Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Sarajevo 0 35 3915727 3895070 2026-08-01T12:10:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915727 wikitext text/x-wiki {{Drugo_značenje|Sarajevo (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Sarajevo | službeni_naziv = Grad Sarajevo | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/4/2/4 | image1 = Sarajevo City Panorama.JPG | image2 = JesusesHearthCathedral.jpg | image3 = Sarajevo ortodox church.JPG | image4 = Sarajevo gazi husrev bey mausoleum IMG 1279.JPG | image5 = Sebilj, Sarajevo.jpg | image6 = Latin Bridge 02 (22757259615).jpg | image7 = Academy of fine art and Festina lente.jpg | image8 = Sarajevo City Hall 01.jpg | image9 = National Museum of BiH Aerial.JPG | image10 = Vječna vatra, Sarajevo (by Pudelek).JPG }} | slika_opis = Od vrha, s lijeva na desno: Pogled na Sarajevo s [[Bijela tabija|Bijele tabije]], [[Katedrala Srca Isusova]], [[Saborna crkva u Sarajevu]], [[Gazi Husrev-begovo turbe]], [[Sebilj]], [[Latinska ćuprija]] na [[Miljacka|Miljacki]], [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademija likovnih umjetnosti]], [[Sarajevska vijećnica|Vijećnica]], [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej]], [[Vječna vatra]] | slike_veličina = | slika_zastava = Flag of Sarajevo.svg | slika_grb = Coat of arms of Sarajevo.svg | nadimak = Jerusalem Evrope,<ref name="In Europe's Jerusalem">{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=21006|title=In Europe's Jerusalem|website=catholicculture.org|publisher=Catholic World News|first=Josip|last=Stilinović|date=3. 1. 2002|access-date=24. 9. 2015|quote=The city's principal mosques are the Gazi Husrev-Bey's Mosque, or Begova Džamija (1530), and the Mosque of Ali Pasha (1560–61)|language=en}}</ref> Jerusalem Balkana<ref name="google27">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AxxBPfEk3_0C&q=Sarajevo#v=snippet&q=Sarajevo&f=false|title=The Jews and their Future: A Conversation on Judaism and Jewish Identities|first1=Esther|last1=Benbassa|first2=Jean-Christophe|last2=Attias|year=2004|location=London|publisher=Zed Books|page=27|isbn=1-84277-391-7}}</ref> | moto = | koordinate = {{coord|43|51|22.8|N|18|24|47.6|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Kanton Sarajevo]] | općina = [[Centar (Sarajevo)|Centar]]<br />[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]]<br />[[Novo Sarajevo]]<br />[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] | osnovan = 1461. | osnivač = [[Isa-beg Ishaković]] | gradonačelnik = [[Samir Avdić]] | gradonačelnik_stranka = [[Narod i pravda|NiP]] | površina_ukupno = 141.5 | površina_urban = 489 | površina_metro = 3350 | nadmorska_visina = 550 | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = 275524 | stanovništvo_urban = 405930 | stanovništvo_metro = 555210 | stanovništvo_demonim = Sarajlija, Sarajka | poštanski_broj = 71000 | pozivni_broj = (+387) 33 | veb-sajt = {{URL|https://www.sarajevo.ba/}} }} '''Sarajevo''' je [[Glavni grad|glavni]] i najveći [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], njena [[metropola]]<ref>{{cite web|title=Prostorni plan Kantona Sarajevo za period od 2003. do 2023. godine|url=http://zpr.ks.gov.ba/sites/zpr.ks.gov.ba/files/pp/Prostorni_plan/PROSTORNI%20PLAN%20%20za%20štampu.pdf|website=zpr.ks.gov.ba|publisher=Zavod za planiranje razvoja Kantona Sarajevo|access-date=24. 9. 2015|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906015449/http://zpr.ks.gov.ba/sites/zpr.ks.gov.ba/files/pp/Prostorni_plan/PROSTORNI%20PLAN%20%20za%20%C5%A1tampu.pdf|archive-date=6. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> i njen najveći urbani, kulturni, ekonomski i prometni centar. Ujedno, to je glavni grad [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i sjedište [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]]. Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu stanovništva iz 1991.]] grad je po tadašnjoj strukturi s deset općina imao 527.049, a po [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu stanovništva iz 2013.]] i trenutnoj teritorijalnoj podjeli s četiri općine 275.524. Nalazi se u središnjem dijelu jugoistočne Evrope i Balkana. Kroz grad protiče [[rijeka]] [[Miljacka]], a u neposrednoj blizini grada u općini [[Ilidža]] je i izvorište rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], s izletištem [[Vrelo Bosne|Vrelom Bosne]]. Oko grada nalaze se planine: [[Jahorina]], [[Bjelašnica]], [[Igman]], [[Treskavica]] i [[Trebević]]. Sarajevo je političko, finansijsko, socijalno i kulturno središte Bosne i Hercegovine i istaknuto središte kulture na Balkanu, s uticajem na čitavu regiju u oblasti zabave, medija, mode i umjetnosti.<ref>{{cite web|url=http://www.mediterraneanews.com/index/2011/05/sarajevo-the-economic-administrative-cultural-and-educational-center-of-bosnia-and-herzegovina/ |title=Sarajevo: The economic, administrative, cultural and educational center of Bosnia and Herzegovina |publisher=Mediterranea News |date=12. 5. 2011 |access-date=15. 7. 2021|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424230137/http://www.mediterraneanews.com/index/2011/05/sarajevo-the-economic-administrative-cultural-and-educational-center-of-bosnia-and-herzegovina/ |archive-date=24. 4. 2012 }}</ref> Regionalni je centar u obrazovanju, dom je prve balkanske institucije tercijarnog obrazovanja, islamske [[Medresa|medrese]], koja je danas dio [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web|last=Agency|first=Anadolu|title=Saraybosna'da 476 yıldır yaşayan medrese! (Sarajevo Celebrates 476 Years of its Medresa!)|url=http://www.haber7.com/balkanlar/haber/974831-saraybosnada-476-yildir-yasayan-medrese|publisher=Haber7|access-date=15. 7. 2021}}</ref> Grad je poznat po svojoj tradicionalnoj kulturnoj i religijskoj raznolikosti, s pripadnicima [[Islam u Bosni i Hercegovini|islama]], [[Pravoslavlje|pravoslavlja]], [[Katoličanstvo|katolicizma]] i [[Jevreji u Bosni i Hercegovini|judaizma]] koji tu egzistiraju stoljećima. Zbog svoje duge i bogate historije, vjerskih i kulturnih raznolikosti, Sarajevo se ponekad naziva ''Jerusalem Evrope'' ili ''Jerusalem Balkana''. Jedan je od rijetkih evropskih gradova u čijem se centru, u neposrednoj blizini, nalaze bogomolje sve tri velike monoteističke religije: [[džamija]], [[katolička crkva]], [[pravoslavna crkva]] i [[sinagoga]]. Iako su područja oko grada naseljena još od prahistorije, moderni grad nastao je kao osmanlijsko uporište u 15. vijeku. Sarajevo je tokom svoje historije nekoliko puta privuklo međunarodnu pažnju. 1885. Sarajevo je bio prvi grad u Evropi i drugi grad na svijetu koji je imao stalnu mrežu električnih tramvaja koji su saobraćali kroz grad, slijedeći u tom primjeru [[San Francisco]]. 1914. Sarajevo je bilo i mjesto [[Sarajevski atentat|atentata]] na nadvojvodu Franza Ferdinanda od strane lokalnog [[Mlada Bosna|mladobosanskog]] aktiviste [[Gavrilo Princip|Gavrila Principa]] koji je pokrenuo [[Prvi svjetski rat]], koji je također okončao austrougarsku vlast u Bosni i Hercegovini i rezultirao stvaranjem Kraljevine Jugoslavije. Kasnije, nakon Drugog svjetskog rata, uspostavljanje Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine u okviru Druge Jugoslavije dovelo je do masovnog širenja Sarajeva, tada glavnog grada republike, što je kulminiralo domaćinstvom Zimskih olimpijskih igara 1984. koje su obilježile prosperitetnu eru za grad. Međutim, početkom [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslovenskih ratova]], tokom 1.425 dana od aprila 1992. do februara 1996. godine, grad je pretrpio [[Opsada Sarajeva|najdužu opsadu glavnog grada u historiji modernog ratovanja]], tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovačkog rata]] i [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]].<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article575571.ece |title=The New Siege of Sarajevo |last=Connelly |first=Charlie |date=8. 10. 2005 |work=The Times |location=UK |access-date=15. 7. 2021 |archive-date=5. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505131350/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Sarajevo je 2011. nominovano za [[Evropski glavni grad kulture]] 2014. a 2019. je zajedno s [[Istočno Sarajevo|Istočnim Sarajevom]] bio domaćin [[Evropski zimski olimpijski festival mladih 2019.|Evropskog zimskog olimpijskog festivala mladih 2019.]]<ref>{{cite web|url=http://www.bh-news.com/en/vijest_det.php?vid=3827&r=1 |title=Nomination of Sarajevo for European Capital of Culture 2014 |publisher=BH-News.com |access-date=15. 9. 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eppgroup.eu/press/showpr.asp?prcontroldoctypeid=1&prcontrolid=10331&prcontentid=17480&prcontentlg=en |title=Sarajevo: With Sarajevo as Europe's Capital of Culture 2014 we could send an... – 12/05/2011 – EPP Group |publisher=Group of the European People's Party (Christian Democrats) in the European Parliament |access-date=15. 9. 2011 |archive-date=2. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802193159/http://www.eppgroup.eu/press/showpr.asp?prcontroldoctypeid=1&prcontrolid=10331&prcontentid=17480&prcontentlg=en |url-status=dead }}</ref> == Etimologija == Sarajevo je historijsko ime grada, koje po jednoj od teorija potiče od kovanice ''Saray Ovası'' što znači ''Dvor i polje oko dvora''. Sarajevo se ponekad naziva ''Šeher'' ([[Turski jezik|tur]]. şehir; [[Perzijski jezik|per]]. شهر ''šahr''), imenom koje je gradu dao njegov osnivač [[Isa-beg Ishaković]]. Zbog svog orijentalnog izgleda nazivano je i imenom ''Damask sjevera'', a Jevreji [[Sefardi]] su ga nazvali ''Mali Jerusalem''. [[Abdulah Škaljić]], autor rječnika "Turcizmi u srpsko-hrvatskom jeziku", u istoj knjizi navodi sljedeće: {{Citat|...Složenica je nastala po uzoru na složenice [[Smederevo]], [[Kraljevo]], [[Popovo]], [[Mirijevo]], [[Trnovo (složenica)]] itd. Turski naziv za Sarajevo je "Saray-Bosna", ali se u jednoj od najstarijih bosanskih [[vakufnama]], u vakufnami [[Mustaj-beg Skenderpašić|Mustaj-bega Skenderpašića]] iz 1517. g. (čiji je original i prijevod objavio Dr [[Hazim Šabanović]] u POF-u II-IV, 1953, str.403) Sarajevo naziva i "Saray-ovasi", doslovce: "Sarajevsko polje". Iako sam ranije zastupao da je Sarajevo nastalo od tur. "Saray-ovasi", došao sam do zaključka da je ispravnije tumačenje koje sam gore naveo''".<ref name="Škaljić1989">{{cite book|author=Abdulah Škaljić|title=Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku|url=http://books.google.com/books?id=O5BiAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Svjetlost|isbn=978-86-01-01459-6}}</ref>}} == Geografija == {{Glavni|Geografija Sarajeva}} [[Datoteka:Sarajevo_SPOT_1050.jpg|mini|lijevo|Snimak Sarajeva i okoline napravljen satelitom [[SPOT]]]] [[Datoteka:Pogled na Sarajevo.png|mini|250p|Pogled na Sarajevo s [[Hrid (Sarajevo)|Hrida]]]] Sarajevo se nalazi u središnjem dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i zauzima površinu od 141,5&nbsp;km<sup>2</sup>. Centralni dijelovi grada smješteni su u kompozitnoj [[Sarajevska kotlina|Sarajevskoj kotlini]], koja se pruža od [[istok]]a prema [[zapad]]u i završava u [[Sarajevsko polje|Sarajevskom polju]], okruženo planinama Bjelašnicom i Igmanom na jugozapadu, Trebevićem na jugoistoku, te srednjim planinama i međudolinskim rtovima na sjeveru i sjeverozapadu. Najstariji dijelovi grada ([[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]], [[Bistrik]], [[Hrid (Sarajevo)|Hrid]], [[Kovači (Sarajevo)|Kovači]], [[Alifakovac]]) su na padinama okolnih bregova. Prosječna nadmorska visina Sarajevskog polja je 500&nbsp;m. Najzapadnija tačka polja je na 18<sup>○</sup> 16' istočne geografske dužine. Krajnja istočna tačka je na 18<sup>○</sup> 27' istočne geografske dužine, najsjevernija je 43<sup>○</sup> 53’ sjeverne geografske širine, a najjužnija je na 43<sup>○</sup> 47' sjeverne geografske širine <ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=31|title=Grad Sarajevo: O Sarajevu|author=daenet d.o.o.|work=sarajevo.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411044233/http://www.sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=31|archive-date=11. 4. 2015|url-status=dead}}</ref>. [[Datoteka:Sarajevo topographic map.svg|250px|mini]] Rijeka [[Miljacka]] jedno je od glavnih geografskih obilježja grada. Teče od istoka, kroz centar Sarajeva, do zapadnog dijela grada gdje se ulijeva u [[Bosna (rijeka)|Bosnu]]. Kao ''Sarajevska rijeka'', Miljacka izvire oko 2 kilometra južno od Pala, u podnožju Jahorine, nekoliko kilometara istočno od centra Sarajeva. Izvor Bosne, [[Vrelo Bosne]] nalazi se kod kod Ilidže i još je jedno značajna prirodna znamenitost i izletište Sarajlija i drugih turista. Nekoliko manjih rijeka i potoka poput Koševskog potoka također protječe kroz grad i okolicu. === Panorama === {{Široka slika|Sarajevo panorama.jpg|1000px|Panorama Sarajeva}} === Klima === Sarajevo se nalazi u području umjerene [[Kontinentalna klima|kontinentalne klime]], s uticajem kontinentalne klime sa sjevera i mediteranske s juga. Prosječna godišnja temperatura zraka iznosi 9,5&nbsp;°C, a prosječna količina padavina je oko 919 l/&nbsp;mm. Najhladniji period tokom godine je januar s prosječnih -1,3&nbsp;°C i jedini je mjesec s negativnom srednjom vrijednošću temperature zraka.<ref name="klima">{{cite web|title=Sarajevo - klima|url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/1223/klima}}</ref> Juli je najtopliji s prosječnom vrijednošću temperature zraka od 19,1&nbsp;°C. Najekstremnije temperature zraka zabilježene u Sarajevu su -26,4&nbsp;°C (zabilježena 4. januara 1942. godine) i 40.0&nbsp;°C (19. augusta 1946).<ref name="klima"/> Najviše sunčanih sati je tokom augusta s prosječnih 270 sunčanih sati dok godišnji prosjek iznosi 1830 sunčanih sati po čemu se Sarajevo svrstava u srednje sunčane gradove.<ref name="klima"/> Nasuprot tome, stepen oblačnosti u prosjeku godišnje iznosi 59% a najizraženija je tokom decembra kada je oblačnost u prosjeku iznosi 75%.<ref name="klima"/> {{Vremenski okvir | naslov = <!-- * Prosječna temperatura * --> | pt_jan = -0,5 | pt_feb = 1,4 | pt_mar = 5,7 | pt_apr = 10,0 | pt_maj = 14,8 | pt_jun = 17,7 | pt_jul = 19,7 | pt_aug = 19,7 | pt_sep = 15,3 | pt_okt = 11,0 | pt_nov = 5,4 | pt_dec = 0,9 <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan = 3,7 | vt_feb = 6,0 | vt_mar = 10,9 | vt_apr = 15,6 | vt_maj = 21,4 | vt_jun = 24,5 | vt_jul = 27,0 | vt_aug = 27,2 | vt_sep = 22,0 | vt_okt = 17,0 | vt_nov = 9,7 | vt_dec = 4,2 <!-- * Najniža prosječna temperatura * --> | nt_jan = -3,3 | nt_feb = -2,5 | nt_mar = 1,1 | nt_apr = 4,8 | nt_maj = 9,0 | nt_jun = 11,9 | nt_jul = 13,7 | nt_aug = 13,7 | nt_sep = 10,0 | nt_okt = 6,4 | nt_nov = 1,9 | nt_dec = -1,8 <!-- * Padavine * --> | p_jan = 68 | p_feb = 64 | p_mar = 70 | p_apr = 77 | p_maj = 72 | p_jun = 90 | p_jul = 72 | p_aug = 66 | p_sep = 91 | p_okt = 86 | p_nov = 85 | p_dec = 86 <!-- * Broj kišnih dana * --> | kd_jan = 8 | kd_feb = 10 | kd_mar = 13 | kd_apr = 17 | kd_maj = 17 | kd_jun = 16 | kd_jul = 14 | kd_aug = 13 | kd_sep = 15 | kd_okt = 13 | kd_nov = 12 | kd_dec = 11 <!-- * Prosječna vlažnost zraka * --> | vz_jan = 79 | vz_feb = 74 | vz_mar = 68 | vz_apr = 67 | vz_maj = 68 | vz_jun = 70 | vz_jul = 69 | vz_aug = 69 | vz_sep = 75 | vz_okt = 77 | vz_nov = 76 | vz_dec = 81 <!-- * Broj sunčanih sati * --> | ss_jan = | ss_feb = | ss_mar = | ss_apr = | ss_maj = | ss_jun = | ss_jul = | ss_aug = | ss_sep = | ss_okt = | ss_nov = | ss_dec = <!-- --> | dijagram = | izvor = Pogoda.ru.net<ref name = pogoda>{{cite web | url = http://www.pogoda.ru.net/climate2/14654.htm | title = Weather and Climate: The Climate of Sarajevo | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | access-date=25. 8. 2016 | language = ruski | archive-url = https://web.archive.org/web/20120516141700/http://pogoda.ru.net/climate2/14654.htm | archive-date=16. 5. 2012 }}</ref> i [[NOAA]] (sun, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-VI/BH/14654.TXT | title = Sarajevo Climate Normals 1961–1990 | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date=25. 8. 2016}}</ref> }} === Zagađenje zraka === Kvalitet zraka je jedno od gorućih pitanja iz oblasti zaštite okoline grada Sarajeva.<ref>{{Cite web|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/air-pollution-reaching-alarming-levels-in-bosnia-experts-warn-11-30-2015|title=Air Pollution is Choking Bosnia, Experts Warn :: Balkan Insight|website=www.balkaninsight.com|access-date=4. 4. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2016/12/26/sarajevo-introduces-transport-restrictions-to-ease-pollution.html|title=Sarajevo introduces transport restrictions to ease pollution|date=26. 12. 2016|work=Fox News|access-date=4. 4. 2017|language=en-US}}</ref> Prema bazi podataka [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije (WHO)]] o kvaliteti zraka u 2016. godini,<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/|title=WHO Global Urban Ambient Air Pollution Database (update 2016)|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=4. 4. 2017|archive-date=1. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/|url-status=dead}}</ref> prosječna godišnja koncentracija [[Sitne lebdeće čestice|sitnih lebdećih čestica (PM2.5)]] u 2010. godini procijenjena je na 30 μg/m<sup>3</sup> na osnovu mjerenja PM10, što je 3 puta više od vrijednosti datih u Smjernici za kvalitet zraka WHO-a<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/|title=Ambient (outdoor) air quality and health|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=4. 4. 2017}}</ref> za godišnji prosjek PM2.5. U Sarajevu ne postoje novija direktna dugoročna mjerenja vrijednosti sitnih lebdećih čestica PM2.5 i mogu se dati samo procjene za vrijednost PM10, koji je manje štetan za zdravlje u odnosu na PM2.5.<ref>{{Cite web|url=https://cfpub.epa.gov/ncea/isa/recordisplay.cfm?deid=216546|title=Integrated Science Assessment (ISA) for Particulate Matter (Final Report, Dec 2009)|last=Group|first=US EPA National Center for Environmental Assessment, Research Triangle Park Nc, Environmental Media Assessment|last2=Sacks|first2=Jason|website=cfpub.epa.gov|language=en|access-date=4. 4. 2017}}</ref> Stvarni podaci o kvalitetu zraka u realnom vremenu u obliku vrijednosti PM10, ozona, NO2, CO i SO2 dostupni su na web stranici [[Federalni hidrometeorološki zavod|Federalnog hidrometeorološkog zavoda]].<ref>{{Cite web|url=http://www.fhmzbih.gov.ba/latinica/ZRAK/vrijednostiPolutanata.php|title=Federalni hidrometeorološki zavod|website=www.fhmzbih.gov.ba|access-date=4. 4. 2017|archive-date=13. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913190025/http://www.fhmzbih.gov.ba/latinica/ZRAK/vrijednostiPolutanata.php|url-status=dead}}</ref> === Rijeke === [[Datoteka:06Sarajevo Miljacka03.jpg|mini|desno|Pogled na Miljacku s mosta na Skenderiji]] Miljacka je rijeka, koja najvećim dijelom protiče kroz Sarajevo od [[istok]]a prema [[zapad]]u. Duga je 35,9&nbsp;kilometera. Nastaje od nekoliko vrela u podnožju planina [[Romanija|Romanije]] i [[Jahorina|Jahorine]]. [[Paljanska Miljacka]] (12,9&nbsp;km) izvire na Palama. [[Mokranjska Miljacka]] izvire u [[Kadino Selo (Pale, RS)|Kadinom Selu]]. Nekoliko kilometera istočno od Sarajeva u selu [[Dovlići]], ove dvije pritoke se spajaju u Miljacku. Dalje Miljacka teče na zapad kroz Sarajevo, odakle nastavlja svoj put prema rijeci Bosni u koju se ulijeva. U zapadnom dijelu [[Sarajevsko polje|Sarajevskog polja]], na području općine [[Ilidža]], izvire jedna od najvećih rijeka u Bosni i Hercegovini, [[Bosna (rijeka)|Bosna]], koja nastaje od tridesetak manjih izvora u podnožju planine [[Igman]], stvarajući park prirode - Vrelo Bosne. Pored rijeka Bosne, [[Željeznica|Željeznice]] i Miljacke, ostali veći stalni vodotoci su: [[Zujevina]], [[Ljubina (rijeka)|Ljubina]], [[Misoča]], [[Stavnja]], [[Tilava]], [[Dobrinja (rijeka)|Dobrinja]], [[Bijela rijeka]], [[Crna rijeka (Željeznica|Crna rijeka]], [[Mošćanica]], [[Vogošćanska rijeka]] i dr.<ref>{{cite web|title=Rijeke, jezera, izvori Kantona Sarajevo|url=http://portal.skola.ba/start/RijekejezeraizvoriKantonaSarajevo/tabid/213/Default.aspx|website=portal.skola.ba|publisher=Zvanični web-portal osnovnih i srednjih škola Kantona Sarajevo|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701143424/http://portal.skola.ba/start/RijekejezeraizvoriKantonaSarajevo/tabid/213/Default.aspx|archive-date=1. 7. 2015|url-status=dead}}</ref> [[Vodopad Skakavac (Sarajevo)|Vodopad Skakavac]], visok 98&nbsp;metara, nalazi se oko 12&nbsp;km od centra grada. === Brežuljci, brda i planine === Centar grada Sarajeva leži na nadmorskoj visini od 511&nbsp;metara iznad površine mora. Najnižu nadmorsku visinu u sarajevskoj kotlini ima općina [[Ilidža]] s 498&nbsp;m, dok viši dijelovi grada i prigradska naselja na padinama okolnih brda: [[Grdonj]] i [[Hum]] na sjeveru, [[Borja|Borija]] na istoku i padine Trebevića na jugu, leže na prosječnoj nadmorskoj visini od 900&nbsp;metara. Grad okružuju šumoviti obronci olimpijskih planina jedinstvene ljepote, čiji vrhovi prelaze 2000&nbsp;metara: [[Treskavica]] (2088&nbsp;m), [[Bjelašnica]] (2067&nbsp;m), [[Jahorina]] (1916&nbsp;m), [[Igman]] (1502&nbsp;m) i [[Trebević]] (1629&nbsp;m). Obronci obližnjih planina bogati su šumom. [[Crnogorica]]: [[jela]], [[smrča]], [[ariš]] i [[bor (biljka)|bor]] i [[bjelogorica]]: [[breza]], [[topola]] i [[obična lijeska|lijeska]]. 1939. botaničar [[Karl Maly]] osnovao je [[Botanički vrt na Trebeviću|Botanički vrt]] na Trebeviću, koji je u [[Drugi svjetski rat|drugom svjetskom ratu]] u potpunosti uništen. 1948. na visini od 1530&nbsp;m zasađen je [[rasadnik]], botanički [[arboretum]] [[Šumarski fakultet u Sarajevu|Šumarskog fakulteta]]. Za vrijeme [[Rat u BiH|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992-95. šumski fond je najvećim dijelom uništen. == Historija == {{Glavni|Historija Sarajeva|Hronologija Sarajeva}} === Mlađe kameno doba (neolit) === [[Datoteka:Butmirska vaza.jpg|thumb|Vaza iz perioda neolitke Butmirske kulture]] Jedno od najranijih arheoloških otkrića kojima se dokazuje naseljenost područja grada potiče iz [[neolit]]ske [[Butmirska kultura|Butmirske kulture]]. Otkrića u [[Prahistorijsko naselje Butmir|Butmiru]] desila su se na teritoriji današnje sarajevske općine [[Ilidža|Ilidže]] 1893.<ref name="naselje">{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2500 |title=Prahistorijsko naselje u Butmiru |work=kons.gov.ba |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=30. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130174756/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2500 |url-status=dead }}</ref> Tada su austrougarske vlasti tokom izgradnje poljoprivredne škole otkrili arheološko nalazište. Bogatstvo kremena na ovom području bilo je privlačno neolitskim ljudima, a naselje se razvijalo i bilo u procvatu. Na tom području razvijena je jedinstvena keramika i njen dizaj, koji karakteriziraju narod Butmira kao jedinstvenu kulturu, kako je opisano na Međunarodnom kongresu arheologa i antropologa održanom u Sarajevu 1894.<ref>[http://www.sarajevo-tourism.com/eng/sarajevothroughhistory.wbsp "The Culture & History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212025705/http://www.sarajevo-tourism.com/eng/sarajevothroughhistory.wbsp |date=12. 12. 2007 }}, Tourism Association of Sarajevo Canton, Retrieved on 3 August 2006.</ref> === Doba Ilira === Sljedeća istaknuta kultura u Sarajevu bili su Iliri. Drevni narod, koji su većinu zapadnog Balkana smatrali svojom domovinom, imali su nekoliko ključnih naselja u regiji, uglavnom oko rijeke Miljacke i u sarajevskoj dolini. Iliri u sarajevskoj regiji pripadali su [[Desidijati]]ma, posljednjem Ilirskom narodu u Bosni i Hercegovini koji se odupro rimskoj okupaciji. === Rimsko doba === Njihov poraz od rimskog cara [[Tiberije|Tiberija]] 9. nove ere označava početak [[Bosna i Hercegovina u Rimskom Carstvu|rimske vladavine u regiji]].<ref name="Bojanovski">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/12834705/Ivo-Bojanovski-BIH-u-Anticko-Doba |title= Ivo Bojanovski: BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA |work=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988 |access-date= 9. 2. 2016}}</ref> Rimljani nikada nisu izgradili područje današnje Bosne, ali rimska kolonija ''[[Aquae S (Ilidža)|Aquae Sulphurae]]'' nalazila se u blizini današnje Ilidže i bila je najvažnije naselje tog vremena.<ref name="Mesihović">{{Cite web |url= https://iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2019/09/historijska_traganja_1.%C4%8CLANCI-SalmedinM.pdf |title= Salmedin Mesihović: Doprinos historiji sarajevskog prostora u antičko doba, Izvorni naučni rad |work= Filozofski fakultet, Sarajevo, |access-date= 9. 2. 2019 |archive-date= 15. 4. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230415233047/https://iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2019/09/historijska_traganja_1.%C4%8CLANCI-SalmedinM.pdf |url-status= dead }}</ref> Nakon Rimljana područje su naselili [[Bosna i Hercegovina u Gotskom kraljevstvu|Goti]],<ref name="Basler">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/267288103/Kulturna-Istorija-Bosne-i-Hercegovine |title= Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić - KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE |work= Veselin Masleša, Sarajevo, 1966 |access-date= 9. 