.1093/hmg/ddt385 | doi-access = free }}</ref> |- |rs104893634 | [[Kongenitalni vertikalni talus]] |Dobbs et al. (2006);<ref name="Dobbs_2006">{{cite journal | vauthors = Dobbs MB, Gurnett CA, Pierce B, Exner GU, Robarge J, Morcuende JA, Cole WG, Templeton PA, Foster B, Bowcock AM | title = HOXD10 M319K mutation in a family with isolated congenital vertical talus | journal = Journal of Orthopaedic Research | volume = 24 | issue = 3 | pages = 448–453 | date = March 2006 | pmid = 16450407 | doi = 10.1002/jor.20052 | s2cid = 28670628 | doi-access = free }}</ref> Shrimpton et al. (2004)<ref name="Dobbs_2006" /> |- |rs2307121 | [[rožnjača|Centralna debljina rožnjače]] |Lu et al. (2013)<ref name="Lu_2013">{{cite journal | vauthors = Lu Y, Vitart V, Burdon KP, Khor CC, Bykhovskaya Y, Mirshahi A, Hewitt AW, Koehn D, Hysi PG, Ramdas WD, Zeller T, Vithana EN, Cornes BK, Tay WT, Tai ES, Cheng CY, Liu J, Foo JN, Saw SM, Thorleifsson G, Stefansson K, Dimasi DP, Mills RA, Mountain J, Ang W, Hoehn R, Verhoeven VJ, Grus F, Wolfs R, Castagne R, Lackner KJ, Springelkamp H, Yang J, Jonasson F, Leung DY, Chen LJ, Tham CC, Rudan I, Vatavuk Z, Hayward C, Gibson J, Cree AJ, MacLeod A, Ennis S, Polasek O, Campbell H, Wilson JF, Viswanathan AC, Fleck B, Li X, Siscovick D, Taylor KD, Rotter JI, Yazar S, Ulmer M, Li J, Yaspan BL, Ozel AB, Richards JE, Moroi SE, Haines JL, Kang JH, Pasquale LR, Allingham RR, Ashley-Koch A, Mitchell P, Wang JJ, Wright AF, Pennell C, Spector TD, Young TL, Klaver CC, Martin NG, Montgomery GW, Anderson MG, Aung T, Willoughby CE, Wiggs JL, Pang CP, Thorsteinsdottir U, Lotery AJ, Hammond CJ, van Duijn CM, Hauser MA, Rabinowitz YS, Pfeiffer N, Mackey DA, Craig JE, Macgregor S, Wong TY | title = Genome-wide association analyses identify multiple loci associated with central corneal thickness and keratoconus | journal = Nature Genetics | volume = 45 | issue = 2 | pages = 155–163 | date = February 2013 | pmid = 23291589 | pmc = 3720123 | doi = 10.1038/ng.2506 }}</ref> |- |rs587777277 | [[Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije]] |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014">{{cite journal | vauthors = Bosch DG, Boonstra FN, Gonzaga-Jauregui C, Xu M, de Ligt J, Jhangiani S, Wiszniewski W, Muzny DM, Yntema HG, Pfundt R, Vissers LE, Spruijt L, Blokland EA, Chen CA, Lewis RA, Tsai SY, Gibbs RA, Tsai MJ, Lupski JR, Zoghbi HY, Cremers FP, de Vries BB, Schaaf CP | title = NR2F1 mutations cause optic atrophy with intellectual disability | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 94 | issue = 2 | pages = 303–309 | date = February 2014 | pmid = 24462372 | pmc = 3928641 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.01.002 }}</ref> |- |rs587777275 | Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014" /> |- |rs587777274 | Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014" /> |- |rs387906239 | Porodična adenomatozna atenuirana polipoza 1 |Soravia et al. (1999)<ref name="Soravia_1999">{{cite journal | vauthors = Soravia C, Sugg SL, Berk T, Mitri A, Cheng H, Gallinger S, Cohen Z, Asa SL, Bapat BV | title = Familial adenomatous polyposis-associated thyroid cancer: a clinical, pathological, and molecular genetics study | journal = The American Journal of Pathology | volume = 154 | issue = 1 | pages = 127–135 | date = January 1999 | pmid = 9916927 | pmc = 1853451 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)65259-5 }}</ref> |- |rs3797704 | Nema povezanosti s [[rak dojke|rakom dojke]] |Chang et al. (2016)<ref name="Chang_2016">{{cite journal | vauthors = Chang YS, Lin CY, Yang SF, Ho CM, Chang JG | title = Analysing the mutational status of adenomatous polyposis coli (APC) gene in breast cancer | journal = Cancer Cell International | volume = 16 | date = 2016-03-28 | pmid = 27028212 | pmc = 4810512 | doi = 10.1186/s12935-016-0297-2 | doi-access = free}}</ref> |- |rs387906232 | [[Porodična adenomatozna polipoza]] 1 |Fodde et al. (1992)<ref name="Fodde_1992">{{cite journal | vauthors = Fodde R, van der Luijt R, Wijnen J, Tops C, van der Klift H, van Leeuwen-Cornelisse I, Griffioen G, Vasen H, Khan PM | title = Eight novel inactivating germ line mutations at the APC gene identified by denaturing gradient gel electrophoresis | journal = Genomics | volume = 13 | issue = 4 | pages = 1162–1168 | date = August 1992 | pmid = 1324223 | doi = 10.1016/0888-7543(92)90032-n }}</ref> |- |rs387906237 | Porodična adenomatozna atenuirana polipoza 1 |Curia et al. (1998)<ref name="Curia_1998">{{cite journal | vauthors = Curia MC, Esposito DL, Aceto G, Palmirotta R, Crognale S, Valanzano R, Ficari F, Tonelli F, Battista P, Mariani-Costantini R, Cama A | title = Transcript dosage effect in familial adenomatous polyposis: model offered by two kindreds with exon 9 APC gene mutations | journal = Human Mutation | volume = 11 | issue = 3 | pages = 197–201 | date = 1998 | pmid = 9521420 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1998)11:3<197::AID-HUMU3>3.0.CO;2-F | s2cid = 7241178 }}</ref> |- |rs121434591 | Distalna [[miopatija]] |Senderek et al. (2009)<ref name="Woolfe_2005" /> |- |rs587777300 | [[Amiotrofna lateralna skleroza]] 21 |Johnson et al. (2014)<ref name="Johnson_2014">{{cite journal | vauthors = Johnson JO, Pioro EP, Boehringer A, Chia R, Feit H, Renton AE, Pliner HA, Abramzon Y, Marangi G, Winborn BJ, Gibbs JR, Nalls MA, Morgan S, Shoai M, Hardy J, Pittman A, Orrell RW, Malaspina A, Sidle KC, Fratta P, Harms MB, Baloh RH, Pestronk A, Weihl CC, Rogaeva E, Zinman L, Drory VE, Borghero G, Mora G, Calvo A, Rothstein JD, Drepper C, Sendtner M, Singleton AB, Taylor JP, Cookson MR, Restagno G, Sabatelli M, Bowser R, Chiò A, Traynor BJ | title = Mutations in the Matrin 3 gene cause familial amyotrophic lateral sclerosis | journal = Nature Neuroscience | volume = 17 | issue = 5 | pages = 664–666 | date = May 2014 | pmid = 24686783 | pmc = 4000579 | doi = 10.1038/nn.3688 }}</ref> |- |rs863223403 |[[Au-Klineov sindrom]] |Au et al. (2015)<ref name="Au_2015">{{cite journal | vauthors = Au PY, You J, Caluseriu O, Schwartzentruber J, Majewski J, Bernier FP, Ferguson M, Valle D, Parboosingh JS, Sobreira N, Innes AM, Kline AD | title = GeneMatcher aids in the identification of a new malformation syndrome with intellectual disability, unique facial dysmorphisms, and skeletal and connective tissue abnormalities caused by de novo variants in HNRNPK | journal = Human Mutation | volume = 36 | issue = 10 | pages = 1009–1014 | date = October 2015 | pmid = 26173930 | pmc = 4589226 | doi = 10.1002/humu.22837 }}</ref> |- |rs121917900 |[[Cockayneov sindrom]] B |Mallery et al. (1998)<ref name="Mallery_1998">{{cite journal | vauthors = Mallery DL, Tanganelli B, Colella S, Steingrimsdottir H, van Gool AJ, Troelstra C, Stefanini M, Lehmann AR | title = Molecular analysis of mutations in the CSB (ERCC6) gene in patients with Cockayne syndrome | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 62 | issue = 1 | pages = 77–85 | date = January 1998 | pmid = 9443879 | pmc = 1376810 | doi = 10.1086/301686 }}</ref> |- |rs75462234 | [[Papilobubrežni sindrom]] |Schimmenti et al. (1999)<ref name="Schimmenti_1999">{{cite journal | vauthors = Schimmenti LA, Shim HH, Wirtschafter JD, Panzarino VA, Kashtan CE, Kirkpatrick SJ, Wargowski DS, France TD, Michel E, Dobyns WB | title = Homonucleotide expansion and contraction mutations of PAX2 and inclusion of Chiari 1 malformation as part of renal-coloboma syndrome | journal = Human Mutation | volume = 14 | issue = 5 | pages = 369–376 | date = 1999 | pmid = 10533062 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(199911)14:5<369::AID-HUMU2>3.0.CO;2-E | s2cid = 25564812 | doi-access = free }}</ref> |- |rs77453353 | [[Sindrom bubrežnog koloboma]] |Amiel et al. (2000)<ref name="Amiel_2000">{{cite journal | vauthors = Amiel J, Audollent S, Joly D, Dureau P, Salomon R, Tellier AL, Augé J, Bouissou F, Antignac C, Gubler MC, Eccles MR, Munnich A, Vekemans M, Lyonnet S, Attié-Bitach T | title = PAX2 mutations in renal-coloboma syndrome: mutational hotspot and germline mosaicism | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 8 | issue = 11 | pages = 820–826 | date = November 2000 | pmid = 11093271 | doi = 10.1038/sj.ejhg.5200539 | s2cid = 30359554 | doi-access = free }}</ref> |- |rs76675173 | Papilobubrežni sindrom |Schimmenti et al. (1997)<ref name="Schimmenti_1997">{{cite journal | vauthors = Schimmenti LA, Cunliffe HE, McNoe LA, Ward TA, French MC, Shim HH, Zhang YH, Proesmans W, Leys A, Byerly KA, Braddock SR, Masuno M, Imaizumi K, Devriendt K, Eccles MR | title = Further delineation of renal-coloboma syndrome in patients with extreme variability of phenotype and identical PAX2 mutations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 60 | issue = 4 | pages = 869–878 | date = April 1997 | pmid = 9106533 | pmc = 1712484 }}</ref> |- |rs587777708 |[[Fokusna segmentna glomeruloskleroza]] 7 |Barua et al. (2014)<ref name="Barua_2014">{{cite journal | vauthors = Barua M, Stellacci E, Stella L, Weins A, Genovese G, Muto V, Caputo V, Toka HR, Charoonratana VT, Tartaglia M, Pollak MR | title = Mutations in PAX2 associate with adult-onset FSGS | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 25 | issue = 9 | pages = 1942–1953 | date = September 2014 | pmid = 24676634 | pmc = 4147972 | doi = 10.1681/ASN.2013070686 }}</ref> |- |rs11190870 | [[Adolescentna idiopatska skolioza]], bez povezanosti s [[rak dojke|rakom dojke]] |Chettier et al. (2015);<ref name="Chettier_2015">{{cite journal | vauthors = Chettier R, Nelson L, Ogilvie JW, Albertsen HM, Ward K | veditors = Fang S | title = Haplotypes at LBX1 have distinct inheritance patterns with opposite effects in adolescent idiopathic scoliosis | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 2 | date = 2015-02-12 | pmid = 25675428 | pmc = 4326419 | doi = 10.1371/journal.pone.0117708 | bibcode = 2015PLoSO..1017708C | doi-access = free}}</ref> Gao et al. (2013);<ref name="Gao_2013">{{cite journal | vauthors = Gao W, Peng Y, Liang G, Liang A, Ye W, Zhang L, Sharma S, Su P, Huang D | title = Association between common variants near LBX1 and adolescent idiopathic scoliosis replicated in the Chinese Han population | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 1 | date = 2013-01-04 | pmid = 23308168 | pmc = 3537668 | doi = 10.1371/journal.pone.0053234 | bibcode = 2013PLoSO...853234G | doi-access = free }}</ref> Grauers et al. (2015);<ref name="Grauers_2015">{{cite journal | vauthors = Grauers A, Wang J, Einarsdottir E, Simony A, Danielsson A, Åkesson K, Ohlin A, Halldin K, Grabowski P, Tenne M, Laivuori H, Dahlman I, Andersen M, Christensen SB, Karlsson MK, Jiao H, Kere J, Gerdhem P | title = Candidate gene analysis and exome sequencing confirm LBX1 as a susceptibility gene for idiopathic scoliosis | journal = The Spine Journal | volume = 15 | issue = 10 | pages = 2239–2246 | date = October 2015 | pmid = 25987191 | doi = 10.1016/j.spinee.2015.05.013 | hdl-access = free | hdl = 10616/44765 }}</ref> Jiang et al. (2013);<ref name="Jiang_2013">{{cite journal | vauthors = Jiang H, Qiu X, Dai J, Yan H, Zhu Z, Qian B, Qiu Y | title = Association of rs11190870 near LBX1 with adolescent idiopathic scoliosis susceptibility in a Han Chinese population | journal = European Spine Journal | volume = 22 | issue = 2 | pages = 282–286 | date = February 2013 | pmid = 23096252 | pmc = 3555620 | doi = 10.1007/s00586-012-2532-4 }}</ref> Londono et al. (2014);<ref name="Londono_2014">{{cite journal | vauthors = Londono D, Kou I, Johnson TA, Sharma S, Ogura Y, Tsunoda T, Takahashi A, Matsumoto M, Herring JA, Lam TP, Wang X, Tam EM, Song YQ, Fan YH, Chan D, Cheah KS, Qiu X, Jiang H, Huang D, Su P, Sham P, Cheung KM, Luk KD, Gordon D, Qiu Y, Cheng J, Tang N, Ikegawa S, Wise CA | title = A meta-analysis identifies adolescent idiopathic scoliosis association with LBX1 locus in multiple ethnic groups | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 51 | issue = 6 | pages = 401–406 | date = June 2014 | pmid = 24721834 | doi = 10.1136/jmedgenet-2013-102067 | s2cid = 23646905 }}</ref> Miyake et al. (2013);<ref name="Miyake_2013">{{cite journal | vauthors = Miyake A, Kou I, Takahashi Y, Johnson TA, Ogura Y, Dai J, Qiu X, Takahashi A, Jiang H, Yan H, Kono K, Kawakami N, Uno K, Ito M, Minami S, Yanagida H, Taneichi H, Hosono N, Tsuji T, Suzuki T, Sudo H, Kotani T, Yonezawa I, Kubo M, Tsunoda T, Watanabe K, Chiba K, Toyama Y, Qiu Y, Matsumoto M, Ikegawa S | title = Identification of a susceptibility locus for severe adolescent idiopathic scoliosis on chromosome 17q24.3 | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | date = 2013-09-04 | pmid = 24023777 | pmc = 3762929 | doi = 10.1371/journal.pone.0072802 | bibcode = 2013PLoSO...872802M | doi-access = free }}</ref> Shen et al. (2011);<ref name="Jiang_2011">{{cite journal | vauthors = Jiang Y, Ben Q, Shen H, Lu W, Zhang Y, Zhu J | title = Diabetes mellitus and incidence and mortality of colorectal cancer: a systematic review and meta-analysis of cohort studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 26 | issue = 11 | pages = 863–876 | date = November 2011 | pmid = 21938478 | doi = 10.1007/s10654-011-9617-y | s2cid = 99605 }}</ref> Takahashi et al. (2011)<ref name="Takahashi_2011">{{cite journal | vauthors = Takahashi Y, Kou I, Takahashi A, Johnson TA, Kono K, Kawakami N, Uno K, Ito M, Minami S, Yanagida H, Taneichi H, Tsuji T, Suzuki T, Sudo H, Kotani T, Watanabe K, Chiba K, Hosono N, Kamatani N, Tsunoda T, Toyama Y, Kubo M, Matsumoto M, Ikegawa S | title = A genome-wide association study identifies common variants near LBX1 associated with adolescent idiopathic scoliosis | journal = Nature Genetics | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1237–1240 | date = October 2011 | pmid = 22019779 | doi = 10.1038/ng.974 | s2cid = 7533298 }}</ref> |- |rs724159963 | Poremećaj peroksizomne masne acil-CoA reduktaze 1 |Buchert et al. (2014)<ref name="Buchert_2014">{{cite journal | vauthors = Buchert R, Tawamie H, Smith C, Uebe S, Innes AM, Al Hallak B, Ekici AB, Sticht H, Schwarze B, Lamont RE, Parboosingh JS, Bernier FP, Abou Jamra R | title = A peroxisomal disorder of severe intellectual disability, epilepsy, and cataracts due to fatty acyl-CoA reductase 1 deficiency | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 95 | issue = 5 | pages = 602–610 | date = November 2014 | pmid = 25439727 | pmc = 4225589 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.10.003 | language = English }}</ref> |- |rs16932455 | Osjetljivost na kapecitabin |O'Donnell et al. (2012)<ref name="O'Donnell-2012">{{cite journal | vauthors = O'Donnell PH, Stark AL, Gamazon ER, Wheeler HE, McIlwee BE, Gorsic L, Im HK, Huang RS, Cox NJ, Dolan ME | title = Identification of novel germline polymorphisms governing capecitabine sensitivity | journal = Cancer | volume = 118 | issue = 16 | pages = 4063–4073 | date = August 2012 | pmid = 22864933 | pmc = 3413892 | doi = 10.1002/cncr.26737 }}</ref> |- |rs997295 | [[Mučnina kretanja]]; [[BMI]] |De et al. (2015);<ref name="De_2015">{{cite journal | vauthors = De R, Verma SS, Drenos F, Holzinger ER, Holmes MV, Hall MA, Crosslin DR, Carrell DS, Hakonarson H, Jarvik G, Larson E, Pacheco JA, Rasmussen-Torvik LJ, Moore CB, Asselbergs FW, Moore JH, Ritchie MD, Keating BJ, Gilbert-Diamond D | title = Identifying gene-gene interactions that are highly associated with Body Mass Index using Quantitative Multifactor Dimensionality Reduction (QMDR) | journal = BioData Mining | volume = 8 | issue = 1 | date = June 2015 | pmid = 26674805 | pmc = 4678717 | doi = 10.1186/s13040-015-0074-0 | doi-access = free}}</ref> Guo et al. (2013);<ref name="Guo_2013">{{cite journal | vauthors = Guo Y, Lanktree MB, Taylor KC, Hakonarson H, Lange LA, Keating BJ | title = Gene-centric meta-analyses of 108 912 individuals confirm known body mass index loci and reveal three novel signals | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 1 | pages = 184–201 | date = January 2013 | pmid = 23001569 | pmc = 3522401 | doi = 10.1093/hmg/dds396 }}</ref> Hromatka et al.<ref name="Hromatka_2015">{{cite journal | vauthors = Hromatka BS, Tung JY, Kiefer AK, Do CB, Hinds DA, Eriksson N | title = Genetic variants associated with motion sickness point to roles for inner ear development, neurological processes and glucose homeostasis | journal = Human Molecular Genetics | volume = 24 | issue = 9 | pages = 2700–2708 | date = May 2015 | pmid = 25628336 | pmc = 4383869 | doi = 10.1093/hmg/ddv028 }}</ref> |- |rs587777373 | Kongenitalne srčane mahane više tipova 4 |Al Turki et al. (2014)<ref name="Al Turki-2014">{{cite journal | vauthors = Al Turki S, Manickaraj AK, Mercer CL, Gerety SS, Hitz MP, Lindsay S, D'Alessandro LC, Swaminathan GJ, Bentham J, Arndt AK, Louw J, Low J, Breckpot J, Gewillig M, Thienpont B, Abdul-Khaliq H, Harnack C, Hoff K, Kramer HH, Schubert S, Siebert R, Toka O, Cosgrove C, Watkins H, Lucassen AM, O'Kelly IM, Salmon AP, Bu'lock FA, Granados-Riveron J, Setchfield K, Thornborough C, Brook JD, Mulder B, Klaassen S, Bhattacharya S, Devriendt K, Fitzpatrick DF, Wilson DI, Mital S, Hurles ME | title = Rare variants in NR2F2 cause congenital heart defects in humans | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 94 | issue = 4 | pages = 574–585 | date = April 2014 | pmid = 24702954 | pmc = 3980509 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.03.007 }}</ref> |- |rs398123839 | [[Duchenneova mišićna distrofija]] |Hofstra et al. (2004);<ref name="Hofstra_2004">{{cite journal | vauthors = Hofstra RM, Mulder IM, Vossen R, de Koning-Gans PA, Kraak M, Ginjaar IB, van der Hout AH, Bakker E, Buys CH, van Ommen GJ, van Essen AJ, den Dunnen JT | title = DGGE-based whole-gene mutation scanning of the dystrophin gene in Duchenne and Becker muscular dystrophy patients | journal = Human Mutation | volume = 23 | issue = 1 | pages = 57–66 | date = January 2004 | pmid = 14695533 | doi = 10.1002/humu.10283 | s2cid = 36020079 | doi-access = free }}</ref> Roberts et al. (1992)<ref name="Roberts_1992">{{cite journal | vauthors = Roberts RG, Bobrow M, Bentley DR | title = Point mutations in the dystrophin gene | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2331–2335 | date = March 1992 | pmid = 1549596 | pmc = 48651 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2331 | doi-access = free | bibcode = 1992PNAS...89.2331R }}</ref> |- |rs863224976 | [[Beckerova mišićna distrofija]] |Tuffery-Giraud et al. (2005)<ref name="TufferyGiraud_2005">{{cite journal | vauthors = Tuffery-Giraud S, Saquet C, Thorel D, Disset A, Rivier F, Malcolm S, Claustres M | title = Mutation spectrum leading to an attenuated phenotype in dystrophinopathies | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1254–1260 | date = December 2005 | pmid = 16077730 | doi = 10.1038/sj.ejhg.5201478 | s2cid = 22585201 | doi-access = free }}</ref> |- |rs132630295 | [[Spazamska paraplegija]] 2 X-vezana |Gorman et al. (2007)<ref name="Gorman_2007">{{cite journal | vauthors = Gorman MP, Golomb MR, Walsh LE, Hobson GM, Garbern JY, Kinkel RP, Darras BT, Urion DK, Eksioglu YZ | title = Steroid-responsive neurologic relapses in a child with a proteolipid protein-1 mutation | journal = Neurology | volume = 68 | issue = 16 | pages = 1305–1307 | date = April 2007 | pmid = 17438221 | doi = 10.1212/01.wnl.0000259522.49388.53 | s2cid = 45639125 }}</ref> |- |rs132630287 |[[Spazamska paraplegija]] 2 X-vezana |Saugier-Veber et al. (1994)<ref name="SaugierVeber_1994">{{cite journal | vauthors = Saugier-Veber P, Munnich A, Bonneau D, Rozet JM, Le Merrer M, Gil R, Boespflug-Tanguy O | title = X-linked spastic paraplegia and Pelizaeus-Merzbacher disease are allelic disorders at the proteolipid protein locus | journal = Nature Genetics | volume = 6 | issue = 3 | pages = 257–262 | date = March 1994 | pmid = 8012387 | doi = 10.1038/ng0394-257 | s2cid = 13607673 }}</ref> |- |rs132630292 | Atipična Pelizaeusova/Merzbacherova bolest |Hodes et al. (1997)<ref name="Hodes_1997">{{cite journal | vauthors = Hodes ME, Blank CA, Pratt VM, Morales J, Napier J, Dlouhy SR | title = Nonsense mutation in exon 3 of the proteolipid protein gene (PLP) in a family with an unusual form of Pelizaeus-Merzbacher disease | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 69 | issue = 2 | pages = 121–125 | date = March 1997 | pmid = 9056547 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19970317)69:2<121::AID-AJMG2>3.0.CO;2-S }}</ref> |- |rs137852350 | [[Mentalna retardacija]] X-vezana 94 |Wu et al. (2007)<ref name="Wu_2007">{{cite journal | vauthors = Wu Y, Arai AC, Rumbaugh G, Srivastava AK, Turner G, Hayashi T, Suzuki E, Jiang Y, Zhang L, Rodriguez J, Boyle J, Tarpey P, Raymond FL, Nevelsteen J, Froyen G, Stratton M, Futreal A, Gecz J, Stevenson R, Schwartz CE, Valle D, Huganir RL, Wang T | title = Mutations in ionotropic AMPA receptor 3 alter channel properties and are associated with moderate cognitive impairment in humans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 46 | pages = 18163–18168 | date = November 2007 | pmid = 17989220 | pmc = 2084314 | doi = 10.1073/pnas.0708699104 | doi-access = free | bibcode = 2007PNAS..10418163W }}</ref> |- |rs122459149 |[[Emery-Dreifussova mišićna distrofija]] 6 X-vezana |Gueneau et al. (2009);<ref name="Gueneau_2009">{{cite journal | vauthors = Gueneau L, Bertrand AT, Jais JP, Salih MA, Stojkovic T, Wehnert M, Hoeltzenbein M, Spuler S, Saitoh S, Verschueren A, Tranchant C, Beuvin M, Lacene E, Romero NB, Heath S, Zelenika D, Voit T, Eymard B, Ben Yaou R, Bonne G | title = Mutations of the FHL1 gene cause Emery-Dreifuss muscular dystrophy | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 3 | pages = 338–353 | date = September 2009 | pmid = 19716112 | pmc = 2771595 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.07.015 }}</ref> Knoblauch et al. (2010)<ref name="Knoblauch_2010">{{cite journal | vauthors = Knoblauch H, Geier C, Adams S, Budde B, Rudolph A, Zacharias U, Schulz-Menger J, Spuler A, Yaou RB, Nürnberg P, Voit T, Bonne G, Spuler S | title = Contractures and hypertrophic cardiomyopathy in a novel FHL1 mutation | journal = Annals of Neurology | volume = 67 | issue = 1 | pages = 136–140 | date = January 2010 | pmid = 20186852 | doi = 10.1002/ana.21839 | s2cid = 30441775 }}</ref> |- |rs122458141 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Schoser et al. (2009);<ref name="Schoser_2009">{{cite journal | vauthors = Schoser B, Goebel HH, Janisch I, Quasthoff S, Rother J, Bergmann M, Müller-Felber W, Windpassinger C | title = Consequences of mutations within the C terminus of the FHL1 gene | journal = Neurology | volume = 73 | issue = 7 | pages = 543–551 | date = August 2009 | pmid = 19687455 | doi = 10.1212/WNL.0b013e3181b2a4b3 | s2cid = 13107330 }}</ref> Windpassinger et al. (2008)<ref name="Windpassinger_2008">{{cite journal | vauthors = Windpassinger C, Schoser B, Straub V, Hochmeister S, Noor A, Lohberger B, Farra N, Petek E, Schwarzbraun T, Ofner L, Löscher WN, Wagner K, Lochmüller H, Vincent JB, Quasthoff S | title = An X-linked myopathy with postural muscle atrophy and generalized hypertrophy, termed XMPMA, is caused by mutations in FHL1 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 82 | issue = 1 | pages = 88–99 | date = January 2008 | pmid = 18179888 | pmc = 2253986 | doi = 10.1016/j.ajhg.2007.09.004 | language = English }}</ref> |- |rs786200914 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Schoser et al. (2009)<ref name="Schoser_2009"/> |- |rs267606811 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Windpassinger et al. (2008)<ref name="Windpassinger_2008"/> |- |rs62621672 |[[Rettov sindrom]] (nepatogena varijanta) |Zahorakova et al. (2007)<ref name="Zahorakova_2007">{{cite journal | vauthors = Zahorakova D, Rosipal R, Hadac J, Zumrova A, Bzduch V, Misovicova N, Baxova A, Zeman J, Martasek P | title = Mutation analysis of the MECP2 gene in patients of Slavic origin with Rett syndrome: novel mutations and polymorphisms | journal = Journal of Human Genetics | volume = 52 | issue = 4 | pages = 342–348 | date = 2007 | pmid = 17387578 | doi = 10.1007/s10038-007-0121-x | s2cid = 7962500 | doi-access = free }}</ref> |} == Također pogledajte == *[[Ljudske ubrzane regije]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * http://ultraconserved.org/ [[Kategorija:DNK]] dsf0zr8r4vwmcxdt6wxzo3gignbtchw 3915109 3915105 2026-07-28T13:39:43Z Ingeb-Rex 184104 /* Evolucija */ 3915109 wikitext text/x-wiki '''Ultrakonzervirani element''' (UCE) jeste [[genom]]sks regija koju dijele evolucijski udaljeni [[takson]]i i pokazuje male ili nikakve međusobne varijacije. Ove regije i regije koje im se graniče (bočna [[DNK]]) korisne su za praćenje evolucijske historije grupa [[organizam]]a.<ref name="Faircloth_2012">{{cite journal | vauthors = Faircloth BC, McCormack JE, Crawford NG, Harvey MG, Brumfield RT, Glenn TC | title = Ultraconserved elements anchor thousands of genetic markers spanning multiple evolutionary timescales | journal = Systematic Biology | volume = 61 | issue = 5 | pages = 717–726 | date = October 2012 | pmid = 22232343 | doi = 10.1093/sysbio/sys004 }}</ref><ref name="Zhang_2019">{{cite journal | vauthors = Zhang YM, Williams JL, Lucky A | title = Understanding UCEs: A Comprehensive Primer on Using Ultraconserved Elements for Arthropod Phylogenomics | journal = Insect Systematics and Diversity | volume = 3 | issue = 5 | date = 3 September 2019 | doi = 10.1093/isd/ixz016 | doi-access = free }}</ref> Drugi termin za ultrakonzervirani element je '''ultrakonzervirana regija''' (UCR). Termin "ultrakonzervirani element" je prvobitno definisan kao segment genoma duži od 200 [[Bazni par|baznih parova]] (bp) koji je apsolutno konzerviran, bez [[insercija (genetika)|insercija]] ili [[delecija (genetika)|delecija]] i sa 100% identičnosti, između [[ortolog]]nih regija ljudskog, [[pacov]]skog i [[miš]]jeg genoma..<ref name="Reneker_2012">{{cite journal | vauthors = Reneker J, Lyons E, Conant GC, Pires JC, Freeling M, Shyu CR, Korkin D | title = Long identical multispecies elements in plant and animal genomes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 19 | pages = E1183–E1191 | date = May 2012 | pmid = 22496592 | pmc = 3358895 | doi = 10.1073/pnas.1121356109 | doi-access = free }}</ref><ref name="Bejerano_2004">{{cite journal | vauthors = Bejerano G, Pheasant M, Makunin I, Stephen S, Kent WJ, Mattick JS, Haussler D | title = Ultraconserved elements in the human genome | journal = Science | volume = 304 | issue = 5675 | pages = 1321–1325 | date = May 2004 | pmid = 15131266 | doi = 10.1126/science.1098119 | bibcode = 2004Sci...304.1321B | s2cid = 2790337 | citeseerx = 10.1.1.380.9305 }}</ref> U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] identifikovan je 481 od ovih segmenata.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Ako se izuzmu [[ribosomska DNK]] (rDNK regije), njihova veličina se kreće od 200 bp do 781 bp.<ref name="Bejerano_2004"/> UCE se nalaze na svim ljudskim [[hromosom]]ima, osim na [[hromosom 21| 21]] i [[hromosom Y|Y]].<ref name="Pereira Zambalde-2020"/> Od svog nastanka, upotreba ovog termina se proširila i uključuje evolucijski udaljenije vrste ili kraće segmente, na primjer 100 bp umjesto 200 bp.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Prema nekim definicijama, segmenti ne moraju biti sintenski između vrsta.<ref name="Reneker_2012"/> Ljudski UCE-ovi također pokazuju visoku konzervaciju s evolucijski udaljenijim vrstama, kao što su [[kokoš]]ka i [[fugu]].<ref name="Bejerano_2004"/> Od 481 identificiranog ljudskog UCE-a, približno 97% se poklapa s visokim identitetom s genomom kokoši, iako se samo 4% ljudskog genoma može pouzdano poravnati s njenim genomom.<ref name="Bejerano_2004"/> Slično tome, iste sekvence u genomu fugua imaju 68% identiteta s ljudskim UCE-ovima, uprkos tome što se [[ljudski genom]] pouzdano poklapa samo s 1,8% genoma fugua.<ref name="Bejerano_2004"/> Uprkos tome što su često [[nekodirajuća DNK]],<ref name="Katzman_2007">{{cite journal | vauthors = Katzman S, Kern AD, Bejerano G, Fewell G, Fulton L, Wilson RK, Salama SR, Haussler D | title = Human genome ultraconserved elements are ultraselected | journal = Science | volume = 317 | issue = 5840 | pages = 915 | date = August 2007 | pmid = 17702936 | doi = 10.1126/science.1142430 | s2cid = 35322654 | bibcode = 2007Sci...317..915K }}</ref> utvrđeno je da su neki ultrakonzervirani elementi transkripcijski aktivni, proizvodeći molekule [[nekodirajuća RNK|nekodirajuće RNK]].<ref name="Calin_2007">{{cite journal | vauthors = Calin GA, Liu CG, Ferracin M, Hyslop T, Spizzo R, Sevignani C, Fabbri M, Cimmino A, Lee EJ, Wojcik SE, Shimizu M, Tili E, Rossi S, Taccioli C, Pichiorri F, Liu X, Zupo S, Herlea V, Gramantieri L, Lanza G, Alder H, Rassenti L, Volinia S, Schmittgen TD, Kipps TJ, Negrini M, Croce CM | title = Ultraconserved regions encoding ncRNAs are altered in human leukemias and carcinomas | journal = Cancer Cell | volume = 12 | issue = 3 | pages = 215–229 | date = September 2007 | pmid = 17785203 | doi = 10.1016/j.ccr.2007.07.027 | doi-access = free }}</ref> ==Evolucija== Prvobitno pretpostavljalo se da savršena konzerviranost ovih dugih dijelova DNK podrazumijeva evolucijski značaj, jer su ove regije izgleda iskusile snažnu negativnu selekciju ([[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]]) tokom 300-400 miliona godina.<ref name="Bejerano_2004"/><ref name="Katzman_2007"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sathirapongsasuti JF, Sathira N, Suzuki Y, Huttenhower C, Sugano S | title = Ultraconserved cDNA segments in the human transcriptome exhibit resistance to folding and implicate function in translation and alternative splicing | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 6 | pages = 1967–1979 | date = March 2011 | pmid = 21062826 | pmc = 3064809 | doi = 10.1093/nar/gkq949 }}</ref> U novije vrijeme, ova pretpostavka je zamijenjena dvjema glavnim hipotezama: da se UCE stvaraju smanjenom stopom negativne selekcije ili smanjenom stopom [[mutacija]], također poznatom kao "hladna tačka" evolucije.<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/> Mnoge studije ispitale su validnost svake hipoteze. [[Vjerovatnoća]] pronalaska ultrakonzerviranih elemenata slučajno (prema [[teorija neutralnnosti molekularne evolucije|neutralna evolucija]]) procijenjena je na manje od 10⁻²² u 2,9 milijardi baza.<ref name="Bejerano_2004"/> U prilog hipotezi o hladnoj tački, utvrđeno je da UCE-i mutiraju 20 puta manje nego što se očekivalo prema konzervativnim modelima za neutralne stope mutacija.<ref name="Bejerano_2004"/> Ova razlika promjena u broju lanaca u stopama mutacija bila je konzistentna između [[ljudi]], [[čimpanze|čimpanzi]] i [[kokoš]]i.<ref name="Bejerano_2004"/> Ultrakonzervirani elementi nisu izuzeti od mutacija, što je ilustrovano prisustvom 29.983 polimorfizma u UCE regijama sklopa ljudskog genoma [[GRCh38]].<ref name="Habic_2019">{{cite journal | vauthors = Habic A, Mattick JS, Calin GA, Krese R, Konc J, Kunej T | title = Genetic Variations of Ultraconserved Elements in the Human Genome | journal = Omics | volume = 23 | issue = 11 | pages = 549–559 | date = November 2019 | pmid = 31689173 | pmc = 6857462 | doi = 10.1089/omi.2019.0156 }}</ref> Međutim, pogođene [[fenotip]]ove uzrokovalo je samo 112 ovih [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizama]], od kojih se većina nalazila u kodirajućim regijama UCE-ova.<ref name="Habic_2019"/> Studija provedena na miševima utvrdila je da delecija UCE-ova iz genoma nije stvorila očigledne štetne fenotipove, uprkos brisanju UCE-ova u blizini [[promotor (genetika)|promotora]] i gena koji kodiraju [[protein]].<ref name="Ahituv_2007">{{cite journal | vauthors = Ahituv N, Zhu Y, Visel A, Holt A, Afzal V, Pennacchio LA, Rubin EM | title = Deletion of ultraconserved elements yields viable mice | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 9 | date = September 2007 | pmid = 17803355 | pmc = 1964772 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050234 | doi-access = free |</ref> Pogođeni [[miševi]] bili su plodni, a ciljani skrining obližnjih kodirajućih gena nije pokazao promijenjeni [[fenotip]].<ref name="Ahituv_2007"/> Odvojena studija na miševima pokazala je da su ultrakonzervirani pojačivači otporni na [[mutageneza|mutagenezu]], zaključujući da savršena konzervacija UCE sekvenci nije potrebna za njihovu funkciju, što bi sugeriralo još jedan razlog za konzistentnost sekvenci osim evolucijskog značaja.<ref name="Snetkova_2021">{{cite journal | vauthors = Snetkova V, Ypsilanti AR, Akiyama JA, Mannion BJ, Plajzer-Frick I, Novak CS, Harrington AN, Pham QT, Kato M, Zhu Y, Godoy J, Meky E, Hunter RD, Shi M, Kvon EZ, Afzal V, Tran S, Rubenstein JL, Visel A, Pennacchio LA, Dickel DE | title = Ultraconserved enhancer function does not require perfect sequence conservation | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 4 | pages = 521–528 | date = April 2021 | pmid = 33782603 | pmc = 8038972 | doi = 10.1038/s41588-021-00812-3 }}</ref> [[Računar]]ska analiza ljudskih ultrakonzerviranih nekodirajućih elemenata (UCNE) otkrila je da su regije obogaćene A–T sekvencama i uglavnom siromašne G–C.<ref name="Fedorova_2022">{{cite journal | vauthors = Fedorova L, Mulyar OA, Lim J, Fedorov A | title = Nucleotide Composition of Ultra-Conserved Elements Shows Excess of GpC and Depletion of GG and CC Dinucleotides | journal = Genes | volume = 13 | issue = 11 | pages = 2053 | date = November 2022 | pmid = 36360290 | pmc = 9690913 | doi = 10.3390/genes13112053 | doi-access = free }}</ref> Međutim, utvrđeno je da su UNCE-ovi obogaćeni za [[CpG-mjesto|CpG]] ili visoko [[Metilacija|metilirani]].<ref name="Fedorova_2022"/> Ovo može ukazivati na to da postoji određena promjena u strukturi DNK u ovim regijama, koja favorizira njihovo precizno zadržavanje, ali ova mogućnost nije potvrđena testiranjem.<ref name="Fedorova_2022"/> == Funkcija == Često se ultrakonzervirani elementi nalaze u blizini transkripcijskih regulatora ili razvojnih gena koji obavljaju funkcije kao što su [[pojačivač (genetika)|pojačvanje ekspresije]] gena i [[regulacija prerade RNK|splajsovanja]].<ref name="Reneker_2012"/><ref name="Bejerano_2004"/><ref name="Woolfe_2005">{{cite journal | vauthors = Woolfe A, Goodson M, Goode DK, Snell P, McEwen GK, Vavouri T, Smith SF, North P, Callaway H, Kelly K, Walter K, Abnizova I, Gilks W, Edwards YJ, Cooke JE, Elgar G | title = Highly conserved non-coding sequences are associated with vertebrate development | journal = PLOS Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = e7 | date = January 2005 | pmid = 15630479 | pmc = 526512 | doi = 10.1371/journal.pbio.0030007 | doi-access = free }} {{lay source |template=cite web |url= https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.0030019 |title= Unexpressed but Indispensable—The DNA Sequences That Control Development | veditors = Bedell JA, Budiman MA, Nunberg A, Citek RW, Robbins D |date= January 2005|agency= |work= LOS Biology |doi=10.1371/journal.pbio.0030019|pmc=544543 | doi-access = free }}</ref> Studija koja je upoređivala ultrakonzervirane elemente kod ljudi i japanske ribe napuhače ''[[Takifugu rubripes]]'' sugerirala je važnost u razvoju kičmenjaka.<ref name="Woolfe_2005"/> Dvostruko-[[Genski nokaut|nokauti]] UCE-ova u blizini [[ARX-gen]]a kod miševa uzrokovalo je smanjeni [[hipokampus]] u mozgu, iako učinak nije bio smrtonosan.<ref>Elizabeth Pennisi (2017) [https://www.science.org/doi/10.1126/science.356.6341.892 Mysterious unchanging DNA finds a purpose in life], ''Science'' 02 Jun 2017]</ref> Neki UCE-ovi se ne transkribiraju i nazivaju se ultrakonzerviranim nekodirajućim elementima.<ref name="Fedorova_2022"/> Međutim, mnogi UCR-ovi kod ljudi se ekstenzivno transkribiraju.<ref name="Calin_2007"/> Mali broj onih koji se transkribiraju, poznati kao transkribirani UCE-ovi (T-UCE-ovi), povezani su s ljudskim [[karcinom]]ima i [[leukemija]]ma.<ref name="Calin_2007"/> Naprimjer, [[TUC338]] snažno je pojačano reguliran u ljudskim ćelijama hepatoćelijskog karcinoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Braconi C, Valeri N, Kogure T, Gasparini P, Huang N, Nuovo GJ, Terracciano L, Croce CM, Patel T | title = Expression and functional role of a transcribed noncoding RNA with an ultraconserved element in hepatocellular carcinoma | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 2 | pages = 786–791 | date = January 2011 | pmid = 21187392 | pmc = 3021052 | doi = 10.1073/pnas.1011098108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..108..786B }}</ref> Zaista, UCE-ovi su često mnogo više pogođeni [[varijacija broja kopija| varijacijama broja kopija]] u ćelijama raka nego u zdravim kontekstima, što ukazuje na to da promjena broja kopija T-UCE-ova može biti štetna.<ref name="McCole_2014">{{cite journal | vauthors = McCole RB, Fonseka CY, Koren A, Wu CT | title = Abnormal dosage of ultraconserved elements is highly disfavored in healthy cells but not cancer cells | journal = PLOS Genetics | volume = 10 | issue = 10 | date = October 2014 | pmid = 25340765 | pmc = 4207606 | doi = 10.1371/journal.pgen.1004646 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Derti A, Roth FP, Church GM, Wu CT | title = Mammalian ultraconserved elements are strongly depleted among segmental duplications and copy number variants | journal = Nature Genetics | volume = 38 | issue = 10 | pages = 1216–1220 | date = October 2006 | pmid = 16998490 | doi = 10.1038/ng1888 | s2cid = 10671674 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chiang CW, Derti A, Schwartz D, Chou MF, Hirschhorn JN, Wu CT | title = Ultraconserved elements: analyses of dosage sensitivity, motifs and boundaries | journal = Genetics | volume = 180 | issue = 4 | pages = 2277–2293 | date = December 2008 | pmid = 18957701 | pmc = 2600958 | doi = 10.1534/genetics.108.096537 }}</ref> == Klinički značaj == Istraživanja su pokazala da T-UCR-ovi imaju tkivno specifičnu ekspresiju i diferencijalni profil ekspresije između tumora i drugih bolesti.<ref name="Pereira Zambalde-2020">{{cite journal | vauthors = Pereira Zambalde E, Mathias C, Rodrigues AC, de Souza Fonseca Ribeiro EM, Fiori Gradia D, Calin GA, Carvalho de Oliveira J | title = Highlighting transcribed ultraconserved regions in human diseases | journal = Wiley Interdisciplinary Reviews. RNA | volume = 11 | issue = 2 | date = March 2020 | pmid = 31489780 | doi = 10.1002/wrna.1567 | s2cid = 201844414 |}}</ref> Donje tabele ističu transkripte i polimorfizme unutar UCR-ova za koje je dokazano da doprinose ljudskim bolestima.