2. 2019}}</ref> a u 7. vijeku i [[Slaveni]].<ref>{{Cite web|url=http://www.aneks8komisija.com.ba/main.php?id_struct=50&lang=4&action=view&id=2498|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013171041/http://www.aneks8komisija.com.ba/main.php?id_struct=50&lang=4&action=view&id=2498|url-status=dead|archive-date=13. 10. 2007|title=Commission to preserve national monuments|date=13. 10. 2007|access-date=14. 8. 2018}}</ref><ref name=Brit>"Sarajevo", ''New Britannica'', volume 10, edition 15 (1989). {{ISBN|0-85229-493-X}}.</ref> === Srednji vijek === {{Glavni|Sarajevo u srednjem vijeku}} [[Datoteka:Stecak Zmeljaski Muzej Sarajevo.jpg|mini|225p|lijevo|Stećak, Zemaljski muzej Sarajevo]] [[Datoteka:Day in Sarajevo.jpg|mini|180p|lijevo|[[Baščaršija]]]] [[Datoteka:Sarajevo Historic View.jpg|mini|desno|180p|Sarajevo oko 1900. godine]] [[Datoteka:Sarajevo Tram (1901).png|mini|desno|180p|Prvi tramvaj u Evropi, u Sarajevu, [[1885]].]] Nakon perioda [[neolit]]a, [[Iliri|ilirske]] i rimske vladavine, u 7. stoljeću ovdje se naseljavaju [[Slaveni]]. U povelji iz 13. stoljeća područje Sarajeva je bilo dio župe [[Vrhbosna (župa)|Vrhbosna]]. O ovom vremenu svjedoče nadgrobni spomenici jedinstveni u svijetu - [[stećak|stećci]]. Nedaleko od Sarajeva, u selu [[Hreša (Stari Grad)|Hreša]] pronađeno je 30 [[stećak]]a. Najljepši krase vrt [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskog muzeja u Sarajevu]]. Dolaskom Turaka 1435. i padom utvrde [[Hodidjed]], na obalama Miljacke nastaju naselja iz kojih će se kasnije oformiti Sarajevo. Osnivačem Sarajeva smatra se [[Isa-beg Ishaković]], koji je 1462. izdao odredbu o formiranju grada, na lijevoj obali Miljacke sagradio [[Careva džamija (Sarajevo)|Carevu džamiju]], prvu džamiju na ovom području; gradi [[saraj]], most, [[Tekija|tekiju]], [[hamam]], [[mekteb]] i [[Medresa|medresu]], te nekoliko [[han]]ova<ref name="Holm">[[Holm Sundhaussen]], "Sarajevo - Die Geschichte einer Stadt", Böhlau Verlag Wien, Köln, Weimar {{ISBN|978-3-205-79517-9}} {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> 1507. grad se prvi put pominje svojim današnjim imenom (''ime od Saraj-ovasi, polje oko dvora''). Intenzivni razvoj [[zanat]]stva i [[Trgovina|trgovine]] brzo su od Sarajeva stvorili bogat grad, raskrsnicu [[religija]] i kultura, trgovačkih puteva i putnika. U [[16. vijek]]u to je bio jedan od najbogatijih gradova u ovom dijelu Evrope, kada su izgrađene i neke kapitalne građevine koje i danas predstavljaju bisere [[arhitektura|arhitekture]] i civilizacije tog doba. Tada je u Sarajevu, kao zadužbina [[vezir]]a [[Gazi Husrev-beg]]a otvorena i Visoka škola [[Gazi Husrev-begova medresa|Kuršumli-medresa]], koja je podsjećala na univerzitete u drugim velikim gradovima Evrope. 1531. izgrađena [[Gazi Husrev-begova džamija]] najpoznatija je građevina starog Sarajeva i jedan od najvećih sakralnih spomenika islamske arhitekture na Balkanu. Iz ovog vremena su [[imaret]], [[bezistan]]i i [[hamam]]i. Tih godina je izgrađena i [[Stara pravoslavna crkva u Sarajevu|Stara pravoslavna crkva]].<ref>{{cite web|url=http://www.staracrkva.org/hram.htm|title=Stara pravoslavna crkva u Sarajevu|work=staracrkva.org|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219191649/http://www.staracrkva.org/hram.htm|archive-date=19. 2. 2012|url-status=dead}}</ref> ''Zlatno doba'' prekinut će požar [[1697]]. kada je austrijski princ [[Eugen Savojski|Eugen von Savoyen]] sa samo 8500 vojnika ušao u grad i do temelja ga spalio. Od [[1850]]. je Sarajevo glavni grad Bosne, provincije [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. U grad se doseljavaju [[Jevreji]] [[Sefardi]], poslije izgona iz [[Španija|Španije]], grade [[sinagoga|sinagoge]], a istovremeno nastaju pravoslavne, katoličke i evangelističke [[crkva|crkve]] i [[Katedrala Srca Isusova]]. === Moderno doba === {{Glavni|Sarajevo u austrougarsko doba|Sarajevo u prvoj i drugoj Jugoslaviji}} [[Datoteka:Latin (Princip) Bridge on Miljacka River2.jpg|mini|lijevo]] [[1878]]. dolaskom [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] uprave na ove prostore, Sarajevo je upravni centar [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Kondominiuma]]. Uz svoj dotad orijentalni, dobija i evropski izgled. Austro-ugarski period je vrijeme snažnog prodiranja srednjoevropske kulture, načina privređivanja, običaja i drugih civilizacijskih vrijednosti. Grad dobija savremene fabrike, a brojne škole zapadnog tipa i kulturne institucije obogaćuju glavni grad Bosne i Hercegovine. U ovo se vrijeme grade [[Zemaljski muzej]], gradska [[Sarajevska vijećnica|Vijećnica]], Gimnazija, sud, zgrada [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta]], pošta, bolnica, [[Gradska tržnica Markale|tržnica]], banke, vile na [[Marijin dvor]]u i dr. Gradi se uskotračna pruga prema sjeveru, jugu i istoku. Pod velom ''evropeizacije'', austrougarski carski činovnici i vojnici crpe dotad malo korištena privredna i prirodna bogatstva Bosne. Dana 28. juna 1914. pripadnik [[Mlada Bosna|Mlade Bosne]] [[Gavrilo Princip]] u Sarajevu je izveo [[atentat]] na austrijskog prestolonasljednika [[Franz Ferdinand|Franza Ferdinanda]], što je poslužilo kao povod Austrougarskoj Monarhiji da napadne Kraljevinu Srbiju, a što je bio jedan od uzroka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Poslije tog rata grad ulazi u sastav jugoslavenskih državnih zajednica: [[Država SHS|Države SHS]], a potom i [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. Arhitektonska slika ostaje gotovo nepromijenjena, industrija nazaduje, društvena nezadovoljstva radnika rastu i Sarajevo, kao grad, između dva svjetska rata, uglavnom stagnira i privredno i ekonomski nazaduje. Letargiju u koju je grad zapao prekidaju protesti i štrajkovi radnika i napredne sarajevske inteligencije. Nakon Prvog svjetskog rata i pritiska [[Vojska Kraljevine Srbije|Vojske Kraljevine Srbije]], koja se našla na strani saveznika, i pored pobune slavenskih naroda u Austro-Ugarskoj, Sarajevo je postalo dio novouspostavljene [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. Iako je imao određenu političku važnost kao središte, prvo regije, a potom i [[Drinska banovina|Drinske banovine]], više nije bio nacionalna prijestonica, što je bio početak pada važnosti grada.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/travel/europe/la-tr-d-sarajevo-timeline-20140727-story.html|title=Timeline: A short history of Sarajevo and region|first=Los Angeles|last=Times|date=|work=latimes.com}}</ref> Takav status ostat će do završetka Drugog svjetskog rata, kada će Sarajevo ponovo dobiti na važnosti jer će postati glavni grad jedne od saveznih republika. [[Datoteka:Sarajevo - carrer Ferhadija.JPG|mini|180p|desno|Pogled na Štrosmajerovu ulicu]] ==== Drugi svjetski rat ==== Početkom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] na ovim prostorima, njemačke i italijanske invazivne snage u kratkom roku su slomile otpor [[Vojska Kraljevine Jugoslavije|Vojske Kraljevine Jugoslavije]], koja je u tzv. Aprilskom ratu doživjela totalni raspad na različite frakcije. Nakon njemačke kampanje bombardiranja, u Sarajevo su 15. aprila 1941. ušle snage [[Wehrmacht]]ove [[16. pješadijska divizija|16. pješadijske divizije]]. [[Sile Osovine]] su uspostavile [[Marionetska država|marionetsku državu]] [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH-a]] u čiji sastav je ušlo i Sarajevo. Tokom tog perioda grad je bio upravno središte [[Velika župa Vrhbosna|Velike župe Vrhbosna]]. U Sarajevu je u progonima Ustaša, ubijena većina židovskog stanovništva, a na Vracama je strijeljeno oko 11.000 Srba, Židova, bosanskohercegovačkih komunista i protivnika ustaškog režima. ==== Jugoslavija ==== Nakon završetka rata 1945. Sarajevo postaje upravni, kulturni i ekonomski centar [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]], jedne od šest [[Republike SFRJ|republika]] [[SFRJ|SFR Jugoslavije]]. U gradu se razvija industrija, [[ekonomija]], a između ostalog školstvo i kultura čine ga glavnim centrom Republike. Osniva se [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitet]], [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademija nauka i umjetnosti]], brojni muzeji i [[galerija|galerije]], naučne institucije, [[Radiotelevizija Sarajevo|radio-televizija]]. Broj stanovnika grada raste na više od 500.000. [[Međunarodni olimpijski odbor]] povjerava Sarajevu organizaciju [[Zimske olimpijske igre 1984.|XIV Zimskih olimpijskih igara]], koje su održane 1984. ==== Rat u Bosni i Hercegovini ==== {{Glavni|Opsada Sarajeva}} [[Datoteka:Sarajevo Siege Part III.jpg|mini|250p|desno|Pogled na grad i ruševine nastale tokom rata]] Društvene i političke promjene u tadašnjoj [[SFRJ|Jugoslaviji]] dovele su do prvih [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|općih izbora 1990.]] na kojima je izabrano [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Predsjedništvo SR BiH|Predsjedništvo SR BiH]]. Predsjednik [[Predsjedništvo Socijalističke republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Socijalističke republike Bosne i Hercegovine]] [[Alija Izetbegović]], raspisao je [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|građanski referendum]] o samostalnosti SR BiH. To je dovelo do stvaranja [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]]. Neslaganjem vojnog vrha [[JNA]] i četveročlanog [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništva SFRJ]] s većinskom odlukom naroda SR BiH, dolazi do izbijanja međunacionalnih sukoba, stvaranja nacionalnih paravojnih formacija i [[Rat u BiH|rata u Bosni i Hercegovini]], a posebno na njen glavni grad, Sarajevo. Grad Sarajevo, bio je pod opsadom 3,5 godine, u neprestanim vojnim akcijama pretrpio je ogromna materijalna razaranja i brojne ljudske gubitke. Snajperskom i artiljerijskom vatrom [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i srpski paramiliternih jedinica ubijeno je 10.615 ljudi, među kojima je bilo 1.601 dijete, a skoro 50.000 stanovnika Sarajeva bilo je ranjeno. Spaljena je gradska [[Sarajevska vijećnica|Vijećnica]] u kojoj je bila smještena [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine|Narodna i Univerzitetska biblioteka]], a mnogi kulturno-historijski, stambeni i vjerski objekti u gradu su oštećeni. == Grb i zastava == {{Glavni|Grb Grada Sarajeva|Zastava Sarajevskog kantona}} Grad Sarajevo od 2000. ima svoju novu [[Zastava Grada Sarajeva|zastavu]] i novi [[Grb Grada Sarajeva|grb]]. Na glavi štita su elementi tipičnih krovova, koji simboliziraju i brda u zelenoj boji. Ispod su nazubljene gradske zidine s dvije otvorene kapije u crnoj boji na bijeloj pozadini, koje simboliziraju Grad. U dnu grba je dolina, kroz koju teče rijeka u plavoj boji, koju premošćuje bijeli most. Okvir grba je zlatno-žut.<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=63|title=Grad Sarajevo: Grb i zastava|author=daenet d.o.o.|work=sarajevo.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122629/http://sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=63|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> == Politika == {{Glavni|Politička organizacija Sarajeva}} === Politička organizacija Grada Sarajeva === Organi Grada Sarajeva su Gradsko vijeće Grada Sarajeva i [[Spisak gradonačelnika Sarajeva|gradonačelnik Grada Sarajeva]]. ===== Gradsko vijeće Grada Sarajeva===== Gradsko vijeće je, kao predstavničko tijelo građana Grada Sarajeva, najviši organ Grada Sarajeva. Gradsko vijeće se sastoji od 28 vijećnika. Svako općinsko vijeće općina koje čine Grad Sarajevo bira po sedam delegata u Gradsko vijeće iz reda općinskih vijećnika. Bošnjacima, Hrvatima i Srbima, kao konstitutivnim narodima, pojedinačno garantira minimum 20% mjesta u Gradskom vijeću, a grupi Ostalih najmanje dva mjesta, bez obzira na izborne rezultate. ===== Gradonačelnik===== Gradonačelnik Grada Sarajeva je izvršni organ Grada Sarajeva. Gradonačelnik predstavlja i zastupa Grad Sarajevo. Gradonačelnik odgovara za ustavnost i zakonitost akata koje donosi, odnosno predlaže Gradskom vijeću. Od novembra 2024. gradonačelnik Grada Sarajeva je [[Predrag Puharić]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/predrag-puharic-sdp-je-novi-gradonacelnik-sarajeva-dobio-podrsku-gradskog-vijeca/241129116|title=Predrag Puharić (SDP) je novi gradonačelnik Sarajeva, dobio podršku Gradskog vijeća|date=29. 11. 2024|access-date=29. 11. 2024|language=bs|author=V.K.|publisher=Klix.ba}}</ref> ==== Gradska uprava ==== {{Glavni|Gradska uprava Grada Sarajeva}} Čelna tijela vlasti u Gradu Sarajevo su gradonačelnik, koji upravlja radom [[Gradske službe Sarajeva|Gradskim službama]], te [[Gradsko vijeće Sarajeva]] koje ima 28 članova. Upravu grada sačinjavaju: kabinet gradonačelnika, dva zamjenika gradonačelnika, sekretar gradske uprave, savjetnici gradonačelnika, Pravobranilac Grada Sarajeva i sedam gradskih službi za pitanja opće uprave, komunalne poslove, lokalno poslovanje i razvoj grada, urbano planiranje i stambene poslove, obrazovanje, kulturu i sport, Zavod za informatiku i telematiku, Gradski savjet i stručni kolegij gradonačelnika.<ref>{{cite web|url=http://sarajevo.ba/public/photo/organizacija-1.jpg|title=Šematski prikaz organizacije Grada Sarajeva na službenoj stranici|website=sarajevo.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706131539/http://sarajevo.ba/public/photo/organizacija-1.jpg|archive-date=6. 7. 2011|url-status=dead}}</ref>[[Datoteka:Sarajevo municipalities.PNG|mini|250|desno|Položaj grada (narandžasto) unutar kantona Sarajevo]] === Glavni grad === {{sekcija}} === Kanton Sarajevo === Osnivanjem Federacije Bosne i Hercegovine, osnovan je i Kanton Sarajevo, jedan od 10 kantona koji formiraju Federaciju BiH. Kanton Sarajevo se sastoji od 9 općina pri čemu su četiri ''gradske općine'' koje formiraju grad Sarajevo ([[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad Sarajevo]], [[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]], [[Novo Sarajevo]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad Sarajevo]]) i pet ostalih općina: Hadžići, Ilidža, Ilijaš, Trnovo i Vogošća. == Administrativna podjela grada == === Gradske općine === ==== Teritorijalna podjela do 1995. ==== Do rata 1992–95. Grad Sarajevo je činilo šest gradskih općina: [[Centar (Sarajevo)|Centar]], [[Ilidža]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]], [[Novo Sarajevo]], [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] i [[Vogošća]], te prigradske općine: [[Hadžići]], [[Ilijaš]], [[Pale (FBiH)|Pale]] i [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]. ==== Teritorijalna podjela od 1995. ==== Nakon potpisivanja [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] formira se Grad Sarajevo od četiri gradske općine: [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]], [[Centar (Sarajevo)|Centar]], [[Novo Sarajevo]] i [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]], a zajedno sa susjednim općinama čini [[Kanton Sarajevo]], koji je u sastavu [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Od dijelova predratnih općina Novi Grad, Novo Sarajevo, Stari Grad, Trnovo, Pale i cijelog teritorija općine [[Sokolac]] 1993, te naselja [[Kasindo (naselje)|Kasindo]], [[Lukavica (Istočno Novo Sarajevo)|Lukavica]], [[Hreša (Istočni Stari Grad)|Hreša]] itd.<ref>{{cite web|title=Geografski položaj i prirodne odlike grada Istočno Sarajevo|url=http://www.gradistocnosarajevo.net/o-gradu/geografski-polozaj/|publisher=Grad Istočno Sarajevo|access-date=24. 9. 2015}}</ref> formiran je Grad [[Istočno Sarajevo]], koji je pripao entitetu [[Republika Srpska]]. Istočno Sarajevo se do odluke Ustavnog suda o neustavnosti naziva zvalo Srpsko Sarajevo. Zvanično Istočno Sarajevo čine: [[Istočni Stari Grad]], [[Istočna Ilidža]], [[Istočno Novo Sarajevo]], [[Pale (RS)|Pale]], [[Trnovo (RS)|Trnovo RS]] i [[Sokolac]]. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Sarajeva}} Broj stanovnika Sarajeva se tokom historije uglavnom povećavao. Najbrži rast stanovništva bilježi se tokom perioda nakon Drugog svjetskog rata, uglavnom usljed ubrzane industrijalizacije i povećanog priliva stanovništva u gradske centre. Prema procjeni u Sarajevu je 1945. živjelo oko 115.000 stanovnika da bi prema popisu stanovništva iz 1971. taj broj bio trostruko veći i iznosio 359.448 stanovnika. Porast broja stanovnika nastavio se a već za vrijeme zimske olimpijade 1984. grad je imao oko pola miliona stanovnika. Vrhunac po pitanju broja stanovnika, prema službenim rezultatima, grad je dostigao 1991. kada je Sarajevo prema popisu stanovništva naseljavalo 527.049 stanovnika. Usljed rata u BiH i dezintegracije grada (službeno manja površina grada), na području današnjeg Sarajeva prema popisu stanovništva iz 2013. živjelo je 275.524 stanovnika. === Etnicitet === Po posljednjem službenom [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu stanovništva iz 2013. godine]], Grad Sarajevo (područje 4 gradske općine na površini od 141,5&nbsp;km<sup>2</sup>: [[Novo Sarajevo]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]], [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] i [[Centar (Sarajevo)|Centar]]) imao je 275.524 stanovnika.<ref name = "RP_2013">{{RP 2013}}</ref> {{Stubičasti dijagram | naslov = Etnička struktura Sarajeva 2013. | širina = 500px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Etnička grupa | desno1 = Broj stanovnika | maks = 275524 |ime_stuba1 = [[Bošnjaci]] |boja_stuba1=#99C68E|cifra_stuba1=222457|tekst_stuba1=222.457 (81%) |ime_stuba2 = [[Srbi]] |boja_stuba2=#FA8072|cifra_stuba2=10422 |tekst_stuba2=10.422 (4%) |ime_stuba3 = [[Hrvati]] |boja_stuba3=#87CEEB|cifra_stuba3=13604 |tekst_stuba3=13.604 (5%) |ime_stuba4 = Ostali i nep. |boja_stuba4=#D2B48C|cifra_stuba4=56470 |tekst_stuba4=56.470 (10%) |tekst = }} Po [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu stanovništva iz 1991]]. godine, Grad Sarajevo (područje svih deset općina prema teritorijalnoj podjeli do 1995. godine) imao je 527.049 stanovnika.<ref name="SZS">{{cite web|title=Popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine, za teritorijalnu organizaciju, općine i pripadajuća naseljena mjesta 1991. godine|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf|publisher=Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ|access-date=24. 9. 2015|format=PDF}}</ref> Naseljeno mjesto Sarajevo, imalo je po istom popisu 416.497 stanovnika. Ostalih 110.552 stanovnika živjelo je u 335 naseljenih mjesta, u 10 općina. === Religija === Većina stanovnika su muslimani, a sama konfesionalna slika Sarajeva je jedinstvena u Evropi, zbog njene raznolikosti grad se nerijetko poredi s [[Jerusalem]]om. Sarajevo je sjedište [[Reisul-ulema|Reisul-uleme]], poglavara [[Islam u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], sjedište [[Pravoslavlje u Bosni i Hercegovini|Dabrobosanske mitropolije]] [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]], te sjedište [[Vrhbosanska nadbiskupija|Vrhbosanske nadbiskupije]] [[Katolička crkva|rimokatoličke crkve]] u Bosni i Hercegovini. Prema popisu iz 2013. 252.653 stanovnika Sarajeva je navelo svoju religijsku pripadnost. Prema tim podacima najviše je pripadnika islama 225.088 (81,69%), dok je kršćana 23.140 ili 8,4% (katolika 12.608 i pravoslavaca 10.532). Potpuna religijska struktura grada data je na sljedećem grafikonu. {{Stubičasti dijagram | naslov = Religijska pripadnost stanovništva Sarajeva 2013. | širina = 500px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Religijska grupa | desno1 = Broj stanovnika | maks = 275524 |ime_stuba1 = [[Islam]] |boja_stuba1=#99C68E|cifra_stuba1=225088|tekst_stuba1=225.088 (81,69%) |ime_stuba2 = [[Katoličanstvo]] |boja_stuba2=#FA8072|cifra_stuba2=12608|tekst_stuba2=12.608 (4,58%) |ime_stuba3 = [[Pravoslavlje]] |boja_stuba3=#87CEEB|cifra_stuba3=10532|tekst_stuba3=10.532 (3,82%) |ime_stuba4 = Ateisti, agnostici, ne izjašnjavaju se, bez odgovora |boja_stuba4=#D2B48C|cifra_stuba4=22871|tekst_stuba4=22.871 (8,30%) |ime_stuba5 = Ostali |boja_stuba5=#BEB48D|cifra_stuba5=4425 |tekst_stuba5=4.425 (1,61%) |tekst = }} Urbanu sliku grada krase brojni sakralni objekti četiri svjetske konfesije: [[Džamija|džamije]] iz osmanskog perioda, pravoslavne, katoličke i evangelističke crkve, [[sinagoga]] i drugi kulturno-historijski spomenici, koji se nalaze u samom centru grada Sarajeva, udaljeni tek stotinjak metara jedni od drugih. <gallery mode="packed" heights="175px"> Sarajevo Kaisermoschee.JPG|[[Careva džamija (Sarajevo)|Careva džamija]] Sarajevo ortodox church.JPG|[[Saborna crkva u Sarajevu]] JesusesHearthCathedral.jpg| [[Sarajevska katedrala]] Sarajevo Synagoge 03.jpg|[[Sarajevska sinagoga]] </gallery> == Arhitektura == [[Datoteka:Sarajevo Begova Mosque 1900.jpg|mini|150p|desno|Begova džamija 1900. godine]] [[Datoteka:BiH, Sarajevo - Svrzina kuća 1.jpg|mini|150p|desno|Svrzina kuća]] [[Datoteka:Sarajevo princip bruecke.jpg|mini|150p|desno|Latinska ćuprija]] [[Datoteka:Sarajevo Admejdan.jpg|mini|150p|desno|Muzički paviljon]] [[Datoteka:Sarajevo Sahatklula by Klackalica.jpg|mini|150p|desno|Sarajevska sahat-kula]] [[Datoteka:BBI Shopping and Business Center.jpg|mini|150p|desno|ARIA Centar]] [[Datoteka:Hotel Holiday u Sarajevu, prijašnji Holiday Inn.png|mini|180p|desno|Hotel Holiday u Sarajevu, prijašnji Holiday Inn]] [[Datoteka:Sarajevo city tour , Bosnia Herzegovina in Ultra 4K.webm|thumb|Sarajevo gradska tura video]] Sarajevo se može pohvaliti dobro očuvanim starim trgovačkim dijelom grada, [[Baščaršija|Baščaršijom]], koja je nastala u periodu osmanske vladavine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Ovaj dio grada obiluje jedinstvenim arhitektonskim ostvarenjima osmanske gradske [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitekture]], među kojima su brojne potkupolne [[džamija|džamije]], te tradicionalne forme orijentalne arhitekture poput: [[konak]]a, [[han]]ova i [[bezistan]]a. Ratna uništavanja,<ref>{{cite web|last1=Perlez|first1=Jane|title=Ruins of Sarajevo Library Is Symbol of a Shattered Culture|url=http://www.nytimes.com/specials/bosnia/context/0812yugo-bosnia-sara.html|publisher=The New York Times|date=12. 8. 1996|access-date=24. 9. 2015}}</ref> kao i rekonstrukcija, brojnih uništenih kulturnih i vjerskih objekata, kao što su [[Gazi Husrev-begova biblioteka]], [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine|Nacionalna i univerzitetska biblioteka]], [[Orijentalni institut u Sarajevu|Orijentalni institut]] i [[Olimpijski muzej Sarajevo|Olimpijski muzej]], doveli su do donošenja zakona o zaštiti kulture i kulturnih institucija. ==== Osmanski period ==== * [[Baščaršijska džamija]], 1516. * [[Gazi Husrev-begova džamija]], 1531. * [[Gazi Husrev-begova medresa|Kuršumli medresa]], 1537/38. * [[Gazi Husrev-begov bezistan]], 1540. * [[Bijela tabija]], oko 1550. * [[Alipašina džamija]], 1560/61. * [[Ferhadija džamija (Sarajevo)|Ferhadija džamija]], 1561/62. * [[Kozija ćuprija]], prva polovina 16. stoljeća * [[Brusa bezistan]], 1561. * [[Careva džamija (Sarajevo)|Careva džamija]], 1566. * [[Muzej Jevreja Bosne i Hercegovine|Stari jevrejski hram]], 1580/81, današnji oblik 1821. * [[Morića han]], kraj 16. stoljeća * [[Sarajevska sahat-kula]], kraj 16. stoljeća * [[Stara pravoslavna crkva u Sarajevu|Stara pravoslavna crkva]], 1539. * [[Kapi-kula na Ploči]], početak 18. stoljeća * [[Višegradska kapi-kula]], početak 18. stoljeća * [[Sebilj]], 1754, današnji oblik 1891. * [[Latinska ćuprija]], bivši [[Principov most]], 1789. * [[Turbe sedam braće]], 1815. * [[Svrzina kuća]], tradicionalna bosanska gradska kuća, 1832. * [[Zgrada Ministarstva odbrane na Bistriku]], 1854/56. * [[Saborna crkva u Sarajevu|Saborna crkva]], 1863/72. * [[Konak na Bistriku]], 1867/69. === Austro-ugarski period === * [[Dom Armije u Sarajevu|Dom Armije]], 1880/81. * [[Hotel "Evropa"]], 1880/81. * [[Despića kuća]], 1881. * [[Katedrala Srca Isusova]], 1884/89. * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]], 1885. * [[Ćumurija most]], 1886. * [[Marijin dvor (zgrada)|Palata Marijin dvor]], 1885/95. i 1897. * [[Čobanija (most)|Čobanija most]], 1888. * [[Eiffelov most]], 1893. * [[Careva ćuprija]], 1897. * [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu|Fakultet islamskih nauka]], 1887/89. * [[Sarajevska vijećnica|Vijećnica]], kasnije Nacionalna biblioteka Bosne i Hercegovine, 1891/96. * [[Inat kuća]], kraj 19. stoljeća * [[Gradska tržnica Markale]], 1894. * [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodno pozorište]], 1897/98. * [[Sarajevska pivara]], 1898. * [[Drvenija most]], 1899. * [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademija likovnih umjetnosti]], bivša Evangelistička crkva, 1898/99. * [[Crkva svetih Ćirila i Metoda u Sarajevu|Crkva Sv. Ćirila i Metoda]], kraj 19. stoljeća * [[Sarajevska sinagoga|Aškenaška sinagoga]], 1902. * [[Crkva Kraljice svete krunice]] na Banjskom brijegu, 1910/11. * [[Franjevačka crkva svetog Ante Padovanskog]], 1912/14. * [[Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine]], 1912. * [[Rektorat Univerziteta]], 1912/14. * [[Zgrada "Napretka"]], 1912/13. * [[Banka na Obali]], 1913. * [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej BiH]], 1913. * [[Zgrada glavne pošte u Sarajevu|Zgrada glavne pošte]], 1913. * [[Jajce (kasarna)]], 1913/14. * [[Muzički paviljon u Sarajevu|Muzički paviljon]], 1913. === Moderni period === * [[Centralna banka Bosne i Hercegovine|Centralna banka BiH]], 1929. * [[Crkva svetog Preobraženja u Sarajevu|Crkva svetog preobraženja]], 1939. * [[Crkva svetog Josipa (Sarajevo)|Crkva svetog Josipa]], 1940. * [[Higijenski zavod]], 1950. * [[Pozorište lutaka]], 1950. * [[Historijski muzej Bosne i Hercegovine|Historijski muzej]], 1958. * [[Skenderija]], sportski i kulturni centar, 1969. * [[Ledena dvorana]] * [[RTV Dom]], 1974. i 1983. * [[Elektroprivreda Bosne i Hercegovine|Elektroprivreda BiH]], 1978. * [[Zgrada "Oslobođenja"]], 1981/82. * [[Hotel "Holiday Inn"]], 1983. * [[Olimpijska dvorana Zetra]], 1983. * [[UNITIC poslovno-upravne zgrade]], 1986. * [[Bošnjački institut]], 2001. * [[Avaz Business Center]], 2005. * [[Bosmalov gradski centar]], 2006. * [[Avaz Twist Tower]], 2008. * [[ARIA Centar]], 2009. * [[Importanne Centar]], 2010. * [[Alta Centar]], 2010. * [[Sarajevo City Center]], 2014. === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Sarajevu}} [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]], odabrala je 102 spomenika, građevine i komplekse građevina u Sarajevu za [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|Nacionalne spomenike Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web|url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|work=kons.gov.