<ref name="Pereira Zambalde-2020"/><ref name="Habic_2019"/> Na primjer, UCR-ovi imaju tendenciju akumuliranja manje mutacija nego bočni segmenti, i u neoplastičnim i u ne-neoplastičnim uzorcima osoba s nasljednim [[Nasljedni nepolipozni kolorektumski karcinom|nepolipozni kolorektumski karcinom]].<ref name="De Grassi-2010">{{cite journal | vauthors = De Grassi A, Segala C, Iannelli F, Volorio S, Bertario L, Radice P, Bernard L, Ciccarelli FD | veditors = Hastie N | title = Ultradeep sequencing of a human ultraconserved region reveals somatic and constitutional genomic instability | journal = PLOS Biology | volume = 8 | issue = 1 | date = January 2010 | pmid = 20052272 | pmc = 2794366 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000275 | doi-access = free }}</ref> === Mehanizmi regulacije transkripata ultrakonzerviranih elemenata povezanih s bolešću === {| class="wikitable" |miR/metilacija/transkriptni faktor povezan s T-UCR-ima |Bolest |Reference |- |miR-24-1/uc.160 |[[Leukemija]] |Calin et al., 2007 <ref name="Calin_2007" /> |- |miR-130b/uc.63 |[[Rak prostate]] |Sekino et al., 2017 <ref name="Sekino_2017">{{cite journal | vauthors = Sekino Y, Sakamoto N, Goto K, Honma R, Shigematsu Y, Sentani K, Oue N, Teishima J, Matsubara A, Yasui W | title = Transcribed ultraconserved region Uc.63+ promotes resistance to docetaxel through regulation of androgen receptor signaling in prostate cancer | journal = Oncotarget | volume = 8 | issue = 55 | pages = 94259–94270 | date = November 2017 | pmid = 29212226 | pmc = 5706872 | doi = 10.18632/oncotarget.21688 }}</ref> |- |miR-153/uc.416 |Kolorektumski i bubrečni [[kancer]] |Goto et al., 2016;<ref name="Goto_2016">{{cite journal | vauthors = Goto K, Ishikawa S, Honma R, Tanimoto K, Sakamoto N, Sentani K, Oue N, Teishima J, Matsubara A, Yasui W | title = The transcribed-ultraconserved regions in prostate and gastric cancer: DNA hypermethylation and microRNA-associated regulation | journal = Oncogene | volume = 35 | issue = 27 | pages = 3598–3606 | date = July 2016 | pmid = 26640143 | doi = 10.1038/onc.2015.445 | s2cid = 8494774 }}</ref> Sekino et al., 2017<ref name="Sekino_2017" /> |- |miR-155/uc.160 |[[Rak žwluca]] |Calin et al., 2007;<ref name="Calin_2007" /> Pang et al., 2018<ref name="Pang_2015">{{cite journal | vauthors = Pang W, Su J, Wang Y, Feng H, Dai X, Yuan Y, Chen X, Yao W | title = Pancreatic cancer-secreted miR-155 implicates in the conversion from normal fibroblasts to cancer-associated fibroblasts | journal = Cancer Science | volume = 106 | issue = 10 | pages = 1362–1369 | date = October 2015 | pmid = 26195069 | pmc = 4638007 | doi = 10.1111/cas.12747 }}</ref> |- |miR-155/uc346A |[[Leukemija]] |Calin et al., 2007 <ref name="Calin_2007" /> |- |mir-195/uc.283 |[[Rak mokraćne bešike]] |Liz et al., 2014 <ref name="Liz_2014">{{cite journal | vauthors = Liz J, Portela A, Soler M, Gómez A, Ling H, Michlewski G, Calin GA, Guil S, Esteller M | title = Regulation of pri-miRNA processing by a long noncoding RNA transcribed from an ultraconserved region | journal = Molecular Cell | volume = 55 | issue = 1 | pages = 138–147 | date = July 2014 | pmid = 24910097 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.05.005 | doi-access = free }}</ref> |- |miR-195, miR-4668/uc.372 |Lipidni [[metabolizam]] |Guo et al., 2018 <ref name="Guo_2018">{{cite journal | vauthors = Guo J, Fang W, Sun L, Lu Y, Dou L, Huang X, Tang W, Yu L, Li J | title = Ultraconserved element uc.372 drives hepatic lipid accumulation by suppressing miR-195/miR4668 maturation | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | date = February 2018 | pmid = 29426937 | pmc = 5807361 | doi = 10.1038/s41467-018-03072-8 | bibcode = 2018NatCo...9..612G}}</ref> |- |mir-195/uc.173 |[[Gastrointestinalni trakt]] |Xiao et al., 2018<ref name="Xiao_2018">{{cite journal | vauthors = Xiao L, Wu J, Wang JY, Chung HK, Kalakonda S, Rao JN, Gorospe M, Wang JY | title = Long Noncoding RNA uc.173 Promotes Renewal of the Intestinal Mucosa by Inducing Degradation of MicroRNA 195 | journal = Gastroenterology | volume = 154 | issue = 3 | pages = 599–611 | date = February 2018 | pmid = 29042220 | pmc = 5811324 | doi = 10.1053/j.gastro.2017.10.009 }}</ref> |- |miR-214/uc.276 |[[Kolorektumski karcinom]]] |Wojcik et al., 2010<ref name="Wojcik_2010">{{cite journal | vauthors = Wojcik SE, Rossi S, Shimizu M, Nicoloso MS, Cimmino A, Alder H, Herlea V, Rassenti LZ, Rai KR, Kipps TJ, Keating MJ, Croce CM, Calin GA | title = Non-codingRNA sequence variations in human chronic lymphocytic leukemia and colorectal cancer | journal = Carcinogenesis | volume = 31 | issue = 2 | pages = 208–215 | date = February 2010 | pmid = 19926640 | pmc = 2812567 | doi = 10.1093/carcin/bgp209 }}</ref> |- |miR-291a-3p/uc.173 |[[Nervni sistem]] |Nan et al., 2016 <ref name="Nan_2016">{{cite journal | vauthors = Nan A, Zhou X, Chen L, Liu M, Zhang N, Zhang L, Luo Y, Liu Z, Dai L, Jiang Y | title = A transcribed ultraconserved noncoding RNA, Uc.173, is a key molecule for the inhibition of lead-induced neuronal apoptosis | journal = Oncotarget | volume = 7 | issue = 1 | pages = 112–124 | date = January 2016 | pmid = 26683706 | pmc = 4807986 | doi = 10.18632/oncotarget.6590 }}</ref> |- |miR-29b/uc.173 |Gastrointestinalni trakt |J. Y. Wang et al., 2018 <ref name="Wang_2018">{{cite journal | vauthors = Wang JY, Cui YH, Xiao L, Chung HK, Zhang Y, Rao JN, Gorospe M, Wang JY | title = Regulation of Intestinal Epithelial Barrier Function by Long Noncoding RNA <i>uc.173</i> through Interaction with MicroRNA 29b | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 38 | issue = 13 | pages = e00010–18 | date = July 2018| pmid = 29632078 | pmc = 6002690 | doi = 10.1128/MCB.00010-18 }}</ref> |- |miR-339-3p, miR-663b-3p, miR-95-5p/uc.339 |[[Rak pluća]] |Vannini et al., 2017<ref name="Vannini_2017">{{cite journal | vauthors = Vannini I, Wise PM, Challagundla KB, Plousiou M, Raffini M, Bandini E, Fanini F, Paliaga G, Crawford M, Ferracin M, Ivan C, Fabris L, Davuluri RV, Guo Z, Cortez MA, Zhang X, Chen L, Zhang S, Fernandez-Cymering C, Han L, Carloni S, Salvi S, Ling H, Murtadha M, Neviani P, Gitlitz BJ, Laird-Offringa IA, Nana-Sinkam P, Negrini M, Liang H, Amadori D, Cimmino A, Calin GA, Fabbri M | title = Transcribed ultraconserved region 339 promotes carcinogenesis by modulating tumor suppressor microRNAs | journal = Nature Communications | volume = 8 | issue = 1 | date = November 2017 | pmid = 29180617 | pmc = 5703849 | doi = 10.1038/s41467-017-01562-9 | bibcode = 2017NatCo...8.1801V |}}</ref> |- |miR-596/uc.8 |[[Rak mokraćne bešike]] |Olivieri et al., 2016 <ref name="Olivieri_2016">{{cite journal | vauthors = Olivieri M, Ferro M, Terreri S, Durso M, Romanelli A, Avitabile C, De Cobelli O, Messere A, Bruzzese D, Vannini I, Marinelli L, Novellino E, Zhang W, Incoronato M, Ilardi G, Staibano S, Marra L, Franco R, Perdonà S, Terracciano D, Czerniak B, Liguori GL, Colonna V, Fabbri M, Febbraio F, Calin GA, Cimmino A | title = Long non-coding RNA containing ultraconserved genomic region 8 promotes bladder cancer tumorigenesis | journal = Oncotarget | volume = 7 | issue = 15 | pages = 20636–20654 | date = April 2016 | pmid = 26943042 | pmc = 4991481 | doi = 10.18632/oncotarget.7833 }}</ref> |- |[[DNK metilacija]]/uc.160, uc.283, and uc.346 |[[Kolorektumski karcinom]]] |Kottorou et al., 2018 <ref name="Kottorou_2018">{{cite journal | vauthors = Kottorou AE, Antonacopoulou AG, Dimitrakopoulos FD, Diamantopoulou G, Sirinian C, Kalofonou M, Theodorakopoulos T, Oikonomou C, Katsakoulis EC, Koutras A, Makatsoris T, Demopoulos N, Stephanou G, Stavropoulos M, Thomopoulos KC, Kalofonos HP | title = Deregulation of methylation of transcribed-ultra conserved regions in colorectal cancer and their value for detection of adenomas and adenocarcinomas | journal = Oncotarget | volume = 9 | issue = 30 | pages = 21411–21428 | date = April 2018 | pmid = 29765549 | pmc = 5940382 | doi = 10.18632/oncotarget.25115 }}</ref> |- |DNK metilacija/uc.158 + A, uc.160+, uc.241 + A, uc.283 + A, uc.346 + A | [[Rak želuca]] |Goto et al., 2016;<ref name="Goto_2016" /> Lujambio et al., 2010 <ref name="Sekino_2017" /> |- |[[Transkripcijski faktor]] SP1/uc.138 (TRA2β4) |[[Kolorektumski karcinom]]] |Kajita et al., 2016 <ref name="Kajita_2016">{{cite journal | vauthors = Kajita K, Kuwano Y, Satake Y, Kano S, Kurokawa K, Akaike Y, Masuda K, Nishida K, Rokutan K | title = Ultraconserved region-containing Transformer 2β4 controls senescence of colon cancer cells | journal = Oncogenesis | volume = 5 | issue = 4 | pages = e213 | date = April 2016 | pmid = 27043659 | pmc = 4848834 | doi = 10.1038/oncsis.2016.18 }}</ref> |- |Transkripcijski faktor YY1/uc.8 |[[Rak mokraćne bešike]] |Terreri et al., 2016 <ref name="Terreri_2016">{{cite journal | vauthors = Terreri S, Durso M, Colonna V, Romanelli A, Terracciano D, Ferro M, Perdonà S, Castaldo L, Febbraio F, de Nigris F, Cimmino A | title = New Cross-Talk Layer between Ultraconserved Non-Coding RNAs, MicroRNAs and Polycomb Protein YY1 in Bladder Cancer | journal = Genes | volume = 7 | issue = 12 | pages = 127 | date = December 2016 | pmid = 27983635 | pmc = 5192503 | doi = 10.3390/genes7120127 | doi-access = free }}</ref> |} === Polimorfizmi povezani s fenotipom unutar ultrakonzerviranih elemenata === {| class="wikitable" |Naziv polimorfizma |Opis povezanog [[fenotipa]] |Izvor |- |rs17105335 |[[Amiotrofna lateralna skleroza]] |Cronin et al. (2008)<ref name="Cronin_2008">{{cite journal | vauthors = Cronin S, Berger S, Ding J, Schymick JC, Washecka N, Hernandez DG, Greenway MJ, Bradley DG, Traynor BJ, Hardiman O | title = A genome-wide association study of sporadic ALS in a homogenous Irish population | journal = Human Molecular Genetics | volume = 17 | issue = 5 | pages = 768–774 | date = March 2008 | pmid = 18057069 | doi = 10.1093/hmg/ddm361 | doi-access = free }}</ref> |- |rs2020906 |[[Lynchov sindrom]] |Hansen et al. (2014)<ref name="Hansen_2014">{{cite journal | vauthors = Hansen MF, Neckmann U, Lavik LA, Vold T, Gilde B, Toft RK, Sjursen W | title = A massive parallel sequencing workflow for diagnostic genetic testing of mismatch repair genes | journal = Molecular Genetics & Genomic Medicine | volume = 2 | issue = 2 | pages = 186–200 | date = March 2014 | pmid = 24689082 | pmc = 3960061 | doi = 10.1002/mgg3.62 }}</ref> |- |rs10496382 |[[Tjelesna visina]] |Chiang et al. (2012)<ref name="Chiang_2012">{{cite journal | vauthors = Chiang CW, Liu CT, Lettre G, Lange LA, Jorgensen NW, Keating BJ, Vedantam S, Nock NL, Franceschini N, Reiner AP, Demerath EW, Boerwinkle E, Rotter JI, Wilson JG, North KE, Papanicolaou GJ, Cupples LA, Murabito JM, Hirschhorn JN | title = Ultraconserved elements in the human genome: association and transmission analyses of highly constrained single-nucleotide polymorphisms | journal = Genetics | volume = 192 | issue = 1 | pages = 253–266 | date = September 2012 | pmid = 22714408 | pmc = 3430540 | doi = 10.1534/genetics.112.141945 }}</ref> |- |rs13382811 | Teška [[kratkovidnost]] |Khor et al. (2013)<ref name="Khor_2013">{{cite journal | vauthors = Khor CC, Miyake M, Chen LJ, Shi Y, Barathi VA, Qiao F, Nakata I, Yamashiro K, Zhou X, Tam PO, Cheng CY, Tai ES, Vithana EN, Aung T, Teo YY, Wong TY, Moriyama M, Ohno-Matsui K, Mochizuki M, Matsuda F, Yong RY, Yap EP, Yang Z, Pang CP, Saw SM, Yoshimura N | title = Genome-wide association study identifies ZFHX1B as a susceptibility locus for severe myopia | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 25 | pages = 5288–5294 | date = December 2013 | pmid = 23933737 | doi = 10.1093/hmg/ddt385 | doi-access = free }}</ref> |- |rs104893634 | [[Kongenitalni vertikalni talus]] |Dobbs et al. (2006);<ref name="Dobbs_2006">{{cite journal | vauthors = Dobbs MB, Gurnett CA, Pierce B, Exner GU, Robarge J, Morcuende JA, Cole WG, Templeton PA, Foster B, Bowcock AM | title = HOXD10 M319K mutation in a family with isolated congenital vertical talus | journal = Journal of Orthopaedic Research | volume = 24 | issue = 3 | pages = 448–453 | date = March 2006 | pmid = 16450407 | doi = 10.1002/jor.20052 | s2cid = 28670628 | doi-access = free }}</ref> Shrimpton et al. (2004)<ref name="Dobbs_2006" /> |- |rs2307121 | [[rožnjača|Centralna debljina rožnjače]] |Lu et al. (2013)<ref name="Lu_2013">{{cite journal | vauthors = Lu Y, Vitart V, Burdon KP, Khor CC, Bykhovskaya Y, Mirshahi A, Hewitt AW, Koehn D, Hysi PG, Ramdas WD, Zeller T, Vithana EN, Cornes BK, Tay WT, Tai ES, Cheng CY, Liu J, Foo JN, Saw SM, Thorleifsson G, Stefansson K, Dimasi DP, Mills RA, Mountain J, Ang W, Hoehn R, Verhoeven VJ, Grus F, Wolfs R, Castagne R, Lackner KJ, Springelkamp H, Yang J, Jonasson F, Leung DY, Chen LJ, Tham CC, Rudan I, Vatavuk Z, Hayward C, Gibson J, Cree AJ, MacLeod A, Ennis S, Polasek O, Campbell H, Wilson JF, Viswanathan AC, Fleck B, Li X, Siscovick D, Taylor KD, Rotter JI, Yazar S, Ulmer M, Li J, Yaspan BL, Ozel AB, Richards JE, Moroi SE, Haines JL, Kang JH, Pasquale LR, Allingham RR, Ashley-Koch A, Mitchell P, Wang JJ, Wright AF, Pennell C, Spector TD, Young TL, Klaver CC, Martin NG, Montgomery GW, Anderson MG, Aung T, Willoughby CE, Wiggs JL, Pang CP, Thorsteinsdottir U, Lotery AJ, Hammond CJ, van Duijn CM, Hauser MA, Rabinowitz YS, Pfeiffer N, Mackey DA, Craig JE, Macgregor S, Wong TY | title = Genome-wide association analyses identify multiple loci associated with central corneal thickness and keratoconus | journal = Nature Genetics | volume = 45 | issue = 2 | pages = 155–163 | date = February 2013 | pmid = 23291589 | pmc = 3720123 | doi = 10.1038/ng.2506 }}</ref> |- |rs587777277 | [[Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije]] |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014">{{cite journal | vauthors = Bosch DG, Boonstra FN, Gonzaga-Jauregui C, Xu M, de Ligt J, Jhangiani S, Wiszniewski W, Muzny DM, Yntema HG, Pfundt R, Vissers LE, Spruijt L, Blokland EA, Chen CA, Lewis RA, Tsai SY, Gibbs RA, Tsai MJ, Lupski JR, Zoghbi HY, Cremers FP, de Vries BB, Schaaf CP | title = NR2F1 mutations cause optic atrophy with intellectual disability | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 94 | issue = 2 | pages = 303–309 | date = February 2014 | pmid = 24462372 | pmc = 3928641 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.01.002 }}</ref> |- |rs587777275 | Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014" /> |- |rs587777274 | Bosch-Boonstra-Schaafov sindrom optičke atrofije |Bosch et al. (2014)<ref name="Bosch_2014" /> |- |rs387906239 | Porodična adenomatozna atenuirana polipoza 1 |Soravia et al. (1999)<ref name="Soravia_1999">{{cite journal | vauthors = Soravia C, Sugg SL, Berk T, Mitri A, Cheng H, Gallinger S, Cohen Z, Asa SL, Bapat BV | title = Familial adenomatous polyposis-associated thyroid cancer: a clinical, pathological, and molecular genetics study | journal = The American Journal of Pathology | volume = 154 | issue = 1 | pages = 127–135 | date = January 1999 | pmid = 9916927 | pmc = 1853451 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)65259-5 }}</ref> |- |rs3797704 | Nema povezanosti s [[rak dojke|rakom dojke]] |Chang et al. (2016)<ref name="Chang_2016">{{cite journal | vauthors = Chang YS, Lin CY, Yang SF, Ho CM, Chang JG | title = Analysing the mutational status of adenomatous polyposis coli (APC) gene in breast cancer | journal = Cancer Cell International | volume = 16 | date = 2016-03-28 | pmid = 27028212 | pmc = 4810512 | doi = 10.1186/s12935-016-0297-2 | doi-access = free}}</ref> |- |rs387906232 | [[Porodična adenomatozna polipoza]] 1 |Fodde et al. (1992)<ref name="Fodde_1992">{{cite journal | vauthors = Fodde R, van der Luijt R, Wijnen J, Tops C, van der Klift H, van Leeuwen-Cornelisse I, Griffioen G, Vasen H, Khan PM | title = Eight novel inactivating germ line mutations at the APC gene identified by denaturing gradient gel electrophoresis | journal = Genomics | volume = 13 | issue = 4 | pages = 1162–1168 | date = August 1992 | pmid = 1324223 | doi = 10.1016/0888-7543(92)90032-n }}</ref> |- |rs387906237 | Porodična adenomatozna atenuirana polipoza 1 |Curia et al. (1998)<ref name="Curia_1998">{{cite journal | vauthors = Curia MC, Esposito DL, Aceto G, Palmirotta R, Crognale S, Valanzano R, Ficari F, Tonelli F, Battista P, Mariani-Costantini R, Cama A | title = Transcript dosage effect in familial adenomatous polyposis: model offered by two kindreds with exon 9 APC gene mutations | journal = Human Mutation | volume = 11 | issue = 3 | pages = 197–201 | date = 1998 | pmid = 9521420 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1998)11:3<197::AID-HUMU3>3.0.CO;2-F | s2cid = 7241178 }}</ref> |- |rs121434591 | Distalna [[miopatija]] |Senderek et al. (2009)<ref name="Woolfe_2005" /> |- |rs587777300 | [[Amiotrofna lateralna skleroza]] 21 |Johnson et al. (2014)<ref name="Johnson_2014">{{cite journal | vauthors = Johnson JO, Pioro EP, Boehringer A, Chia R, Feit H, Renton AE, Pliner HA, Abramzon Y, Marangi G, Winborn BJ, Gibbs JR, Nalls MA, Morgan S, Shoai M, Hardy J, Pittman A, Orrell RW, Malaspina A, Sidle KC, Fratta P, Harms MB, Baloh RH, Pestronk A, Weihl CC, Rogaeva E, Zinman L, Drory VE, Borghero G, Mora G, Calvo A, Rothstein JD, Drepper C, Sendtner M, Singleton AB, Taylor JP, Cookson MR, Restagno G, Sabatelli M, Bowser R, Chiò A, Traynor BJ | title = Mutations in the Matrin 3 gene cause familial amyotrophic lateral sclerosis | journal = Nature Neuroscience | volume = 17 | issue = 5 | pages = 664–666 | date = May 2014 | pmid = 24686783 | pmc = 4000579 | doi = 10.1038/nn.3688 }}</ref> |- |rs863223403 |[[Au-Klineov sindrom]] |Au et al. (2015)<ref name="Au_2015">{{cite journal | vauthors = Au PY, You J, Caluseriu O, Schwartzentruber J, Majewski J, Bernier FP, Ferguson M, Valle D, Parboosingh JS, Sobreira N, Innes AM, Kline AD | title = GeneMatcher aids in the identification of a new malformation syndrome with intellectual disability, unique facial dysmorphisms, and skeletal and connective tissue abnormalities caused by de novo variants in HNRNPK | journal = Human Mutation | volume = 36 | issue = 10 | pages = 1009–1014 | date = October 2015 | pmid = 26173930 | pmc = 4589226 | doi = 10.1002/humu.22837 }}</ref> |- |rs121917900 |[[Cockayneov sindrom]] B |Mallery et al. (1998)<ref name="Mallery_1998">{{cite journal | vauthors = Mallery DL, Tanganelli B, Colella S, Steingrimsdottir H, van Gool AJ, Troelstra C, Stefanini M, Lehmann AR | title = Molecular analysis of mutations in the CSB (ERCC6) gene in patients with Cockayne syndrome | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 62 | issue = 1 | pages = 77–85 | date = January 1998 | pmid = 9443879 | pmc = 1376810 | doi = 10.1086/301686 }}</ref> |- |rs75462234 | [[Papilobubrežni sindrom]] |Schimmenti et al. (1999)<ref name="Schimmenti_1999">{{cite journal | vauthors = Schimmenti LA, Shim HH, Wirtschafter JD, Panzarino VA, Kashtan CE, Kirkpatrick SJ, Wargowski DS, France TD, Michel E, Dobyns WB | title = Homonucleotide expansion and contraction mutations of PAX2 and inclusion of Chiari 1 malformation as part of renal-coloboma syndrome | journal = Human Mutation | volume = 14 | issue = 5 | pages = 369–376 | date = 1999 | pmid = 10533062 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(199911)14:5<369::AID-HUMU2>3.0.CO;2-E | s2cid = 25564812 | doi-access = free }}</ref> |- |rs77453353 | [[Sindrom bubrežnog koloboma]] |Amiel et al. (2000)<ref name="Amiel_2000">{{cite journal | vauthors = Amiel J, Audollent S, Joly D, Dureau P, Salomon R, Tellier AL, Augé J, Bouissou F, Antignac C, Gubler MC, Eccles MR, Munnich A, Vekemans M, Lyonnet S, Attié-Bitach T | title = PAX2 mutations in renal-coloboma syndrome: mutational hotspot and germline mosaicism | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 8 | issue = 11 | pages = 820–826 | date = November 2000 | pmid = 11093271 | doi = 10.1038/sj.ejhg.5200539 | s2cid = 30359554 | doi-access = free }}</ref> |- |rs76675173 | Papilobubrežni sindrom |Schimmenti et al. (1997)<ref name="Schimmenti_1997">{{cite journal | vauthors = Schimmenti LA, Cunliffe HE, McNoe LA, Ward TA, French MC, Shim HH, Zhang YH, Proesmans W, Leys A, Byerly KA, Braddock SR, Masuno M, Imaizumi K, Devriendt K, Eccles MR | title = Further delineation of renal-coloboma syndrome in patients with extreme variability of phenotype and identical PAX2 mutations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 60 | issue = 4 | pages = 869–878 | date = April 1997 | pmid = 9106533 | pmc = 1712484 }}</ref> |- |rs587777708 |[[Fokusna segmentna glomeruloskleroza]] 7 |Barua et al. (2014)<ref name="Barua_2014">{{cite journal | vauthors = Barua M, Stellacci E, Stella L, Weins A, Genovese G, Muto V, Caputo V, Toka HR, Charoonratana VT, Tartaglia M, Pollak MR | title = Mutations in PAX2 associate with adult-onset FSGS | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 25 | issue = 9 | pages = 1942–1953 | date = September 2014 | pmid = 24676634 | pmc = 4147972 | doi = 10.1681/ASN.2013070686 }}</ref> |- |rs11190870 | [[Adolescentna idiopatska skolioza]], bez povezanosti s [[rak dojke|rakom dojke]] |Chettier et al. (2015);<ref name="Chettier_2015">{{cite journal | vauthors = Chettier R, Nelson L, Ogilvie JW, Albertsen HM, Ward K | veditors = Fang S | title = Haplotypes at LBX1 have distinct inheritance patterns with opposite effects in adolescent idiopathic scoliosis | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 2 | date = 2015-02-12 | pmid = 25675428 | pmc = 4326419 | doi = 10.1371/journal.pone.0117708 | bibcode = 2015PLoSO..1017708C | doi-access = free}}</ref> Gao et al. (2013);<ref name="Gao_2013">{{cite journal | vauthors = Gao W, Peng Y, Liang G, Liang A, Ye W, Zhang L, Sharma S, Su P, Huang D | title = Association between common variants near LBX1 and adolescent idiopathic scoliosis replicated in the Chinese Han population | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 1 | date = 2013-01-04 | pmid = 23308168 | pmc = 3537668 | doi = 10.1371/journal.pone.0053234 | bibcode = 2013PLoSO...853234G | doi-access = free }}</ref> Grauers et al. (2015);<ref name="Grauers_2015">{{cite journal | vauthors = Grauers A, Wang J, Einarsdottir E, Simony A, Danielsson A, Åkesson K, Ohlin A, Halldin K, Grabowski P, Tenne M, Laivuori H, Dahlman I, Andersen M, Christensen SB, Karlsson MK, Jiao H, Kere J, Gerdhem P | title = Candidate gene analysis and exome sequencing confirm LBX1 as a susceptibility gene for idiopathic scoliosis | journal = The Spine Journal | volume = 15 | issue = 10 | pages = 2239–2246 | date = October 2015 | pmid = 25987191 | doi = 10.1016/j.spinee.2015.05.013 | hdl-access = free | hdl = 10616/44765 }}</ref> Jiang et al. (2013);<ref name="Jiang_2013">{{cite journal | vauthors = Jiang H, Qiu X, Dai J, Yan H, Zhu Z, Qian B, Qiu Y | title = Association of rs11190870 near LBX1 with adolescent idiopathic scoliosis susceptibility in a Han Chinese population | journal = European Spine Journal | volume = 22 | issue = 2 | pages = 282–286 | date = February 2013 | pmid = 23096252 | pmc = 3555620 | doi = 10.1007/s00586-012-2532-4 }}</ref> Londono et al. (2014);<ref name="Londono_2014">{{cite journal | vauthors = Londono D, Kou I, Johnson TA, Sharma S, Ogura Y, Tsunoda T, Takahashi A, Matsumoto M, Herring JA, Lam TP, Wang X, Tam EM, Song YQ, Fan YH, Chan D, Cheah KS, Qiu X, Jiang H, Huang D, Su P, Sham P, Cheung KM, Luk KD, Gordon D, Qiu Y, Cheng J, Tang N, Ikegawa S, Wise CA | title = A meta-analysis identifies adolescent idiopathic scoliosis association with LBX1 locus in multiple ethnic groups | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 51 | issue = 6 | pages = 401–406 | date = June 2014 | pmid = 24721834 | doi = 10.1136/jmedgenet-2013-102067 | s2cid = 23646905 }}</ref> Miyake et al. (2013);<ref name="Miyake_2013">{{cite journal | vauthors = Miyake A, Kou I, Takahashi Y, Johnson TA, Ogura Y, Dai J, Qiu X, Takahashi A, Jiang H, Yan H, Kono K, Kawakami N, Uno K, Ito M, Minami S, Yanagida H, Taneichi H, Hosono N, Tsuji T, Suzuki T, Sudo H, Kotani T, Yonezawa I, Kubo M, Tsunoda T, Watanabe K, Chiba K, Toyama Y, Qiu Y, Matsumoto M, Ikegawa S | title = Identification of a susceptibility locus for severe adolescent idiopathic scoliosis on chromosome 17q24.3 | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | date = 2013-09-04 | pmid = 24023777 | pmc = 3762929 | doi = 10.1371/journal.pone.0072802 | bibcode = 2013PLoSO...872802M | doi-access = free }}</ref> Shen et al. (2011);<ref name="Jiang_2011">{{cite journal | vauthors = Jiang Y, Ben Q, Shen H, Lu W, Zhang Y, Zhu J | title = Diabetes mellitus and incidence and mortality of colorectal cancer: a systematic review and meta-analysis of cohort studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 26 | issue = 11 | pages = 863–876 | date = November 2011 | pmid = 21938478 | doi = 10.1007/s10654-011-9617-y | s2cid = 99605 }}</ref> Takahashi et al. (2011)<ref name="Takahashi_2011">{{cite journal | vauthors = Takahashi Y, Kou I, Takahashi A, Johnson TA, Kono K, Kawakami N, Uno K, Ito M, Minami S, Yanagida H, Taneichi H, Tsuji T, Suzuki T, Sudo H, Kotani T, Watanabe K, Chiba K, Hosono N, Kamatani N, Tsunoda T, Toyama Y, Kubo M, Matsumoto M, Ikegawa S | title = A genome-wide association study identifies common variants near LBX1 associated with adolescent idiopathic scoliosis | journal = Nature Genetics | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1237–1240 | date = October 2011 | pmid = 22019779 | doi = 10.1038/ng.974 | s2cid = 7533298 }}</ref> |- |rs724159963 | Poremećaj peroksizomne masne acil-CoA reduktaze 1 |Buchert et al. (2014)<ref name="Buchert_2014">{{cite journal | vauthors = Buchert R, Tawamie H, Smith C, Uebe S, Innes AM, Al Hallak B, Ekici AB, Sticht H, Schwarze B, Lamont RE, Parboosingh JS, Bernier FP, Abou Jamra R | title = A peroxisomal disorder of severe intellectual disability, epilepsy, and cataracts due to fatty acyl-CoA reductase 1 deficiency | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 95 | issue = 5 | pages = 602–610 | date = November 2014 | pmid = 25439727 | pmc = 4225589 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.10.003 | language = English }}</ref> |- |rs16932455 | Osjetljivost na kapecitabin |O'Donnell et al. (2012)<ref name="O'Donnell-2012">{{cite journal | vauthors = O'Donnell PH, Stark AL, Gamazon ER, Wheeler HE, McIlwee BE, Gorsic L, Im HK, Huang RS, Cox NJ, Dolan ME | title = Identification of novel germline polymorphisms governing capecitabine sensitivity | journal = Cancer | volume = 118 | issue = 16 | pages = 4063–4073 | date = August 2012 | pmid = 22864933 | pmc = 3413892 | doi = 10.1002/cncr.26737 }}</ref> |- |rs997295 | [[Mučnina kretanja]]; [[BMI]] |De et al. (2015);<ref name="De_2015">{{cite journal | vauthors = De R, Verma SS, Drenos F, Holzinger ER, Holmes MV, Hall MA, Crosslin DR, Carrell DS, Hakonarson H, Jarvik G, Larson E, Pacheco JA, Rasmussen-Torvik LJ, Moore CB, Asselbergs FW, Moore JH, Ritchie MD, Keating BJ, Gilbert-Diamond D | title = Identifying gene-gene interactions that are highly associated with Body Mass Index using Quantitative Multifactor Dimensionality Reduction (QMDR) | journal = BioData Mining | volume = 8 | issue = 1 | date = June 2015 | pmid = 26674805 | pmc = 4678717 | doi = 10.1186/s13040-015-0074-0 | doi-access = free}}</ref> Guo et al. (2013);<ref name="Guo_2013">{{cite journal | vauthors = Guo Y, Lanktree MB, Taylor KC, Hakonarson H, Lange LA, Keating BJ | title = Gene-centric meta-analyses of 108 912 individuals confirm known body mass index loci and reveal three novel signals | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 1 | pages = 184–201 | date = January 2013 | pmid = 23001569 | pmc = 3522401 | doi = 10.1093/hmg/dds396 }}</ref> Hromatka et al.<ref name="Hromatka_2015">{{cite journal | vauthors = Hromatka BS, Tung JY, Kiefer AK, Do CB, Hinds DA, Eriksson N | title = Genetic variants associated with motion sickness point to roles for inner ear development, neurological processes and glucose homeostasis | journal = Human Molecular Genetics | volume = 24 | issue = 9 | pages = 2700–2708 | date = May 2015 | pmid = 25628336 | pmc = 4383869 | doi = 10.1093/hmg/ddv028 }}</ref> |- |rs587777373 | Kongenitalne srčane mahane više tipova 4 |Al Turki et al. (2014)<ref name="Al Turki-2014">{{cite journal | vauthors = Al Turki S, Manickaraj AK, Mercer CL, Gerety SS, Hitz MP, Lindsay S, D'Alessandro LC, Swaminathan GJ, Bentham J, Arndt AK, Louw J, Low J, Breckpot J, Gewillig M, Thienpont B, Abdul-Khaliq H, Harnack C, Hoff K, Kramer HH, Schubert S, Siebert R, Toka O, Cosgrove C, Watkins H, Lucassen AM, O'Kelly IM, Salmon AP, Bu'lock FA, Granados-Riveron J, Setchfield K, Thornborough C, Brook JD, Mulder B, Klaassen S, Bhattacharya S, Devriendt K, Fitzpatrick DF, Wilson DI, Mital S, Hurles ME | title = Rare variants in NR2F2 cause congenital heart defects in humans | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 94 | issue = 4 | pages = 574–585 | date = April 2014 | pmid = 24702954 | pmc = 3980509 | doi = 10.1016/j.ajhg.2014.03.007 }}</ref> |- |rs398123839 | [[Duchenneova mišićna distrofija]] |Hofstra et al. (2004);<ref name="Hofstra_2004">{{cite journal | vauthors = Hofstra RM, Mulder IM, Vossen R, de Koning-Gans PA, Kraak M, Ginjaar IB, van der Hout AH, Bakker E, Buys CH, van Ommen GJ, van Essen AJ, den Dunnen JT | title = DGGE-based whole-gene mutation scanning of the dystrophin gene in Duchenne and Becker muscular dystrophy patients | journal = Human Mutation | volume = 23 | issue = 1 | pages = 57–66 | date = January 2004 | pmid = 14695533 | doi = 10.1002/humu.10283 | s2cid = 36020079 | doi-access = free }}</ref> Roberts et al. (1992)<ref name="Roberts_1992">{{cite journal | vauthors = Roberts RG, Bobrow M, Bentley DR | title = Point mutations in the dystrophin gene | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2331–2335 | date = March 1992 | pmid = 1549596 | pmc = 48651 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2331 | doi-access = free | bibcode = 1992PNAS...89.2331R }}</ref> |- |rs863224976 | [[Beckerova mišićna distrofija]] |Tuffery-Giraud et al. (2005)<ref name="TufferyGiraud_2005">{{cite journal | vauthors = Tuffery-Giraud S, Saquet C, Thorel D, Disset A, Rivier F, Malcolm S, Claustres M | title = Mutation spectrum leading to an attenuated phenotype in dystrophinopathies | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1254–1260 | date = December 2005 | pmid = 16077730 | doi = 10.1038/sj.ejhg.5201478 | s2cid = 22585201 | doi-access = free }}</ref> |- |rs132630295 | [[Spazamska paraplegija]] 2 X-vezana |Gorman et al. (2007)<ref name="Gorman_2007">{{cite journal | vauthors = Gorman MP, Golomb MR, Walsh LE, Hobson GM, Garbern JY, Kinkel RP, Darras BT, Urion DK, Eksioglu YZ | title = Steroid-responsive neurologic relapses in a child with a proteolipid protein-1 mutation | journal = Neurology | volume = 68 | issue = 16 | pages = 1305–1307 | date = April 2007 | pmid = 17438221 | doi = 10.1212/01.wnl.0000259522.49388.53 | s2cid = 45639125 }}</ref> |- |rs132630287 |[[Spazamska paraplegija]] 2 X-vezana |Saugier-Veber et al. (1994)<ref name="SaugierVeber_1994">{{cite journal | vauthors = Saugier-Veber P, Munnich A, Bonneau D, Rozet JM, Le Merrer M, Gil R, Boespflug-Tanguy O | title = X-linked spastic paraplegia and Pelizaeus-Merzbacher disease are allelic disorders at the proteolipid protein locus | journal = Nature Genetics | volume = 6 | issue = 3 | pages = 257–262 | date = March 1994 | pmid = 8012387 | doi = 10.1038/ng0394-257 | s2cid = 13607673 }}</ref> |- |rs132630292 | Atipična Pelizaeusova/Merzbacherova bolest |Hodes et al. (1997)<ref name="Hodes_1997">{{cite journal | vauthors = Hodes ME, Blank CA, Pratt VM, Morales J, Napier J, Dlouhy SR | title = Nonsense mutation in exon 3 of the proteolipid protein gene (PLP) in a family with an unusual form of Pelizaeus-Merzbacher disease | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 69 | issue = 2 | pages = 121–125 | date = March 1997 | pmid = 9056547 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19970317)69:2<121::AID-AJMG2>3.0.CO;2-S }}</ref> |- |rs137852350 | [[Mentalna retardacija]] X-vezana 94 |Wu et al. (2007)<ref name="Wu_2007">{{cite journal | vauthors = Wu Y, Arai AC, Rumbaugh G, Srivastava AK, Turner G, Hayashi T, Suzuki E, Jiang Y, Zhang L, Rodriguez J, Boyle J, Tarpey P, Raymond FL, Nevelsteen J, Froyen G, Stratton M, Futreal A, Gecz J, Stevenson R, Schwartz CE, Valle D, Huganir RL, Wang T | title = Mutations in ionotropic AMPA receptor 3 alter channel properties and are associated with moderate cognitive impairment in humans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 46 | pages = 18163–18168 | date = November 2007 | pmid = 17989220 | pmc = 2084314 | doi = 10.1073/pnas.0708699104 | doi-access = free | bibcode = 2007PNAS..10418163W }}</ref> |- |rs122459149 |[[Emery-Dreifussova mišićna distrofija]] 6 X-vezana |Gueneau et al. (2009);<ref name="Gueneau_2009">{{cite journal | vauthors = Gueneau L, Bertrand AT, Jais JP, Salih MA, Stojkovic T, Wehnert M, Hoeltzenbein M, Spuler S, Saitoh S, Verschueren A, Tranchant C, Beuvin M, Lacene E, Romero NB, Heath S, Zelenika D, Voit T, Eymard B, Ben Yaou R, Bonne G | title = Mutations of the FHL1 gene cause Emery-Dreifuss muscular dystrophy | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 3 | pages = 338–353 | date = September 2009 | pmid = 19716112 | pmc = 2771595 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.07.015 }}</ref> Knoblauch et al. (2010)<ref name="Knoblauch_2010">{{cite journal | vauthors = Knoblauch H, Geier C, Adams S, Budde B, Rudolph A, Zacharias U, Schulz-Menger J, Spuler A, Yaou RB, Nürnberg P, Voit T, Bonne G, Spuler S | title = Contractures and hypertrophic cardiomyopathy in a novel FHL1 mutation | journal = Annals of Neurology | volume = 67 | issue = 1 | pages = 136–140 | date = January 2010 | pmid = 20186852 | doi = 10.1002/ana.21839 | s2cid = 30441775 }}</ref> |- |rs122458141 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Schoser et al. (2009);<ref name="Schoser_2009">{{cite journal | vauthors = Schoser B, Goebel HH, Janisch I, Quasthoff S, Rother J, Bergmann M, Müller-Felber W, Windpassinger C | title = Consequences of mutations within the C terminus of the FHL1 gene | journal = Neurology | volume = 73 | issue = 7 | pages = 543–551 | date = August 2009 | pmid = 19687455 | doi = 10.1212/WNL.0b013e3181b2a4b3 | s2cid = 13107330 }}</ref> Windpassinger et al. (2008)<ref name="Windpassinger_2008">{{cite journal | vauthors = Windpassinger C, Schoser B, Straub V, Hochmeister S, Noor A, Lohberger B, Farra N, Petek E, Schwarzbraun T, Ofner L, Löscher WN, Wagner K, Lochmüller H, Vincent JB, Quasthoff S | title = An X-linked myopathy with postural muscle atrophy and generalized hypertrophy, termed XMPMA, is caused by mutations in FHL1 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 82 | issue = 1 | pages = 88–99 | date = January 2008 | pmid = 18179888 | pmc = 2253986 | doi = 10.1016/j.ajhg.2007.09.004 | language = English }}</ref> |- |rs786200914 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Schoser et al. (2009)<ref name="Schoser_2009"/> |- |rs267606811 | X-vezana [[miopatija]] povezana s posturnom mišićnom atrofijom |Windpassinger et al. (2008)<ref name="Windpassinger_2008"/> |- |rs62621672 |[[Rettov sindrom]] (nepatogena varijanta) |Zahorakova et al. (2007)<ref name="Zahorakova_2007">{{cite journal | vauthors = Zahorakova D, Rosipal R, Hadac J, Zumrova A, Bzduch V, Misovicova N, Baxova A, Zeman J, Martasek P | title = Mutation analysis of the MECP2 gene in patients of Slavic origin with Rett syndrome: novel mutations and polymorphisms | journal = Journal of Human Genetics | volume = 52 | issue = 4 | pages = 342–348 | date = 2007 | pmid = 17387578 | doi = 10.1007/s10038-007-0121-x | s2cid = 7962500 | doi-access = free }}</ref> |} == Također pogledajte == *[[Ljudske ubrzane regije]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * http://ultraconserved.org/ [[Kategorija:DNK]] 7pljmw0nd21m293bxx0dq11duloyx6y 0 536303 3915104 2026-07-28T13:34:33Z Ingeb-Rex 184104 Preusmjereno na [[Ultrakonzervirani element]] 3915104 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Ultrakonzervirani element]] sxxwgyfqf25o87g9h1uvwzq2kcbij55 0 536304 3915106 2026-07-28T13:35:36Z WikiBosnia2026 184100 Dodala članak 3915106 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Duška Jurišić | slika = [[File:Duska Jurisic.foto.jpg|thumb|Duška Jurišić]] | datum_rođenja = 01.11.1965. | mjesto_rođenja = Sarajevo, Bosna i Hercegovina | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | zanimanje = zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine | poznat_po = novinarskom radu i djelovanju u oblasti ljudskih prava | opis slike = | datum rođenja = 1. novembar 1965. | mjesto rođenja = Sarajevo, SR Bosna i Hercegovina, SFRJ | funkcija = zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine | mandat = od 2023. }} '''Duška Jurišić''' (rođena 1. novembra 1965. godine u Sarajevu) jeste bosanskohercegovačka novinarka<ref>{{Citation|title=Pošteno 17.02.2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=PnWvyqOtNd0|date=2015-09-29|accessdate=2026-07-28|last=FTV}}</ref> i braniteljica ljudskih prava<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/490133/duska_jurisic_bez_dlake_na_jeziku_zene_su_trenutno_najugrozenije_u_nasem_drustvu_a_povratnici_politicharima_sluze_samo_kao_izborna_baza.html|title=DUŠKA JURIŠIĆ BEZ DLAKE NA JEZIKU: 'Žene su trenutno najugroženije u našem društvu, a povratnici političarima služe samo kao izborna baza!'|website=slobodna-bosna.ba|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref>. Tokom profesionalne karijere bavila se novinarstvom, pitanjima slobode izražavanja<ref>{{Cite web|url=https://fena.ba/article/1613952/jurisic-sloboda-izrazavanja-u-bosni-i-hercegovini-pred-ozbiljnim-je-izazovom|title=Jurišić: Sloboda izražavanja u Bosni i Hercegovini pred ozbiljnim je izazovom|website=fena.ba|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref>, ljudskih prava i ravnopravnosti. U januaru 2023. godine Naša stranka<ref>{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/bs/nasa-stranka-predlaze-dusku-jurisic-za-zamjenicu-ministra-ljudskih-prava-i-izbjeglica|title=Naša stranka {{!