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025010656/http://kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1|archive-date=25. 10. 2015|url-status=dead}}</ref> Na privremenoj listi Komisije, nalazi se još 21 spomenik, čije će proglašenje uslijediti.<ref>{{cite web|url=http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Privremeni&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=86|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|work=kons.gov.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416023757/http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Privremeni&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=86|archive-date=16. 4. 2015|url-status=dead}}</ref> == Građevine == === Mostovi === {{Glavni|Mostovi u Sarajevu}} <!--http://www.sarajevo.ba/ba/article.php?pid=16 http://www.scribd.com/doc/31536540/Mostovi-u-BiH http://www.youtube.com/watch?v=6L76TGXJd8o--> Doline sarajevskih rijeka su predstavljale osnovu komunikacije i kretanja, koja povezuje istok i zapad kroz središte Balkana, već za [[Iliri|Ilire]] i njihovo pleme [[Desitijati|Desitijata]] u [[bronzano doba|bronzanom dobu]], te [[Rimljani|Rimljane]], koji ovdje grade ceste, koje povezuju [[Narona|Naronu]] s [[Podrinje]]m i [[Podunavlje]]m. Tokom [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] to je dio ''bosanskog druma'', koji je iz [[Srednja Evropa|Srednje Evrope]] i s [[Jadran]]a prolazio kroz [[Hrvatska|Hrvatsku]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu]] i [[Srbija|Srbiju]] do [[Carigrad]]a, čime tadašnja [[Vrhbosna]] postaje centrom domaće i strane trgovine. Iz doba [[Osmansko Carstvo|osmanske vlasti]] potiču najstariji [[most]]ovi u Sarajevu: stari [[Rimski most]], nedaleko od Sarajeva, [[Kozija ćuprija]], [[Šeher-Ćehajina ćuprija]] i [[Careva ćuprija]] u starom dijelu grada. Obale Miljacke premošćuju i noviji mostovi iz doba [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] uprave: [[Ajfelov most]], [[Čobanija (most)]] ili [[Ćumurija most]], kao i savremeni mostovi: [[Most Skenderija]], [[Most Suade i Olge]], [[Most malezijsko-bosanskohercegovačkog prijateljstva]] i dr. Neki od sarajevskih mostova su isključivo pješački. === Trgovi i ulice === {{sekcija}} === Vjerski objekti === {{Glavni|Spisak vjerskih objekata u Sarajevu}} ==== Mezarja/Groblja ==== {{Glavni|Spisak grobalja u Sarajevu}} <gallery mode="packed"> Mezarje Stadion Cemetery.jpg|Mezarje Stadion Groblje Sveti arhanđeli, Georgije i Gavrilo (Sarajevo).jpg|Groblje Sveti arhanđeli, Georgije i Gavrilo </gallery> Najstarije [[Nekropola|nekropole]] [[Crkva bosanska|crkve bosanske]], [[Bogumili|bogumilske]], [[Pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini|pravoslavne]] i [[Katolička crkva Bosne i Hercegovine|katoličke]] i [[Mezarje|islamska mezarja]] razasuta su gradom. [[Stećak|Stećci]], monumentalni kameni blokovi i jedinstveni nadgrobni spomenici iz [[Srednji vijek|srednjevjekovnog perioda]] mogu se naći nedaleko od Sarajeva u selu [[Nekropola stećaka u selu Šabići|Šabići]] kod [[Trnovo (FBiH)|Trnova]] i selima [[Dolovi (Konjic)|Dolovi]] i [[Lukomir]] na obroncima [[Bjelašnica|Bjelašnice]]. Gradsko groblje [[Bare (groblje)|Bare]] je s 33 ha površine, jedno od većih u Europi, a po konfiguraciji terena i položaju jedno je od interesantnijih i ljepših grobalja na [[Balkan]]u. Na groblju "Bare" su grobljanske površine za pripadnike svih religija: [[musliman]]e, [[Pravoslavlje|pravoslavne]], [[Katoličanstvo|katolike]], [[Judaizam|judaiste]], [[evangelist]]e, [[adventist]]e, [[Starokatolička crkva|starokatolike]], kao i [[Ateizam|ateiste]]. <!--Na njemu počivaju:--> Novo gradsko groblje [[Vlakovo (groblje)|Vlakovo]] je izgrađeno u septembru 1985. nedaleko od Sarajeva, u vrijeme kada je groblje "Bare" bilo gotovo popunjeno. Groblje se proteže na 25 ha, na kome se obavlja najveći broj sahrana. [[Stadion (groblje)|Stadion]] je zbog svog nastanka groblje jedinstveno u svijetu. Životnom nuždom, za vrijeme [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]], 1992–95. kada su, usljed svakodnevnih artiljerijskih i snajperskih napada na grad s okolnih brda, mnoga groblja bila nedostupna, a broj civilnih žrtava rastao, jedan nogometni stadion pretvoren je u groblje.<ref>{{cite web|url=http://cvijet.ba/gradska_groblja|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823060120/http://cvijet.ba/gradska_groblja|title=cvijet.ba - briga o grobljima Sarajevskog kantona|archive-date=23. 8. 2011|work=cvijet.ba|access-date=24. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> Neobično lijepa su stara groblja [[Alifakovac (groblje)|Alifakovac]] i [[Jevrejsko groblje u Sarajevu|Jevrejsko groblje]]. == Kultura == {{Glavni|Kultura u Sarajevu}} === Opere i pozorišta === Prve klasične, pozorišne predstave u gradu održavale su se u [[Despića kuća|Despića kući]], pa se ovaj objekat može smatrati pretečom savremenog [[pozorište|pozorišta]] u Sarajevu.<ref>{{cite web|url=http://www.sonar.ba/discover.php?lang=ba&action=full&id=14|title=Official Destination Sarajevo Guide|work=Sarajevo.travel|access-date=24. 9. 2015}}{{Mrtav link}}</ref> Danas je tu smješten Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti.<ref>{{cite web|url=http://www.muzejsarajeva.ba/content/view/24/39/lang,ba/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808150008/http://www.muzejsarajeva.ba/content/view/24/39/lang,ba/|title=Muzej Sarajeva - Despica kuca|author=Administrator|archive-date=8. 8. 2007|work=muzejsarajeva.ba|access-date=24. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodno pozorište]], osnovano [[1921.]] kao dramski teatar, je najstariji bosanskohercegovački profesionalni teatar. Jedan od prvih direktora Narodnog pozorišta Sarajevo bio je [[Branislav Nušić]]. Od 1946. Narodno pozorište dobija i muzičke segmente djelovanja: [[Sarajevska opera|operu]] i [[Sarajevski balet|balet]]. Kao jedini operski i baletni teatar u državi, središnje je mjesto razvoja scenske umjetnosti u Bosni i Hercegovini. Veliki broj glumaca, režisera, scenografa, kostimografa, koreografa, dirigenata, baletnih i opernih umjetnika, sticali su slavu na sceni Narodnog pozorišta Sarajevo, kao što je [[Ljiljana Molnar-Talajić]], svjetski priznata [[primadona]], koja je ponijela slavu sarajevskog i bosanskohercegovačkog teatra i na pozornicama najznačajnijih svjetskih teatara. Narodno pozorište Sarajevo ima 225 zaposlenih, a svoju djelatnost ostavaruje u matičnoj kući na [[Obala Kulina bana|Obali Kulina bana]]<ref>{{cite web|url=http://nps.ba/|title=Narodno pozorište Sarajevo|work=nps.ba|access-date=24. 9. 2015}}</ref> , kao i u zgradi [[Terezija]], gdje se nalaze radionički prostor i produkcija scenografije. Narodno pozorište Sarajevo član je [[Nova evropska teatarska asocijacija|Nove evropske teatarske asocijacije]]. [[Kamerni teatar 55]] počeo je s radom 7. marta 1955. Njegov osnivač bio je [[Jurislav Korenić]] (1914–1974). Teatar je, na tragu novih teatarskih stremljenja u tadašnjoj Evropi, bio novost na ovim prostorima i primjer kojeg su slijedili brojni teatri. Prezentira novi vid dramaturgije, ”dramu apsurda” ili "anti dramu” ili "novu dramu”. Izvode se tekstovi [[Samuel Beckett|Becketta]], [[Alfred Jarry|Jarryja]], [[Jean Genet|Geneta]], [[Eugène Ionesco|Ionesca]], Schwartza, [[Anton Pavlovič Čehov|Čehova]]... i drugih autora, čija poetika u modernom teatru proizlazi iz "apsurdnog osjećanja života”. Karakterizira ga pozornica "ring”, okružena gledalištem, umjesto frontalnog tipa scene, s nepremostivom "rampom”, s intimnijom, prirodnijom i iskrenijom glumačkom igrom.<ref>{{cite web|title=Službena stranica Kamernog teatra 55 u Sarajevu|url=http://www.kamerniteatar55.ba/|access-date=24. 9. 2015}}</ref> [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorište mladih]]<ref>{{cite web|title=Pozorište mladih Sarajevo|url=http://www.pozoristemladih.ba/|access-date=24. 9. 2015}}</ref> nastalo je 1977. udruživanjem dva pozorista: Pionirskog pozorišta i Pozorista lutaka, s dvije samostalne scene, Lutkarskom i Dramskom. Oba teatra osnovana su 1950. Prvih desetak godina postojanja Pionirsko pozoriste nema svog ansambla, pa po projektu angažuje glumce iz drugih teatara i "glumce" djecu, od koji su neki i danas poznati i priznati umjetnici. Pozorište lutaka u tom periodu njeguje marionetu kao osnovni izraz. Njime rukovodi [[Adolf Pomezni]]. Pionirsko pozorište 1960-tih godina osniva svoj profesionalni ansambl, mijenja naziv u ''Pozorište za mlade'', i počinje s postavljanjem sve ambicioznijih projekata, koji nisu namijenjeni samo najmlađim, nego pretenduju animiranju što širih grupacija mladih. Na čelo Pozorišta lutaka dolazi pozorišni mag Jurislav Korenić i njegovim dolaskom nastaje novi period u razvoju teatra, što se ogleda u različitim lutkarskim tehnikama koje se primjenjuju, kao i u samom istraživanju mogućnosti daljeg razvoja lutkarstva uopće. Igraju se relevantna djela domaćih i svjetskih autora: J. Skupa i K. Venig: "Srećko među bubama", J. Vandot i V. Rabadan: "Kekec", zatim "Pinokio", D. Bibanovića, "Alisa u zemlji čuda", L. Paljetka, "Palčić Dugonja", G. Simića, "Pepeljuga", D. Todorovića, na Lutkarskoj, a [[William Shakespeare|Shakespeareove]] "Bura" i "Komedija zabuna", [[Aristofan]]ove "Ptice", Homerova "Odiseja", [[Jarry]]jev "Kralj Ibi", Držićeva "Novela od Stanca", [[Ionesco]]v "Kralj umire", Kurićeva "Ljepotica i zvijer". Lukićeve "I opet Nušić" i "Bašeskija, san o Sarajevu", i mnoge druge na Dramskoj sceni. U saradnji s domaćim i stranim režiserima, uz zajednički angažman [[MESS]]-a i glumaca u Sarajevu, u Pozorištu mladih tokom rata premijerno su izvedene brojne predstave: [[Samuel Beckett|Beckettov]] "Čekajući Godoa", [[Euripid]]esov "Alkestis", [[Schuman]]ov "Cirkus Veliko stopalo", [[Jarry]]jev "Okovani Ibi", [[Miller]]ova "Hamlet mašina", G. Simić: "Bajka o Sarajevu", F. Furaković: "Abeceda".., a po završetku rata pozorište nastavlja svoju djelatnost predstavama "Tri jezika", [[F. Hohler]]a, "Dijete školjke", [[R. Herfurtner]]a, "Kraj igre", [[Samuel Beckett|S. Becketta]], "Familija" (Zeko, Zeko), [[C. Serreau]]a, "Tajna dvorske lude", [[Hazim Akmadžić|H. Akmadžića]], "Makbet",[[William Shakespeare|W. Shakespearea]], "Kad bi ovo bila predstava", [[Almir Imširević|A. Imširevića]], "Spaseni za dlaku", [[T. Wilder]]a, "Košmar o Bosni", N. Veličkovića i dr. [[SARTR|Sarajevski ratni teatar SARTR]]<ref>{{cite web|url=http://www.sartr.ba/|title=SARTR — Sarajevski ratni teatar|work=sartr.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-date=7. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807102353/http://www.sartr.ba/|url-status=dead}}</ref> utemeljen je 17. maja 1992. na inicijativu reditelja [[Dubravko Bibanović|Dubravka Bibanovića]] i [[Gradimir Gojer|Gradimira Gojera]], [[Đorđe Mačkić|ing. Đorđa Mačkića]] i pisca [[Safet Plakalo|Safeta Plakala]], a okupio je glumce i saradnike iz tri profesionalna sarajevska teatra koja su, zbog rata u BiH, morala obustaviti svoj rad. U augustu 1992. SARTR je konstituiran kao vojna jedinica pri Regionalnom štabu Oružanih snaga BiH Sarajevo, a 12. januara 1993. Odlukom Ratnog Predsjedništva Skupštine grada Sarajeva, kao javna ustanova iz oblasti kulture od posebnog interesa za odbranu grada. Odlukom Skupštine Kantona Sarajevo od 24. jula 1997. ulogu osnivača SARTR-a preuzeo je Kanton Sarajevo. Od 2003. Sarajevski ratni teatar SARTR je nosilac [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade]]. Njegov pokretač i redatelj, [[Safet Plakalo]], opisuje SARTR kao "duhovno oružje protiv nadrealizma rata", zaokružujući njegov karakret u motu "teatrom protiv smrti". Unatoč ograničenim sredstvima, SARTR je danas uspješna profesionalna kuća s brojnim međunarodnim koprodukcijama, nastupima i nagradama. === Muzeji i galerije === {{Glavni|Spisak muzeja u Sarajevu|Spisak galerija u Sarajevu}} [[Datoteka:Sarajevo Haggadah.jpg|thumb|left|kopija [[Sarajevska hagada|Sarajevske hagade]]]] Kao grad poznat po svojoj historiji i kulturi Sarajevo obiluje muzejima. Neki od njih su: [[Muzej Sarajeva]], [[Ars Aevi|Ars Aevi muzej umjetnosti]], [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]], [[Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine]], [[Historijski muzej Bosne i Hercegovine]], [[Olimpijski muzej Sarajevo|Olimpijski muzej]], [[Brusa bezistan]], [[Muzej "Sarajevo 1878–1918."]], [[Muzej Jevreja Bosne i Hercegovine]], [[Muzej ratnog djetinjstva]], [[Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine]], [[Muzej "Alija Izetbegović"]] i [[Tunel spasa]]. Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine je dom [[Sarajevska hagada|Sarajevske hagade]], [[Iluminirani rukopisi|iluminiranog rukopisa]] i najstarijeg dokumenta [[Sefardi|sefardskih]] [[Jevreji|Jevreja]] na svijetu, objavljene u Barceloni oko 1350. a koja sadrži tradicionalne jevrejske [[Hagada|hagade]]. Ovaj dokument je stalno izložen u muzeju i jedina je preostala ilustrirana sefardska hagada na svijetu. Zemaljski muzej također je domaćin cjelogodišnjih izložbi koje se odnose na lokalnu, regionalnu i međunarodnu kulturu i historiju te je dom za preko 5.000 artefakata iz bosanske historije. Galerije Sarajeva su: [[Collegium Artisticum]], [[Gakerija Mak|Mak]], [[Galerija "Roman Petrović"|Roman Petrović]], [[Galerija Novi hram|Novi hram]], [[Atelje-zbirka Safet Zec]], [[Galerija Mersada Berbera 'E&A']], [[Galerija Paleta|Paleta]], [[Galerija Sveti Anto]], [[Galerija Boris Smoje|Boris Smoje]], [[Mala galerija]], [[Galerija Kicoš]] i dr. <gallery mode="packed"> Sarajevo, Baščaršija II.jpg|[[Bošnjački institut]] Sarajevo, muezum Alije Izetbegoviće.jpg|[[Muzej "Alija Izetbegović"]] Sarajevo 1914 museum IMG 1118.JPG|[[Muzej "Sarajevo 1878–1918."]] Exterior house - Sarajevo Tunnel Museum (2).jpg|[[Tunel spasa]] National Museum of BiH Aerial.JPG|[[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] </gallery> === Festivali === {{Glavni|Spisak festivala u Sarajevu}} Sarajevo je međunarodno poznato po svojoj eklektičnoj i raznolikoj ponudi od preko 50 godišnjih festivala. [[Sarajevo Film Festival]] osnovan je 1995. za vrijeme rata u BiH i postao je premijerni i najveći filmski festival u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]].<ref name="About the Festival">{{cite web |url=http://www.sff.ba/en/page/about-the-festival |title=About the Festival |publisher=Sarajevo Film Festival Official Website |access-date=3. 4. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708191719/https://www.sff.ba/en/page/about-the-festival |archive-date=8. 7. 2018 |url-status=dead }}</ref> Festival se održava u [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnom pozorištu]], uz projekcije u Pozorištu na otvorenom ''Metalac'' i Bosanskom kulturnom centru. Sarajevo je proglašeno [[Grad filma|Gradom filma]].<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|title=UNESCO designates 66 new Creative Cities {{!}} Creative Cities Network|website=en.unesco.org|access-date=23. 9. 2021}}</ref> Međunarodni festival [[MESS]] eksperimentalni je pozorišni festival i najstariji pozorišni festival na [[Balkan]]u.<ref>{{cite web|url=http://befestival.org/about/european-network/|title=MESS International Theatre Festival|publisher=befestival.org}}</ref> Godišnji [[Omladinski Film Festival Sarajevo]] prikazuje igrane, animirane i kratke filmove iz cijelog svijeta i premijerni je studentski filmski festival na Balkanu.<ref>{{cite web|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/omladinski-film-festival-sarajevo-predstavlja-nove-mlade-autore|title=Omladinski filmski festival Sarajevo predstavlja nove mlade autore|publisher=Al Jazeera Balkans|date=4. 7. 2017}}</ref> Također poznati su i festivali kao što su: [[Sarajevska zima]], [[Sarajevski džez festival]], ljetni kulturni festival ''[[Baščaršijske noći]]'' i Svjetski televizijski festival orijentalne muzike. === Muzika === {{Glavni|Sarajevska muzička scena|Spisak bosanskohercegovačkih patriotskih pjesama}} [[Datoteka:Tifa i Bregovic Nis polovina 80-ih.jpg|thumb|right|250px|[[Bijelo dugme]], muzička grupa koje se smatra najpopularnijim bendom koji je ikada postojao u bivšoj Jugoslaviji i jednim od najvažnijih aktera jugoslovenske rock scene. Na slici su Mladen Vojičić Tifa (lijevo) i Goran Bregović (desno)]] [[Datoteka:Evstafiev-bosnia-cello.jpg|thumb|right|250px|[[Vedran Smailović]] svira violončelo na ruševinama [[Sarajevska vijećnica|Sarajevske vijećnice]] 1992.]] Sarajevo je kroz historiju bilo jedan od najvažnijih muzičkih centara u regiji. Sarajevska muzička scena ima dugu tradiciju a kao njena najplodonosnija era smatra se period između [[1961.]] i [[1991.]] U to doba počine se razvijati ''Sarajevska škola pop rocka'' a osnivaju se muzičke grupe kao što su: [[Indexi]] (1962), [[Ambasadori]] (1968), Pro Arte a na sceni se pojavljuju i kantautori poput [[Kemal Monteno|Kemala Montena]]. Period ekspanzije sarajevske muzičke scene nastavlja se i tokom 1980-ih, s bendovima: [[Plavi orkestar]], [[Crvena jabuka]] i [[Divlje jagode]], po većini kritičara, pionirima u regionalnom rokenrol pokretu. Sarajevo je takođe bilo dom i mjesto nastanka vjerojatno najpopularnijeg i najuticajnijeg jugoslovenskog rock sastava svih vremena, [[Bijelo dugme|Bijelog Dugmeta]] (1974), u velikoj mjeri jugoslavenske paralele s [[The Rolling Stones|Rolling Stonesima]], kako po popularnosti tako i po utjecaju na druge muzičke sastave. Sarajevo je također bilo dom vrlo zapažene urbane subkulture post-punka poznate pod nazivom [[Novi primitivizam]], koja je započela početkom 1980-ih s Baglama Bandom koji je zabranjen nedugo nakon izdanja svog prvog LP-a a koji je uveden u ''mainstream'' bendove kao što je [[Zabranjeno pušenje]] i [[Elvis J. Kurtović & His Meteors]], kao i kroz prvobitno radio a potom i tv serijal [[Top lista nadrealista]]. Ostali značajni bendovi koji se smatraju dijelom ove subkulture su [[Bombaj štampa]]. Pored i odvojeno od Novog primitivizma, Sarajevo je rodni grad jednog od najznačajnijih bivših jugoslavenskih alternativnih industrijskih bendova, [[SCH (bend)|SCH]]-a. U periodu do 90-tih u Sarajevu su osnivani i mnogi drugi popularni bendovi kap što su: [[Merlin (grupa)|Merlin]], [[Valentino (grupa)|Valentino]], [[Bolero (muzička grupa)|Bolero]] i dr. S razlogom se sarajevska muzička scena, pogotovo 70-tih i 80tih godina smatra kao najuspješnija scena tadašnje Jugoslavije. Što je možda još važnije, Sarajevo je krajem 19. i tokom 20. vijeka bilo dom rastućem i velikom centru stvaranja zapisa [[Sevdalinke]] i u velikoj mjeri je doprinijelo tome da se ovaj historijski žanr muzike ponovo ''probije'' na glavnu scenu s obzirom da je sevdalinka dugi niz vijekova bila važan i jedan od najpoznatijih segmenata [[Kultura Bosne i Hercegovine|Bosanske kulture]]. Tekstopisci i muzičari kao što su [[Himzo Polovina]], [[Safet Isović]], [[Zaim Imamović]], [[Zehra Deović]], [[Halid Bešlić]], [[Hanka Paldum]], [[Nada Mamula]], [[Meho Puzić]] i mnogi drugi su tokom svoje karijere živjeli i komponovali u Sarajevu gdje su i napisali neke od svojih najvažnijih djela. Sarajevo je takođe u velikoj mjeri utjecalo na pop scenu Jugoslavije s muzičarima poput Zdravka Čolića, Kemala Montena, Dine Merlina, Seida Memića Vajte, Harija Mata Harija, Mladena Vojičića Tife, Željka Bebeka i mnogih drugih. Mnogi noviji sarajevski bendovi također su pronašli ime i afirmirali se u Sarajevu, poput [[Regina (grupa)|Regine]] koja je također snimila dva albuma za vrijeme Jugoslavije i [[Letu štuke]], koji je zapravo osnovan u Jugoslaviji s poznatim bosanskohercegovačko-američkim piscem [[Aleksandar Hemon|Aleksandrom Hemonom]] ali je reputaciju stekao kasnije, tokom 2000-ih. Sarajevo je u novije vrijeme dom važne i eklektične kombinacije novih bendova i nezavisnih muzičara, koji nastavljaju djelovati i nastupati na sve većem broju festivala i koncerata širom države. U gradu se održava i najveći jazz festival u regiji, Sarajevski džez festival. Američki heavy metal sastav [[Savatage]] objavio je pjesmu pod nazivom ''Badnjak (Sarajevo 12/24)'' na svom albumu ''Dead Winter Dead'' 1995. godine, a govori o sviraču violončela koji je svirao zaboravljenu božićnu pjesmu u ratom razorenom Sarajevu. Pjesmu je kasnije isti bend ponovo objavio pod nazivom ''Transsibirski orkestar'' na svom prvom albumu ''Badnjak i druge priče'' 1996. godine, pri čemu je pjesma postigla trenutni uspjeh i popularnost. Nakon rata, irska rock grupa [[U2 (grupa)|U2]] je bila prva strana grupa koji je održala koncert u gradu. === Kulturne institucije === Uz nekoliko nacionalnih i gradskih [[pozorište|pozorišnih]] kuća, [[muzej]]a i kulturnih institucija, Sarajevo je i važno mjesto na kulturnoj mapi ovog dijela evropskog kontinenta. Druge kulturne institucije uključuju [[Sarajevski kulturni centar]], Sarajevsku biblioteku, [[Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine|Umjetničku galeriju BiH]] i [[Bošnjački institut]]. === Gastronomija === {{sekcija}} == Turizam i rekreacija == {{Glavni|Turističke atrakcije u Sarajevu}} Svjetski poznat turistički vodič ''[[Lonely Planet]]'' svrstao je Sarajevo 2006. na 43. mjesto najljepših gradova svijeta,<ref name="Lonely Planet 2006">{{cite book|title=The Cities Book: A Journey Through The Best Cities In The World|date=2006|publisher=Lonely Planet Publications|location=Melbourne|isbn=1-74104-731-5|url=https://archive.org/details/lonelyplanetciti00lone}}</ref> a u decembru 2009. je Sarajevo izabrano među deset gradova koje vrijedi posjetiti u 2010. godini.<ref>{{cite web |url=http://www.news.com.au/travel/galleries/gallery-e6frflw0-1225794915428?page=2 |title=Lonely Planet's Top 10 Cities 2010 &#124; Lonely Planet's Top 10 Cities 2010 |publisher=News.com.au |access-date=19. 1. 2010 |archive-date=10. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010052209/http://www.news.com.au/travel/galleries/gallery-e6frflw0-1225794915428?page=2 |url-status=dead }}</ref> Prema podacima iz 2013. Sarajevo je posjetilo 302.570 turista, što je za 17,9% više u odnosu na prethodnu godinu, s ostvarenih 595.637 noćenja, što je za 18% više nego u 2012. godini.<ref>{{cite web|url=http://ekapija.ba/bs/Vijest/kapital/u-ks-u-2013-je-najuspjesnija-turisticka-godina-od-kad-se-vodi-statistika/34489 |title=Kanton Sarajevo: Više turista u 2011 |publisher=Vijesti.ba |access-date=12. 3. 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fzs.ba/god.htm |title=Statistički Godišnjaci/Ljetopisi|publisher=Fzs.ba |access-date=12. 3. 2013}}</ref> Prema anketi koju je sproveo sajt Booking.com a u kojoj je učestvovalo preko 50.000 putnika Sarajevo je uvršteno na 7. mjesto od 10 najpopularnijih svjetskih destinacija za kušanje lokalnih kulinarskih specijaliteta u 2018. godini.<ref>{{cite web |title=Stats: Malaysia, Taiwan Top Destinations for Local Food |url=https://www.travelagentcentral.com/running-your-business/stats-malaysia-taiwan-top-destinations-for-local-food |website=www.travelagentcentral.com |access-date=7. 6. 