}} Naša stranka predlaže Dušku Jurišić za zamjenicu ministra ljudskih prava i izbjeglica|website=Naša stranka|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> predložila ju je za funkciju zamjenice ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine<ref>{{Citation|title=Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine|url=https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Ministarstvo_za_ljudska_prava_i_izbjeglice_Bosne_i_Hercegovine&oldid=3789066|date=2025-12-14|accessdate=2026-07-28|language=bs}}</ref>, a na tu funkciju imenovana je u okviru formiranja Vijeća ministara Bosne i Hercegovine<ref>{{Citation|title=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|url=https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Vije%C4%87e_ministara_Bosne_i_Hercegovine&oldid=3842972|date=2026-05-09|accessdate=2026-07-28|language=bs}}</ref> za mandatni period 2023–2026. == Obrazovanje == Duška Jurišić diplomirala je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Sarajevu<ref>{{Cite web|url=https://pfsa.unsa.ba/pf/|website=pfsa.unsa.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>. Magistrirala je žurnalistiku na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/|title=Fakultet Političkih Nauka – Univerzitet u Sarajevu|website=fpn.unsa.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>. Učesnica je Međunarodnog profesionalnog programa<ref>{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/672368/bosanka-na-cnn-senka-kurtovic|title=Digitalni arhiv - Infobiro|website=infobiro.ba|access-date=2026-07-28}}</ref> (International Professional Program) medijske kuće CNN<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/|title=Breaking News, Latest News and Videos {{!}} CNN|last=Sarkar|first=Monica|website=CNN|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref> u Atlanti (SAD), namijenjenog edukaciji novinara iz cijelog svijeta, u periodu od avgusta do septembra 1994. godine. Dobitnica je stipendije Voice of America<ref>{{Cite web|url=https://www.insidevoa.com/a/3301980.html|title=VOA Internships|website=Voice of America|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref>, te je provela školsku 1996/1997 godinu u Fredonia koledžu Državnog univerziteta New York (SUNY)<ref>{{Cite web|url=https://www.fredonia.edu/|title=Homepage of the State University of New York at Fredonia (SUNY Fredonia)|website=www.fredonia.edu|access-date=2026-07-28}}</ref> i Rutgers Univerzitetu u New Jersey<ref>{{Cite web|url=https://hello.gse.rutgers.edu/2year_G?scg-ads&gad_source=1&gad_campaignid=22944098133&gbraid=0AAAAAqK2tRpTbJ0OTNBex7AoDW0aPELzd&gclid=EAIaIQobChMI_-aOg6H1lQMV_FJBAh25mwN7EAAYASAAEgLPk_D_BwE|title=GSE Master of Education|website=hello.gse.rutgers.edu|access-date=2026-07-28}}</ref> (State University of New Jersey). == Novinarska karijera == Novinarsku karijeru počela je 1986. godine kao studentica Pravnog fakulteta na gradskom radiju "Sarajevo 202"<ref>{{Citation|title=Radio Sarajevo 202|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radio_Sarajevo_202&oldid=1344470350|date=2026-03-20|accessdate=2026-07-28|language=en}}</ref>. Tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. radila je kao reporterka<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/prosla-je-jos-jedna-godisnjica-granatiranja-rtv-doma-bih-ovo-su-iskustva-boraca-za-istinu/200702155|title=Prošla je još jedna godišnjica granatiranja RTV doma BiH: Ovo su iskustva boraca za istinu|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, urednica i voditeljica centralne informativne emisije Dnevnik Radiotelevizije Bosne i Hercegovine<ref>{{Citation|title=Bosanskohercegovačka radiotelevizija|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Bosanskohercegova%C4%8Dka_radiotelevizija&oldid=6724185|date=2023-09-20|accessdate=2026-07-28|language=hr}}</ref>, nekadašnje Radiotelevizije Sarajevo<ref>{{Citation|title=Radiotelevizija Sarajevo|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Radiotelevizija_Sarajevo&oldid=6497444|date=2022-10-18|accessdate=2026-07-28|language=hr}}</ref>. Najveći dio njene poslijeratne novinarske karijere ostvaren je na javnim servisima Radioteleviziji Bosne i Hercegovine i Federalnoj televiziji gdje je radila kao urednica i voditeljica informativno-političkih emisija. Od 2003. do 2018. uređivala je i vodila autorski talk show “Pošteno"<ref>{{Citation|title=Pošteno 17.02.2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=PnWvyqOtNd0|date=2015-09-29|accessdate=2026-07-28|last=FTV}}</ref> na BHRT i Federalnoj televiziji. Od 2008. do 2010. bila je odgovorna urednica Informativnog programa Federalne televizije<ref>{{Cite web|url=https://www.akta.ba/licnosti/privreda-i-politika/4747/duska-jurisic-odgovorna-urednica-informativnog-programa-federalne-televizije|title=Duška Jurišić, odgovorna urednica informativnog programa Federalne televizije - Akta.ba Vijesti|last=https://www.akta.ba|date=2008-04-14|website=www.akta.ba|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>, kada je ova medijska kuća dosegla najveću gledanost. Obavljala je dužnost pomoćnice generalnog direktora BHRT za razvoj<ref>{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/person/duska-jurisic|title=Duška Jurišić|date=2012-04-16|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>, a krajem 2019. imenovana je za direktoricu Televizije Kantona Sarajevo<ref>{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/vijesti-i-dogadaji-vijesti/duska-jurisic-imenovana-za-novu-direktoricu-tvsa|title=Duška Jurišić imenovana za novu direktoricu TVSA|date=2019-11-19|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>. == Mandat zamjenice ministra za ljudska prava i izbjeglice == Duška Jurišić imenovana je za zamjenicu ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine u Vijeću ministara Bosne i Hercegovine za mandatni period 2023–2026. godine<ref>{{Cite web|url=https://www.vijeceministara.gov.ba/bs|title=Početna|website=www.vijeceministara.gov.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, na prijedlog Naše stranke<ref>{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/|title=Naša stranka {{!}} Socijal-liberalna stranka u BiH|website=Naša stranka|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> nakon dugogodišnje borbe za slobodu izražavanja i medija<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jurisic-u-pismu-upucenom-sattleru-upozorila-na-dodikovo-targetiranje-medija/230815077|title=Jurišić u pismu upućenom Sattleru upozorila na Dodikovo targetiranje medija|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, prava marginaliziranih i ranjivih grupa. Tokom mandata njeno javno djelovanje bilo je usmjereno na zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, uključujući prava povratnika<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jurisic-posjetila-supruznike-memisevic-koji-su-prije-tri-mjeseca-pretuceni-slucaj-jos-nerasvijetljen/230623097|title=Jurišić posjetila supružnike Memišević koji su prije tri mjeseca pretučeni, slučaj još nerasvijetljen|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, <ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/povratnici-u-derventi-zabrinuti-marko-misic-nakon-napada-u-teskom-stanju-pronasao-ga-komsija-avdo-foto/|title=Povratnici u Derventi zabrinuti: Marko Mišić nakon napada u teškom stanju, u šumi ga pronašao komšija Omer (FOTO)|date=2023-10-15|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref> slobodu izražavanja i medija<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/jurisic-zastrasujuce-je-nasilje-koje-je-nedavno-dozivjela-novinarka-r-a/233974|title=Duška Jurišić: Osuda napada na Arifović, FUP brzo reagirao, Tužilaštvo na potezu|website=faktor.ba|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref>, prava žena<ref>{{Cite web|url=https://bosnainfo.ba/bih/zrtva-nasilja-sest-i-po-sati-cekala-u-policijskoj-stanici-da-je-htio-nesto-uraditi-do-sada-bi-to-uradio/|title=Žrtva nasilja šest i po sati čekala u policijskoj stanici: “Da je htio nešto uraditi, do sada bi to uradio”|date=2026-06-26|website=BosnaInfo|language=sr|access-date=2026-07-28}}</ref>, prava djece<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=Zq1oap_VM_Xl5NoPhJ6kIA|title=Omogućite JavaScript da koristite pretraživanje|website=www.google.com|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bhrt.ba/juri%C5%A1i%C4%87-zlo%C4%8Dini-seksualnog-zlostavljanja-djece-ne-mogu-se-rije%C5%A1iti-novcem|title=bhrt|website=bhrt.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>, i drugih ranjivih društvenih grupa. U javnosti je reagovala na slučajeve diskriminacije, govora mržnje, ugrožavanja sigurnosti povratnika, napade na novinare i medije, kršenja prava žena žrtava nasilja<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/jurisic-nakon-ubistva-nizame-hecimovic-znala-sam-da-ce-biti-gore-pocnimo-od-vrtica/|title=Jurišić: Nakon ubistva Nizame Hećimović znala sam da će biti gore, počnimo od vrtića|date=2024-02-12|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref>, kao i na pitanja prava na rad<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/duska-jurisic-drage-radnice-i-radnici-u-trgovinama-ako-zakon-o-neradnoj-nedjelji-danas-padne-992482/|title=Duška Jurišić: Drage radnice i radnici u trgovinama, ako zakon o neradnoj nedjelji danas "padne"...|last=DŽ|first=Piše: E.|date=2024-10-22|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>. U oktobru 2023. godine predsjednik SNSD-a i predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik zatražio je od koalicionih partnera na državnom nivou smjenu Duške Jurišić sa funkcije zamjenice ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine. Do smjene nije došlo, a zahtjev je ostao predmet političkih razgovora unutar koalicije na državnom nivou.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/milorad-dodik-nezadovoljan-radom-duske-jurisic-na-sastanku-u-istocnom-sarajevu-trazi-njenu-smjenu/231016134|title=Milorad Dodik nezadovoljan radom Duške Jurišić, na sastanku u Istočnom Sarajevu traži njenu smjenu|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref> == Djelovanje u oblasti ljudskih prava == Šest godina je vodila Akademiju ravnopravnosti Fondacije Friedrich Ebert i Sarajevskog otvorenog centra<ref>{{Cite web|url=https://istinomjer.ba/akter/duska-jurisic/|title=Duška Jurišić|last=Mahmutović|first=Sanjin|date=2023-03-09|website=Istinomjer|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref>, čiji je cilj bio veće uključivanje žena u političku, ekonomsku i društvenu sferu života u Bosni i Hercegovini. Od 2007. do 2010. predavala je kao vanjska saradnica TV novinarstvo na Odsjeku žurnalistike Fakulteta političkih nauka u Sarajevu<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/|title=Fakultet Političkih Nauka – Univerzitet u Sarajevu|website=fpn.unsa.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>. Bila je predavačica na brojnim radionicama i treninzima iz oblasti odnosa s javnošću. Učesnica je konferencija, okruglih stolova i drugih skupova, posvećenih pitanjima prava ranjivih grupa, slobode izražavanja i rodne ravnopravnosti.<ref>{{Cite web|url=https://index.ba/jurisic-u-skoplju-sam-predstavljala-bih-a-svako-moje-putovanje-je-imalo-svrhu/|title=Jurišić: U Skoplju sam predstavljala BiH, a svako moje putovanje je imalo svrhu|last=Redakcija|date=2026-06-08|website=Index.ba|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/mediametar/trideset-godina-mediacentra-duska-jurisic|title=Trideset godina Mediacentra: Duška Jurišić|date=2025-05-01|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> 4ano3odsrgpalsjvhw0buzqo7cx8p0p 3915181 3915106 2026-07-29T10:33:00Z WikiBosnia2026 184100 Uredila članak 3915181 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Duška Jurišić | slika = [[File:Duska Jurisic.foto.jpg|thumb|Duška Jurišić]] | datum_rođenja = 01.11.1965. | mjesto_rođenja = Sarajevo, Bosna i Hercegovina | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | zanimanje = zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine | poznat_po = novinarskom radu i djelovanju u oblasti ljudskih prava | opis slike = | datum rođenja = 1. novembar 1965. | mjesto rođenja = Sarajevo, SR Bosna i Hercegovina, SFRJ | funkcija = zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine | mandat = od 2023. }} '''Duška Jurišić''' (rođena 1. novembra 1965. godine u Sarajevu) je bosanskohercegovačka novinarka<ref>https://www.media.ba/bs/magazin-novinarstvo/posteno-naucene-lekcije</ref> i braniteljica ljudskih prava<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/490133/duska_jurisic_bez_dlake_na_jeziku_zene_su_trenutno_najugrozenije_u_nasem_drustvu_a_povratnici_politicharima_sluze_samo_kao_izborna_baza.html|title=DUŠKA JURIŠIĆ BEZ DLAKE NA JEZIKU: 'Žene su trenutno najugroženije u našem društvu, a povratnici političarima služe samo kao izborna baza!'|website=slobodna-bosna.ba|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref>. Tokom profesionalne karijere bavila se novinarstvom, pitanjima slobode izražavanja<ref>{{Cite web|url=https://fena.ba/article/1613952/jurisic-sloboda-izrazavanja-u-bosni-i-hercegovini-pred-ozbiljnim-je-izazovom|title=Jurišić: Sloboda izražavanja u Bosni i Hercegovini pred ozbiljnim je izazovom|website=fena.ba|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref>, ljudskih prava i ravnopravnosti. U januaru 2023. godine Naša stranka<ref>{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/bs/nasa-stranka-predlaze-dusku-jurisic-za-zamjenicu-ministra-ljudskih-prava-i-izbjeglica|title=Naša stranka {{!}} Naša stranka predlaže Dušku Jurišić za zamjenicu ministra ljudskih prava i izbjeglica|website=Naša stranka|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> predložila ju je za funkciju zamjenice ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine<ref>{{Citation|title=Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine|url=https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Ministarstvo_za_ljudska_prava_i_izbjeglice_Bosne_i_Hercegovine&oldid=3789066|date=2025-12-14|accessdate=2026-07-28|language=bs}}</ref>, a na tu funkciju imenovana je u okviru formiranja Vijeća ministara Bosne i Hercegovine<ref>{{Citation|title=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|url=https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Vije%C4%87e_ministara_Bosne_i_Hercegovine&oldid=3842972|date=2026-05-09|accessdate=2026-07-28|language=bs}}</ref> za mandatni period 2023–2026. == Obrazovanje == Duška Jurišić diplomirala je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Sarajevu<ref>{{Cite web|url=https://pfsa.unsa.ba/pf/|website=pfsa.unsa.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>. Magistrirala je žurnalistiku na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/|title=Fakultet Političkih Nauka – Univerzitet u Sarajevu|website=fpn.unsa.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>. Učesnica je Međunarodnog profesionalnog programa<ref>{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/672368/bosanka-na-cnn-senka-kurtovic|title=Digitalni arhiv - Infobiro|website=infobiro.ba|access-date=2026-07-28}}</ref> (International Professional Program) medijske kuće CNN<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/|title=Breaking News, Latest News and Videos {{!}} CNN|last=Sarkar|first=Monica|website=CNN|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref> u Atlanti (SAD), namijenjenog edukaciji novinara iz cijelog svijeta, u periodu od avgusta do septembra 1994. godine. Dobitnica je stipendije Voice of America<ref>{{Cite web|url=https://www.insidevoa.com/a/3301980.html|title=VOA Internships|website=Voice of America|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref>, te je provela školsku 1996/1997 godinu u Fredonia koledžu Državnog univerziteta New York (SUNY)<ref>{{Cite web|url=https://www.fredonia.edu/|title=Homepage of the State University of New York at Fredonia (SUNY Fredonia)|website=www.fredonia.edu|access-date=2026-07-28}}</ref> i Rutgers Univerzitetu u New Jersey<ref>{{Cite web|url=https://hello.gse.rutgers.edu/2year_G?scg-ads&gad_source=1&gad_campaignid=22944098133&gbraid=0AAAAAqK2tRpTbJ0OTNBex7AoDW0aPELzd&gclid=EAIaIQobChMI_-aOg6H1lQMV_FJBAh25mwN7EAAYASAAEgLPk_D_BwE|title=GSE Master of Education|website=hello.gse.rutgers.edu|access-date=2026-07-28}}</ref> (State University of New Jersey). == Novinarska karijera == Novinarsku karijeru počela je 1986. godine kao studentica Pravnog fakulteta na gradskom radiju "Sarajevo 202"<ref>{{Citation|title=Radio Sarajevo 202|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radio_Sarajevo_202&oldid=1344470350|date=2026-03-20|accessdate=2026-07-28|language=en}}</ref>. Tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. radila je kao reporterka<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/prosla-je-jos-jedna-godisnjica-granatiranja-rtv-doma-bih-ovo-su-iskustva-boraca-za-istinu/200702155|title=Prošla je još jedna godišnjica granatiranja RTV doma BiH: Ovo su iskustva boraca za istinu|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, urednica i voditeljica centralne informativne emisije Dnevnik Radiotelevizije Bosne i Hercegovine<ref>{{Citation|title=Bosanskohercegovačka radiotelevizija|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Bosanskohercegova%C4%8Dka_radiotelevizija&oldid=6724185|date=2023-09-20|accessdate=2026-07-28|language=hr}}</ref>, nekadašnje Radiotelevizije Sarajevo<ref>{{Citation|title=Radiotelevizija Sarajevo|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Radiotelevizija_Sarajevo&oldid=6497444|date=2022-10-18|accessdate=2026-07-28|language=hr}}</ref>. Najveći dio njene poslijeratne novinarske karijere ostvaren je na javnim servisima Radioteleviziji Bosne i Hercegovine i Federalnoj televiziji gdje je radila kao urednica i voditeljica informativno-političkih emisija. Od 2003. do 2018. uređivala je i vodila autorski talk show “Pošteno"<ref>{{Citation|title=Pošteno 17.02.2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=PnWvyqOtNd0|date=2015-09-29|accessdate=2026-07-28|last=FTV}}</ref> na BHRT i Federalnoj televiziji. Od 2008. do 2010. bila je odgovorna urednica Informativnog programa Federalne televizije<ref>{{Cite web|url=https://www.akta.ba/licnosti/privreda-i-politika/4747/duska-jurisic-odgovorna-urednica-informativnog-programa-federalne-televizije|title=Duška Jurišić, odgovorna urednica informativnog programa Federalne televizije - Akta.ba Vijesti|last=https://www.akta.ba|date=2008-04-14|website=www.akta.ba|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>, kada je ova medijska kuća dosegla najveću gledanost. Obavljala je dužnost pomoćnice generalnog direktora BHRT za razvoj<ref>{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/person/duska-jurisic|title=Duška Jurišić|date=2012-04-16|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>, a krajem 2019. imenovana je za direktoricu Televizije Kantona Sarajevo<ref>{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/vijesti-i-dogadaji-vijesti/duska-jurisic-imenovana-za-novu-direktoricu-tvsa|title=Duška Jurišić imenovana za novu direktoricu TVSA|date=2019-11-19|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>. Za najuspješniju i najbolju televiziju u regionu jugoistočne i srednje Evrope proglašena za 2022. godinu je Televizija Kantona Sarajevo i generalna direktorica Duška Jurišić.