2018}}</ref> Kao najpoželjniji grad je izabran malezijski grad Ipoh a na spisku su se našli uglavnom gradovi iz Azije a Sarajevo je uz [[peru]]ansku [[Lima|Limu]] jedini glavni grad neke od država. Sportski turizam uglavnom još uvijek koristi sportske objekte i terene sagrađene za potrebe Zimskih olimpijskih igara 1984. godine, posebno skijašta na obližnjim planinama Bjelašnica, Igman, Jahorina, Trebević i Treskavica. Primjeri popularnih destinacija Sarajeva i okoline su [[Vrelo Bosne]], [[Begova džamija]], [[Katedrala Srca Isusova|Sarajevska katedrala]] i džamija Gazi Husrev-bega. Turizam u Sarajevu uglavnom se fokusiran na historijskom, vjerskom, kulturnom i segmentu zimskih sportova. ==== Sarajevska žičara ==== {{Glavni|Sarajevska žičara}} [[Datoteka:Trebević CC (42065596011).jpg|mini|desno|250px|Pogled na Sarajevsku žičaru 2018.]] Trebevićka žičara, u sarajevskom žargonu poznatija kao uspinjača, svečano je otvorena 3. maja 1959. godine, a povezivala je [[Bistrik]] (583 m/nv) s Vidikovcem na [[Trebević]]u (1160 m/nv). Puštanju u promet uspinjače prisustvovao je veliki broj građana, koji su "okupirali" polaznu stanicu, ali i padinske ulice i avlije iznad kojih je prolazila. Polazna stanica se nalazila u ulici Avdage Šahinagića (u to vrijeme Dimitrija Tucovića) preko puta [[Sarajevska vijećnica|sarajevske Vijećnice]] na nadmorskoj visini 583 metra, a dolazila je na Vidikovac na [[Trebević]]u na 1160 m/nv. Visinska razlika je bila preko 570 metara, a razdaljina među stanicama je iznosila 2070 m. Stara Trebevićka žičara je po kategorizaciji spadala u red kabinskih žičara s kružnim tokom. Po konstrukciji je bila dvoužetna, tj. duž trase su se nalazila dva čelična užeta: jedno vučno, a drugo noseće. Na trasi su bili projektovani i ugrađeni rešetkasti čelični stubovi s raščlanjenim temeljima (ukupno 8 stubova), a čija je visina bila između 8 i 24 metra. Sistem je imao 50 kabina kapaciteta po 4 putnika. Vožnja je trajala 12 minuta, a za jedan sat se moglo prevesti 800 putnika u oba pravca. Izgradnja žičare trajala je oko godinu dana, ali su priprema za njenu izgradnju počele već 1956. Vodeći projektant žičare bio je František Šup iz [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]. Na projektu i izgradnji žičare radile su vodeće jugoslavenske firme ''Impola'' iz [[Slovenska Bistrica|Slovenske Bistric]]<nowiki/>e, ''Termoelektro'' [[Beograd]], ''Jelšingrad'' [[Banja Luka]], te ''[[Energoinvest]]'' Sarajevo. Pogonski dio je naručen iz čehoslovačke firme ''Transeksport''. Na polaznoj i dolaznoj stanici su izgrađene čekaonice s bifeima, a na dolaznoj stanici na Vidikovcu kasnije je sagrađen istoimeni restoran. Svojom dužinom od skoro 2.100 metara, trebevićka žičara bila je jedna od najznačajnijih u bivšoj Jugoslaviji, a jedna od rijetkih uopće koja polazi iz samog centra grada i za 12 minuta vas dovodi u netaknutu prirodu, oazu čistog zraka. Tokom [[Opsada Sarajeva|opsade]] grada, žičara je, zajedno s polaznom i dolaznom stanicom na [[Trebević]]u, potpuno uništena.<ref>{{Cite web|url=https://www.zicara.ba/bs/article/27/historija-zicare|title=Prva izgradnja žičare {{!}} Žičara|website=www.zicara.ba|access-date=6. 10. 2018|archive-date=27. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427135431/https://www.zicara.ba/bs/article/27/historija-zicare|url-status=dead}}</ref> Nova Sarajevska žičara službeno je otvorena 6. aprila 2018. godine, na dan Grada Sarajeva. S ukupno 33 moderne korpe čini novi sistem, koji može iz grada do Trebevića prevesti do 1.200 putnika na sat, s vožnjom koja u jednom smjeru traje oko 9 minuta. ==== Parkovi i šetališta ==== {{Glavni|Spisak parkova u Sarajevu}} U Sarajevu i periferiji nalazi se mnogo parkova, šetališta i izletišta. Popularna aktivnost građana Sarajeva je ulični šah, koji se obično igra na Trgu oslobođenja Alija Izetbegović. Veliki park je najveća zelena površina u centru grada u sklopu kojeg se nalazi i [[Spomen-obilježje ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva 1992–1995.|Spomen obilježje ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva]]. Park [[Hastahana]] je popularno mjesto za relaksaciju, također u gradu u naselju [[Marijin Dvor]]. Osim ovih parkova tu su i parkovi [[Prk Betanija|Betanija]], [[Da Riva]], [[Barice (Stari Grad)|Barice]] i dr. Od šetališta najpoznatije je [[Vilsonovo šetalište]], koje se proteže uz desnu obalu Miljacke kao i šetalište u blizini Sarajeva, [[Velika aleja]], koje povezuje Ilidžu s vrelom Bosne. [[Kozija ćuprija]], u kanjonu Miljacka, istočno od Sarajeva također je popularna turistička destinacija. Zahvaljujući konfiguraciji zemljišta u Sarajevu i njegovoj okolini nalaze se mjesta odakle se pruža izvrstan panoramski pogled na Sarajevo. Jedno od takvih mjesta je [[Avaz Twist Tower]], restoran Park Prinčeva, Vidikovac (Trebević), [[Žuta tabija|žuta]]/[[Bijela tabija|bijela]] na [[Vratnik (Sarajevo)|Vratniku]], kao i brojni krovovi visokih zgrada širom grada. <gallery mode="packed" heights="150px"> Veliki Park Sarajevo.JPG|Veliki Park Koševo Park, Sarajevo.JPG|Koševski Park Vilsonovo šetalište.JPG|Vilsonovo šetalište Koševski potok via Pionirska dolina.JPG|Koševski potok teče kroz [[Pionirska dolina|Pionirsku dolinu]] (zoološki vrt) Sarajevo street chess.jpg|Ulični šah Hastahana Park, Sarajevo.jpg|Hastahana Park na Marijin Dvoru (u 2005.) Sarajevo Admejdan.jpg|Sarajevo Atmejdan ''Muzički paviljon'' </gallery> == Sport == [[Datoteka:Vucko.jpg|mini|120p|Vučko, maskota XIV Olimpijskih igara 1984. godine]] {{Glavni|Sport u Sarajevu|Spisak sportskih klubova u Sarajevu}} {{Dodatne informacije|Zimske olimpijske igre 1984.}} Iako u Sarajevu egzistiraju mnoga sportska društva i klubovi od kojih su neku postigli i evropski vrijedne rezultate ([[KK Bosna Royal|KK Bosna]] prvak Evrope 1979) Sarajevo je u svijetu sporta najpoznatije kao mjesto održavanja [[Zimske olimpijske igre 1984.|XIV zimskih olimpijskih igara]]. Neki od olimpijskih objekata su porušeni u zadnjem ratu ali su i obnovljeni kao što je slučaj s [[Olimpijska dvorana Zetra|Olimpijskom dvoranom Zetra]] i [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Olimpijski stadion "Asim Ferhatović Hase"]]. Od sportova u Sarajevu je najpopularniji nogomet i klubovi [[FK Sarajevo|Sarajevo]] i [[NK Željezničar|Željezničar]] koji igraju zapaženu ulogu ne samo u okviru bosanskohercegovačke [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] već su dobre rezultate postigli i za vrijeme bivše Jugoslavije, te su najtrofejniji klubovi u državi. Od nogometnih klubova tu su još i [[FK Olimpik Sarajevo|FK Olimpic]] i [[NK SAŠK Napredak Sarajevo|NK SAŠK Napredak]]. Od ostalih popularnih sportova tu su još i [[košarka]] pri čemu se ističe klub KK Bosna, jedini košarkaški klub u državi koji je u muškoj konkurenciji osvojio titulu prvaka Evrope, višestruki osvajači prvenstva i kupa Bosne i Hercegovine i bivše Jugoslavije. Rukomet, odbojka, tenis, plivanje, hokej na ledu, atletika i niz borilačkih sportova su ostali vidovi sportskog nadmetanja u kojem Sarajevo ima svoje predstavnike. Najtrofejniji klubovi u državi su i [[klub sjedeće odbojke "SPID"]], višestruki prvaci BiH i šestostruki prvaci Evropi kao i klub ''[[Odbojkaški klub invalida Fantomi|Fantomi]]'' s jednako vrijednim rezultatima na domaćem i međunarodnom nivou. [[ŠK Bosna|Šahovski klub Bosna]] je najtrofejniji šahovski klub u BiH. Od 80-tih godina klub ostvaruje zapažene rezultate pri čemu vrijedi istaći da je klub od 1990tih godina osvojio 4 titule prvaka Evrope po čemu je trenutno trećerangirani šahovski klub u Evropi. Osvajanjem četvrte titule prvaka 2002. jedno su vrijeme bili i najtrofejniji svjetski klub, ispred ruskog [[CSKA]] s tri titule. Za klub je jedno vrijeme nastupao i [[Gari Kasparov]], jedan od najboljih šahista u historiji. === Sportski klubovi === Sportski život se prvenstveno odvija kroz nekoliko sportskih društava od kojih su poznatiji: [[SD Sarajevo]], [[SD Željezničar]] i [[USD "Bosna"|USD Bosna]], popularni ''studenti''. Sportska društva imaju sekcije u više sportskih grana. Među velikim brojem sportskih kolektiva u gradu ističu se [[nogomet]]ni klubovi [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]], [[FK Sarajevo|Sarajevo]] i [[FK Olimpik Sarajevo|Olimpik]], rukometni klubovi [[RK Željezničar|Željezničar]] i [[RK Bosna Sarajevo|Bosna]], muški košarkaški klubovi [[KK Bosna Royal|Bosna]], evropski prvak 1979 i Spars. Osim klubova iz najpopularnijih sportova u Sarajevu egzistiraju i klubovi iz ostalih sportova kao što su: [[Atletski klub Bosna|atletika]], [[Biciklistički klub Bosna|biciklizam]], [[Odbojkaški klub Bosna|odbojka]], [[Šahovski klub Bosna|šah]], [[vaterpolo]], klubovi iz različitih boriličkih sportova i dr. Također postoji i [[Aeroklub Sarajevo]] osnovan 1946. Neki od najpopilarnijih sarajevskih klubova navedeni su u sljedećoj tebeli. {|class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- ! scope="col" |Klub ! scope="col" |Sport ! scope="col" |Takmiči se u ! scope="col" |Dvorana ! scope="col" |Osnovan |- |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogomet]] |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine]] |[[Stadion Grbavica|Grbavica Stadium]] |1921. |- |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |Nogomet |Premijer liga Bosne i Hercegovine |[[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Asim Ferhatović Hase]] |1946. |- |[[FK Olimpik Sarajevo|Olimpik]] |Nogomet |[[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva nogometna liga FBiH]] |[[Stadion Otoka|Otoka Stadion]] |1993. |- |[[RK Bosna Sarajevo|RK Bosna]] |[[Rukometni savez Bosne i Hercegovine|Rukomet]] |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine u rukometu]] |[[Dvorana "Mirza Delibašić"]] |1948. |- |[[KK Bosna Royal]] |[[Košarkaški savez Bosne i Hercegovine|Košarka]] |[[Prvenstvo Bosne i Hercegovine u košarci]] |[[Dvorana "Mirza Delibašić"]] |1951. |- |[[HK Bosna]] |[[Hokejaški savez Bosne i Hercegovine|Hokej]] |[[Liga Bosne i Hercegovine u hokeju]] |[[Olimpijska dvorana Zetra|Zetra]] |1980. |- |[[VK Bosna]] |Vaterpolo |[[Liga Bosne i Hercegovine u vaterpolu]] |[[Olimpijski bazen Otoka]] |1984. |- |[[SDI Spid]] |Sjedeća odbojka |[[Prvenstvo Bosne i Hercegovine u sjedećoj odbojci]] |[[Olimpijska dvorana "Ramiz Salčin"]] |1994. |- |[[OKI Fantomi]] |Sjedeća odbojka |Prvenstvo Bosne i Hercegovine u sjedećoj odbojci |[[Olimpijska dvorana "Ramiz Salčin"]] |1995. |} === Sportske manifestacije === U Sarajevu se održava relativno veliki broj sportskih manifestacija i takmičenja, kako onih redovnih tako i periodičnih. Sportska događanja su uglavnom s učešćem domaćih klubova i takmičara iako postoje i ona međunarodnog karaktera. Najznačanije takmičenje koje je održano u gradu su [[Zimske olimpijske igre 1984.]] godine a od ostalih međunarodnih takmičenja mogu se izdvojiti [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1970.]] (grupna faza) i [[Evropski zimski olimpijski festival mladih 2019.|Evropski zimski olimpijski festival mladih]] održan 2019 godine. == Privreda i infrastruktura == === Privreda === {{Glavni|Privreda Sarajeva}} Nakon socijalističkog perioda i godina rata, ekonomija Sarajeva je postala predmet rekonstrukcije i rehabilitacije.<ref>{{cite web|url=http://www.seerecon.org/bosnia/ec/sectors/sarajevo.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228003803/http://www.seerecon.org/bosnia/ec/sectors/sarajevo.htm|title=The EC reconstruction programme for Bosnia and Herzegovina detailed by sector - Europe for Sarajevo Programme|archive-date=28. 12. 2008|work=seerecon.org|access-date=24. 9. 2015|language=en|url-status=dead}}</ref> Među brojnim ekonomskim znakovima, 1997. je otvorena [[Centralna banka Bosne i Hercegovine]] i 2002. je počela s radom [[Sarajevska berza]]. Velika gradska baza proizvodnje, administracije i turizma, kombinirana s velikim informalnim tržištem,<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html|title=The World Factbook|work=cia.gov|access-date=24. 9. 2015|language=en|archive-date=15. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315193211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html|url-status=dead}}</ref> čini grad najvećim ekonomskim regionom Bosne i Hercegovine. Iako je Sarajevo imalo razvijenu industriju tokom socijalističkog perioda, samo je nekolicini preduzeća izvršila uspješnu tranziciju na kapitalističku ekonomiju. Sarajevska industrija sada uključuje [[Fabrika duhana Sarajevo|industriju duhanskih proizvoda]], namještaja, automobila i komunikacijske opreme. Kompanije smještene u Sarajevu su [[B&H Airlines]] (prijašni Air Bosna), [[BH Telecom]], [[Bosmalov gradski centar]], [[Bosnalijek]], [[Energopetrol]], [[Fabrika duhana Sarajevo]] i [[Sarajevska pivara]]. Sarajevo ima jaku turističku ponudu i [[Lonely Planet]] je gradu dao 43. mjesto na listi najposjećenijih gradova u svijetu u [[2006]]. godini.<ref>Lonely Planet (3. 2006). Put kroz najbolje gradove u Evropi</ref> Sportski turizam koristi skijaške terene olimpijskih igara iz [[1984]], na obližnjim planinama [[Bjelašnica|Bjelašnici]], [[Igman]]u, [[Jahorina|Jahorini]] i [[Treskavica|Treskavici]]. Prosječna neto plaća u prva četiri mjeseca 2014. iznosila je 1.039 KM<ref>{{cite web|title=Uporedni pregled broja zaposlenih i nezaposlenih, prosječne bruto i neto plaće na području Kantona Sarajevo za 2014. godinu-prethodni podaci|url=http://zis.ks.gov.ba/sites/zis.ks.gov.ba/files/45%20Pla%C4%87a%202014.pdf|website=zis.ks.gov.ba|publisher=Kantonalna javna ustanova za zaštićena prirodna područja|access-date=24. 9. 2015|archive-date=20. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820194500/http://zis.ks.gov.ba/sites/zis.ks.gov.ba/files/45%20Pla%C4%87a%202014.pdf|url-status=dead}}</ref> dok je prosjek neto plaća u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji BiH]] u istom periodu iznosio 836 [[KM]].<ref>{{cite web|url=http://www.fzs.ba|title=Federalni zavod za statistiku|work=fzs.ba|access-date=24. 9. 2015}}</ref> Pored toga, Sarajevo bilježi i najnižu stopu nezapolsenosti te najveći broj preduzeća po glavi stanovnika u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji BiH]].<ref>{{cite web|title=Makroekonomski pokazatelji po kantonima 2012.|url=http://www.fzzpr.gov.ba/upload/file/dokumenti/makroekonomski_i_socioekonomski_pokazatelji/Makroekonomski%20pokazatelji%20po%20kantonima%202012%20-%2020%2006%202013%20.pdf|website=fzzpr.gov.ba|publisher=Federalni zavod za programiranje razvoja|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140123030337/http://www.fzzpr.gov.ba/upload/file/dokumenti/makroekonomski_i_socioekonomski_pokazatelji/Makroekonomski%20pokazatelji%20po%20kantonima%202012%20-%2020%2006%202013%20.pdf|archive-date=23. 1. 2014|url-status=dead}}</ref> Ekonomski, Sarajevo je najrazvijeniji grad Bosne i Hercegovine. === Telekomunikacije i mediji === ==== Internet ==== Internetska mreža u Sarajevu je prva u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] po brzini, kvalitetu i veličini mreže. Neki od najvećih internetskih operatera su: Logosoft, HS-HKB net i Telemach (kablovski internet) kao i BH Telecom, Eronet, M:tel, Blic i drugi iz oblasti ADSL-a. ==== Elektronski i printani mediji ==== {{Glavni|Komunikacije i mediji u Sarajevu}} Kao glavni i najveći grad [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Sarajevo je medijski centar u zemlji. Većina komunikacijskih i medijskih infrastruktura je uništena tokom rata, ali rekonstrukcija koju je vodio [[visoki predstavnik Bosne i Hercegovine]] je pomogla modernizaciji medija.<ref>{{cite web|url=http://www.ejc.nl/jr/emland/bih.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050519084032/http://www.ejc.nl/jr/emland/bih.html|title=Bosnia and Herzegovina Media Landscape|archive-date=19. 5. 2005|work=ejc.nl|access-date=24. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> [[Internet]] je ponovo postao dostupan u gradu [[1995]].<ref>{{cite web|url=http://soemz.euv-frankfurt-o.de/media-see/newmedia/main/articles/j_avdagic.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071007143822/http://soemz.euv-frankfurt-o.de/media-see/newmedia/main/articles/j_avdagic.htm|title=The Internet and the Public in Bosnia-Herzegovina|author=Jelenka Vockić-Avdagić|archive-date=7. 10. 2007|work=euv-frankfurt-o.de|access-date=24. 9. 2015|url-status=live}}</ref> [[BHT|Bosanskohercegovačka televizija]] je državna TV stanica, jedna od tri u Bosni i Hercegovini. Drugi elektronski mediji u gradu su NRTV "Studio 99", [[NTV Hayat]], [[OBN|Open Broadcast Network]], [[TV Kantona Sarajevo]] i TV Alfa. Postoje nezavisne, privatne i institucionalne radio stanice, poput [[Radio M|Radija M]], [[Radio Stari Grad|RSG]], eFM studentskog radija, Radija Sarajevo 202 (do prve polovine 2010.) i Radija BIR. Pored nabrojanih, u gradu egzistiraju i [[Radio Slobodna Evropa]], kao i nekoliko američkih i zapadnoevropskih stanica. [[Oslobođenje]], osnovano [[1943]], najstarije su sarajevske dnevne novine i jedine koje su preživjele rat. Tiražem su ove novine iza [[Dnevni avaz|Dnevnog avaza]], osnovanog 1995. i [[Jutarnje novine|Jutarnjih novina]].<ref>{{cite web|url=http://www.mediaonline.ba/en/?ID=211|title=Šta se događa sa najstarijim bosanskohercegovačkim novinama: Oslobođenje se prodaje za 4.7 miliona KM|first=Radenko|last=Udovičić|work=mediaonline.ba|date=5. 3. 2002|access-date=24. 9. 2015|archive-date=27. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227181119/http://www.mediaonline.ba/en/?ID=211|url-status=dead}}</ref> U druge lokalne periodične novine spadaju novine [[Hrvatska riječ]] na hrvatskom jeziku i magazin [[Start (novine)|Start]], kao i sedmične novine [[Slobodna Bosna]] i [[BH dani]]. === Vodovod === Kantonalno javno komunalno preduzeće "Vodovod i kanalizacija" Sarajevo bavi se osnovnim djelatnostima:<ref>{{cite web|url=http://www.viksa.ba/|title=KJKP 'Vodovod i kanalizacija' d.o.o. Sarajevo|work=viksa.ba|access-date=24. 9. 2015}}</ref> * Proizvodnja i distribucija vode; * Prečišćavanje i odvođenje otpadnih voda. === Zdravstvo === * [[Klinički centar Univerziteta u Sarajevu]] (Bolnica "Koševo"); * [[Opća bolnica "Prim.dr. Abdulah Nakaš"]] (Vojna bolnica); * [[Ambulantna njega|Ambulante]] porodične medicine; * Domovi zdravlja (Stari Grad, Vrazova Centar, "Omer Maslić" Novo Sarajevo, Novi Grad) * [[Psihijatrijska bolnica Kantona Sarajevo]] (Jagomir) == Saobraćaj == {{Glavni|Javni promet u Sarajevu|JKP GRAS Sarajevo}} [[Datoteka:Boeing 737 BH Airlines.jpg|mini|225p|B&H Airlines B737-400 na [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Sarajevskom aerodromu]]]] Sarajevo je središte cestovnog prometa u BiH. Sedam magistralnih puteva povezuje grad s ostalim dijelovima zemlje. Na sjever M5 u pravcu [[Travnik]]a, [[Banja Luka|Banje Luke]] i [[Bihać]]a, M17 ka [[Zenica|Zenici]] i [[Doboj]]u, kao i M18 prema [[Tuzla|Tuzli]], na istok vode M5 prema [[Višegrad]]u i [[Goražde|Goraždu]], kao i M19 ka [[Zvornik]]u. Na jug vodi M18 preko [[Foča (RS)|Foče]] za [[Dubrovnik]], a na zapad M17 u pravcu [[Mostar]]a. Od 2003. Sarajevo je povezano autoputom [[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)|A1]], s mjestima [[Ilijaš]], [[Visoko]] i [[Kakanj]], a od augusta 2014. izgradeno je nekoliko dionica autoput između Sarajeva i Zenice te sarajevska obilaznica na potezu Sarajevo-sjever – Sarajevo-zapad<ref>{{cite web|url=http://www.jpautoceste.ba/20131003774/dinamika-gradnje|title=Dinamika gradnje|author=Admin|work=jpautoceste.ba|access-date=24. 9. 2015}}</ref> Planirani evropski autoput, [[koridor Vc|koridor 5C]], prolazi kraj Sarajeva, povezujući ga s [[Budimpešta|Budimpeštom]] na sjeveru i s [[Ploče|Pločama]] na jugu.<ref>{{cite web|title=Koridor 5C|url=http://www.bosmal.com/en/?lg=en&nav_ID=14|publisher=Bosmal|access-date=24. 9. 2015|archive-date=28. 3. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328012107/http://www.bosmal.com/en/?lg=en&nav_ID=14|url-status=dead}}</ref> === Gradski saobraćaj === {{Glavni|Gradski promet u Sarajevu}} Položaj Sarajeva, uske gradske ulice i nedostatak parkinga ograničavaju automobilski promet u gradu. U vrijeme [[Zimske olimpijske igre 1984.|Olimpijskih igara]] 1984. godine, grad je dobio dio [[Sarajevska zaobilaznica|zaobilaznice]], što je djelomice olakšalo prometnu situaciju, no 2,6&nbsp;km i dva tunela koja su trebala povezati naselja [[Ciglane (naselje)|Ciglane]] i [[Pofalići]], zbog nedostatka novca, još nisu u potpunosti završeni. Sam centar grada pretvoren je 70-tih godina u pješačku zonu. Dvije glavne ulice u gradu su [[Titova ulica|Titova]] i [[Ulica Zmaja od Bosne]]. Električni [[Sarajevski tramvaji|tramvaji]] sa sedam tramvajskih linija, koji su u službi od [[1885]], su najstarija vrsta javnog prijevoza u gradu.<!-- Nije moguće pronaći funkcionalnu kopiju na web.archive.org <ref>O tramvajima na [http://www.virtualnosarajevo.com.ba/trams.htm virtualnom Sarajevu]</ref> --> Naselja [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] i [[Vogošća]] od 80-ih godina povezana su s centrom grada [[Sarajevski trolejbusi|trolejbuskim linijama]]. Za vrijeme [[Rat u BiH|rata]], prekinuta trolejbuska veza s Vogošćom je u obnovi. Danas u gradu postoji pet [[trolejbus]]kih, te mnogo autobuskih linija, koje autobusima i za Sarajevo specifičnim [[Spisak minibuskih linija u Sarajevu|minibusima]] (kombibus), strme i teško dostupne dijelove grada povezuju s centrom. Javni gradski prijevoz nudi firma [[JKP GRAS Sarajevo]]. === Međunarodni saobraćaj === {{Glavni|Međunarodni aerodrom Sarajevo}} [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu]] se nalazi u centralnom dijelu grada. Grad je dnevno željeznicom povezan sa [[Zagreb]]om, [[Beograd]]om i [[Ploče|Pločama]], a od 2002. ponovo s [[Budimpešta|Budimpeštom]]. Dobro razgranatom autobuskom mrežom, Sarajevo je dostupno iz bilo kojeg pravca. [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]] (SJJ) smješten je desetak kilometara jugozapadno od centra grada, u naselju Butmir. Najveći je i najprometniji aerodrom u Bosni i Hercegovini. Otvoren je 1969. a dužina piste iznosi 2.700 [[metar|m]]. Sarajevo a i Bosna i Hercegovina je putem ovog aerodroma povezana s mnogim, uglavnom evropskim gradovima. Tokom rata aerodrom se koristio za letove [[Ujedinjeni narodi|UN]]-a i transport humanitarne pomoći. Od [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] iz [[1996]]. godine, aerodrom je otvoren za putničke letove avionskih kompanija [[B&H Airlines]], [[Austrian Airlines]], [[Alitalia]], [[Lufthansa]], [[Jat Airways]], [[Croatia Airlines]] i drugih. U 2017. godini prevezeno je 957.969 putnika što je rekord od osnivanja aerodroma.<ref name="statistika">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Statistika|url=http://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=94&kat=2&sub_kat=0|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=1. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113072456/http://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=94&kat=2&sub_kat=0|archive-date=13. 1. 2018|url-status=dead}}</ref> Poređenja radi, tokom [[1996]]. putnički promet je iznosio oko 25.000 putnika.<ref>{{cite web|url=http://www.fortunecity.com/oasis/tropicana/533/statistic.htm|title=Statatistički podaci za sarajevski aerodrom|first=Zahid|last=Krkić|work=archive.org|access-date=24. 9. 2015|language=en|archive-date=19. 6. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010619074934/http://www.fortunecity.com/oasis/tropicana/533/statistic.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> == Obrazovanje == {{Glavni|Obrazovanje u Sarajevu}} U Sarajevu, prema podacima iz 2000. godine, u sklopu Javne ustanove ''Djeca Sarajeva'' egzistira 25 vrtića u kojima boravi 2090 djece. Na području grada, na snazi je obavezno devetogodišnje osnovno obrazovanje. Prema podacima Federalnog zavoda za statistiku u školskoj 2016/2017. godini nastavu u 47 osnovnih škola na području 4 gradske općine pohađalo je 22.477 učenika dok je u 4 škole za djecu s posebnim potrebama bilo upisano 299 učenika.<ref name="fzs">{{cite web|title=Kanton Sarajevo u brojkama|url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2017/07/Kanton-Sarajevo-u-brojkama.pdf|website=fzs.ba|publisher=Federalni zavod za statistiku|access-date=12. 3. 2018}}</ref> U istom periodu, u 31 srednje škole različitih vrsta bilo je upisano 12.381 učenik.<ref name="fzs"/> === Visokoškolsko obrazovanje === {{Glavni|Univerzitet u Sarajevu|Međunarodni univerzitet u Sarajevu|Sarajevo School of Science and Technology|Međunarodni univerzitet Burch}} [[Datoteka:Sarajevo University building.JPG|mini|250p|Zgrada Univerziteta u Sarajevu]] Grad Sarajevo sjedište je najveće i najstarije visokoškolske ustanove u državi, [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], te niza drugih visokoškolskih ustanova, čime se svrstava u red najvećih univerzitetskih centara u cijeloj regiji [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]. Sarajevski univerzitet osnovan je 1949. godina i čine ga 30 organizacionih jedinica (25 fakulteta i akademija, 5 instituta).<ref name="unsa">{{cite web|title=Univerzitet u brojkama|url=http://www.unsa.ba/univerzitet-u-brojkama|publisher=unsa.ba|access-date=23. 1. 2018|archive-date=12. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112025924/http://www.unsa.ba/univerzitet-u-brojkama|url-status=dead}}</ref> Studij se izvodi na sva tri ciklusa prema [[Bolonjska deklaracija|Bolonjskom procesu]], na ukupno 518 studijskih programa. Tokom 2016. na Univerzitetu su angažirana 877 nastavnika i 429 saradnika a krajem iste godine na univerzitetu je studiralo 30.442 studenta.<ref name="unsa"/> Osim sarajevskog univerziteta u gradu djeluje još nekoliko privatnih univerziteta, između ostalih i [[Međunarodni univerzitet u Sarajevu]] (osnovan 2003), [[Sarajevo School of Science and Technology]] (2004) i [[Međunarodni univerzitet Burch]] (2008). Tokom rata 1993. izgorjela je [[Gradska vijećnica Sarajevo|Nacionalna i Univerzitetska biblioteka]], s najvećom literarnom zbirkom jugoistočne Evrope. [[Datoteka:Broj studenata u Sarajevu.jpg|mini|400px|Broj studenata u Sarajevu 2000. godine]] Prema podacima iz 2012. u gradu je studiralo 33.435 studenata. === Biblioteke === * Javna ustanova Biblioteka Sarajeva<ref>{{cite web|url=http://www.bgs.ba/aktuelnosti.html|title=Biblioteka Sarajeva|work=bgs.ba|access-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810095346/http://bgs.ba/aktuelnosti.html|archive-date=10. 