<ref>{{Cite web|url=https://tvsa.ba/za-najuspjesniju-i-najbolju-televiziju-u-bih-proglasena-je-televizija-kantona-sarajevo/|title=Za najuspješniju i najbolju televiziju u BiH proglašena je TELEVIZIJA KANTONA SARAJEVO|website=TVSA.BA|language=bs-BA|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/793376/za-najuspjesniju-i-najbolju-televiziju-u-regionu-jugoistocne-i-srednje-evrope-proglasena-je-tv-sa?amp=1|title=Za najuspješniju i najbolju televiziju u regionu jugoistočne i srednje Evrope proglašena je TV SA|date=2022-12-13|website=Dnevni avaz|language=hr|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/proglaseni-najmenadzeri-najkompanije-i-licnosti-godine/|title=Proglašeni najmenadžeri, najkompanije i ličnosti godine|date=2022-12-12|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ljudski.ba/pozitiva/svjetsko-a-nase-zasluzeno-pudar-paldum-pejakovic-bingo|title=SVJETSKO, A NAŠE: Zasluženo, Pudar, Paldum, Pejaković Bingo....|date=2022-12-13|website=www.ljudski.ba|language=en|access-date=2026-07-29}}</ref> == Mandat zamjenice ministra za ljudska prava i izbjeglice == Duška Jurišić imenovana je za zamjenicu ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine u Vijeću ministara Bosne i Hercegovine za mandatni period 2023–2026. godine<ref>{{Cite web|url=https://www.vijeceministara.gov.ba/bs|title=Početna|website=www.vijeceministara.gov.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, na prijedlog Naše stranke<ref>{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/|title=Naša stranka {{!}} Socijal-liberalna stranka u BiH|website=Naša stranka|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> nakon dugogodišnje borbe za slobodu izražavanja i medija<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jurisic-u-pismu-upucenom-sattleru-upozorila-na-dodikovo-targetiranje-medija/230815077|title=Jurišić u pismu upućenom Sattleru upozorila na Dodikovo targetiranje medija|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, prava marginaliziranih i ranjivih grupa. Tokom mandata njeno javno djelovanje bilo je usmjereno na zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda<ref>{{Cite web|url=https://www.072info.com/duska-jurisic-kako-kandidatkinji-ne-priznaju-da-je-dijete-sehida/|title=Duška Jurišić: Kako kandidatkinji ne priznaju da je dijete šehida? {{!}} 072info|date=2025-11-30|language=hr|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jurisic-o-otkazima-radnicima-komunalnog-u-mostaru-slucaj-je-izazvao-uznemirenost-gradana/260722035|title=Jurišić o otkazima radnicima Komunalnog u Mostaru: Slučaj je izazvao uznemirenost građana|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-29}}</ref>, uključujući prava povratnika<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jurisic-posjetila-supruznike-memisevic-koji-su-prije-tri-mjeseca-pretuceni-slucaj-jos-nerasvijetljen/230623097|title=Jurišić posjetila supružnike Memišević koji su prije tri mjeseca pretučeni, slučaj još nerasvijetljen|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref>, <ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/povratnici-u-derventi-zabrinuti-marko-misic-nakon-napada-u-teskom-stanju-pronasao-ga-komsija-avdo-foto/|title=Povratnici u Derventi zabrinuti: Marko Mišić nakon napada u teškom stanju, u šumi ga pronašao komšija Omer (FOTO)|date=2023-10-15|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref> slobodu izražavanja i medija<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/jurisic-zastrasujuce-je-nasilje-koje-je-nedavno-dozivjela-novinarka-r-a/233974|title=Duška Jurišić: Osuda napada na Arifović, FUP brzo reagirao, Tužilaštvo na potezu|website=faktor.ba|language=en|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/duska-jurisic-nasilje-nad-novinarima-je-napad-na-demokratiju-institucije-moraju-odmah-reagovati/247193|title=Duška Jurišić: Nasilje nad novinarima je napad na demokratiju, institucije moraju odmah reagovati|website=faktor.ba|language=en|access-date=2026-07-29}}</ref>, prava žena<ref>{{Cite web|url=https://bosnainfo.ba/bih/zrtva-nasilja-sest-i-po-sati-cekala-u-policijskoj-stanici-da-je-htio-nesto-uraditi-do-sada-bi-to-uradio/|title=Žrtva nasilja šest i po sati čekala u policijskoj stanici: “Da je htio nešto uraditi, do sada bi to uradio”|date=2026-06-26|website=BosnaInfo|language=sr|access-date=2026-07-28}}</ref>, prava djece<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=Zq1oap_VM_Xl5NoPhJ6kIA|title=Omogućite JavaScript da koristite pretraživanje|website=www.google.com|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bhrt.ba/juri%C5%A1i%C4%87-zlo%C4%8Dini-seksualnog-zlostavljanja-djece-ne-mogu-se-rije%C5%A1iti-novcem|title=bhrt|website=bhrt.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>, i drugih ranjivih društvenih grupa. U javnosti je reagovala na slučajeve diskriminacije, govora mržnje, ugrožavanja sigurnosti povratnika, napade na novinare i medije, kršenja prava žena žrtava nasilja<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/jurisic-nakon-ubistva-nizame-hecimovic-znala-sam-da-ce-biti-gore-pocnimo-od-vrtica/|title=Jurišić: Nakon ubistva Nizame Hećimović znala sam da će biti gore, počnimo od vrtića|date=2024-02-12|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref>, kao i na pitanja prava na rad<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/duska-jurisic-drage-radnice-i-radnici-u-trgovinama-ako-zakon-o-neradnoj-nedjelji-danas-padne-992482/|title=Duška Jurišić: Drage radnice i radnici u trgovinama, ako zakon o neradnoj nedjelji danas "padne"...|last=DŽ|first=Piše: E.|date=2024-10-22|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref>. U oktobru 2023. godine predsjednik SNSD-a i predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik zatražio je od koalicionih partnera na državnom nivou smjenu Duške Jurišić sa funkcije zamjenice ministra za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine. Do smjene nije došlo, a zahtjev je ostao predmet političkih razgovora unutar koalicije na državnom nivou.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/milorad-dodik-nezadovoljan-radom-duske-jurisic-na-sastanku-u-istocnom-sarajevu-trazi-njenu-smjenu/231016134|title=Milorad Dodik nezadovoljan radom Duške Jurišić, na sastanku u Istočnom Sarajevu traži njenu smjenu|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-07-28}}</ref> == Djelovanje u oblasti ljudskih prava == Šest godina je vodila Akademiju ravnopravnosti Fondacije Friedrich Ebert i Sarajevskog otvorenog centra<ref>{{Cite web|url=https://istinomjer.ba/akter/duska-jurisic/|title=Duška Jurišić|last=Mahmutović|first=Sanjin|date=2023-03-09|website=Istinomjer|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref>, čiji je cilj bio veće uključivanje žena u političku, ekonomsku i društvenu sferu života u Bosni i Hercegovini. Od 2007. do 2010. predavala je kao vanjska saradnica TV novinarstvo na Odsjeku žurnalistike Fakulteta političkih nauka u Sarajevu<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/|title=Fakultet Političkih Nauka – Univerzitet u Sarajevu|website=fpn.unsa.ba|access-date=2026-07-28}}</ref>. Bila je predavačica na brojnim radionicama i treninzima iz oblasti odnosa s javnošću. Učesnica je konferencija, okruglih stolova i drugih skupova, posvećenih pitanjima prava ranjivih grupa, slobode izražavanja i rodne ravnopravnosti.<ref>{{Cite web|url=https://index.ba/jurisic-u-skoplju-sam-predstavljala-bih-a-svako-moje-putovanje-je-imalo-svrhu/|title=Jurišić: U Skoplju sam predstavljala BiH, a svako moje putovanje je imalo svrhu|last=Redakcija|date=2026-06-08|website=Index.ba|language=bs-BA|access-date=2026-07-28}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/mediametar/trideset-godina-mediacentra-duska-jurisic|title=Trideset godina Mediacentra: Duška Jurišić|date=2025-05-01|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=2026-07-28}}</ref> == Nagrade, zahvalnice i priznanja == Tokom karijere Duška Jurišić bila je dobitnica više priznanja za profesionalni rad u medijima i doprinos promociji ljudskih prava. <ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/proglaseni-najmenadzeri-najkompanije-i-licnosti-godine/|title=Proglašeni najmenadžeri, najkompanije i ličnosti godine|date=2022-12-12|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-29}}</ref> Udruženje „Žene borci 1992–1995“ Kantona Sarajevo uručilo joj je 2024. godine zahvalnicu za predstavljanje ličnog herojstva u okviru manifestacije „Odbrana Bosne i Hercegovine – Igman 2024“ i tribine „Herojstvo bosanskohercegovačke žene“.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/u-sklopu-manifestacije-odbrana-bih-igman-2024-tribina-herojstvo-bosanskohercegovacke-zene/566791|title=U sklopu manifestacije "Odbrana BiH - Igman 2024": Tribina "Herojstvo bosanskohercegovačke žene"|date=2024-11-04|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=2026-07-29}}</ref> Duška Jurišić kao generalna direktorica Televizije Kantona Sarajevo, 2022. godine dobila je specijalno priznanje i proglašena je najmenadžericom u oblasti medija u okviru izbora najuspješnijih menadžera i kompanija jugoistočne i srednje Evrope. Istom prilikom Televizija Kantona Sarajevo proglašena je najuspješnijom i najboljom televizijom u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://tvsa.ba/za-najuspjesniju-i-najbolju-televiziju-u-bih-proglasena-je-televizija-kantona-sarajevo/|title=Za najuspješniju i najbolju televiziju u BiH proglašena je TELEVIZIJA KANTONA SARAJEVO|website=TVSA.BA|language=bs-BA|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/proglaseni-najmenadzeri-najkompanije-i-licnosti-godine/|title=Proglašeni najmenadžeri, najkompanije i ličnosti godine|date=2022-12-12|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ljudski.ba/pozitiva/svjetsko-a-nase-zasluzeno-pudar-paldum-pejakovic-bingo|title=SVJETSKO, A NAŠE: Zasluženo, Pudar, Paldum, Pejaković Bingo....|date=2022-12-13|website=www.ljudski.ba|language=en|access-date=2026-07-29}}</ref> == Reference == r1qdlw13md041vzqmrz2zlpun8uc2g2 4 536306 3915111 2026-07-28T13:44:48Z ~2026-41891-74 184108 Nova stranica: Pozitivan '''fenotip replikacijske greške ''' (RER+) definira podgrupu tumora koji su dobro dokumentirani kod nasljednog nepolipoznog kolorektumskog karcinoma (HNPCC). Nedavno je ovaj [[fenotip]] opisan i kod [[rak dojke|karcinoma dojke]] i prediktor je [[metastaza]]. Komparativna studija raka pokazala je da [[fenotip]] replikacijske greške povezan je s razvojem udaljenih metastaza kod hormonski liječenih pacijenata s karcinomom dojke Fenotip pozitivne greške replikacije... 3915111 wikitext text/x-wiki Pozitivan '''fenotip replikacijske greške ''' (RER+) definira podgrupu tumora koji su dobro dokumentirani kod nasljednog nepolipoznog kolorektumskog karcinoma (HNPCC). Nedavno je ovaj [[fenotip]] opisan i kod [[rak dojke|karcinoma dojke]] i prediktor je [[metastaza]]. Komparativna studija raka pokazala je da [[fenotip]] replikacijske greške povezan je s razvojem udaljenih metastaza kod hormonski liječenih pacijenata s karcinomom dojke Fenotip pozitivne greške replikacije (RER+) definira zasebnu podgrupu tumora sa specifičnim kliničkim, patološkim i molekularnim karakteristikama koje su dobro dokumentirane kod nasljednog nepolipoznog [[rak debelog crijava|karcinoma debelog crijeva]] (HNPCC). Nedavno je ovaj fenotip opisan i kod karcinoma dojke. Da bi se utvrdio uticaj RER fenotipa na prognozu kod pacijenata sa karcinomom dojke, autori su ispitali upareno arhivsko tumorsko i normalno tkivo od 100 žena sa karcinomom dojke stadija I i stadija II, koje su sve liječene [[hormon]]skom terapijom. Pacijentice su praćene najmanje pet godina ili do smrti. Ispitano je sedam mikrosatelitskih lokusa, uključujući hMLH1 (3p22, D3S1611), hMSH2 (2p16, D2S123), NM23-H1 (17q21), TP53-Dint (17p13), TP53-Penta (17p13), APC (5q21, D5S346) i HPC1 (1q24, D1S2883). RER+ fenotip je definisan kao prisustvo alelnih pomjeranja na tri od sedam ispitivanih lokusa. Zaključeno je da 25% pacijenata je klasifikovano sa RER+ fenotipom na osnovu ovih kriterija. Dvije grupe, žene sa pozitivnim RER statusom i žene sa negativnim RER statusom, bile su uporedive u pogledu drugih faktora koji mogu uticati na prognozu: dob, veličina tumora, status limfnih čvorova, stadij bolesti i status [[estrogen]]skih receptora. Razvoj udaljenih metastaza u plućima, jetri ili mozgu bio je značajno [[korelacija|koreliran]] sa pozitivnim RER fenotipom, sa relativnim rizikom od 2,625 (95% interval pouzdanosti: 1,059-6,057). Prisustvo visokofrekventnog RER+ može predvidjeti razvoj udaljene metastatske bolesti kod pacijenata sa karcinomom dojke u ranoj fazi koji se liječe hormonskom terapijom.<ref>{{cite journal |last1=Chagpar |first1=Anees |last2=Magliocco |first2=Anthony |last3=Kerviche |first3=Annette |last4=Tan |first4=Leonard |last5=Walley |first5=Barbara |last6=DeCoteau |first6=John F. |title=The replication error phenotype is associated with the development of distant metastases in hormonally treated patients with breast carcinoma |journal=Cancer |date=1 March 2004 |volume=100 |issue=5 |pages=913–919 |id={{INIST|15484040}} |doi=10.1002/cncr.20084 |pmid=14983485 |s2cid=25814306 }}</ref> [[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MI) koja karakterizira tumore s replikacijskim greškama (RER+ tumori) prvi put je opisana kod kolorektalnih tumora pacijenata s nasljednim nepolipoznim kolorektalnim karcinomom (HNPCC), kao i u sporadičnim slučajevima. Također je uočena u podgrupama ekstrakoloničnih sporadičnih tumora, ali ne postoji konsenzus o broju mikrosatelitskih lokusa koje treba ispitati i graničnom postotku nestabilnih lokusa potrebnom za klasifikaciju tumora kao RER+. Nedavno smo pokazali da je BAT-26, mikrosatelit s ponavljanjem mononukleotida, bio kvazi-monomorfan u DNK normalnih osoba i iz kolorektalnih RER- uzoraka, te je pokazao značajne varijacije veličine u RER+ uzorcima. U ovom radu analizirali smo alelne profile BAT-26 u tumorima dojke (n = 107), mozga (n = 78), želuca (n = 59), prostate (n = 49), jednjaka (n = 36), štitnjače (n = 31), endometrija (n = 12) i grlića materice (n = 10) čiji je RER status već bio poznat, čime smo proširili BAT-26 analizu na ukupno 542 ljudska solidna tumora. Aleli BAT-26 bili su kvazi-monomorfni u RER- uzorcima (475/481) i skraćeni u RER+ tumorima (57/61), uključujući četiri tumora za koje je dokazano da su pogrešno klasificirani na osnovu analize dinukleotidnih ponavljajućih mikrosatelita. U 3/481 RER- i 4/61 RER+ slučajeva, varijacija veličine BAT-26 bila je dovoljno važna da privuče pažnju, ali ne i dovoljna da se utvrdi RER status odgovarajućih tumora. U ovim slučajevima, analiza BAT-25 i BAT-34C4, dva druga mononukleotidna ponovljena mikrosatelita, bila je neophodna kako bi se razriješila nejasnoća. Bilo je samo 3 lažno pozitivna slučaja. Zaključno, BAT-26 je uspio identificirati RER status 539 od 542 tumora različitog porijekla (efikasnost 99,5%) u jednostepenom eksperimentu bez potrebe za podudaranjem normalne DNK.<ref>X P Zhou , J M Hoang, Y J Li, R Seruca, F Carneiro, M Sobrinho-Simoes, R A Lothe, C M Gleeson, S E Russell, F Muzeau, J F Fléjou, K Hoang-Xuan, R Lidereau, G Thomas, R Hamelin (1998): Determination of the replication error phenotype in human tumors without the requirement for matching normal DNA by analysis of mononucleotide repeat microsatellites.Genes Chromosomes Cancer 21 (2): 1098-2264; doi: 10.1002/(sici)1098-2264(199802)21:2<101::aid-gcc4>3.0.co;2-4</ref> BAT-25 i BAT-26 su mononukleotidni mikrosateliti s kvazi-monomorfnom distribucijom dužine [[alel]]a kod zdravih kontrolnih osoba, ali nestabilnim, skraćenim alelima kod tumora solidnih organa s mutatnim [[fenotip]]om (RER+). Oba markera su vrlo osjetljiva i specifična za RER+ [[kolorektumski karcinom]]. Ova studija je procijenila tri mononukleotidna mikrosatelita, BAT-25, BAT-26 i BAT-40 (polimorfni mononukleotidni mikrosatelit) kod RER+ [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML). Analizirano je šesnaest [šest [[AML]]-povezanih s terapijom (t-AML), 10 ''de novo'' AML] poznatih RER+ AML, 22 zdrave kontrolne osobe i pet poznatih RER-AML [[uzorak]]a. Kod zdravih kontrolnih osoba i RER-AML, BAT-25 i BAT-26 bili su kvazi-monomorfni, a BAT-40 polimorfan. Od uzoraka RER+ AML, 0 od 16 je imalo [[mikrosatelit]]sku nestabilnost (MSI) pri BAT-25, 0 od 16 je imalo MSI pri BAT-26, a tri od 16 su imala MSI pri BAT-40. Zaključujemo da su mikrosateliti BAT-25, BAT-26 i BAT-40 neosjetljivi na RER+ AML. Potrebna su daljnja istraživanja kako bi se odredio konsenzusni panel osjetljivih mikrosatelita za upotrebu u AML. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Onkologija]] e9vgxtj9zu4i0rihiqhomlizy0lh829 3915130 3915111 2026-07-28T20:34:20Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Fenotip replikacijske greške]] na [[Wikipedia:Igralište/Fenotip replikacijske greške]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 3915111 wikitext text/x-wiki Pozitivan '''fenotip replikacijske greške ''' (RER+) definira podgrupu tumora koji su dobro dokumentirani kod nasljednog nepolipoznog kolorektumskog karcinoma (HNPCC). Nedavno je ovaj [[fenotip]] opisan i kod [[rak dojke|karcinoma dojke]] i prediktor je [[metastaza]]. Komparativna studija raka pokazala je da [[fenotip]] replikacijske greške povezan je s razvojem udaljenih metastaza kod hormonski liječenih pacijenata s karcinomom dojke Fenotip pozitivne greške replikacije (RER+) definira zasebnu podgrupu tumora sa specifičnim kliničkim, patološkim i molekularnim karakteristikama koje su dobro dokumentirane kod nasljednog nepolipoznog [[rak debelog crijava|karcinoma debelog crijeva]] (HNPCC). Nedavno je ovaj fenotip opisan i kod karcinoma dojke. Da bi se utvrdio uticaj RER fenotipa na prognozu kod pacijenata sa karcinomom dojke, autori su ispitali upareno arhivsko tumorsko i normalno tkivo od 100 žena sa karcinomom dojke stadija I i stadija II, koje su sve liječene [[hormon]]skom terapijom. Pacijentice su praćene najmanje pet godina ili do smrti. Ispitano je sedam mikrosatelitskih lokusa, uključujući hMLH1 (3p22, D3S1611), hMSH2 (2p16, D2S123), NM23-H1 (17q21), TP53-Dint (17p13), TP53-Penta (17p13), APC (5q21, D5S346) i HPC1 (1q24, D1S2883). RER+ fenotip je definisan kao prisustvo alelnih pomjeranja na tri od sedam ispitivanih lokusa. Zaključeno je da 25% pacijenata je klasifikovano sa RER+ fenotipom na osnovu ovih kriterija. Dvije grupe, žene sa pozitivnim RER statusom i žene sa negativnim RER statusom, bile su uporedive u pogledu drugih faktora koji mogu uticati na prognozu: dob, veličina tumora, status limfnih čvorova, stadij bolesti i status [[estrogen]]skih receptora. Razvoj udaljenih metastaza u plućima, jetri ili mozgu bio je značajno [[korelacija|koreliran]] sa pozitivnim RER fenotipom, sa relativnim rizikom od 2,625 (95% interval pouzdanosti: 1,059-6,057). Prisustvo visokofrekventnog RER+ može predvidjeti razvoj udaljene metastatske bolesti kod pacijenata sa karcinomom dojke u ranoj fazi koji se liječe hormonskom terapijom.<ref>{{cite journal |last1=Chagpar |first1=Anees |last2=Magliocco |first2=Anthony |last3=Kerviche |first3=Annette |last4=Tan |first4=Leonard |last5=Walley |first5=Barbara |last6=DeCoteau |first6=John F. |title=The replication error phenotype is associated with the development of distant metastases in hormonally treated patients with breast carcinoma |journal=Cancer |date=1 March 2004 |volume=100 |issue=5 |pages=913–919 |id={{INIST|15484040}} |doi=10.1002/cncr.20084 |pmid=14983485 |s2cid=25814306 }}</ref> [[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MI) koja karakterizira tumore s replikacijskim greškama (RER+ tumori) prvi put je opisana kod kolorektalnih tumora pacijenata s nasljednim nepolipoznim kolorektalnim karcinomom (HNPCC), kao i u sporadičnim slučajevima. Također je uočena u podgrupama ekstrakoloničnih sporadičnih tumora, ali ne postoji konsenzus o broju mikrosatelitskih lokusa koje treba ispitati i graničnom postotku nestabilnih lokusa potrebnom za klasifikaciju tumora kao RER+. Nedavno smo pokazali da je BAT-26, mikrosatelit s ponavljanjem mononukleotida, bio kvazi-monomorfan u DNK normalnih osoba i iz kolorektalnih RER- uzoraka, te je pokazao značajne varijacije veličine u RER+ uzorcima. U ovom radu analizirali smo alelne profile BAT-26 u tumorima dojke (n = 107), mozga (n = 78), želuca (n = 59), prostate (n = 49), jednjaka (n = 36), štitnjače (n = 31), endometrija (n = 12) i grlića materice (n = 10) čiji je RER status već bio poznat, čime smo proširili BAT-26 analizu na ukupno 542 ljudska solidna tumora. Aleli BAT-26 bili su kvazi-monomorfni u RER- uzorcima (475/481) i skraćeni u RER+ tumorima (57/61), uključujući četiri tumora za koje je dokazano da su pogrešno klasificirani na osnovu analize dinukleotidnih ponavljajućih mikrosatelita. U 3/481 RER- i 4/61 RER+ slučajeva, varijacija veličine BAT-26 bila je dovoljno važna da privuče pažnju, ali ne i dovoljna da se utvrdi RER status odgovarajućih tumora. U ovim slučajevima, analiza BAT-25 i BAT-34C4, dva druga mononukleotidna ponovljena mikrosatelita, bila je neophodna kako bi se razriješila nejasnoća. Bilo je samo 3 lažno pozitivna slučaja. Zaključno, BAT-26 je uspio identificirati RER status 539 od 542 tumora različitog porijekla (efikasnost 99,5%) u jednostepenom eksperimentu bez potrebe za podudaranjem normalne DNK.<ref>X P Zhou , J M Hoang, Y J Li, R Seruca, F Carneiro, M Sobrinho-Simoes, R A Lothe, C M Gleeson, S E Russell, F Muzeau, J F Fléjou, K Hoang-Xuan, R Lidereau, G Thomas, R Hamelin (1998): Determination of the replication error phenotype in human tumors without the requirement for matching normal DNA by analysis of mononucleotide repeat microsatellites.Genes Chromosomes Cancer 21 (2): 1098-2264; doi: 10.1002/(sici)1098-2264(199802)21:2<101::aid-gcc4>3.0.co;2-4</ref> BAT-25 i BAT-26 su mononukleotidni mikrosateliti s kvazi-monomorfnom distribucijom dužine [[alel]]a kod zdravih kontrolnih osoba, ali nestabilnim, skraćenim alelima kod tumora solidnih organa s mutatnim [[fenotip]]om (RER+). Oba markera su vrlo osjetljiva i specifična za RER+ [[kolorektumski karcinom]]. Ova studija je procijenila tri mononukleotidna mikrosatelita, BAT-25, BAT-26 i BAT-40 (polimorfni mononukleotidni mikrosatelit) kod RER+ [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML). Analizirano je šesnaest [šest [[AML]]-povezanih s terapijom (t-AML), 10 ''de novo'' AML] poznatih RER+ AML, 22 zdrave kontrolne osobe i pet poznatih RER-AML [[uzorak]]a. Kod zdravih kontrolnih osoba i RER-AML, BAT-25 i BAT-26 bili su kvazi-monomorfni, a BAT-40 polimorfan. Od uzoraka RER+ AML, 0 od 16 je imalo [[mikrosatelit]]sku nestabilnost (MSI) pri BAT-25, 0 od 16 je imalo MSI pri BAT-26, a tri od 16 su imala MSI pri BAT-40. Zaključujemo da su mikrosateliti BAT-25, BAT-26 i BAT-40 neosjetljivi na RER+ AML. Potrebna su daljnja istraživanja kako bi se odredio konsenzusni panel osjetljivih mikrosatelita za upotrebu u AML. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Onkologija]] e9vgxtj9zu4i0rihiqhomlizy0lh829 10 536307 3915147 2026-07-29T08:16:22Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Arisa | ime_ekipe = Aris FC | ime_ekipe_genitiv = Arisa | lista_trenera = Spisak trenera Arisa | bgcolor = gold | textcolor = black | bordercolor = black | lista = <div> * [[Grigoris Vlachopoulos|Vlachopoulos]] (1914–1918) * [[Kostas Vikelidis|Ko. Vikelidis]] (1922–1927) * [[Thomas Kessler (nogometni trener)|Kessler]] (1927–1929) * Valère de Besveconny|De Bes... 3915147 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Arisa | ime_ekipe = Aris FC | ime_ekipe_genitiv = Arisa | lista_trenera = Spisak trenera Arisa | bgcolor = gold | textcolor = black | bordercolor = black | lista = <div> * [[Grigoris Vlachopoulos|Vlachopoulos]] (1914–1918) * [[Kostas Vikelidis|Ko. Vikelidis]] (1922–1927) * [[Thomas Kessler (nogometni trener)|Kessler]] (1927–1929) * [[Valère de Besveconny|De Besveconny]] (1929–1932) * [[Kostas Vikelidis|Ko. Vikelidis]] (1932) * [[Gyula Antal|Antal]] (1932–1934) * [[Kostas Vikelidis|Ko. Vikelidis]] (1934–1940) * [[Dionisis Kaltekis|Kaltekis]] (1945–1949) * [[Iakobos Giakoumis|Giakoumis]] (1949–1950) * [[Nikolaos Angelakis|Angelakis]] (1950–1953) * [[Kiril Simonovski|Simonovski]] (1955) * [[Ernst Netuka|Netuka]] (1955) * [[Jane Janevski|Janevski]] (1955) * [[Aleksandar Petrović (nogometaš, 1914)|Petrović]] (1955) * [[Mladen Kašanin|Kašanin]] (1956) * [[Ivan Stevović|Stevović]] (1956–1957) * [[Kleanthis Vikelidis|Kl. Vikelidis]] (1957) * [[Ivan Stevović|Stevović]] (1957–1958) * [[Dionisis Kaltekis|Kaltekis]] (1958) * [[Carl Panagl|Panagl]] (1958) * [[Kleanthis Vikelidis|Kl. Vikelidis]] (1958–1959) * [[Svetislav Glišović|Glišović]] (1959–1961) * [[Kleanthis Vikelidis|Kl. Vikelidis]] (1961) * [[Kostas Velliadis|Velliadis]] (1961) * [[Ljubiša Spajić|Spajić]] (1961–1962) * [[Vasilis Grigoriadis|Grigoriadis]] (1962) * [[Ettore Trevisan|Trevisan]] (1962) * [[Bela Palfi|Palfi]] (1962–1966) * [[Svetislav Glišović|Glišović]] (1966–1967) * [[Severiano Correia|Correia]] (1967–1969) * [[Nikolaos Angelakis|Angelakis]] (1969) * [[Milovan Ćirić|Ćirić]] (1969–1970) * [[Michalis Baltatzis|Baltatzis]] (1970) * [[Milovan Ćirić|Ćirić]] (1970–1971) * [[Les Allen|Allen]] (1971) * [[Wilf McGuinness|McGuinness]] (1971–1973) * [[Branko Stanković|Stanković]] (1973–1975) * [[Alketas Panagoulias|Panagoulias]] (1975) * [[Dobromir Žečev|Žečev]] (1975–1976) * [[Alketas Panagoulias|Panagoulias]] (1976–1977) * [[Carl-Heinz Rühl|Rühl]] (1977–1978) * [[Panagiotis Patsidis|Patsidis]] (1977) * [[Milovan Ćirić|Ćirić]] (1978–1979) * [[José Sasía|Sasía]] (1979–1980) * [[Frank Blunstone|Blunstone]] (1980) * [[Michal Vičan|Vičan]] (1980–1981) * [[Hristos Nalbantis|Nalbantis]] (1981) * [[Dettmar Cramer|Cramer]] (1981–1982) * [[Antonis Georgiadis|Georgiadis]] (1982–1984) * [[Thijs Libregts|Libregts]] (1984–1986) * [[Gojko Zec|Zec]] (1986–1987) * [[Gerhard Prokop|Prokop]] (1987–1988) * [[Alketas Panagoulias|Panagoulias]] (1988–1990) * [[Jacek Gmoch|Gmoch]] (1990–1991) * [[Ivan Vucov|Vucov]] (1991–1992) * [[Giorgos Foiros|Foiros]] (1992–1996) * [[Jozef Jarabinský|Jarabinský]] (1996) * [[Stavros Diamantopoulos|Diamantopoulos]] (1996–1997) * [[Georgios Semertzidis|Semertzidis]] i [[Giorgos Pantziaras|Pantziaras]] (1997) * [[Juan Ramón Rocha|Rocha]] (1997) * [[Giorgos Foiros|Foiros]] (1997–1998) * [[Georgios Paraschos|Paraschos]] (1998) * [[Alketas Panagoulias|Panagoulias]] (1998–1999) * [[Ilija Petković|Petković]] (1999–2000) * [[Giannis Michalitsos|Michalitsos]] i [[Georgios Semertzidis|Semertzidis]] (2000) * [[Babis Tennes|Tennes]] (2000–2001) * [[Henri Michel|Michel]] (2001) * [[Richard Tardy|Tardy]] (2001) * [[Bernd Krauss|Krauss]] (2001–2002) * [[Giorgos Foiros|Foiros]] (2002–2003) * [[Giorgos Pantziaras|Pantziaras]] (2003) * [[Ole Skouboe|Skouboe]] (2003) * [[Makis Katsavakis|Katsavakis]] (2003–2004) * [[Georgios Chatzaras|Chatzaras]] (2004–2005) * [[Martti Kuusela|Kuusela]] (2005) * [[Nikos Anastopoulos|Anastopoulos]] (2005–2006) * [[Guillermo Hoyos|Hoyos]] (2006–2007) * [[Quique Hernández|Hernández]] (2007) * [[Juan Carlos Oliva|Oliva]] (2007) * [[Dušan Bajević|Bajević]] (2007–2008) * [[Quique Hernández|Hernández]] (2008–2009) * [[Mazinho]] (2009) * [[Dimitrios Bougiouklis|Bougiouklis]] (2009) * [[Héctor Cúper|Cúper]] (2009–2011) * [[Sakis Tsiolis|Tsiolis]] (2011) * [[Michał Probierz|Probierz]] (2011–2012) * [[Manuel Machado (nogometni trener)|Machado]] (2012) * [[Makis Katsavakis|Katsavakis]] (2012) * [[Lucas Alcaraz|Alcaraz]] (2012–2013) * [[Soulis Papadopoulos|Papadopoulos]] (2013) * [[Giannis Chatzinikolaou|Chatzinikolaou]] (2013) * [[Zoran Milinković (nogometaš)|Milinković]] (2013) * [[Soulis Papadopoulos|Papadopoulos]] (2013–2014) * [[Giorgos Foiros|Foiros]] (2014) * [[Dimitris Kalaitzidis|Kalaitzidis]] (2014) * [[Paulo Campos (nogometni trener)|Campos]] (2014–2015) * [[Siniša Dobrašinović|Dobrašinović]] (2015) * [[Dimitris Kalaitzidis|Kalaitzidis]] (2015) * [[Nikos Anastopoulos|Anastopoulos]] (2015–2017) * [[Nikos Kostenoglou|Kostenoglou]] (2017) * [[Dimitrios Spanos|Spanos]] (2017–2018) * [[Paco Herrera|Herrera]] (2018) * [[Savvas Pantelidis|Pantelidis]] (2018–2019) * [[Michael Oenning|Oenning]] (2019–2020) * [[Akis Mantzios|Mantzios]] (2020–2022) * [[Germán Burgos|Burgos]] (2022) * [[Alan Pardew|Pardew]] (2022–2023) * [[Apostolos Terzis|Terzis]] (2023) * [[Akis Mantzios|Mantzios]] (2023–2024) * [[Marinos Ouzounidis|Ouzounidis]] (2024–2025) * [[Manolo Jiménez (nogometaš, 1964)|Jiménez]] (2025–2026) * [[Michalis Grigoriou|Grigoriou]] (2026–) |ispod = (p) = privremeni </div> }} <noinclude> [[Kategorija:Aris FC|Treneri]] [[Kategorija:Treneri Arisa|* ]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere grčkih nogometnih klubova|Aris]] </noinclude> tsrl71gwos632ncvyn26cq8vle3fehw 14 536308 3915148 2026-07-29T08:19:55Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Commonscat|Coaches of Aris FC}} [[Kategorija:Aris FC|Treneri]] [[Kategorija:Nogometni treneri u Grčkoj po klubovima|Aris]] 3915148 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Coaches of Aris FC}} [[Kategorija:Aris FC|Treneri]] [[Kategorija:Nogometni treneri u Grčkoj po klubovima|Aris]] 2r1zti2swm7lmtnc11f0j23t8b6rhte 14 536309 3915149 2026-07-29T08:21:37Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Commonscat|Aris FC}} {{Kategorija|Aris FC}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Grčkoj|Aris]] [[Kategorija:Sport u Solunu|Aris FC]] 3915149 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Aris FC}} {{Kategorija|Aris FC}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Grčkoj|Aris]] [[Kategorija:Sport u Solunu|Aris FC]] 2id9czv16hn6khdkpp82hto29f67rpp 3 536310 3915151 2026-07-29T08:26:11Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3915151 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 10 536311 3915152 2026-07-29T08:27:19Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: <includeonly>{{#invoke:Infobox|main | bodyclass = vcard | title = {{{naziv|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}} | titleclass = fn org | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{slika|{{{image|}}}}}}|size={{{širina_slike|{{{image_size|260px}}}}}}|alt={{{opis_slike|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{opis_slike|{{{caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{amblem_institucije|{{{logo_institucije|}}}}}}|size={{{širina_amb... 3915152 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Infobox|main | bodyclass = vcard | title = {{{naziv|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}} | titleclass = fn org | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{slika|{{{image|}}}}}}|size={{{širina_slike|{{{image_size|260px}}}}}}|alt={{{opis_slike|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{opis_slike|{{{caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{amblem_institucije|{{{logo_institucije|}}}}}}|size={{{širina_amblema_institucije|100px}}}|alt={{{opis_amblema_institucije|}}}} | caption2 = {{{opis_amblema_institucije|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{amblem|{{{logo|}}}}}}|size={{{širina_amblema|120px}}}|alt={{{opis_amblema|}}}} | caption3 = {{{opis_amblema|}}} | header1 = {{#if:{{{osnovana|}}}{{{rasformirana|}}}{{{država|}}}{{{pripadnost|}}}{{{grana|}}}{{{sjedište|}}}{{{baza|}}}{{{moto|}}}|Osnovni podaci}} | label2 = Osnovana | data2 = {{{osnovana|}}} | label3 = Rasformirana | data3 = {{{rasformirana|}}} | label4 = Država | data4 = {{{država|}}} | label5 = Pripadnost | data5 = {{{pripadnost|}}} | label6 = Nadležna služba | data6 = {{{grana|{{{služba|}}}}}} | label7 = Tip jedinice | data7 = {{{tip|}}} | label8 = Sjedište / Baza | data8 = {{{sjedište|{{{baza|}}}}}} | label9 = Moto | data9 = {{{moto|}}} | header10 = {{#if:{{{uloga|}}}{{{specijalizacija|}}}{{{oprema|}}}{{{letjelice|}}}{{{vozila|}}}|Operativni detalji}} | label11 = Primarna uloga | data11 = {{{uloga|{{{specijalizacija|}}}}}} | label12 = Naoružanje i oprema | data12 = {{{oprema|}}} | label13 = Flota / Letjelice | data13 = {{{letjelice|}}} | label14 = Vozila | data14 = {{{vozila|}}} | header15 = {{#if:{{{komandant|}}}{{{komandanti|}}}{{{rukovodstvo|}}}{{{brojnost|}}}{{{članovi|}}}{{{sastav|}}}|Organizacija i kadar}} | label16 = Komandant / Rukovodilac | data16 = {{{komandant|{{{komandanti|{{{rukovodstvo|}}}}}}}}} | label17 = Ljudstvo / Brojnost | data17 = {{{brojnost|{{{ljudstvo|}}}}}} | label18 = Sastav / Osoblje | data18 = {{{članovi|{{{sastav|}}}}}} | label19 = Službena stranica | data19 = {{{web_stranica|{{{website|}}}}}} }}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> p5iu3t8s9fir5z4vvlovvoc2bu81e8a 10 536312 3915153 2026-07-29T08:27:37Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: <noinclude>{{Dokumentacija info}}</noinclude> <!-- MOLIMO DA KATEGORIJE DODAJETE NA DNU OVE STRANICE --> <!-- Dokumentacija --> == Korištenje == Ovaj šablon se koristi za prikaz standardizirane infokutije o policijskim i zrakoplovno-policijskim jedinicama. Omogućava prikaz amblema krovne institucije (npr. MUP KS), kao i posebnog amblema same jedinice. Kopirajte prazan kôd ispod u članak i popunite polja koja su relevantna. Nepopunjena polja neće biti prikazana u člank... 3915153 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Dokumentacija info}}</noinclude> <!-- MOLIMO DA KATEGORIJE DODAJETE NA DNU OVE STRANICE --> <!-- Dokumentacija --> == Korištenje == Ovaj šablon se koristi za prikaz standardizirane infokutije o policijskim i zrakoplovno-policijskim jedinicama. Omogućava prikaz amblema krovne institucije (npr. MUP KS), kao i posebnog amblema same jedinice. Kopirajte prazan kôd ispod u članak i popunite polja koja su relevantna. Nepopunjena polja neće biti prikazana u članku. == Kôd == <pre> {{Infokutija policijska jedinica | naziv = | slika = | opis_slike = | amblem_institucije = | opis_amblema_institucije= | amblem = | opis_amblema = | osnovana = | rasformirana = | država = | pripadnost = | grana = | tip = | sjedište = | moto = | uloga = | oprema = | letjelice = | vozila = | komandant = | brojnost = | sastav = | web_stranica = }} </pre> === Parametri === * **naziv**: Naziv jedinice (ako se ostavi prazno, automatski se koristi naslov stranice). * **slika**: Naziv datoteke fotografije (npr. `Primjer.jpg`). * **opis_slike**: Kratak opis fotografije. * **amblem_institucije**: Naziv datoteke logotipa krovne institucije (npr. MUP KS ili Kanton Sarajevo). * **opis_amblema_institucije**: Opis logotipa krovne institucije. * **amblem**: Naziv datoteke amblema/znaka same jedinice. * **opis_amblema**: Opis amblema jedinice. * **osnovana**: Godina ili datum osnivanja. * **rasformirana**: Datum gašenja (ako jedinica više ne postoji). * **država**: Država kojoj jedinica pripada (npr. `{{Zastava|Bosna i Hercegovina}}`). * **pripadnost**: Krovno ministarstvo ili organizacija. * **grana**: Služba ili uprava u čijem je sastavu jedinica (npr. Uprava policije). * **tip**: Vrsta jedinice (npr. Specijalna jedinica, Zrakoplovna jedinica). * **sjedište**: Lokacija ili baza u kojoj je jedinica stacionirana. * **moto**: Zvanični moto jedinice. * **uloga**: Glavne operativne dužnosti i zadaci. * **oprema**: Naoružanje i specijalna taktička oprema. * **letjelice**: Zračni resursi i helikopteri kojima jedinica raspolaže. * **vozila**: Kopnena i oklopna vozila. * **komandant**: Rukovodilac ili vođa projektnog tima. * **brojnost**: Ukupan broj pripadnika/ljudstva. * **sastav**: Imenski ili stručni sastav osoblja (piloti, tehničari, specijalci). * **web_stranica**: Službena internet stranica (koristiti šablon `{{URL|...}}`). === Primjer === ```wikitext {{Infokutija policijska jedinica | naziv = Helikopterska jedinica MUP-a Kantona Sarajevo | slika = | opis_slike = Subaru Bell 412EPX MUP-a KS | amblem_institucije = Coat of arms of Sarajevo Canton.svg | opis_amblema_institucije = Grb Kantona Sarajevo / MUP KS | amblem = | opis_amblema = Amblem Helikopterske jedinice | osnovana = 2019. (inicijativa) / 2023. (kadar) | država = {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | pripadnost = [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|MUP Kantona Sarajevo]] | grana = Uprava policije | tip = Zrakoplovna policijska jedinica / Zaštita i spašavanje | sjedište = [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]] | uloga = * Transport specijalnih jedinica * Nadzor saobraćaja i javnih skupova * Traganje i spašavanje (SAR) * HEMS i gašenje požara | letjelice = 1× [[Subaru Bell 412EPX]] | komandant = Omer Kulić (vođa projekta) | sastav = * Piloti: A. Salihagić, F. Brčić, A. Bajrović, K. Habibović * Tehničari: E. Lokvančić, A. Karić | web_stranica = {{URL|mup.ks.gov.ba}} }} mopnia26qmmn4zdkkwfhbhxf0x47tl9 3 536313 3915154 2026-07-29T08:29:06Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3915154 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 3 536314 3915155 2026-07-29T08:30:59Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3915155 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 3 536315 3915156 2026-07-29T08:31:55Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3915156 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 0 536316 3915158 2026-07-29T08:33:55Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Pasteurov efekat]] na [[Pasteurov efekt]] 3915158 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Pasteurov efekt]] 0g2plx0asrtj2ngss4mxb212wg2uq07 10 536317 3915164 2026-07-29T09:47:35Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Omonije | ime_ekipe = Omonia FC | ime_ekipe_genitiv = Omonije | bgcolor = #007942 | textcolor = white | bordercolor = white | lista = <div> * [[Dikran Missirian|Misirian]] (1948–1952) * [[John Johnson (nogometni trener)|Johnson]] (1952–1953) * [[Pambos Avraamidis|Avraamidis]] (1953–1955) * [[Hans Hungehuisen|Hungehuisen]] (1955–1957) * [[Karl Vogler|Vogler]] (1957... 3915164 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Omonije | ime_ekipe = Omonia FC | ime_ekipe_genitiv = Omonije | bgcolor = #007942 | textcolor = white | bordercolor = white | lista = <div> * [[Dikran Missirian|Misirian]] (1948–1952) * [[John Johnson (nogometni trener)|Johnson]] (1952–1953) * [[Pambos Avraamidis|Avraamidis]] (1953–1955) * [[Hans Hungehuisen|Hungehuisen]] (1955–1957) * [[Karl Vogler|Vogler]] (1957–1959) * [[Eli Fuchs|Fuchs]] (1959–1960) * [[Nako Čakmakov|Čakmakov]] (1960–1962) * [[András Turay|Turay]] (1962–1963) * [[Stojan Petrov (nogometaš)|Petrov]] (1963–1964) * [[Andreas Keremezos|Keremezos]] (1964–1965) * [[Georgi Pačedžiev|Pačedžiev]] (1965–1966) * [[Igor Neto|Neto]] (1966–1967) * [[Georgi Berkov|Berkov]] (1967–1968) * [[Georgi Pačedžiev|Pačedžiev]] (1968–1970) * [[Krstjo Čakarov|Čakarov]] (1970–1971) * [[Dobromir Taškov|Taškov]] (1971–1972) * [[Vasil Spasov (nogometaš)|Spasov]] (1972–1974) * [[Andreas Constantinou|Constantinou]] (1974–1975) * [[Cvetan Ilčev|Ilčev]] (1975–1976) * [[Gavril Stojanov|Stojanov]] (1976–1977) * [[Petar Argirov|Argirov]] (1977–1979) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1979–1980) * [[Vasil Spasov (nogometaš)|Spasov]] (1980–1982) * [[Dobromir Taškov|Taškov]] (1982–1983) * [[Atanas Dramov|Dramov]] (1983–1985) * [[Janko Dinkov|Dinkov]] (1985–1986) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1986–1989) * [[Božil Kolev|B. Kolev]] (1989–1990) * [[Helmut Senekowitsch|Senekowitsch]] (1990–1991) * [[Graziano Zakarel|Zakarel]] (1991–1992) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1992–1994) * [[Gerhard Prokop|Prokop]] (1994–1996) * [[Walter Skocik|Skocik]] (1995–1996) * [[Angel Kolev|A. Kolev]] (1996–1997) * [[Andreas Michaelides|Michaelides]] (1997–1999) * [[Dušan Galis|Galis]] (1999) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1999–2000) * [[Asparuh Nikodimov|Nikodimov]] (2000) * [[Arie Haan|Haan]] (2000) * [[Henk Houwaart|Houwaart]] (2000–2001) * [[Andreas Mouskallis|Mouskallis]] (2002) * [[Toni Savevski|Savevski]] (2002–2004) * [[Franciszek Smuda|Smuda]] (2004) * [[Henk Houwaart|Houwaart]] (2004–2005) * [[Ioan Andone|Andone]] (2005–2007) * [[Dragan Okuka|Okuka]] (2007) * [[Giannis Mantzourakis|Mantzourakis]] (2007) * [[Giorgos Savvidis|Savvidis]] (2007–2008) * [[Nedim Tutić|Tutić]] (2008–2009) * [[Takis Lemonis|Lemonis]] (2009–2010) * [[Dušan Bajević|Bajević]] (2010–2011) * [[Neophytos Larkou|Larkou]] (2011–2012) * [[Toni Savevski|Savevski]] (2012–2013) * [[Miguel Ángel Lotina|Lotina]] (2013–2014) * [[Kostas Kaiafas|Kaiafas]] (2014–2015) * [[Vladan Milojević|Milojević]] (2015–2016) * [[John Carver (nogometaš)|Carver]] (2016–2017) * [[Akis Ioakim|Ioakim]]^p (2017) * [[Pambos Christodoulou|Christodoulou]] (2017) * [[Ivajlo Petev|Petev]] (2017–2018) * [[Jesper Fredberg|Fredberg]]^p (2018) * [[Juan Carlos Oliva|Oliva]] (2018) * [[Giannis Anastasiou|Anastasiou]] (2018–2019) * [[Henning Berg|Berg]] (2019–2022) * [[Neil Lennon|Lennon]] (2022) * [[Yannick Ferrera|Ferrera]] (2022–2023) * [[Sofronis Avgousti|Avgousti]] (2023–2024) * [[Kjetil Rekdal|Rekdal]] (2024) * [[Giannis Anastasiou|Anastasiou]] (2024) * [[Valdas Dambrauskas|Dambrauskas]] (2024) * [[Giannis Anastasiou|Anastasiou]]^p (2024–2025) * [[Henning Berg|Berg]] (2025–) |ispod = (p) = privremeni </div> }} <noinclude> [[Kategorija:Omonia FC|Treneri]] [[Kategorija:Treneri Omonije|* ]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere kiparskih nogometnih klubova|Omonia]] </noinclude> 7r7hkrqm9m35zabi7rcydmnk2ry285n 3915165 3915164 2026-07-29T09:48:55Z KWiki 9400 3915165 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Omonije | ime_ekipe = AC Omonia | ime_ekipe_genitiv = Omonije | bgcolor = #007942 | textcolor = white | bordercolor = white | lista = <div> * [[Dikran Missirian|Misirian]] (1948–1952) * [[John Johnson (nogometni trener)|Johnson]] (1952–1953) * [[Pambos Avraamidis|Avraamidis]] (1953–1955) * [[Hans Hungehuisen|Hungehuisen]] (1955–1957) * [[Karl Vogler|Vogler]] (1957–1959) * [[Eli Fuchs|Fuchs]] (1959–1960) * [[Nako Čakmakov|Čakmakov]] (1960–1962) * [[András Turay|Turay]] (1962–1963) * [[Stojan Petrov (nogometaš)|Petrov]] (1963–1964) * [[Andreas Keremezos|Keremezos]] (1964–1965) * [[Georgi Pačedžiev|Pačedžiev]] (1965–1966) * [[Igor Neto|Neto]] (1966–1967) * [[Georgi Berkov|Berkov]] (1967–1968) * [[Georgi Pačedžiev|Pačedžiev]] (1968–1970) * [[Krstjo Čakarov|Čakarov]] (1970–1971) * [[Dobromir Taškov|Taškov]] (1971–1972) * [[Vasil Spasov (nogometaš)|Spasov]] (1972–1974) * [[Andreas Constantinou|Constantinou]] (1974–1975) * [[Cvetan Ilčev|Ilčev]] (1975–1976) * [[Gavril Stojanov|Stojanov]] (1976–1977) * [[Petar Argirov|Argirov]] (1977–1979) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1979–1980) * [[Vasil Spasov (nogometaš)|Spasov]] (1980–1982) * [[Dobromir Taškov|Taškov]] (1982–1983) * [[Atanas Dramov|Dramov]] (1983–1985) * [[Janko Dinkov|Dinkov]] (1985–1986) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1986–1989) * [[Božil Kolev|B. Kolev]] (1989–1990) * [[Helmut Senekowitsch|Senekowitsch]] (1990–1991) * [[Graziano Zakarel|Zakarel]] (1991–1992) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1992–1994) * [[Gerhard Prokop|Prokop]] (1994–1996) * [[Walter Skocik|Skocik]] (1995–1996) * [[Angel Kolev|A. Kolev]] (1996–1997) * [[Andreas Michaelides|Michaelides]] (1997–1999) * [[Dušan Galis|Galis]] (1999) * [[Jončo Arsov|Arsov]] (1999–2000) * [[Asparuh Nikodimov|Nikodimov]] (2000) * [[Arie Haan|Haan]] (2000) * [[Henk Houwaart|Houwaart]] (2000–2001) * [[Andreas Mouskallis|Mouskallis]] (2002) * [[Toni Savevski|Savevski]] (2002–2004) * [[Franciszek Smuda|Smuda]] (2004) * [[Henk Houwaart|Houwaart]] (2004–2005) * [[Ioan Andone|Andone]] (2005–2007) * [[Dragan Okuka|Okuka]] (2007) * [[Giannis Mantzourakis|Mantzourakis]] (2007) * [[Giorgos Savvidis|Savvidis]] (2007–2008) * [[Nedim Tutić|Tutić]] (2008–2009) * [[Takis Lemonis|Lemonis]] (2009–2010) * [[Dušan Bajević|Bajević]] (2010–2011) * [[Neophytos Larkou|Larkou]] (2011–2012) * [[Toni Savevski|Savevski]] (2012–2013) * [[Miguel Ángel Lotina|Lotina]] (2013–2014) * [[Kostas Kaiafas|Kaiafas]] (2014–2015) * [[Vladan Milojević|Milojević]] (2015–2016) * [[John Carver (nogometaš)|Carver]] (2016–2017) * [[Akis Ioakim|Ioakim]]^p (2017) * [[Pambos Christodoulou|Christodoulou]] (2017) * [[Ivajlo Petev|Petev]] (2017–2018) * [[Jesper Fredberg|Fredberg]]^p (2018) * [[Juan Carlos Oliva|Oliva]] (2018) * [[Giannis Anastasiou|Anastasiou]] (2018–2019) * [[Henning Berg|Berg]] (2019–2022) * [[Neil Lennon|Lennon]] (2022) * [[Yannick Ferrera|Ferrera]] (2022–2023) * [[Sofronis Avgousti|Avgousti]] (2023–2024) * [[Kjetil Rekdal|Rekdal]] (2024) * [[Giannis Anastasiou|Anastasiou]] (2024) * [[Valdas Dambrauskas|Dambrauskas]] (2024) * [[Giannis Anastasiou|Anastasiou]]^p (2024–2025) * [[Henning Berg|Berg]] (2025–) |ispod = (p) = privremeni </div> }} <noinclude> [[Kategorija:AC Omonia|Treneri]] [[Kategorija:Treneri Omonije|* ]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere kiparskih nogometnih klubova|Omonia]] </noinclude> tp5q5z1gkbzvn7m0bc4j2fm4evqnsh7 14 536318 3915166 2026-07-29T09:51:42Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Commonscat|A.C. Omonia Nicosia}} {{Kategorija|AC Omonia}} [[Kategorija:Nogometni klubovi na Kipru|Omonia]] [[Kategorija:Sport u Nikoziji|AC Omonia]] 3915166 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|A.C. Omonia Nicosia}} {{Kategorija|AC Omonia}} [[Kategorija:Nogometni klubovi na Kipru|Omonia]] [[Kategorija:Sport u Nikoziji|AC Omonia]] 924d8y39zh32zz0eomxu8yvdwa2f0a4 14 536319 3915169 2026-07-29T09:54:36Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Commonscat|Sports in Nicosia}} [[Kategorija:Nikozija|Sport]] [[Kategorija:Sport na Kipru po gradovima|Nikozija]] 3915169 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Nicosia}} [[Kategorija:Nikozija|Sport]] [[Kategorija:Sport na Kipru po gradovima|Nikozija]] ajsdt1r99p71zpj9ey7kt6w6ms0jsj6 14 536320 3915170 2026-07-29T09:56:53Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Commonscat|Nicosia}} {{Kategorija|Nikozija}} [[Kategorija:Gradovi na Kipru|Nikozija]] [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država|Nikozija]] 3915170 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Nicosia}} {{Kategorija|Nikozija}} [[Kategorija:Gradovi na Kipru|Nikozija]] [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država|Nikozija]] b9x5cvf2mlfgm6utrnpvz6tz57ynzt9 14 536321 3915174 2026-07-29T10:04:33Z KWiki 9400 Nova stranica: {{commonscat|Sports in Cyprus by city}} [[Kategorija:Sport na Kipru|*Gradovi]] [[Kategorija:Sport po državama i gradovima|Kipar]] [[Kategorija:Kategorije po gradovima na Kipru|Sport]] 3915174 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Sports in Cyprus by city}} [[Kategorija:Sport na Kipru|*Gradovi]] [[Kategorija:Sport po državama i gradovima|Kipar]] [[Kategorija:Kategorije po gradovima na Kipru|Sport]] sp03dhqo6ndralugpja2128lurqpeun 3915178 3915174 2026-07-29T10:09:43Z KWiki 9400 3915178 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} {{commonscat|Sports in Cyprus by city}} [[Kategorija:Sport na Kipru|*Gradovi]] [[Kategorija:Sport po državama i gradovima|Kipar]] [[Kategorija:Kategorije po gradovima na Kipru|Sport]] 9zz9u71slwlfpg6rhhzx6m2eo95adpt 14 536322 3915176 2026-07-29T10:07:21Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} {{commonscat|Categories of Cyprus by city}} [[Kategorija:Kipar|*Kategorije po gradovima]] 3915176 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} {{commonscat|Categories of Cyprus by city}} [[Kategorija:Kipar|*Kategorije po gradovima]] j3zalayxjz6o2ts7j7on0rxghvdu847 3 536323 3915184 2026-07-29T10:55:23Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3915184 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 0 536324 3915185 2026-07-29T10:56:07Z Vratiosevalter 174471 Novi članak: Crkva sv. Luke Evanđelista; izrada i proširenje prema dostupnim izvorima, dodana infokutija, koordinate i reference. 3915185 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Crkva sv. Luke Evanđelista | slika = | opis_slike = Župna crkva sv. Luke Evanđelista na Alipašinom Polju | geografska_širina = 43.840723 | geografska_dužina = 18.349305 | vrsta_karte = Sarajevo | opis_karte = Lokacija crkve sv. Luke Evanđelista u Sarajevu | lokacija = Bosanska bb, [[Sarajevo]] 71000 | religijska_pripadnost = [[Katolička crkva]] | općina = [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | administracija = [[Vrhbosanska nadbiskupija]] | organizacijski_status = Župa | funkcijski_status = Župna crkva | zaštitnik = [[Sveti Luka|sv. Luka Evanđelist]] | arhitektonski_tip = Crkva | arhitektonski_stil = Moderna arhitektura | godina_dovršetka = 2021. }} '''Crkva sv. Luke Evanđelista''' je [[Katolička crkva|katolička]] [[župna crkva]] u naselju [[Alipašino Polje]], na području općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pripada Sarajevskom dekanatu [[Vrhbosanska nadbiskupija|Vrhbosanske nadbiskupije]]. Župa je posvećena [[Sveti Luka|sv. Luki Evanđelistu]] i, prema navodima Katoličkog tjednika, jedina je župa u Vrhbosanskoj nadbiskupiji posvećena ovom svetitelju.<ref name="Nedjelja2023">{{cite web |url=https://www.nedjelja.ba/hr/vijesti/bih/patron-jedine-zupe-sv-luke-u-vrhbosanskoj-nadbiskupiji/31065 |title=Patron jedine župe Sv. Luke u Vrhbosanskoj nadbiskupiji |website=Nedjelja.ba |publisher=Katolički tjednik |date=2023-10-18 |access-date=2026-02-18 }}</ref> Izgradnja crkvenog kompleksa započela je 1998. godine, a objekt je nakon višegodišnjih građevinskih radova i uređenja dovršen završetkom postavljanja vanjske termoizolacijske fasade krajem 2021. godine.<ref name="Nedjelja2021">{{cite web |url=https://www.nedjelja.ba/hr/vijesti/bih/crkva-sv-luke-evandelista-do-bozica-u-punom-sjaju/22382 |title=Crkva Sv. Luke Evanđelista do Božića u punom sjaju |website=Nedjelja.ba |publisher=Katolički tjednik |date=2021-09-28 |access-date=2026-02-18 }}</ref> == Historija == === Osnivanje župe i ratni period === Inicijativa za osnivanje nove župne zajednice na području općine Novi Grad proizašla je iz potrebe za pastoralnim obuhvatanjem katoličkog stanovništva naselja [[Alipašino Polje]], [[Mojmilo]] i [[Dobrinja]], koja su intenzivno urbanizirana tokom 1970-ih i 1980-ih godina. Godine 1991. Nadbiskupski ordinarijat vrhbosanski imenovao je mons. [[Luka Tunjić|Luku Tunjića]] za ''župnika u izgradnji'', sa zadatkom organiziranja pastoralnog života i pronalaska odgovarajuće lokacije za izgradnju župne kuće i crkve. Izbijanjem [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i početkom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] 1992. godine, intenzivna vojna djelovanja i otežano kretanje stanovništva utjecali su na organizaciju vjerskog života. U takvim okolnostima sveta misa i druga liturgijska slavlja za katoličku zajednicu na području Alipašinog Polja održavali su se u podrumskom skloništu jednog od stambenih nebodera.<ref name="Nedjelja2017">{{cite web |url=https://www.nedjelja.ba/hr/iz-zivota/reportaza/prva-vrhbosanska-zupa-posvecena-luki-evandelisti/2997 |title=Prva vrhbosanska župa posvećena Luki Evanđelisti |website=Nedjelja.ba |publisher=Katolički tjednik |date=2017-12-08 |access-date=2026-02-18 }}</ref> Tokom ratnog i neposrednog poslijeratnog perioda dužnost župnika obavljao je vlč. Pero Iljkić, koji je organizirao pastoralni i liturgijski život zajednice u ratnim i poslijeratnim okolnostima. Službeni dekret o osnivanju župe pod nazivom ''Novi Grad Sarajevo'' izdat je 29. aprila 1996. godine pod brojem 513/96.<ref name="Nekros">{{cite web |url=https://www.nekros.info/vjerski-okrug/20 |title=Sarajevo-Novi Grad, župa sv. Luke evanđelista |website=Nekros.info |access-date=2026-02-18 }}</ref> Župa je posvećena sv. Luki Evanđelistu na prijedlog vrhbosanskog nadbiskupa kardinala [[Vinko Puljić|Vinka Puljića]]. Prema navodima objavljenim povodom proslave patrona župe, sv. Luka je izabran kao zaštitnik jer do tada nijedna župa u Vrhbosanskoj nadbiskupiji nije nosila njegovo ime.<ref name="Nedjelja2023"/> === Gradnja crkve === Radovi na izgradnji crkvenog kompleksa započeli su 1998. godine. U prvoj fazi izgrađena je kripta, koja je u narednim godinama služila za održavanje liturgijskih slavlja. Nakon preuzimanja upravljanja župom 2001. godine, župnik vlč. Anto Jelić pokrenuo je postupke vezane za pribavljanje potrebne urbanističke i građevinske dokumentacije. Prema dostupnim izvještajima, građevinska dozvola pribavljena je 2007. godine. Nakon dobijanja potrebne dokumentacije nastavljeni su građevinski radovi na nadzemnom dijelu objekta. Crkva je potom stavljena pod krov, dok su vanjski radovi i završno uređenje trajali još niz godina. === Završetak objekta === U septembru 2021. godine započeli su završni radovi na postavljanju vanjske termoizolacijske fasade. Radovi su završeni do Božića iste godine, čime je objekt dobio završni vanjski izgled.<ref name="Nedjelja2021"/> Prema izvještaju Katoličkog tjednika, radovi na fasadi vrijedni približno 200.000 [[Konvertibilna marka|KM]] finansirani su privatnom donacijom sarajevskog privrednika Mesuda Hrbata i njegovog sina, dok je radove izvela građevinska kompanija ''Sela d.o.o.''.<ref name="Nedjelja2021"/> Donacija je, prema istom izvoru, predstavljena kao dio ličnog zavjeta donatora i njegove podrške različitim vjerskim zajednicama u Sarajevu.<ref name="Nedjelja2021"/> == Arhitektura i umjetnički elementi == === Arhitektonske karakteristike === Crkva sv. Luke Evanđelista pripada savremenoj sakralnoj arhitekturi. Objekt je smješten u urbanističkoj cjelini Alipašinog Polja, naselja izgrađenog pretežno tokom kasnog socijalističkog perioda, koje karakteriziraju višespratne stambene zgrade i neboderi. Crkveni kompleks obuhvata središnji prostor za liturgijska slavlja i prateće pastoralne prostorije. === Vitraji === Unutrašnjost crkve ukrašena je vitrajima koji prikazuju više svetitelja i blaženika. Prema dostupnim podacima, vitraje je izradio akademski slikar Ante Mamuša. Među prikazanim svetiteljima i blaženicima nalaze se: * [[Leopold Mandić|sv. Leopold Bogdan Mandić]] * [[Ivan Merz|bl. Ivan Merz]] * [[Majka Terezija|sv. Majka Terezija]] * [[Nikola Tavelić|sv. Nikola Tavelić]] * [[Marko Križevčanin|sv. Marko Križevčanin]] * [[Ivan Pavao II.|sv. Ivan Pavao II.]] Prema dostupnim podacima, vitraj posvećen sv. Leopoldu Bogdanu Mandiću darovan je u Godini milosrđa, a darovali su ga župljani Ivan i Kata Trtanj, koji su bili i kumovi crkvenog zvona. == Župa i pastoralni život == Župa sv. Luke Evanđelista obuhvata katoličko stanovništvo na području općine Novi Grad Sarajevo. Na području župe nalazi se i [[Nadbiskupijski centar za pastoral mladih Ivan Pavao II.|Nadbiskupijski centar za pastoral mladih ''Ivan Pavao II.'']], institucija Vrhbosanske nadbiskupije posvećena radu s mladima. Broj župljana mijenjao se tokom poslijeratnog perioda. Prema izvještaju iz 2017. godine, župa je tada imala približno 2.200 vjernika.<ref name="Nedjelja2017"/> Prema izvještaju iz 2021. godine, broj vjernika procjenjivan je na približno 1.500, dok je u izvještaju povodom proslave patrona u oktobru 2023. godine navedeno da župa ima oko 1.000 vjernika raspoređenih u približno 550 obitelji.<ref name="Nedjelja2023"/> Promjene u broju vjernika povezane su sa širim demografskim kretanjima u Bosni i Hercegovini, uključujući starenje stanovništva i iseljavanje, posebno mlađih generacija. U crkvi se održavaju redovna liturgijska slavlja i druge aktivnosti župne zajednice, uključujući vjeronaučnu pouku i aktivnosti župnog hora. Godine 2021. u crkvi je održana prva mlada misa u historiji župe, koju je predvodio don Darko Kovačević.<ref name="PoreckoPulska2021">{{cite web |url=https://www.biskupija-porecko-pulska.hr/sarajevo-prva-mlada-misa-u-povijesti-zupe-u-novom-gradu/ |title=Sarajevo: Prva mlada misa u povijesti župe u Novom Gradu |website=Biskupija-porecko-pulska.hr |publisher=Porečka i Pulska biskupija |date=2021-06-25 |access-date=2026-02-18 }}</ref> == Popis župnika == Prema dostupnim podacima, župom su upravljali: * mons. [[Luka Tunjić]] (1991–1992), župnik u izgradnji * vlč. Pero Iljkić (1992–2001) * vlč. Anto Jelić (2001–2018) * vlč. Željko Vlajić (2018–2025) * vlč. Marin Babić (od 2025.)<ref name="RTVHB2025">{{cite web |url=https://rtv-hb.com/bosna-i-hercegovina/imenovanja-i-razrjesenja-svecenika-u-vrhbosanskoj-nadbiskupiji-2025 |title=Imenovanja i razrješenja svećenika u Vrhbosanskoj nadbiskupiji |website=RTV HB |date=2025-07-09 |access-date=2026-02-18 }}</ref> == Vidi još == * [[Vrhbosanska nadbiskupija]] * [[Alipašino Polje]] * [[Crkva sv. Josipa u Sarajevu]] * [[Nadbiskupijski centar za pastoral mladih Ivan Pavao II.]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske poveznice == * [https://www.nedjelja.ba Nedjelja.ba – portal Katoličkog tjednika] * [http://www.vrhbosanska-nadbiskupija.org Službena stranica Vrhbosanske nadbiskupije] {{DEFAULTSORT:Luka Evanđelista, Crkva sv.}} [[Kategorija:Crkve u Sarajevu]] [[Kategorija:Novi Grad (Sarajevo)]] [[Kategorija:Katoličke crkve u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vrhbosanska nadbiskupija]] 03b9hh803nff8wbjury69a2feysrgx2 14 536325 3915191 2026-07-29T11:58:50Z KWiki 9400 Nova stranica: [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere nogometnih klubova po državama|Kipar]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za nogomet na Kipru|Treneri]] 3915191 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere nogometnih klubova po državama|Kipar]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za nogomet na Kipru|Treneri]] 0lc34s2e879vqaoerg5vrv2f47eynvu