8. 2015|url-status=dead}}</ref> Sopstvene biblioteke imaju svi fakulteti, kao i niz drugih institucija, udruženja i firmi. == Poznate osobe == Sarajevo je grad brojnih poznatih bosanskih pjesnika i mislilaca. Nobelovac [[Ivo Andrić]] je dio svog života proveo u Sarajevu, kao i pjesnici i književnici [[Silvije Strahimir Kranjčević]], [[Isak Samokovlija]], [[Mak Dizdar]], [[Duško Trifunović]] i drugi. Slikari [[Mersad Berber]], [[Safet Zec]], kao i režiser [[Oskar]]ovac [[Danis Tanović]]. Dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] za hemiju [[Vladimir Prelog]] rođen je u Sarajevu, kao i književnik i scenarista [[Zlatko Topčić]] te režiseri [[Dino Mustafić]], [[Jasmila Žbanić]], [[Benjamin Filipović]], [[Pjer Žalica]], [[Ademir Kenović]] i [[Emir Kusturica]]. === Ličnosti rođene u Sarajevu === {{Glavni|Spisak poznatih osoba rođenih u Sarajevu}} {{div col||20em}} * [[Abdulah Sidran]], književnik * [[Ademir Kenović]], filmski režiser * [[Mula Mustafa Bašeskija]], ljetopisac, pjesnik, kaligraf i skupljač kulturnog naslijeđa * [[Aleksandar Hemon]], književnik * [[Aleksandar Obradović (književnik)|Aleksandar Obradović]], književnik i slikar * [[Asim Ferhatović]], nogometaš * [[Alen Škoro]], nogometaš * [[Bekim Fehmiu]], pozorišni i filmski glumac * [[Benjamin Filipović]], režiser * [[Boris Nemšić]], preduzetnik, Austrija * [[Boris Novković]], pjevač * [[Boris Tadić]], predsjednik [[Srbija|Srbije]] * [[Braco Dimitrijević]], umjetnik * [[Branko Crvenkovski]], bivši predsjednik [[Makedonija|Makedonije]] * [[Bulend Biščević]], nogometaš * [[David Elazar]], zapovjednik generalštaba izraelske vojske * [[Davorin Popović]], pjevač * [[Dalibor Brozović]], lingvista * [[Dino Mustafić]], režiser * [[Marko Brecelj]], muzičar, umjetnik * [[Đorđe Novković]], kompozitor * [[Džemaludin Mušović]], nogometni igrač i trener * [[Edin Dervišhalidović]], pjevač * [[Edin Džeko]], nogometaš * [[Emir Kusturica]], filmski režiser * [[Ervin Rustemagić]], strip autor, producent, distributer i filmski producent * [[Goran Bregović]], muzičar * [[Hajrudin Varešanović]], pjevač * [[Hans Fronius]], slikar i ilustrator, Austrija * [[Ivica Osim]], nogometni igrač i trener * [[Jadranka Stojaković]], pjevačica i autorica * [[Jasna Diklić]], glumica * [[Jasmila Žbanić]], filmska režiserka * [[Karlo Malý]], biolog i botaničar * [[Kemal Monteno]], pjevač * [[Mario Stanić]], nogometaš * [[Marko Pešić]], košarkaš * [[Mladen Jeličić-Troko]], glumac * [[Mladen Vojičić]] - Tifa, pjevač * [[Momo Kapor]], književnik * [[Miljenko Jergović]], književnik * [[Nenad Kecmanović]], politolog * [[Ognjen Tadić]], političar * [[Petar Rogulja]], hrvatski političar i novinar * [[Pjer Žalica]], režiser * [[Predrag Danilović]], košarkaš * [[Predrag Pašić]], nogometaš * [[Stjepan Kljujić]], političar * [[Vladimir Prelog]], hemičar, dobitnik Nobelove nagrade * [[Vojislav Šešelj]], ratni zločinac, srpski nacionalistički ideolog i političar * [[Vojo Dimitrijević]], slikar * [[Zdravko Čolić]], pjevač * [[Zlatan Filipović]], likovni umjetnik * [[Zlatko Topčić]], književnik i scenarista * [[Željko Bebek]], pjevač * [[Irfan Hozo]], likovni umjetnik, grafičar * [[Edin Numankadić]], umjetnik {{div col end}} === Ličnosti koje su živjele i radile u Sarajevu === {{div col||20em}} * [[Alija Izetbegović]], prvi predsjednik RBiH * [[Ivo Andrić]], književnik, dobitnik Nobelove nagrade * [[Dževad Karahasan]], književnik * [[Skender Kulenović]], književnik * [[Silvije Strahimir Kranjčević]], književnik * [[Tin Ujević]], književnik * [[Branislav Nušić]], književnik * [[Adeline Pauline Irby]], književnica * [[Staka Skenderova]], spisateljica * [[Safet Zec]], akademski slikar * [[Sinan Alimanović]], kompozitor * [[Avdo Smailović]], kompozitor * [[Mersad Berber]], akademski slikar * [[Meša Selimović]], književnik * [[Ahmet Hromadžić]], književnik * [[Ahmed Muradbegović]], književnik * [[Boro Stjepanović]], glumac * [[Admiral Mahić]], pjesnik * [[Bahrudin Čengić]], reditelj * [[Irfan Horozović]], književnik * [[Vitomir Lukić]], književnik * [[Vladimir Premec]], filozof * [[Ilija Ladin]], pjesnik * [[Semezdin Mehmedinović]], književnik * [[Miralem Srkalović|Miralem Lalo Srkalović]], akademski slikar * [[Isak Samokovlija]], književnik * [[Mak Dizdar]], pjesnik * [[Duško Trifunović]], pjesnik * [[Alija Isaković]], književnik i historičar jezika i književnosti * [[Friedrich Katzer]], geolog * [[Viktor Apfelbeck]], entomolog * [[Ivica Matić]], reditelj, scenarist * [[Tvrtko Kulenović]], književnik * [[Vanja Sutlić]], filozof * [[Derviš Sušić]], književnik {{div col end}} == Nagrade i priznanja == {{Glavni|Nagrade i priznanja Grada Sarajeva}} Sarajevo kao glavni grad u državi i centar od historijskog, kulturnog i privrednog značaja ustanovilo je i redovno dodjeljuje različite nagrade i priznanja zaslužnim osobama, kolektivima i institucijama. Pored zasigurno najznačajnije [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade Grada Sarajeva]], koja se dodjeljuje još od 1956. u nekoliko kategorija, Grad Sarajevo dodjeljuje još i nagrade ''[[Sarajevska pahuljica]]'' (od 2014), ''[[Graham Bamford]]'' (od 2013) i ''[[Slovo Makovo – Mak Dizdar]]'' od 2017.<ref name="nagrade i priznanja">{{cite web |title=Nagrade i priznanja Grada Sarajeva |url=http://sarajevo.ba/nagrade-i-priznanja/ |website=sarajevo.ba |access-date=7. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315234504/http://sarajevo.ba/nagrade-i-priznanja/ |archive-date=15. 3. 2019 |url-status=dead }}</ref> Pored nagrada, Grad Sarajevo dodjeljuje još i priznanja: ''[[Ključ Grada Sarajeva]]'', ''[[Počasni građanin grada Sarajeva]]'', ''[[Plaketa Grada Sarajeva]]'' i ''[[Zahvalnica Grada Sarajeva]]''.<ref name="nagrade i priznanja"/> === Šestoaprilska nagrada === {{Glavni|Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva}} Predstavlja najznačajniju nagradu koju Grad Sarajevo dodjeljuje istaknutim pojedincima, grupama i kolektivima za značajna ostvarenja i dostignuća na različitim poljima ljudskog djelovanja. Dodjeljuje se u tri kategorije, kao pojedinačna, grupna i kolektivna nagrada. Prvi put je dodijeljena na dan Sarajeva 1956. i to Voji Dimitrijeviću (u pojedinačnoj kategoriji) i Andriji-Šain Čačinu i Marijanu Baldazaru kao grupna nagrada. Kolektivna nagrada se dodjeluje periodično istaknutim kolektivima i institucijama a prvi put je dodijeljana 1961. [[Pozorište lutaka Sarajevo|Pozorištu lutaka Sarajevo]]. === Počasni građanin === {{Glavni|Počasni građanin grada Sarajeva}} Priznanje ''Počasni građanin Grada Sarajeva'' se dodjeljuje građanima [[BiH|Bosne i Hercegovine]] koji su se naročito istakli u razvoju Grada, unaprijeđenju međunarodne saradnje i očuvanju [[mir]]a u zemlji i inostranstvu ili stranim državljanima koji su ostvarili naročit doprinos razvoju i afitrmaciji Grada te razvoju međunarodnih i međuljudskih odnosa na načelima [[solidarnost]]i, [[demokratija|demokratičnosti]], [[humanost]]i i [[tolerancija|tolerancije]] među ljudima.<ref>{{Cite web |url=http://www.sarajevo.ba/ba/article.php?pid=31 |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128195855/http://sarajevo.ba/ba/article.php?pid=31 |archive-date=28. 11. 2010 |url-status=dead }}</ref> == Međunarodni odnosi == === Gradovi prijatelji === Prijateljske odnose Sarajevo je uspostavilo sa sljedećim gradovima:<ref>{{cite web|title=Međunarodna saradnja - gradovi prijatelji|url=https://sarajevo.ba/medunarodna-saradnja/gradovi-prijatelji/|website=sarajevo.ba|access-date=23. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207235415/http://sarajevo.ba/medunarodna-saradnja/gradovi-prijatelji/|archive-date=7. 2. 2019|url-status=dead}}</ref> {{div col||20em}} * [[Zagreb]], [[Hrvatska]] <small>''(od 2001)''</small> * [[Ljubljana]], [[Slovenija]] <small>''(od 2002)''</small> * [[Salt Lake City]], [[Utah]], [[SAD]] <small>''(od 2002)''</small> * [[Kairo]], [[Egipat]] <small>''(od 2006)''</small> * [[Dubrovnik]], Hrvatska <small>''(od 2006)''</small> * [[Konya]], [[Turska]] <small>''(od 2007)''</small> * [[Vukovar]], Hrvatska <small>''(od 2011)''</small> * [[Bad Ischl]], [[Austrija]] <small>''(od 2016)''</small> * [[Hirošima]], [[Japan]] <small>''(od 2017)''</small> * [[Moskva]], [[Rusija]] <small>''(od 2017)''</small> * [[Beograd]], [[Srbija]] <small>''(od 2017)''</small> {{div col end}} === Gradovi pobratimi === Grad Sarajevo je uspostavilo pobratimske odnose s mnogim gradovima svijeta.<ref>{{cite web |title=Međunarodna saradnja - gradovi pobratimi |url=https://sarajevo.ba/medunarodna-saradnja/gradovi-pobratimi/ |website=sarajevo.ba |access-date=22. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117001810/http://sarajevo.ba/medunarodna-saradnja/gradovi-pobratimi/ |archive-date=17. 1. 2019 |url-status=dead }}</ref> {{div col||20em}} * [[Coventry]], [[Engleska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|UK]] <small>''(od 1957)''</small> * [[Tlemcen]], [[Alžir]] <small>''(od 1964)''</small> * [[Baku]], [[Azerbejdžan]] <small>''(od 1972)''</small> * [[Magdeburg]], [[Njemačka]] <small>''(od 1972)''</small> * [[Friedrichshafen]], Njemačka <small>''(od 1972)''</small> * [[Napulj]], [[Italija]] <small>''(od 1976)''</small> * [[Tripoli]], [[Libija]] <small>''(od 1976)''</small> * [[Ferrara]], Italija <small>''(od 1978)''</small> * [[Bursa]], [[Turska]] <small>''(od 1979)''</small> * [[Innsbruck]], [[Austrija]] <small>''(od 1980)''</small> * [[Tianjin]], [[Kina]] <small>''(od 1981)''</small> * [[Wolfsburg]], Njemačka <small>''(od 1985)''</small> * [[Calgary]], [[Kanada]] <small>''(od 1986)''</small> * [[Venecija]], Italija <small>''(od 1994)''</small> * [[Collegno]], Italija <small>''(od 1994)''</small> * [[Ankara]], Turska <small>''(od 1994)''</small> * [[Budimpešta]], [[Mađarska]] <small>''(od 1995)''<ref>{{cite web|title=Sister City - Budapest|publisher=Official website of New York City|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml|access-date=14. 5. 2008|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421215230/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml|archive-date=21. 4. 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Sister cities of Budapest|language=hu|publisher=Official Website of Budapest|url=http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|access-date=31. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|archive-date=9. 3. 2005|url-status=dead}}</ref></small> * [[Serre Chevalier]], [[Francuska]] <small>''(od 1995)''</small> * [[Prato]], Italija <small>''(od 1995)''</small> * [[Tirana]], [[Albanija]] <small>''(od 1996)''</small> * [[Istanbul]], Turska <small>''(od 1997)''<ref>{{cite web|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm|title=Sister Cities of Istanbul|access-date=8. 9. 2007|language=en|archive-date=17. 1. 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5mq0Igk9U?url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=94185|publisher=Radikal|language=tr|date=3. 11. 2003|quote=49 sister cities in 2003|title=İstanbul'a 49 kardeş|last=Erdem|first=Selim Efe}}</ref></small> * [[Stockholm]], [[Švedska]] <small>''(od 1997)''</small> * [[Kuvajt (grad)|Kuvajt]], [[Kuvajt]] <small>''(od 1998)''</small> * [[Dayton]], [[Ohio]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] <small>''(od 1999)''</small> * [[Barcelona]], [[Španija]] <small>''(od 2000)''<ref name="Barcelona">{{cite web|url=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|title=Official Barcelona Website: ''Sister Cities''|access-date=11. 11. 2008|publisher=Ajuntament de Barcelona 1995-2008|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106163853/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|archive-date=6. 1. 2010|url-status=dead}}</ref></small> * [[Madrid]], Španija <small>''(od 2007)''</small> * [[Pula]], [[Hrvatska]] <small>''(od 2012)''</small> * [[Teheran]], [[Iran]] <small>''(od 2016)''</small> * [[Skoplje]], [[Makedonija]] <small>''(od 2017)''</small> * [[Doha]], [[Katar]] <small>''(od 2018)''</small> * [[Izmir]], Turska <small>''(od 2022)''</small> * [[Podgorica]], [[Crna Gora]] <small>''(od 2022)''</small> {{div col end}} == Također pogledajte == {{Portal|Bosna i Hercegovina}} * [[Spisak gradonačelnika Sarajeva]] * [[Počasni doktori nauka Univerziteta u Sarajevu]] * [[Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Sarajevu]] * [[Apel sarajevskih intelektualaca svjetskoj savjesti]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Wikivoyage}} {{Wikicitat}} {{Wikivijesti|Category:Sarajevo|Sarajevo}} * [http://www.sarajevo.ba Službene stranice grada] {{bs simbol}} * [http://www.sarajevo-tourism.com Stranica turističke zajednice] {{bs simbol}} {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20130519011211/http://navigator.ba/maps/sarajevo/dispmap.php Interaktivna mapa Sarajeva] {{bs simbol}} * [http://www.rutmap.ba/ Rutmap.ba - mapa Sarajeva] * [[Miljenko Jergović]],[https://web.archive.org/web/20130522141940/http://bhdani.com/arhiva/105/citanka05.htm Historijska čitanka] BH dani broj 105, 4. 6. 1999 {{Geografska lokacija |Centar = Sarajevo |Sjever = [[Zenica]], [[Doboj]] |Sjeveroistok = [[Tuzla]], [[Bijeljina]], [[Brčko]] |Istok = [[Goražde]], [[Višegrad]] |Jugoistok = [[Foča (RS)|Foča]] |Jug = [[Trebinje]] |Jugozapad = [[Konjic]], [[Mostar]], [[Neum]] |Zapad = [[Bugojno]], [[Livno]] |Sjeverozapad = [[Travnik]], [[Banja Luka]], [[Bihać]] }} {{Sarajevo}} {{Općine u Sarajevu}} {{Sarajevska naselja}} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Gradovi domaćini ZOI-a}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Istaknuti članak}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država]] [[Kategorija:Sarajevo|*]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Kantonu Sarajevo]] fiupc0g52k24bkklof7f12ro9to4st5 Psihologija 0 746 3915887 3914859 2026-08-02T02:26:34Z Bosancica by MK 173186 Izbrisana sekcija Psiholozi (postoje u šablonu) 3915887 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i ponašanja.<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe prirodnih i društvenih nauka. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, William James definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. juli 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. mart 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=15. januar 2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. april 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> == Najvažniji pravci == * [[Biheviorizam]], pravac koji se počeo prepoznavati kao jedinstven početkom 20. stoljeća. Njegovim osnivačem se smatra [[John Watson]], poznati [[Sjedinjene Američke Države|američki]] psiholog. Korijen imena je zapravo u [[engleski jezik|engleskoj]] riječi "''behaviour''", što znači ponašanje, i to je centar zanimanja i proučavanja ovoga pravca. Osnivač biheviorizma je smatrao, kao i njegovi sljedbenici, da bi psihologija trebala proučavati ponašanje kao nuspojavu svih unutrašnjih psihičkih dešavanja. Ovaj pravac karakteriše zanemarivanje svega što je subjektivno tj. svih unutrašnjih procesa i osjećaja i samo se koncentriše na ponašanje, odnosno na ono što je vanjsko i vidljivo. * [[Kognitivna psihologija]] se još naziva i strukturalističkom. Nastala je početkom [[20. vijek|20. stoljeća]]. Predmet njenog zanimanja je sve ono što se dešava od ulaska informacije, odnosno od registrovanja, preko shvatanja i povratka informacije. Značajan predstavnik ovog pravca je Ž. Pijaže. * [[Psihoanaliza]] je jedan od najpoznatijih dinamičkih pravaca u psihologiji. Njegov osnivač i najvažniji predstavnik je [[Sigmund Freud]]. Sljedbenici ovog pravca vjeruju da nama upravljaju podsvjesni nagoni, najčešće [[seks]]ualne prirode. Cilj [[psihoanaliza|psihoanalize]] je da nam pomogne da spoznamo unutrašnje potrebe, podsvjesne osjećaje te da ih se spoznajom oslobodimo u cilju vođenja zdravijeg i kvalitetnijeg života. * [[Geštalt]] je pravac koji je nastao kao odgovor na pretjerano cjepkanje psiholoških pravaca. Geštalt na [[njemački jezik|njemačkom jeziku]] znači ''cjelina'', što je nastalo jer se ovaj pravac zalaže da se sve proučava kao jedna cjelina, dakle i procesi i reakcija, jer tako i doživljavamo sve u našem organizmu, kao cjelinu. * [[Humanistička psihologija]] je pravac u kojem su najpoznatija i najzvučnija imena Abraham Maslow i Rogers, američki psiholozi. == Discipline == Povezane discipline su: * [[eksperimentalna psihologija]] - koja se bavi proučavanjem reakcija čovjeka na namjerno inducirane podražaje, bilo fizičke, bilo socijalne. Najčešće primjenjivana metoda u ovom pravcu je eksperiment. * [[socijalna psihologija]] - koja proučava ljude i njihovo ponašanje u međuzavisnosti s njihovom (ljudskom) okolinom, sve oblike međuljudskih odnosa, te ponašanje grupe kao cjeline. * [[klinička psihologija]] - koja proučava (i traži [[lijek]] za) patološke oblike ponašanja * [[ergonomija]] - koja proučava odnos čovjeka prema radu, te nastoji pronaći načine što boljeg prilagođavanja rada čovjeku. * [[životinjska psihologija|životinjska ili ZOO psihologija]] koja postaje sve popularnija u svijetu, pa i kod nas. Dolazi do zaključaka izvodeći eksperimente na životinjama, a zatim te zaključke primjenjuje na ljude i ljudsko ponašanje. * [[razvojna psihologija]] proučava razne periode u razvoju čovjeka, od rođenja do [[smrt]]i, te uticaje hormona na određeni period npr. uticaj hormona na ponašanje u klimaksu ili u adolescenciji. * [[pedagoška psihologija]] bavi se proučavanjem procesa učenja, te podizanjem motivacije u toku učenja.Također se zanima za saradnju roditelja i škole u cilju postizanja boljih rezultata kod učenika. == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). Američko psihološko udruženje (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon Drugog svjetskog rata, uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane nacista. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike Američkog psihološkog udruženja nastao je 1951. pod nazivom „Etički standardi psihologa“. Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja ljudskih prava, što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a Georgea W. Busha.<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i Evropska federacija udruženja psihologa (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv kliničkih psihologa odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones2003">{{cite book |last=Jones |first=S. E. |year=2003 |chapter=Ethical issues in clinical psychology |editor-last=Weiner |editor-first=I. B. |title=Handbook of psychology: Vol. 8. Forensic psychology |pages=145–164 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-33157-5 |language=engleski}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na životinjama, također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin2003">{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C. M. |last2=Christiansen |first2=S. B. |last3=Duncan |first3=I. J. |last4=Erhard |first4=H. W. |last5=Lay |first5=D. C. |last6=Mench |first6=J. A. |last7=O’Connor |first7=C. E. |last8=Petherick |first8=J. C. |year=2003 |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |language=engleski}}</ref> == Također pogledajte == * [[Pažnja i poremećaji pažnje]] * [[Zaboravljanje]] * [[Lucidni snovi]] * [[Psihoterapija UNM metod]] * [[Parafilija]] * [[Hans-Štaufenov sindrom]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == {{Refbegin}} * Blum, D. (1994). ''The Monkey Wars''. Oxford University Press. * Blum, D. (2002). ''Love at Goon Park: Harry Harlow and the science of affection''. Perseus Pub. * Canadian Psychological Association. (2017). ''Canadian Code of Ethics for Psychologists''.Preuzeto sa https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf. Pristupljeno 13. februar 2026. * Cina, Carol. (1981). "Social Science for Whom? A Structural History of Social Psychology." Doctoral dissertation, accepted by the State University of New York at Stony Brook. * Cocks, Geoffrey. (1997). ''Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute'', second edition. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. {{ISBN|1-56000-904-7}} * Forgas, Joseph P., Kipling D. Williams, & Simon M. Laham. (2005). ''Social Motivation: Conscious and Unconscious Processes''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-83254-3}} * Guthrie, Robert. (1998). ''Even the Rat was White: A Historical View of Psychology''. Second edition. Boston, Allyn and Bacon (Viacon). {{ISBN|0-205-14993-6}} * Herman, Ellen. (1993). "Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States 1940–1970." Doctoral dissertation accepted by Brandeis University. * Morgan, Robert D., Tara L. Kuther, & Corey J. Habben. (2005). ''Life After Graduate School in Psychology: Insider's Advice from New Psychologists''. New York: Psychology Press (Taylor & Francis Group). {{ISBN|1-84169-410-X}} * Severin, Frank T. (ed.). (1965). ''Humanistic Viewpoints in Psychology'': A Book of Readings. New York: McGraw Hill. ISBN * Shah, James Y., and Wendi L. Gardner. (2008). ''Handbook of Motivation Science''. New York: The Guilford Press. {{ISBN|978-1-59385-568-0}} * Wallace, Edwin R., IV, & John Gach (eds.). (2008). ''History of Psychiatry and Medical Psychology''; New York: Springer. {{ISBN|978-0-387-34708-0}} * Weiner, B. (2013). ''Human Motivation''. Hoboken, NJ: Taylor and Francis. {{ISBN|978-0-8058-0711-0}} * Weiner, I. B. (2003). ''Handbook of Psychology''. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. {{ISBN|0-471-17669-9}} ** Volume 1: ''History of Psychology''. Donald K. Freedheim, ed. {{ISBN|0-471-38320-1}} ** Volume 2: ''Research Methods in Psychology''. John A. Schinka & Wayne F. Velicer, eds. {{ISBN|0-471-38513-1}} ** Volume 3: ''Biological Psychology''. Michela Gallagher & Randy J. Nelson, eds. {{ISBN|0-471-38403-8}} ** Volume 4: ''Experimental Psychology''. Alice F. Healy & Robert W. Proctor, eds. {{ISBN|0-471-39262-6}} ** Volume 8: ''Clinical Psychology''. George Stricker, Thomas A. Widiger, eds. {{ISBN|0-471-39263-4}} {{Refend}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] gqszti5891lo6yg7rxruto58jcxjnrq FK Željezničar Sarajevo 0 1562 3915812 3915612 2026-08-01T18:51:32Z Bakir123 110053 /* Trenutni sastav */ 3915812 wikitext text/x-wiki {{Preusmjerenje|FK Željezničar}} {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = #1A478F | Ime kluba = FK Željezničar | Puno ime = Fudbalski klub<br>Željezničar Sarajevo | Grb = FK Željezničar Sarajevo.png | veličina_grba = 200px | Nadimak = ''Željo''<br>''Plavi'' | Osnovan = 19. septembar 1921.<ref>{{cite web|title=Osnivanje kluba - FK Željezničar|url=http://fkzeljeznicar.ba/klub/historija/osnivanje-kluba/|website=fkzeljeznicar.ba|access-date=7. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150805074324/http://fkzeljeznicar.ba/klub/historija/osnivanje-kluba/|archive-date=5. 8. 2015|url-status=dead}}</ref> | Raspušten = | Lokacija = [[Sarajevo]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | Boje = {{colorbox|#1A478F}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FS BiH]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] | Stadion = [[Stadion Grbavica|Grbavica]] | Kapacitet = 13.057<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/klub/stadion-grbavica/|title=Stadion Grbavica|access-date=16. 7. 2026|website=fkzeljeznicar.ba}}</ref> | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Jusuf Tanović]] | Trener = [[David Muslera Rodríguez]] | Uspjesi = 16 trofeja | Nacionalni kupovi = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] '''X6'''<br>[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]] '''X6'''<br>[[Nogometni superkup Bosne i Hercegovine|Superkup BiH]] '''X3'''<br>[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga Jugoslavije]] '''X1''' | Evropski kupovi = | Adresa = Bulevar Ivice Osima 27<br />71000 Sarajevo | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.fkzeljeznicar.ba/ fkzeljeznicar.ba] | Trenutna sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|30px]] [[FK Željezničar Sarajevo – sezona 2026/2027.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_t1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_dr1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = 0000FF | čarape1 = 0000FF | opis1 = | uzorak_lr2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_t2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_dr2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = 87CEFA | čarape2 = 87CEFA | opis2 = | uzorak_lr3 = _haugesund17h | uzorak_t3 = _macronkimah1wrb | uzorak_dr3 = _haugesund17h | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = FFFFFF | tijelo3 = FFFFFF | desna ruka3 = FFFFFF | šorc3 = FFFFFF | čarape3 = FFFFFF | opis3 = }} '''Fudbalski klub Željezničar''', poznat i pod nadimkom '''Željo''', jest profesionalni [[nogomet]]ni klub iz [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. Takmiči se u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligi Bosne i Hercegovine]]. Osnovan je 19. septembra 1921. Željezničar je jedan od najpoznatijih i, uz [[FK Sarajevo]], najtrofejniji nogometni klub iz Bosne i Hercegovine sa šest osvojenih trofeja nacionalnog prvenstava, šest titula nacionalnog kupa, kao i tri titule superkupa. U sezoni 1971/1972. osvojio je prvu ligu Jugoslavije. Godine 1981. igrao je finale kupa Jugoslavije. Najveći uspjeh u evropskim takmičenjima ostvaruje u sezoni 1984/1985. kada je igrao polufinale [[UEFA Evropska liga|Kupa UEFA]]. Za klub je nastupalo nekoliko reprezentativaca Jugoslavije i Bosne i Hercegovine, neki od njih su: [[Ivica Osim]], [[Mehmed Baždarević]], [[Josip Katalinski]], [[Edin Bahtić]], [[Haris Škoro]] i [[Edin Džeko]]. Nadimak kluba je ''Plavi''. Najveći rival Željezničara je FK Sarajevo. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Grbavica|Grbavica]]. ==Historija== ===Početak: Prvi radnički klub u Sarajevu=== Željezničar su osnovali radnici ''Željezničke radionice'' na inicijativu [[Dimitrije Dimitrijević|Dimitrija Dimitrijevića]] 15. septembra 1921. Zajedno sa Ludvigom Lepleom, Stjepanom Katalinićem i ostalim radnicima iz Željezničke radionice skupljaju novac za kupovinu lopte i dresova na kojima su bila kao grb izvezena krila lokomotive sa loptom, a zatim i za registraciju kluba kod Sarajevskog podsaveza. Kao tada jedini radnički klub među ostalim, nacionalno orjentisanim klubovima, Željezničar se susreo sa mnogim teškoćama. Prva utakmica odigrana je sa [[NK SAŠK Napredak Sarajevo|SAŠK-om]] 17. septembra u 16 sati. Na igralištu je prisustvovalo 500 gledalaca, a SAŠK je bio bolji, pobjedivši sa 5-1. Nakon poraza Željezničar je sljedećeg dana odigrao drugu prijateljsku utakmicu sa ''Sarajevskim Sportskim Klubom'' i zabilježio prvu pobjedu od 2-1. {{Citat2|'''SAŠK KONTRA ŽELJEZNIČARA'''<br />U subotu 17. o. mj. u 4 sata poslije podne odigraće SAŠK prvu javnu utakmicu nakon svog povratka sa turneje. Interes za ovu utakmicu je osobit pošto ćemo imati priliku da vidimo novih trikova koje je SAŠK na svojoj turneji pripremio. Igra će prema tome biti vrlo zanimljiva, igra se na Kovačićima. Cijena uobičajena.|Večernja pošta 16. septembar 1921.}} ===Takmičenje u okviru Sarajevskog podsaveza=== [[Datoteka:ZELJO_PRVI_LOGO.png|mini|desno|180px|Prvi grb Željezničara.]] Prvu takmičarsku sezonu Željezničar je igrao u drugom razredu sarajevskog podsaveza, gdje su još nastupali: ''Troja'', ''Šparta'', ''Barakohba''. Ekipu je vodio [[Silvio Alkalaj]]. Prvu utakmicu Željezničar je igrao 2. novembra 1921. protiv Troje. Rezultat je bio 1-1. Prvu pobjedu u službenim utakmicama "plavi" su zabilježili u proljetnom dijelu prve sezone protiv Barakohbe. Rezultat je bio uvjerljiv 7-0. Napokon u sezoni 1925-1926 Željezničar uspjeva ući u Prvi razred Sarajevskog podsaveza. Nadmoćno, sa 4 pobjede nad konkurentima i gol razlikom 18 – 4 Željo se konačno dokopao dugo željenog cilja. Sezonu prije ostvarena je i rekordna pobjeda u dosadašnjoj historiji Željezničara 18-0. Ova pobjeda ostvarena je u sezoni 1924-25 nad ekipom Barkohoba, u drugom razredu Sarajevskog podsaveza. Prvi stadion na kojem je Željezničar igrao svoje utakmice je bilo vojno vježbalište na Čengić Vili - [[Egzercir]]. Egzercir je korišten jer Željo kao radnički "Željezničarski sportski klub" nije imao novca za iznamljivanje nekog od gradskih terena kojima su gazdovali SAŠK, Hajduk i Slavija. Većinu svog ligaškog staža Željezničar je proveo u Sarajevskoj ligi, dok je takmičenje u prvoj ligi Jugoslavije bilo rezervisano za tada bolji SAŠK. ===Oduzimanje najboljih igrača=== Početkom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] zaustavlja se rad kluba. Nakon završetka rata klub se obnavlja i nastupa u prvoj ligi Bosne i Hercegovine koju osvaja, te tako ostvaruje plasman u prvu ligu Jugoslavije, u njenoj premijernoj sezoni 1946-47. Međutim nakon što je gradska vlast formirala novi klub ''Torpedo'' (kasnije [[FK Sarajevo|Sarajevo]]) koji je trebao predstavljati najbolje iz BiH, većina igrača Željezničara dobija naređenje da pređe u novi klub. Odlukom političkih vrhova Željezničar je novoformiranom klubu Torpedo morao ustupiti svoje najbolje igrače: Lovrića (kapiten), Alajbegovića, Konjevoda, Lazarevića, Rajlića, Golca i Šilića. Jedini igrač koji je uspio odoliti svim ucjenama je Joško Domorocki.<ref>{{Cite web |url=http://i46.tinypic.com/mcc1oy.jpg |title=Kako je nestalo pola Želje |access-date=26. 7. 2011 |archive-date=7. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307033224/http://i46.tinypic.com/mcc1oy.jpg |url-status=dead }}</ref> Takav slijed događaja bio je poguban po Željezničar koji ispada iz prve lige, a period konsolidacije trajao je do sezone 1953/54 kada se plavi ponovo vraćaju u prvu ligu Jugoslavije. ===Prva titula=== [[Datoteka:ZELJO_GRB.png|mini|desno|180px|Grb Željezničara za vrijeme SFRJ.]] Bile su to najslavnije godine tima sa Grbavice. Željezničar je u sezoni 1971-72. osvojio šampionsku krunu nekadašnje [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Bila je to godina u kojoj su izabranici [[Milan Ribar|Milana Ribara]] vodili mrtvu trku s beogradskom [[FK Crvena zvezda|Crvenom zvezdom]]. Na kraju su "plavi" sakupili 59, a beograđani 49 bodova. Željo je doživio samo četiri poraza, dok su 9 puta igrali neriješeno. Pobjedilo se čak u 21 utakmici. Impozantntna gol razlika govori sama po sebi o snazi tadašnjeg Želje. Postignuto je 55 pogodaka, što je bilo dovoljno za treće mjesto rang-liste najefikasnijih ekipa, a da je odbrana odigrala veliku ulogu govori podatak da je primljeno samo 20 golova (najmanje u ligi). Postignuta je i velika pobjeda protiv slovenskog Maribora od 8:0. Gradski derbi u dva susreta zavrsen je egalom. Na Grbavici je bio bolji Željezničar rezultatom 2:1, a u uzvratu na Koševu protivnik je bio bolji identičnim ishodom. Kao sto je spomenuto stručni štab je predvodio [[Milan Ribar]], a na klupi su još sjedili [[Sulejman Kulović]] i [[Fadil Požegija]]. Najbolji strijelac Želje u ovoj sezoni bio je legenda sa Grbavice, [[Josip Bukal]] sa postignutih 14 pogodaka, a [[Božo Janković]] dao je 13, dok je [[Josip Katalinski]] 12 puta pogađao mreže protivničkih golmana. [[Slobodan Janjuš]], golman "plavih" je u toj godini postao rekorder po do tada najmanjem broju primljenih golova u svim odigranim šampionatima, svega 20. Šampionsku generaciju činili su: Slobodan Janjuš, Dragan Kojović, Velija Bećirspahić, Blagoje Bratić, Josip Katalinski, Enver Hadžiabdić, Branislav Jelušić, Božo Janković, Josip Bukal, Edin Sprečo, Avdija Deraković, Slobodan Kojović, Fahrija Hrvat, Džemaludin Serbo, Nusret Kadrić, Hajrudin Saračević, Miloš Radović i Željko Rodić. ===Period poslije rata u BiH=== [[Datoteka:ZELJO_GRB_1996.png|mini|desno|180px|Grb Željezničara nakon rata.]] Tokom rata u Bosni i Hercegovini i opsade Sarajeva, stadion Željezničara našao se na srpskoj strani, a zapadna tribina bila je u potpunosti spaljena.<ref>[http://img64.imageshack.us/img64/345/scan0016e.jpg Uništena zapadna tribina]</ref><ref>[https://archive.today/20120713073340/img10.imageshack.us/img10/2426/scan0017j.jpg Uništena zapadna tribina sa sjeverne tribine]</ref> Entuzijasti i pobornici plavog tima održavali su treninge u školskim salama, samo kako klub ne bi izgubio kontinuitet. Nakon rata 2. maja 1996. održana je prva poslijeratna utakmica na Grbavici, i to između FK Željezničar i [[FK Sarajevo]], nakon što je stadion očišćen od strane pionira FK Željezničar.<ref>[https://archive.today/20120710114319/img18.imageshack.us/img18/9312/scan0026j.jpg Pioniri FK Željezničar, mart 1996.]</ref> Utakmica je završena rezultatom 1:1.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sJeT8buQdzY FK Željezničar-FK Sarajevo 1:1]</ref> 5. juna 1998. godine održan je Play-Off za prvaka Bosne i Hercegovine na stadionu Koševo. U 89. minuti [[Hadis Zubanović]] je plavima donio prvu titulu prvaka BiH. 5. juni navijači Željezničara slave kao "Zubandan".<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=NQ3dahARaD8 Sretan Zubandan!]</ref> U 2001. i 2002. godini Željezničar osvaja dvije uzastopne titule prvaka pod trenerskom palicom [[Amar Osim]]a. Nakon evropskog poraza od [[FC Hearts]] iz Škotske, Amar Osim napušta klupu Željezničara i odlazi u japanski [[JEF United]]. Do 2009. godine Željezničar ne postiže uspjehe, a klub se suočava sa strašnim finansijskim problemima. Ipak, nakon promjene Upravnog odbora kluba, na klupu se vraća miljenik navijača Amar Osim<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/amar-osim-od-ponedeljka-trener-zelje/19184 |title=Amar Osim od ponedjeljka trener Želje |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231950/http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/amar-osim-od-ponedeljka-trener-zelje/19184 |archive-date=29. 9. 2017 |url-status=dead }}</ref> i odmah u prvoj sezoni 2009/10. Željezničaru donosi titulu <ref>[http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/osim-furiozno-smo-dosli-do-titule/36868 Osim:Furiozno smo došli do titule]</ref>. U sezoni 2010/11. Željezničar se plasirao na 3. poziciju u šampionatu BiH, i osvaja Kup BiH nakon pobjeda od 1:0 na Grbavici<ref>[http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/video-zeljeznicar---celik-10/56013 Željezničar - Čelik 1:0]</ref> i 0:3 na Bilinom Polju protiv FK Čelik Zenica.<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/tekst/3/zeljo-osvojio-kup-bih/57718 |title=Željo osvojio Kup BiH |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820040838/http://www.sportsport.ba/tekst/3/zeljo-osvojio-kup-bih/57718 |archive-date=20. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> ==Evropski nastupi== Kako u domaćim takmičenjima, Željezničar je imao uspjeha i u evropskim kupovima. Prvo učestvovanje Željezničara nekom od evropskih takmičenja bilo je u sezoni 1971-72. Nakon što je u sezoni osvojio drugo mjesto Željezničar je nastupio u prvoj sezoni novog evropskog takmičenja - [[Kup UEFA|kupa UEFA]]. U prvom kolu je izbačen belgijski [[Club Brugge]] ukupnim rezultatom 4-3, a dalje su padali [[Bologna FC 1909|Bologna]], škotski [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]], da bi u četvrtfinalu na penale ispao od mađarskog [[Ferencvárosi Torna Club|Ferencvarosa]]. Najbolji strijelci Željezničara u ovom takmičenju su bili [[Josip Bukal]] sa 7 golova i [[Edin Sprečo]] sa 5 golova. Najveći međunarodni uspjeh Željezničar je postigao u sezoni 1984-85. Naime, te sezone "plavi” sa Grbavice pod vodstvom [[Ivica Osim|Ivice Osima]] bili su nadomak finala kupa UEFA. U prvom kolu žrijeb je htio da Željezničar igra s bugarskim [[OFC Sliven 2000|Slivenom]] Bugari su slavili na svom terenu (1-0), da bi u revanšu u [[Sarajevo|Sarajevu]] doživjeli debakl, 5-1 za Željezničar. Drugo kolo donosi švicarski [[FC Sion|Sion]]. Nakon pobjede na [[Stadion Grbavica|Grbavici]] od 2-1, u drugom meču Željo je uspio očuvati minimalnu prednost, remizirajući (1-1). U narednoj rundi je igrao protiv [[FC Universitatea Craiova|FC Universitate]]. U prvom meču rumunisu bili bolji sa 2-0. Očekivalo se da je ta prednost neuhvatljiva. Međutim, Željezničar je u revanšu pobijedio sa 4-0. Ulazak među osam je bio veliki uspjeh. Na Grbavici su savladani uvijek neugodni Sovjeti. [[FK Dinamo Minsk|Dinamo]] iz [[Minsk]]a je poražen rezultatom 2-0, da bi u revanšu odigrao 1-1. U polufinalu protivnik je bio [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]], ekipa koja je do tada eliminisala velikane poput [[Manchester United]]a, [[PSG|PSG-a]] i beogradskog [[FK Partizan|Partizan]] koji je poražen čak sa 5-0. Na prvoj utakmici u [[Sekesfehervaru]] Mađari su vodili sa 2:0, da bi tadašnji reprezentativac [[Haris Škoro]] postigao gol za smanjenje vodstva. U finišu Videoton povečava prednost. Krajnji ishod ovog meca glasio je 3-1. Prepuna Grbavica dočekala je [[24. april]]a 1984. godine u veličanstvenoj atmosferi. Golovima Bahtića i Ćurića Željo je bio jednom nogom u finalu elitnog evropskog takmičenja. Igrao se 87 minut. Najteži sportski trenutak u historiji Želje. Prvi prelazak preko centra Mađari su iskoristili na pravi nacin. Dovoljno je reci Cuhaji. Boje Željezničara u Evropi branili su: Škrba, Berjan, Baljić, Šabanadžović, Čapljić, Komšić, Čilić, Bahtić, Škoro, Mihajlović, Baždarević, Nikić, Samardžija. Željezničar je igrao i u [[UEFA Liga Prvaka|Kupu evropskih šampiona]], i to nakon osvojene titule 1972 godine. U sezoni 1972-73 Željo je igrao protiv engleskog tima [[Derby County FC|Derby County]] i izgubio obje utakmice, u gostima 0-2, dok je na Koševu gdje je igran revanš bilo 1-2. Nakon uspostavljanja [[Premijer liga BiH|Premijer lige BiH]] Željezničar je stalni učesnik evropskih takmičenja. U prethodnim godinama Željezničar se sastajao sa škotskim [[Kilmarnock FC|Kilmarnockom]] (d: 1-1, g: 0-1), poljskom [[Wisla Krakov|Wislom]] (d: 0-0, g: 1-3), bugarskim [[PFK Levski Sofija|Levskim]] (d: 0-0, g: 0-4), kiparskim [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosisom]] (d: 1-0, g: 3-1), škotskim [[Heart of Midlothian FC|Heartsom]] (d: 0-0, g: 0-2) i bugarskim [[PFK Liteks Loveč|Liteksom]] (d: 1-2, g: 0-7). Najveći poslijeratni uspjeh je postignut u sezoni 2002-03. kada je Željezničar došao do 3. pretkola [[UEFA Liga Prvaka|Lige Prvaka]]. Najprije je pobjeđen [[Íþróttabandalag Akraness|Akraness]] ukupnim rezultatom 4-0. Nakon toga Željo je u 2 utakmice bio bolji od norveškog predstavnika [[Lillestrøm SK|Lilestroma]] da bi na kraju pred 40.000 gledalaca na [[Stadion Koševo|stadionu Koševo]] ugostio engleski [[Newcastle United FC|Newcastle]]. Nažalost nije bilo snage za nešto više pa je Željo ispao ukupnim rezultatom 5-0. Nakon ispadanja iz Lige Prvaka Željo nastavlja takmičenje u Kupu UEFA, ali nesretno ispada od španske [[Málaga CF|Malage]] ukupnim rezultatom 0-1. Iako je u sezoni 2004-05. izborio učestvovanje u Kupu UEFA zbog nedobijanja [[UEFA program licenciranja|Uefine licence]] Željezničaru je uskraćen izlazak u Evropu. Nakon osvajanja titule 2010. godine Željezničar je igrao u 2. pretkolu Lige Prvaka protiv [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoela]] iz [[Tel Aviv]]a. Na Bloomfield Stadionu u Tel Avivu poražen je sa 5-0<ref>{{Cite web |url=http://www.neznase.ba/sport/nogomet/1619-hapoel-eljezniar-50katastrofalan-poraz-bh-prvaka.html |title=Katastrofalan poraz bh. prvaka |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927035824/http://www.neznase.ba/sport/nogomet/1619-hapoel-eljezniar-50katastrofalan-poraz-bh-prvaka.html |archive-date=27. 9. 2011 |url-status=dead }}</ref>, dok je na Koševu bilo 0-1 <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=NEV4y0d78LQ Željezničar-Hapoel 0:1]</ref>. Osvajanje Kupa BiH 2011. godine i treća pozicija u prvenstvu osigurala je Željezničaru nastup u drugom pretkolu [[UEFA Evropska liga|Evropske lige]]. Željezničar je eliminisao [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff]] iz [[Tiraspol]]a ukupnim rezultatom 1-0.<ref>[http://www.fkzeljeznicar.com/vijesti/plavi-uspjesni-zeljo-u-trecem-pretkolu Plavi uspješni: Željo u trećem pretkolu]</ref>. U trećem pretkolu Željezničar je poražen u prvoj utakmici od [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] rezultatom 0-2<ref>[http://www.sportsport.ba/ino_fudbal/dobra-igra-nije-donijela-dobar-rezultat/61504 Dobra igra nije donijela dobar rezultat]</ref>. ===Utakmice=== ====[[UEFA Liga prvaka]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | [[Kup evropskih šampiona 1972/1973.|1972–73]]. | [[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]] |1 {{tooltip|R|Runda}} | align=left|{{ZD|ENG}} [[Derby County FC|Derby County]] |1–2 |0–2 |1–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2001/2002.|2001–02]]. | rowspan=7|[[UEFA Liga prvaka]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BUG}} [[PFK Levski Sofija|Levski Sofija]] |0–0 |0–4 |0–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=3|[[UEFA Liga prvaka 2002/2003.|2002–03]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ISL}} [[ÍA Akranes|Akranes]] |3–0 |1–0 |4–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillestrøm SK|Lillestrøm]] |1–0 |1–0 |2–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ENG}} [[Newcastle United FC|Newcastle United]] |0–1 |0–4 |0–5 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010–11]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |0–1 |0–5 |0–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2012/2013.|2012–13]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SLO}} [[NK Maribor|Maribor]] |1–2 |1–4 |2–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2013/2014.|2013–14]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ČEŠ}} [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] |1–2 |3–4 |4–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[UEFA Evropska liga]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2011/2012.|2011–12]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MOL}} [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] |1–0 |0–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |0–2 |0–6 |0–8 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014–15]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|CG}} [[FK Lovćen|Lovćen]] |0–0 |1–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MAK}} [[FK Metalurg Skopje|Metalurg]] |2–2 |0–0 |2–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=3|[[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015–16]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MLT}} [[Balzan FC|Balzan]] |1–0 |2–0 |3–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MAĐ}} [[Ferencvárosi TC|Ferencváros]] |2–0 |1–0 |3–0 |[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BEL}} [[Standard Liège]] |0–1 |1–2 |1–3 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2" | [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017–18]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|CG}} [[FK Zeta|Zeta]] |1–0 |2–2 |3–2 |[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠVE}} [[AIK Fotboll|AIK]] |0–0 |0–2 |0–2 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2" | [[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018–19]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|EST}} [[JK Narva Trans|Narva Trans]] |3–1 |2–0 |5–1 ||[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|KIP}} [[Apollon Limassol|Apollon]] |1–2 |1–3 |2–5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.|2020–21]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Maccabi Haifa FC|Maccabi Haifa]] |{{n/a}} |1–3 |{{n/a}} |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[UEFA Konferencijska liga]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- |rowspan=2|[[UEFA Evropska konferencijska liga 2023/2024.|2023–24.]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BLR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |2–2 |2–1 |4–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|AZE}} [[Neftçi Baku|Neftçi]] |2–2 |0–2 |2–4 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Konferencijska liga 2025/2026.|2025–26.]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SVN}} [[FC Koper|Koper]] |1–1 |1–3 |2–4 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[Kup UEFA]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=4|[[Kup UEFA 1971/1972.|1971–72]]. | 1R | align=left|{{ZD|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] |3–0 |1–3 |4–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2R | align=left|{{ZD|ITA}} [[Bologna FC 1909|Bologna]] |1–1 |2–2 |3–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 3R | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]] |5–1 |0–1 |5–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[Ferencvárosi Torna Club|Ferencváros]] |1–2 |2–1 |3–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=5|[[Kup UEFA 1984/1985.|1984–85]]. |1R | align=left|{{ZD|BUG|1971}} [[FK Sliven|Sliven]] |5–1 |0–1 |5–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2R | align=left|{{ZD|ŠVI}} [[FC Sion|Sion]] |2–1 |1–1 |3–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3R | align=left|{{ZD|RUM|1965}} [[FC Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] |4–0 |0–2 |4–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|SSSR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |2–0 |1–1 |3–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/2 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]] |2–1 |1–3 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 1998/1999.|1998–99]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[Kilmarnock FC|Kilmarnock]] |1–1 |0–1 |1–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2000/2001.|2000–01]]. | {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|POLJ}} [[Wisła Kraków]] |0–0 |1–3 |1–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2002/2003.|2002–03]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠPA}} [[Málaga CF|Málaga]] |0–0 |0–1 |0–1 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 2003/2004.|2003–04]]. | {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|KIP}} [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]] |1–0 |3–1 |4–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[Heart of Midlothian FC|Heart of Midlothian]] |0–0 |0–2 |0–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 2004/2005.|2004–05]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SMR}} [[SS Pennarossa|Pennarossa]] |4–0 |5–1 |9–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BUG}} [[PFK Litex Loveč|Litex Loveč]] |1–2 |0–7 |1–9 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[Kup velesajamskih gradova]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- |[[Kup velesajamskih gradova 1970/1971.|1970–71]]. |1R | align=left|{{ZD|BEL}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] |3–4 |4–5 |7–9 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} ====[[UEFA Intertoto kup]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! |- | rowspan=3|[[Intertoto kup 1965/1966.|1965–66]]. | rowspan=3| {{tooltip|GF|Grupna faza}} | align=left|{{ZD|POLJ}} [[Gwardia Varšava]] |2–1 |1–2 |rowspan=3 align="center"|[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Baník Ostrava|Baník Ostrava]] |3–1 |1–1 |- | align=left|{{ZD|DRNJ}} [[1. FC Lokomotive Leipzig|Lokomotive Leipzig]] |2–2 |0–0 |- |} ====[[Mitropa kup]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=2|[[Mitropa kup 1963/1964.|1963–64]]. | 1/4 | align=left|{{ZD|AUT}} [[FK Austria Beč|Austria Beč]] |4–1 |2–0 |6–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 1/2 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[MTK Budapest]] |1–1 |0–1 |1–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Mitropa kup 1964/1965.|1964–65]]. | 1/4 | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] |2–1 |1–3 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Mitropa kup 1967/1968.|1967–68]]. |1R | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[Jednota Trenčín]] |1–0 |0–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 1/4 | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[FC Spartak Trnava|Spartak Trnava]] |2–2 |1–2 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=3|[[Mitropa kup 1968/1969.|1968–69]]. |1R | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]] |1–0 |1–0 |2–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Baník Ostrava|Baník Ostrava]] |4–0 |1–1 |5–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/2 | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Sklo Union Teplice|Sklo Union Teplice]] |1–1 |1–2 |2–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ==Stadion== {{Glavni|Stadion Grbavica}} Željezničar od [[1953]]. godine svoje domaće utakmice igra na [[Stadion Grbavica|stadionu Grbavica]] u istoimenom sarajevskom naselju. Stadion je od 1953 godine pretrpio tri veća renoviranja. Prvo od [[1968]]. do [[1976]] kada je napravljena sjeverna tribina, zatim je obnovljen nakon reintegracije Grbavice kada je ponovo izgrađena drvena tribina na zapadnoj strani i pred sezonu 2004/05 kada su na sjevernu i južnu tribinu postavljene stolice čime je kapacitet stadiona smanjen na 12 000 mjesta. Stadion ne ispunjava kriterije UEFA, te zbog toga Željezničar svoje utakmice igra na stadionu Koševo. Nakon konstrukcije istočne tribine u aprilu 2017. godine, trenutni kapacitet stadiona je 13.057 sjedećih mjesta. [[Datoteka:Grbavica 2017.jpg|thumb|center|800px|Stadion Grbavica sa 12.601 gledalaca 1. aprila 2017. godine.<ref>https://fkzeljeznicar.ba/ukupan-prihod-sa-utakmice-protiv-slobode-87-490-km/25555/</ref>]] ==Navijači== Željezničar je i u Jugoslaviji bio prepoznatljiv kao ekipa koja je imala veliku podršku navijača. U šampionskoj sezoni 1971/72. Željezničar je titulu ovjerio na [[Stadion JNA|stadionu JNA]] pred velikim brojem svojih navijača. Navijači Željezničara, koji su se uvijek nalazili na južnoj strani stadiona Grbavica, svoj novi svijetli trenutak imaju u [[Beograd]]u 1981, ovaj put na [[Marakana|Marakani]] u finalu Kupa SFRJ. Preko 60.000 navijača [[FK Velež|Veleža]] i Željezničara ispunilo je Beogradski stadion. Tokom osamdesetih najposjećenije utakmice su bile one protiv velike četvorke ([[FK Partizan|Partizan]], [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]], [[NK Dinamo Zagreb|Dinamo]], [[NK Hajduk Split|Hajduk]]), Veleža, kao i protiv gradskog rivala [[FK Sarajevo|Sarajeva]].<ref>{{Cite web |url=http://themaniacs.org/tm87/historija.html |title=Historija "The Maniacs 87" |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720023729/http://themaniacs.org/tm87/historija.html |archive-date=20. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> U drugoj polovini 80-ih dolazi do organizacije navijača Željezničara koji se nazivaju "The Maniacs", ili Manijaci. Stvaraju se i podgrupe "Blue Tigers" i "Joint Union". Najznačajniji vođa navijača Željezničara bio je [[Dževad Begić-Đilda]], heroj odbrane Sarajeva, koji je poginuo 11. jula 1992. godine. Manijaci, kao i drugi građani Sarajeva, 11. jula svake godine posjete i polože cvijeće ispred spomen-ploče Dževadu Begiću.<ref>[http://www.scsport.ba/v2/tekst.php?ID=22122 Manijaci položili cvijeće na spomen ploči Dževada Begića - Đilde]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> U spomen Đildi i njegovom bratu Izetu, u Sarajevu jedna ulica nosi ime "Braće Begić". Također, održava se i malonogometni turnir između Manijaka što je još jedan način da se oda počast heroju Sarajeva.<ref>[http://www.sarajevo-x.com/sport/nogomet/clanak/110710057 Počeo turnir "Dževad Begić Đilda" na Grbavici]</ref> Željezničar je imao mnogo poznatih simpatizera, a neki od njih su muzičari i glumci [[Davorin Popović]], [[Mladen Vojičić|Mladen Vojičić - Tifa]], [[Zdravko Čolić]], [[Goran Bregović]], [[Davor Sučić]], [[Branko Đurić|Branko Đurić - Đuro]], [[Boris Šiber]], [[Zenit Đozić]], [[Benjamin Filipović]], [[Milan Pavlović]], [[Nenad Janković]] (dr.Nele Karajlić), političari [[Željko Komšić]], [[Gradimir Gojer]], [[Alija Behmen]], [[Ljubiša Marković]], [[Nedžad Branković]], [[Marin Ivanišević]], pisci [[Aleksandar Hemon]], [[Miljenko Jergović]], [[Zuko Džumhur]], [[Dario Džamonja]] i mnogi drugi. ==Trenutni sastav== ''Posljednja izmjena: 1. augusta 2026.''<ref>{{cite web| title = FK Željezničar - Prvi tim - Igrači| access-date = 27. 6. 2026| website = fkzeljeznicar.ba| url = https://fkzeljeznicar.ba/prvi-tim/}}</ref><ref>{{cite web | title = FK Zeljeznicar Sarajevo | access-date = 27. 6. 2026| year = 2026| website = transfermarkt.co.uk | url = http://www.transfermarkt.co.uk/zeljeznicar/startseite/verein/2573}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=BIH|ime=[[Tarik Abdulahović]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=BIH|ime=[[Enes Alić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=SRB|ime=[[Aleksa Pejić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=SEN|ime=[[Yacouba Dabo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=BIH|ime=[[Afan Fočo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=BIH|ime=[[Aldian Korora]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=BIH|ime=[[Madžid Šošić]]|poz=MF}} {{kapiten}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=MKD|ime=[[Matej Cvetanoski]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=POR|ime=[[Afonso Vitorino]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=BIH|ime=[[Bojan Nastić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=BIH|ime=[[Dženan Šabić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=MEX|ime=[[Jorge Guzmán]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=CUR|ime=[[Giovanni Troupée]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=BIH|ime=[[Admir Gojak]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=BIH|ime=[[Eldar Dragović]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=BIH|ime=[[Ajdin Raščić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=BIH|ime=[[Deni Milošević]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=LBR|ime=[[Jonathan Freeman]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=AUT|ime=[[Muharem Husković]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=NIZ|ime=[[Collin Seedorf]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=41|nac=ŠPA|ime=[[Ángel Jiménez]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=49|nac=BRA|ime=[[Gabriel Cunha]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=55|nac=BIH|ime=[[Armin Hodžić (nogometaš, rođen 2000)|Armin Hodžić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=88|nac=BIH|ime=[[Samir Radovac]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=99|nac=BIH|ime=[[Alvin Ćosić]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br= |nac=BIH|ime=[[Amar Ibrišimović]]|poz=DF|ostalo=na posudbi iz [[FC Schalke 04|Schalkea 04]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} ====Igrači na posudbi==== {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NGA|ime=[[Olanrewaju Ibraheem]]|poz=MF|ostalo=u [[NK Zvijezda Gradačac|Zvijezda Gradačac]] do 30. juna 2027}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |rowspan="2"| '''[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Prva liga/Premijer liga]]''' |I mjesto |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1997/1998.|1997–98]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000–01]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2001–02]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2009–10]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/2012.|2011–12]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2012–13.]] |- |II mjesto |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2002–03]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2003–04]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2004–05]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014–15]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016–17]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017–18]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019–20.]] |- |rowspan="2"| '''[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga SFRJ]]''' |I mjesto |1971–72. |- |II mjesto |1970–71. |- |rowspan="2"| '''[[Druga nogometna liga Jugoslavije|Druga liga SFRJ]]''' |I mjesto |1956–57, 1961–62, 1977–78. |- |II mjesto |1953–54. |- |rowspan="2"| '''[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]]''' |Pobjednik |1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2010–11, 2011–12, [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2017/2018.|2017–18.]] |- |Finalista |1996–97, 2001–02, 2009–10, 2012–13. |- |'''[[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup SFRJ]]''' |Finalista |1980–81. |- |'''[[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup]]''' |Pobjednik |1998, 2000, 2001. |- |rowspan="2"| '''[[Kup UEFA]]''' |1/2 finale |1984–85. |- |1/4 finale |1971–72. |} ==Treneri== {{Div col|5}} *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Adolf Šmit]] (1922–1923) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Josip Šebalj]] (1923–1934) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Milovan Adamović]] (1934–1935) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Vilim Novak]] (1935–1936) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Petar Bugarinović]] (1936–1939) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Dušan Marković]] (1939–1941) *[[Drugi svjetski rat]] (1941–1945) *{{ZD|JUG}} [[Zdravko Pavlić]] (1945) *{{ZD|JUG}} [[Milan Rajlić]] (1945–1947) *{{ZD|JUG}} [[Ivica Medarić]] (1947) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] ''(privremeno)'' (1947–1948) *{{ZD|ČEŠ}} [[František Bičiště]] (1948–1949) *{{ZD|JUG}} [[Josip Bulat]] (1949) *{{ZD|JUG}} [[Stevo Maslavarić]] (1950) *{{ZD|JUG}} [[Aleksandar Petrović (nogomet)|Aleksandar Petrović]] (1950) *{{ZD|JUG}} [[Slavko Zagorac]] (1951) *{{ZD|JUG}} [[Zdravko Pavlić]] (1952–1953) *{{ZD|JUG}} [[Branislav Hrnjiček]] (1953–1954) *{{ZD|JUG}} [[Prvoslav Dragičević]] (1954–1955) *{{ZD|JUG}} [[Miloš Pajević]] (1955) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] (1955–1956) *{{ZD|JUG}} [[Branko Šalipur]] (1956) *{{ZD|JUG}} [[Miroslav Brozović]] (1956–1958) *{{ZD|MAĐ}} [[László Fenyvesi]] (1958–1959) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] (1959) *{{ZD|JUG}} [[Dimitrije Tadić]] (1959–1960) *{{ZD|JUG}} [[Branko Stanković]] (1960) *{{ZD|JUG}} [[Joško Domorocki]] (1960–1961) *{{ZD|JUG}} [[Vlatko Konjevod]] (1961–1964) *{{ZD|JUG}} [[Munib Saračević]] (1964–1965) *{{ZD|JUG}} [[Josip Babić]] (1965–1966) *{{ZD|JUG}} [[Marcel Žigante]] (1966–1967) *{{ZD|JUG}} [[Milan Ribar]] (1967–1976) *{{ZD|JUG}} [[Vasilije Radović]] ''(privremeno)'' (1976–1977) *{{ZD|JUG}} [[Sulejman Rebac]] (1977–1978) *{{ZD|JUG}} [[Ivica Osim]] (1978–1986) *{{ZD|JUG}} [[Boris Bračulj]] (1986–1987) *{{ZD|JUG}} [[Mile Prnjatović]] (1987) *{{ZD|JUG}} [[Blagoje Bratić]] (1987–1988) *{{ZD|JUG}} [[Josip Bukal]] (1988) *{{ZD|JUG}} [[Mišo Smajlović]] ''(privremeno)'' (1988–1989) *{{ZD|JUG}} [[Nedeljko Gugolj]] (1989) *{{ZD|JUG}} [[Mišo Smajlović]] (1989–1991) *{{ZD|JUG}} [[Milan Ribar]] (1991–1992) *[[Rat u Bosni i Hercegovini]] (1992–1994) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Mišo Smajlović]] (1994–1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Tarik Hodžić]] ''(privremeno)'' (1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Dino Đurbuzović]] (1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Boris Bračulj]] (1997–1998) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiabdić]] (1998–1999) *{{ZD|BIH}} [[Nedžad Verlašević]] (1999) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiabdić]] (1999–2000) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] (2000–2001) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2001–2003) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2003–2004) *{{ZD|ČEŠ}} [[Jiří Plíšek]] (2004) *{{ZD|BIH}} [[Ismet Štilić]] ''(privremeno)'' (2004) *{{ZD|BIH}} [[Ivo Ištuk]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Ratko Ninković]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Almir Memić]] ''(privremeno)'' (2006) *{{ZD|BIH}} [[Nenad Starovlah]] (2006) *{{ZD|BIH}} [[Dželaludin Muharemović]] ''(privremeno)'' (2006) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiadbić]] (2007–2008) *{{ZD|BIH}} [[Simo Krunić]] (2008) *{{ZD|BIH}} [[Demir Hotić]] (2009) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2009–2013) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] (2013–2014) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2014) *{{ZD|BIH}} [[Almir Memić]] (2014–2015) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Vlado Čapljić]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2015–2016) *{{ZD|BIH}} [[Haris Alihodžić]] ''(privremeno)'' (2016) *{{ZD|SVN}} [[Miloš Kostić]] (2016) *{{ZD|SRB}} [[Slavko Petrović]] (2016–2017) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2017–2018) *{{ZD|SRB}} [[Slobodan Krčmarević]] (2018) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2018) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2018–2021) *{{ZD|BIH}} [[Blaž Slišković]] (2021) *{{ZD|HRV}} [[Tomislav Ivković]] (2021) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2022–2023) *{{ZD|BIH}} [[Nermin Bašić]] (2023) *{{ZD|BIH}} [[Haris Alihodžić]] ''(privremeno)'' (2023) *{{ZD|SAU}} [[Abdulhakeem Al-Tuwaijri]] (2023–2024) *{{ZD|BIH}} [[Bruno Akrapović]] (2024) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] ''(privremeno)'' (2024) *{{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] (2024–2025) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2025) *{{ZD|SVN}} [[Slaviša Stojanović]] (2025–2026) *{{ZD|SRB}} [[Savo Milošević]] (2026) *{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodríguez]] (2026–danas) {{Div col end}} ==Predsjednici kluba== {{Div col|5}} *Hinko Tegzeš *Ljubo Gospodnetić *Tadija Živković *Drago Matulić *Dušan Savić *Pavle Bašić *Ljubiša Veselinović *Vidak Bulajić *Halid Topić *Josip Vranešić *Gojko Pobrić *Miladin Draškić *Radoslav Škobić *Božidar Čalović *Omer Topuzović *Nusret Mahić *Hamdija Omanović *Anto Sučić *Nedjeljko Stipić *Subhija Karamehić *Božo Bevanda *Nedžad Dizdarević *Hajrudin Čengić *Esad Ibrahimović *[[Nedžad Branković]] *Kemal Kozarić *Redžad Ćatić *Sabahudin Žujo *Faruk Telibećirović *Narcis Džumhur *Samir Landžo *Mladen Grubešić *Faruk Telibećirović *Sabahudin Žujo *[[Almir Gredić]] *Vedran Vukotić *Senad Misimović *Nihad Selimović *Admir Džubur *Samir Cerić *Nazif Hasanbegović *Edis Kovačević *Jusuf Tanović *Oro Ibrišimović *Admir Tunović *Nijaz Brković *Sanin Mirvić {{Div col end}} ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|FK Željezničar}} *[http://www.fkzeljeznicar.ba/ Zvanična stranica kluba] *[http://www.themaniacs.org/ Nezvanična stranica navijača] *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=64381/profile/index.html FK Željezničar na zvaničnoj stranici UEFA-e] *[http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=bosnia-and-herzegovina-zeljeznicar-sarajevo-1885395/index.html FK Željezničar na zvaničnoj stranici FIFA-e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427224348/http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=bosnia-and-herzegovina-zeljeznicar-sarajevo-1885395/index.html |date=27. 4. 2015 }} *[https://web.archive.org/web/20070809015818/http://www.themaniacs.org/index.php?option=content&task=view&id=493&Itemid=82 Historija Željezničara na stranici themaniacs.org] {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Navkutije |ime = |naslov = FK Željezničar u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Bosne i Hercegovine}} {{Osvajači kupa Bosne i Hercegovine u nogometu}} }} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Sarajevo}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:FK Željezničar Sarajevo]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini|Željezničar]] [[Kategorija:Sport u Sarajevu|Željezničar]] [[Kategorija:SD Željezničar]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1921.|Željezničar]] [[Kategorija:Sportski kolektiv godine Bosne i Hercegovine]] czwr690rc0oslbw6v222dsjz93v221o Šablon:Vijesti 10 1715 3915825 3915060 2026-08-01T20:31:58Z Tulum387 155909 Izmijenjena vijest o tragediji na Elbrusu tako da vodi na članak. 3915825 wikitext text/x-wiki {{Slika na početnoj strani/vijesti | slika = Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg | širina = | opis = Reprezentacija Španije slavi titulu svjetskog prvaka u nogometu | naslov = | alt = | link = | okvir = ne | poravnanje_opisa = }} * [[25. juli]] – {{Vijest|U [[Tragedija na Elbrusu 2026.| tragediji na Elbrusu]], najvišem vrhu Evrope, stradalo pet članova bosanskohercegovačke ekspedicije tokom pokušaja uspona.}} * [[19. juli]] – {{Vijest|U [[Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.|finalu]] [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.]] [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] pobijedila je [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentinu]] rezultatom 1–0 i po drugi put osvojila titulu svjetskog prvaka.}} * [[13. juli]] – {{Vijest|U [[Požar u pivnici u Bangkoku|požaru u pivnici]] u [[Bangkok]]u poginulo najmanje 34 osoba.}} * [[12. juli]] – {{Vijest|Na [[Wimbledon 2026.|Wimbledonu 2026.]] u [[Wimbledon 2026 – muški singl|pojedinačnoj muškoj konkurenciji]] pobijedio [[Jannik Sinner]], a u [[Wimbledon 2026 – ženski singl|ženskoj]] [[Linda Nosková]].}} * [[3. juli]] – {{Vijest|[[Keiko Fujimori]] [[Predsjednički izbori u Peruu 2026.|izabran]] za [[Predsjednik Perua|predsjednika]] [[Peru]]a.}} * [[24. juni]] – {{Vijest|[[Zemljotresi u Venecueli 2026.|Dva zemljotresa pogodila]] [[Venecuela|Vencuelu]]; poginulo najmanje 5000 osoba, dok se deseci hiljada osoba vode kao nestali.}} {{Vijesti/podnožje | trenutni_događaji = * [[Epidemija ebole u Srednjoj Africi 2026.|Epidemija ebole u Srednjoj Africi]] * [[Rat u Iranu (2026)|Rat u Iranu]] ** [[Rat u Libanu (2026)|Rat u Libanu]] * [[Afganistansko-pakistanski rat 2026.|Afganistansko-pakistanski rat]] * [[Invazija Rusije na Ukrajinu]] * [[Građanski rat u Sudanu]] | nedavne_smrti = * [[Bonnie Tyler]] * [[Edin Avdić]] * [[Rick Adelman]] * [[Dragoljub Mićunović]] * [[Oscar Schmidt]] }}<noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> 366vns3kz9d34ofjyxji0k9dhspoh6q 2002. 0 2307 3915926 3902096 2026-08-02T08:18:45Z AnToni 2325 /* April */ 3915926 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2002. (MMII)''' je uobičajena godina koja je počela u utorak po gregorijanskom kalendaru, 2002. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 2. godina 3. milenija i 21. stoljeća, i treća godina 2000-tih. == Događaji == === Januar=== * [[1. januar]] – Uvođenje nove valute [[euro|eura]] u papirnatim novčanicama i kovanicama u državama [[Austrija|Austriji]], [[Belgija|Belgiji]], [[Finska|Finskoj]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Grčka|Grčkoj]], [[Irska|Irskoj]], [[Italija|Italiji]], [[Luksemburg]]u, [[Holandija|Holandiji]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Portugal]]u i [[Španija|Španiji]]. === Februar === * [[8. februar|8.]] do [[24. februar]]a – Održane su [[Salt Lake City 2002|Zimske olimpijske igre]] u [[Salt Lake City]]ju. * [[12. februar]] – U [[Haag]]u je započelo suđenje [[Slobodan Milošević|Slobodanu Miloševiću]]. * [[21. februar]] – [[SAD|Američki]] predsjednik [[George W. Bush]] doputovao je u zvaničnu posetu [[Kina|Kini]]. To je prva posjeta jednog američkog predsjednika Kini poslije 30 godina. [[Richard Nixon]] je posljednji američki predsednik koji je bio u zvaničnoj posjeti Kini, koja je označila prekid neprijateljstva dvije države. === Mart === * [[14. mart]] – U [[Beograd]]u potpisan sporazum o preurijeđenju odnosa izmjeđu [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Sporazum, koji je početkom sljedeće godine rezultirao ukidanjem [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], potpisali tadašnji predsjednik SRJ [[Vojislav Koštunica]], visoki predstavnik [[Evropska unija|Evropske unije]] [[Havijer Solana]], predsjednik Crne Gore [[Milo Đukanović]], premijer Crne Gore [[Filip Vujanović]] i premijer Srbije [[Zoran Đinđić]]. === April === * [[1. april]] – [[Holandija]] postala prva zemlja na svijetu koja je legalizirala [[eutanazija|eutanaziju]]. ** Trupe Multinacionalne divizije Sjever (MNDN) u sastavu Sfora, u porodičnoj kući u selu Repovac kod [[Bratunac|Bratunca]], uhapsile bosanskog Srbina i optuženika za ratne zločine [[Momir Nikolić|Momira Nikolića]], pomoćnika komadanta Bratunačke brigade vojske bosanskih Srba za bezbjednosne poslove. ** Biro Vlade Republike Srpske za odnose s ICTY saopćio da niko od lica iz RS sa javnih optužnica tog suda više ne može dobiti garancije Vlade RS za odbranu sa slobode, jer je istekao jednomjesečni rok koji je Vlada odredila za dobrovoljnu predaju. ** Vlada SR Jugoslavije jednoglasno podržala odluku Vlade Srbije da se u saradnji s ICTY direktno primijeni Statut tog suda. ** Američki državni sekretar [[Kolin Pauel]] na neodređeno vrijeme odgodio odluku o deblokadi američke pomoći Srbiji i Crnoj Gori. ** U Crnoj Gori prestao funkcionirati dvovalutni sistem, a [[euro]] postao jedino sredstvo plaćanja. ** Kriza tajnih službi u Hrvatskoj: svu dokumentaciju Ureda za nacionalnu sigurnost dotadašnji direktor [[Tomislav Karamarko]] predao Hrvatskom državnom arhivu, uz objašnjenje da je nije imao nikom drugom predati. ** [[Izrael]] odlučio u potpunosti izolirati palestinskog lidera [[Jaser Arafat|Jasera Arafata]], koga izraelska vojska drži pod opsadom u njegovom sjedištu u [[Ramalah]]u ** [[2. april]] - Načelnici općina s hrvatskom većinom u Hercegovačko-neretvanskom kantonu podnijele krivične prijave protiv kantonalnog ministra finansija Alije Tipure i pomoćnika direktora Trezora HNK Ahmeta Bebanića zbog zloupotrebe položaja. ** Bivši premijer [[Kosovo|Kosova]] i bivši vioki funkcioner Demokratskog saveza Kosova (DSK) [[Bujar Bukoši]] osnovao Novu partiju Kosova (NPK). ** [[Izrael]]ski premijer [[Ariel Šaron]] izjavio da će dopustiti palestinskom lideru Jaseru Arafatu napuštanje njegovog štaba u Ramallahu jedino ako je "riječ o karti u jednom pravcu". * [[3. april]] – Tužilaštvo [[ICTY]], zbog nedostatka dokaza, zatražilo povlačenje optužnice protiv bosanskog Srbina [[Nenad Banović|Nenada Banovića]], kojeg je teretilo za zločine počinjene u logorima [[prijedor]]skog područja počinjene tokom [[1992]]. godine. * Palestinski lider [[Jaser Arafat]] odbio ponudu [[izrael]]skog premijera Ariela Šarona da napusti palestinski teritorij u jednom pravcu. * [[4. april]] – Visoki predstavnik u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] [[Wolfgang Petritsch]] donio odluku kojom se, u očekivanju provođenja reforme pravosudnog sistema, obustavljaju sva imenovanja sudija i tužilaca u BiH. * Javno preduzeće BH Pošta promoviralo markicu sa likom [[Davorin Popović|Davorina Popovića]], preminulog pjevača sarajevske grupe "[[Indexi]]", koji je postao prvi muzičar u BiH čiji se lik našao na poštanskoj markici. ** U [[Tuzla|Tuzli]] upriličeno svečano davanje imena košarkaša [[Mirza Delibašić|Mirze Delibašića]] dosadašnjoj Ulici Đure Đakovića u centru grada, u kojoj je Mirza rođen. ** [[Haški tribunal]] (ICTY) dostavio Vladi Srbije optužnicu protiv deset lica iz [[RS]] koja su jugoslovensko državljanstvo dobila [[1996]]. i [[1997]]. godine. * [[15. april]] – Pad [[Boeing 767|Boeinga 767]] kompanije [[Air China]] sa 166 putnika i članova posade u blizini južnokorejskog grada [[Pusan]]a, što je bio prva nesreća neke letjelice tog kineskog prijevoznika u 47 godina. * [[26. april]] – Bivši učenik [[Gimnazija|gimnazije]] u [[Njemačka|njemačkom]] gradu [[Erfurt]]u Robert Steinhäuser počeo pucati vatrenim oružjem na svoje bivše učitelje i ostale učenike, [[Masakr u Erfurtu|ubivši 16 osoba]] prije nego što je počinio [[samoubistvo]]. === Maj === * [[20. maj]] – [[Istočni Timor]] proglašen nezavisnom državom. * [[31. maj]] do [[30. juna]] - Održano je [[Svjetsko prvenstvo u nogometu Južna Koreja/Japan 2002.|Svjetsko nogometno prvenstvo]] u [[Japan]]u i [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]]. U finalu je reprezentacija [[Brazilska nogometna reprezentacija|Brazila]] pobijedila [[Njemačka nogometna reprezentacija|Njemačku]] rezultatom 2:0, a oba pogotka postigao je [[Ronaldo]]. === Juni === === Juli === * [[1. juli]] – Sedamdeset dvije osobe poginule u sudaru putničkog i teretnog aviona iznad južne Njemačke. * Od [[20. august]]a - 20. oktobra održan je [[X Interbifep|Deseti Internacionalni bijenalni festival portreta]] u Međunarodnoj galeriji portreta Tuzla * [[27. juli]] – Dragan Čedić u [[Leskovac|Leskovcu]], pucajući iz automatske puške "kalašnjikov", ubio bivšu ženu i još šest osoba. Poslije zločina počinio samoubistvo, a policija njegovo tijelo našla mjesec dana kasnije. === August === === Septembar === === Oktobar === * [[5. oktobar]] – Održani četvrti [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|Opći izbori Bosni i Hercegovini]]. * [[8. oktobar]] – [[Izrael]]ska vojska ubila 14 [[Palestina]]ca u napadu na Kan Junis u [[gaza|Gazi]]. * [[12. oktobar]] – Dvjesto dvije osobe poginule, a više od 300 povrijeđeno u bombaškom napadu na dva noćna kluba na [[Bali]]ju. * [[23. oktobar]] – [[Čečenija|Čečenski]] teroristi uzimaju oko 800 taoca u [[Moskva|moskovskom]] pozorištu Dubrovka i traže povlačenje [[Rusija|ruskih]] snaga iz Čečenije. * [[26. oktobar]] – U napadu ruskih specijalnih jedinica na moskovsko pozorište u kojem se odvijala talačka kriza stradala 129 civila i 41 čečenski terorist. === Novembar === * [[6. novembar]] – Ambasador [[turska|Turske]] u BiH Ahmed Erozan otvorio u [[Tuzla|Tuzli]] Turski kulturni centar, prvi ovakve vrste u BiH. * [[6. novembar]] – 20 osoba poginulo kada se avion luksemburške kompanije [[Luxair]] srušio zbog jake magle pored aerodroma u [[Luksemburg]]u. * [[7. novembar]] – Oko 20.000 stanovnika [[Gibraltar]]a na referendumu odlučilo ostati u sastavu Velike Britanije, usprotivivši se pripajanju [[Španija|Španiji]]. * [[18. novembar]] – Inspektori za nuklearno oružje UN-a, predvođeni [[Hans Blix|Hansom Blixom]] stigli u [[Irak]]. * [[22. novembar]] – U [[Nigerija|Nigeriji]] je ubijeno više od 100 ljudi u napadu ciljanom na kandidatkinje izbora za Miss svijeta. * [[28. novembar]] – Dvjestomilioniti turist posjetio [[Eiffelov toranj]]. * [[30. novembar]] – [[Turska]] ukinula 15 godina dugo vanredno stanje na jugoistoku zemlje, čime je završena era sukoba turskih snaga i kurdskih separatista, tokom kojih je poginulo približno 30.000 osoba. === Decembar === * Prva pojava akutne bolesti [[SARS|SARS-a]] u [[Guangdong]]u, [[Kina]]. * [[7. decembar]] – [[Irak]] inspektorima [[UN]]-a predao dokument o iračkom [[oružje|oružju]] za masovno uništenje, kao i o vojnoj [[industrija|industriji]], što je zahtijevano novembarskom rezolucijom [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]]. * [[12. decembar]] – Pokrenuta [[Wikipedia na bosanskom jeziku]]. == Datum nepoznat == * Potvrđeno da je [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] odobrio sudovima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] 62 suđenja bosanskim Srbima i Hrvatima za ratne zločine, počinjene nad [[Bošnjaci]]ma. * Trezor [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] zvanično počeo funkcionirati. == 2002. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[8. januar]] – [[Maya Cloetens]], francuska i od 2002. belgijska [[biatlon]]ka * [[22. januar]] – [[Caitlin Clark]], američka [[košarka]]šica === Februar === * [[20. februar]] – [[Sonja Leinamo]], finska [[biatlon]]ka === Mart === * [[4. mart]] ** [[Pascale Paradis (biatlonka)|Pascale Paradis]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka ** [[Océane Michelon]], [[francuska]] [[biatlon]]ka === April === * [[5. april]] – [[Shawna Pendry]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanska]] [[biatlon]]ka * [[18. april]] – [[Jacques Jefferies]], francuski i od 2025. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[29. april]] – [[Džejla Ramović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] pjevačica === Maj === * [[5. maj]] – [[Ajša Rakiševa]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka * [[25. maj]] – [[Campbell Wright]], [[Novi Zeland|novozelandski]] i [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac === Juni === * [[9. juni]] – [[Denin Lunja]], bosanskohercegovački [[Atletika|atletičar]] === Juli === * [[13. juli]] – [[Konstantina Charalampidou]], [[grčka]] [[biatlon]]ka === August === === Septembar === * [[4. septembar]] – [[Arina Krjukova]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka === Oktobar === === Novembar === === Decembar === == Umrli == === Januar=== * [[21. januar]] – [[Josef Malínský (biatlonac)|Josef Malínský]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[28. januar]] – [[Astrid Lindgren]], [[švedska]] [[pisac|književnica]] === Februar === * [[1. februar]] – [[Hildegard Knef]], njemačka glumica, pjevačica i književnica * [[4. februar]] – [[Helen Dodson Prince]], američka astronomkinja * [[22. februar]] – [[Hrvoje Ištuk]], jugoslavenski, bosanskohercegovački i hrvatski političar * [[26. februar]] – [[Lawrence Tierney]], američki [[glumac]] === Mart === * [[23. mart]] – [[Neal E. Miller]], američki psiholog === April === * [[11. april]] – [[Branko Bauer]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[režiser]] === Maj === * [[2. maj]] – [[Izet Sarajlić]], bosanskohercegovački književnik * [[4. maj]] – [[Dane Škerl]], [[Slovenija|slovenski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[13. maj]] – [[Valerij Lobanovski]], [[Ukrajina|ukrajinski]] nogometni trener * [[21. maj]] – [[Niki de Saint-Phalle]], francusko-švicarska slikarka i kiparka === Juni === * [[16. juni]] – [[Aleksije Radan]], jugoslavenski i bosanskohercegovački klarinetist i muzički pedagog * [[17. juni]] – [[Fritz Walter]], njemački [[nogomet]]aš === Juli === * [[6. juli]] – [[John Frankenheimer]], američki filmski režiser * [[9. juli]] – [[Rod Steiger]], američki glumac * [[28. juli]] – [[Archer John Porter Martin]], britanski [[hemija|hemičar]], dobitnik [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelove nagrade za hemiju]] === August === * [[6. august]] – [[Edsger Dijkstra]], [[Nizozemska|nizozemski]] računarski naučnik === Septembar === === Oktobar === * [[2. oktobar]] – [[Alojzij Podkubovšek]], bosanskohercegovački sportist i [[univerzitet]]ski profesor * [[8. oktobar]] – [[Nada Miletić]], jugoslavenski i bosanskohercegovački arheolog i historičar umjetnosti * [[16. oktobar]] – [[Kolë Jakova]], [[Albanci|albanski]] dramaturg * [[17. oktobar]] – [[Zekerijah Đezić]], bosanskohercegovavčki interpretator [[sevdalinka|sevdalinke]], radijski spiker i voditelj === Novembar === * [[18. novembar]] – [[James Coburn]], američki glumac * [[29. novembar]] – [[Melih Cevdet]], turski pisac === Decembar === * [[25. decembar]] – [[Theo Merkel]], [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[biatlon]]ac, [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] i [[Streljaštvo|sportski strijelac]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Raymond Davis Jr.]], [[SAD]] ** [[Masatoshi Koshiba]], [[Japan]] ** [[Riccardo Giacconi]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[John B. Fenn]], [[SAD]] ** [[Koichi Tanaka]], [[Japan]] ** [[Kurt Wüthrich]], [[Švicarska]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Sydney Brenner]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[H. Robert Horvitz]], [[SAD]] ** [[John E. Sulston]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Imre Kertész]], [[Mađarska]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Jimmy Carter]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Daniel Kahneman]], [[SAD]] / [[Izrael]] ** [[Vernon L. Smith]], [[SAD]] {{commonscat|2002}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} juuja698xtbz7yx8827t94f4vlx2khb Šefik Bešlagić 0 2916 3915963 3905726 2026-08-02T11:48:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915963 wikitext text/x-wiki '''Šefik Bešlagić''' ([[Tuzla|Gornja Tuzla]], 6. april 1908 – [[Sarajevo]], 19. novembar 1990) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] kulturni historičar. Šefikov otac Agan bio je [[učitelj]], a majka Devleta, rođena Mulalić, [[domaćica]]. Osnovnu školu završio je u [[Doboj]]u, nižu [[Gimnazija|gimnaziju]] u Tuzli, a [[Učiteljska škola u Sarajevu|Učiteljsku školu u Sarajevu]] 1928. Bio je učitelj u [[Žeravac|Žeravcu]] kod [[Derventa|Dervente]] i u [[Gračanica|Gračanici]] u periodu od 1929. do 1935. Pohađao je [[Viša pedagoška škola u Zagrebu|Višu pedagošku školu]] [[Zagreb]]u na umjetničkoj grupi predmeta od 1935. do 1937, gdje je i diplomirao. Kao [[nastavnik]] građanskih škola radio je u [[Drniš]]u, [[Konjic]]u i Tuzli u periodu od 1938. do 1943. Od 1943. Bešlagić je u [[partizani]]ma na raznim dužnostima (komandant bataljona Tuzlanskog odreda, komandant mjesta u Gornjoj Tuzli i Gračanici, saobraćajni ofcir III korpusne vojne oblasti, okružni organ Zemaljske komisije za ispitivanje zločina okupatora i njihovih pomagača). Imao je čin kapetana I klase. Za doprinos [[Antifašizam|antifašističkoj borbi]] nagrađen je sa više [[odlikovanja]] i priznanja. U toku rata odlikovan je [[Orden za hrabrost|Ordenom za hrabrost]] i [[Orden zasluga za narod III reda|Ordenom zasluga za narod III reda]], a poslije rata [[Orden rada II reda|Ordenom rada II reda]] i [[Orden zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom|Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom]]. Poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Bešlagić je povjerenik Sreskog, Okružnog i Oblasnog odbora u Doboju i Tuzli. Obavljao je funkciju [[direktor]]a [[Gimnazija u Doboju|Gimnazije u Doboju]] ([[1947.]]-[[1949.]]) Bio je [[inspektor]] u Ministarstvu prosvjete i Ministarstvu za nauku i kulturu [[Narodna Republika Bosna i Hercegovina|Narodne republike Bosne i Hercegovine]] do 1952. Na mjestu direktora [[Zavod za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine|Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti/Zavoda za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine]] je u periodu od 1952. do 1967, kada po vlastitoj želji, odlazi u [[Penzija|penziju]]. Više godina je urednik časopisa ''[[Naše starine]]'', u kojemu je podrobno opisao spomenike u dolini [[Neretva|Neretve]] (područje [[Jablaničko jezero|Jablaničkog jezera]]), [[Raška Gora|Raškoj Gori]] i [[Drežnica|Drežnici]], te na [[Kupreško polje|Kupreškom]] i [[Duvanjsko polje|Duvanjskom polju]]. Bešlagić se konstantno usavršavao. Vanredno je studirao na Filozofskom fakultetu Beogradu od 1949. do 1950. Godine 1955. dobio je zvanje stručnog saradnika, 1959. zvanje savjetnika, a 1961. zvanje višeg stručnog saradnika. Za naučni rad u proučavanju materijalne kulture [[BiH|Bosne i Hercegovine]] nagrađivan je visokim priznanjima svoga vremena, [[Dvadesetsedmojulska nagrada Bosne i Hercegovine|Dvadesetsedmojulskom nagradom Bosne i Hercegovine]] za 1972. i nagradom ‘Veselin Masleša’ za naučnoistraživački rad. Dobitnik je Plakete grada Sarajeva, Plakete grada Doboja i Povelje Turističkog saveza Bosne i Hercegovine. Bio je predsjednik [[Društvo konzervatora Jugoslavije|Društva konzervatora Jugoslavije]]. Sahranjen je na gradskom groblju [[Bare]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Preokupacija Bešlagićevog interesa je kamen, djelo ljudskog stvaralaštva u [[kamen]]u. To su [[Stećak|stećci]], [[nišan]]i, [[Kamene stolice u srednjovjekovnoj Bosni|stolice]] i [[Korito|korita]], pretežno nadgrobni spomenici, ali i [[Natpisi na stećcima|natpisi]], načini zrade, [[simboli]]ka [[Ukras|ukrašavanja]], pripadnost, rasprostranjenost, evidentiranje, [[Konzervacija|konzerviranje]], zaštita i upotrebna vrijednost kamena. Višegodišnja tematska specijaliziranost rezultirala je ostvarenjima koja ga svrstavaju među najpoznatije historičare materijalne kulture Bosne i Hercegovine. Bešlagić se zalagao za zaštitu materijalnih spomenika kao integralne kulturne baštine Bosne i Hercegovine. Najveći domet ostvario je obimnim kataloškim pregledom stećaka iz 1971. i sintezom o stećcima iz 1982. == Djela == *Kupres (1954), *Stećci na Blidinju (1959), * [[Nekropola stećaka Boljuni]]<ref name="BešlagičBoljuni">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959/10-1959.pdf |title= Šefik Bešlagić: Uređenje nekropole stećaka u Boljunima |work= komisija za nacionalne spomenike |access-date= 9. 10. 2022 }}{{Mrtav link}}</ref> *Kalinovik (1962), *Grborezi (1964), *Popovo (1966), * [[Nekropole stećaka u Neumu|Stećci u Gornjem Hrasnu]]<ref name="BešlagićGHrasno">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title= Šefik Bešlagić: Stećci u Gornjem Hrasnu |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2022 |archive-date= 17. 10. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221017224952/https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |url-status= dead }}</ref> * [[Nekropole stećaka u Opličićima|Stećci u Opličićima]]<ref name="BešlagičOpličići">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/10.pdf |title= Šefik Bešlagić: Stećci u Opličićima |work= www.fmks.gov.ba |access-date= 9. 10. 2022 |archive-date= 16. 10. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221016170426/https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/10.pdf |url-status= dead }}</ref> * [[Nekropole stećaka u Ljubinju|Ljubinje - srednjovjekovni nadgrobni spomenici]]<ref name="BešlagićLjubinje">{{Cite web |url= http://www.fmks.gov.ba/download/zzs/ns10/009.pdf |title=Šefik Bešlagić: LJUBINJE — SREDNJOVJEKOVNI NADGROBNI SPOMENICI |work= |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> *Stećci Centralne Bosne (1967), *Stećci - Kataloško-topografski pregled (1971)<ref name="BešlagićKatalog2">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka |title=Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled |work=Internet archive |access-date= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKatalog">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/327861750/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-ste%C4%87ci-katalo%C5%A1ko-topografski-pregled-pdf |title=Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled |work="Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> *Stećci i njihova umjetnost (1971), *Nišani XV i XVI vijeka u Bosni i Hercegovini (1978),<ref name="BešlagićNišani">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/114237216/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ni%C5%A1ani-XV-i-XVI-vijeka-u-Bosni-i-Hercegovini |title= Šefik Bešlagić: Nišani XV i XVI vijeka u Bosni i Hercegovini |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> *Stećci - kultura i umjetnost (1982)<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> *[[Kamene stolice srednjovjekovne Bosne]] (1985)<ref name="BešlagićStolice">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/doc/293833366/Kamene-Stolice-Srednjovjekovne-Bosne-i-Hercegovine-%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87 |title=Šefik Bešlagić: Kamene Stolice Srednjovjekovne Bosne I Hercegovine |work=ANUBiH, Sarajevo, 1985|access-date= 9. 2. 2022}}</ref> *Leksikon stećaka (2004)<ref name="BešlagićLeksikon">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka |title=Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |work=Svjetlost, Sarajevo, 2004 |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> == Literatura o životu i djelu Šefika Bešlagića == * [[Esad Kurtović]], Bibliografija Šefika Bešlagića (1908-1990.) (Djelo posvećeno izučavanju materijalne kulture), Hercegovina 15-16, Mostar 2003, 215-233. [http://academia.edu/3560504/Bibliografija_radova_Sefika_Beslagica_1908-1990_djelo_posveceno_izucavanju_materijalne_kulture_Hercegovina_15-16_Mostar_2003]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [[Admira Fejzagić]], Tajne stećaka, (Razgovor sa Šefikom Bešlagićem, dobitnikom ovogodišnje nagrade SOUR “Veselin Masleša” za naučnoistraživački rad), Oslobođenje 41/12942, Sarajevo 2.7. 1984, 6. * [[Zdravko Kajmaković]], Bešlagić Šefik, “Likovna enciklopedija Jugoslavije 1, (A-J)”, JLZ Miroslav Krleža, Zagreb 1984, 119. * [[Nada Miletić]], Bešlagić Šefik, AL BiH, Tom I, ZM, Sarajevo 1988, 62. * [[Smail Tihić]], Bešlagić Šefik, EJ 1, JLZ, 2. izdanje, Zagreb 1980, 613-614. * [[Đuro Tošić]], Bešlagić Šefik, “Enciklopedija srpske istoriografije (Priredili Sima Ćirković i Rade Mihaljčić)”, Knowledge, Beograd 1997, 278-279. * ... Bešlagić Šefik, “Hrvatski leksikon I (A-K)”, Naklada Leksikon i Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb 1996, 92. * ... Bešlagić Šefik, “Hrvatski opći leksikon (A-Ž)”, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb 1996, 93. * Naše starine, [https://web.archive.org/web/20151104124246/http://www.fmks.gov.ba/nase-starine] * Epitaf neumornom istraživaču, [https://web.archive.org/web/20160304234026/http://novovrijeme.ba/efik-beslagic-epitaf-neumornom-istrazivacu/] * Šefik Bešlagić i stećci [https://web.archive.org/web/20141012103623/http://www.stanak.org/index.php?option=com_content&view=article&id=424:izvjsefik&catid=38:radovi-izvjetaji-i-kratke-biljeke&Itemid=100] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Bešlagić, Šefik}} [[Kategorija:Rođeni 1908.]] [[Kategorija:Umrli 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla|Bešlagić,Šefik]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci|Bešlagić,Šefik]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački historičari|Bešlagić,Šefik]] [[Kategorija:Historiografija srednjovjekovne Bosne]] s30mf4e25fqbokwzuj8aq5jk4ufxbcd 28. januar 0 3195 3915799 3845677 2026-08-01T17:36:08Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] 3915799 wikitext text/x-wiki {{JanuarKalendar}} '''28. januar / siječanj (28. 1)''' jest 28. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine još je 337 dana (338 u [[prijestupna godina|prijestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1935]] – Na [[Island]]u stupio na snagu zakon kojim je [[abortus]] dozvoljen pod određenim okolnostima prvi put u svijetu. * [[2006]] – U [[Katowice|Katowicama]], u južnoj [[Poljska|Poljskoj]], srušio se krov dvorane u kojoj se održavala izložba golubova; poginulo 60, a povrijeđena 141 osoba, * [[2014]] – [[Zemljotres]] jačine 4,2 stepena po [[Richterova skala|Richterovoj skali]] i s procijenjenim intenzitetom u epicentru šest stepeni [[Mercallijeva skala|Mercallijeve skale]] zabilježen je oko sat poslije ponoći na području [[Ivanjska|Ivanjske]], sjeverno od [[Banja Luka|Banje Luke]]. * [[2015]] – Probijen [[tunel Karaula]] dužine 902 m, koji spaja [[Sarajevo]] i [[Tuzla|Tuzlu]]. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1457]] – [[Henrik VII, kralj Engleske|Henrik VII]], engleski kralj === 16. vijek === * [[1549]] – [[Ludolph van Ceulen]], holandski [[matematičar]] njemačkog porijekla === 17. vijek === * [[1693]] – [[Ana, carica Rusije|Ana]], ruska carica === 18. vijek === * [[1701]] – [[Charles Marie de La Condamine]], francuski matematičar i [[astronom]] * [[1717]] – [[Mustafa III]], osmanlijski sultan od [[1757.]] do [[1774.]] === 19. vijek === * [[1853]] – [[José Martí]], kubanski nacionalni pjesnik i simbol borbe za nezavisnost * [[1872]] – [[Nikola Dobrečić]], katolički svećenik i [[Barska nadbiskupija|nadbiskup barski]] i [[primas]] [[Primas Srbije|Srbije]] * [[1878]] – [[Walter Kollo]], njemački [[kompozitor]] opereta * [[1887]] – [[Arthur Rubinstein]], američko-poljski pijanist * [[1892]] – [[Ernst Lubitsch]], njemački [[režiser]] === 20. vijek === * [[1928]] – [[Eduard Ševardnadze]], gruzijski [[političar]] i državnik, sovjetski ministar vanjskih poslova * [[1936.]] ** [[Ismail Kadare]], albanski [[književnik]] ** [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1943]] – [[Dick Taylor]], britanski muzičar i član grupe [[The Rolling Stones]] * [[1948]] – [[Mihail Barišnjikov]], sovjetsko-kanadsko-američki [[balet]]ni plesač, koreograf i [[glumac]] * [[1950]] – [[Ibn Isa Hamad Al-Khalifa]], [[bahrein]]ski kralj * [[1955]] – [[Nicolas Sarkozy]], francuski političar * [[1957]] – [[Mirjana Karanović]], jugoslavenska i [[srbija]]nska [[Glumci|glumica]] * [[1968.]] ** [[Indira Bajramović]], bosanskohercegovačka romska aktivistica ** [[Gintaras Jasinskas]], [[Litvanija|litvanski]] [[biatlon]]ac * [[1978]] – [[Gianluigi Buffon]], [[italija]]nski [[nogomet]]ni [[golman]] * [[1981]] – [[Elijah Wood]], američki glumac * [[1995]] – [[Anastasija Ničiporenko]], ukrajinska i [[Moldavija|moldavska]] [[biatlon]]ka * [[1996]] – [[Darija Blaško]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka === 21. vijek === * [[2001]] – [[Tarik Biberović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]]-[[Turska|turski]] [[košarka]]š == Umrli == === 9. vijek === * [[814]] – [[Karlo Veliki]], franački kralj i rimski car === 16. vijek === * [[1547]] – [[Henrik VIII, kralj Engleske|Henrik VIII]], kralj Engleske i gospodar Irske * [[1596]] – [[Francis Drake]], engleski viceadmiral, navigator, političar i [[inženjer]] === 20. vijek === * [[1939]] – [[William Butler Yeats]], irski [[pjesnik]] * [[1986.]] ** [[Gregory Jarvis]], američki inženjer i astronaut ** [[Christa McAuliffe]], američka predavačica i astronautkinja ** [[Ronald McNair]], američki astronaut i fizičar ** [[Ellison Onizuka]], američki astronaut ** [[Judith Resnik]], američka inženjerka, pilotkinja i astronautkinja ** [[Dick Scobee]], američki pilot, inženjer i astronaut ** [[Michael J. Smith (astronaut)|Michael J. Smith]], američki inženjer i astronaut * [[1999]] – [[Josip Antolović]], [[narodni heroj Jugoslavije]] === 21. vijek === * [[2001]] – [[Ranko Marinković]], hrvatski književnik * [[2002]] – [[Astrid Lindgren]], [[švedska]] književnica za djecu (''[[Pipi Duga Čarapa]]'') * [[2006]] – [[Duško Trifunović]], književnik, [[scenarist]] i [[tekstopisac]] * [[2012]] – [[Đenana Buturović]], bosanskohercegovačka književna historičarka, kulturna antropologinja, folkloristica i doktor književnih nauka * [[2016]] – [[Nada Subotić]], hrvatska glumica == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|28 January}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/28/ Na današnji dan (28. januar), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014094619/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/28 |date= 14. 10. 2023}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/january-28/ Na današnji dan (28. januar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Januar|*-28]] 1pgdv3c3at3g8b89m87qcpryx1bk2gu Spisak džamija u Bosni i Hercegovini 0 3775 3915774 3821651 2026-08-01T15:43:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915774 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak svih [[džamija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], sortiranih po općinama i pripadajućim medžlisima [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], kako postojećih, tako i onih, kojih više nema. == Banovići == Na području općine [[Banovići]] nalazi se 14 džamija, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Banovići, [[Tuzlansko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://mizbanovici.ba/dzemati/|title=Džemati|website=Medžlis Banovići|language=bs-BA|access-date=7. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Banovići |[[Banovići]] – Centar |{{coord|44.406340|18.525319}} |1992. |U sklopu kompleksa Islamske zajednice Banovići |- |Džamija Banovići Selo – centar |[[Banovići Selo]] |{{coord|44.403856|18.446706}} |1984. |Srušena stara džamija 1952. |- |Džamija Brezovača |[[Ćatići (Banovići)|Ćatići]] |{{coord|44.353458|18.407866}} |1891. |Nova džamija svečano otvorena 2022.<ref>{{Cite web|url=https://muftijstvotz.ba/banovici-otvorena-dzamija-u-dzematu-brezovaca/|title=Banovići: Otvorena džamija u džematu Brezovača|last=AĐ|date=22. 6. 2022|website=Muftijstvo tuzlansko|language=bs-BA|access-date=20. 5. 2024}}</ref> |- |Gradska džamija |[[Banovići]] |{{coord|44.406329|18.527516}} |1939. |Srušena stara džamija 1953, džemat ponovo formiran 1992. |- |Džamija Grivice |[[Grivice]] |{{coord|44.423408|18.502409}} |1990. | |- |Džamija Mrdići |[[Grivice]] – Mrdići |{{coord|44.440886|18.505182}} |1999. | |- |Džamija Omazići |[[Omazići]] |{{coord|44.429001|18.544154}} |1975. | |- |Džamija Pribitkovići |[[Pribitkovići]] |{{coord|44.423788|18.415437}} |2006. | |- |Džamija Podgorje |[[Podgorje (Banovići)|Podgorje]] |{{coord|44.404232|18.495278}} |1989. | |- |Džamija Repnik<br>(Džamija Hrvati) |[[Repnik]] |{{coord|44.392352|18.537042}} |1970. | |- |Džamija Šeherzana |[[Seona (Banovići)|Seona]] |{{coord|44.441151|18.369178}} |1950. stara džamija |Nova džamija izgrađena 2007. |- |Džamija Tulovići-Brigići |[[Tulovići]] |{{coord|44.432518|18.479176}} |2004. | |- |Džamija Tulovići |[[Tulovići]] |{{coord|44.434750 |18.484150}} |2000. | |- |Džamija Treštenica |[[Treštenica Donja|Treštenica]] |{{coord|44.437093|18.459374}} |1939. |Obnovljena 2022. |} ==Banja Luka== Na području općine [[Banja Luka]] nalazi se 16 džamija, koje pripadaju Medžlisu Islamske zajednice Banja Luka, [[Banjalučko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://medzlis-bl.ba/dzamije/|title=DŽAMIJE {{!}} Medžlis Islamske zajednice Banja Luka|language=en-US|access-date=7. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" ! Naziv !! Mjesto !! Koordinate !! Izgrađena !!width="300px"| Napomene |- | [[Arnaudija džamija (Banja Luka)|Arnaudija]]<br>(Džamija Hasana defterdara ili Defterdarija) || [[Banja Luka]] – Bulevar || {{coord|44.769996|17.181940}} || 1594. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 7. maja 1993, obnovljena 2017–2024. |- | [[Behram-efendijina džamija]]<br>(Behrem-begova džamija) || [[Banja Luka]] – Novoselija || {{coord|44.736277|17.158244}} || 1560. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 26. maja 1993, obnovljena 2005. |- | [[Ferhadija džamija (Banja Luka)|Ferhad-pašina džamija]]<br>(Ferhadija) || [[Banja Luka]] – Bulevar || {{coord|44.767418|17.187272}} || 1579. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 7. maja 1993, obnovljena 2001–2016. |- | [[Gazanferija džamija]]<br>(Gazanfer-begova džamija) || [[Banja Luka]] – [[Obilićevo]] || {{coord|44.762718|17.188797}} || krajem 16. stoljeća || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 4. jula 1993, obnovljena 2016. |- | [[Grapska džamija]]<br>(Hadži-Begzadova džamija) || [[Banja Luka]] – [[Srpske Toplice]] || {{coord|44.749651|17.154902}} || 1528. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 14. jula 1993, obnovljena 2008. |- | [[Hadži Kurd džamija]]<br>(Hadži-Kurtova džamija) || [[Banja Luka]] – Novoselija || {{coord|44.736470|17.155312}} || 17. stoljeće || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 14. jula 1993, obnovljena 2009. |- | [[Hadži Mustaj-paše Sokolovića džamija]]|| [[Banja Luka]] – Novoselija || {{coord|44.739617|17.156727}} || 1570. || Srušena 14. jula 1993. |- | [[Hadži Omerova džamija]]<br>(Dolačka džamija) || [[Banja Luka]] – Centar || {{coord|44.767219|17.193868}} || 1686. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 3. septembra 1993, obnovljena 2007. |- | [[Jama džamija]]<br>(Sofi Mehmed-pašina džamija) || [[Banja Luka]] – [[Srpske Toplice]] || {{coord|44.750491|17.161376}} || 1554. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 4. jula 1993, obnovljena 2001–2006. |- | [[Mehdi-bega Imamovića džamija]]<br>(Mahdibegija ili Hisečka džamija) || [[Banja Luka]] – Kočićev Vijenac || {{coord|44.756284|17.177237}} || 1630. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 4. jula 1993, obnovljena 2000. |- | [[Potočka džamija (Banja Luka)|Potočka džamija]]<br>(Hadži-Pervizova džamija) || [[Banja Luka]] – [[Obilićevo]] || {{coord|44.758373|17.189786}} || 1630. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 6. septembra 1993, obnovljena 2011. |- | [[Potpećinska džamija]]<br>(Sefer-begova džamija) || [[Banja Luka]] – Bulevar || {{coord|44.765797|17.178027}} || 1618. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 9. aprila 1993, obnovljena 2004. |- | [[Stupnička džamija]]<br>(Džamija hadži Saliha) || [[Banja Luka]] – [[Stupnica (Banja Luka)|Stupnica]]|| {{coord|44.758845|17.184234}} || 1595. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 9. septembra 1993, obnovljena 2008. |- | [[Talih džamija]]<br>(Hadži Osmanbega džamija) || [[Banja Luka]] – Pobrđe || {{coord|44.770014|17.178961}} || 1580. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 8. septembra 1993, obnovljena. |- | [[Tulekova džamija]]<br>(Hadži-Zulfikarova džamija) || [[Banja Luka]] – Novoselija || {{coord|44.738593|17.154118}} || 1760. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 17. maja 1993, obnovljena 2003–2007. |- | [[Vrbanjska džamija]] || [[Banja Luka]] – [[Vrbanja (Banja Luka)|Vrbanja]] || {{coord|44.764052|17.247276}} || 17. stoljeće || Srušena 11. maja 1993, obnovljena 2003. |} ===Džamije u historiji=== * [[Sitarska džamija]] (prenesena u 19. vijeku u Bronzani Majdan) * [[Herića džamija]] (srušena 1918)<ref name="Kubad">{{cite web|url=https://senzor.ba/kubad-agina-dzamija-u-tabacima-dzamija-na-stijeni/|title=Kubad-agina džamija u Tabacima: Džamija na stijeni|access-date=9. 11. 2023}}</ref> * [[Tabačka džamija]] (srušena 1919)<ref name="Kubad" /> * [[Kalenderija džamija]] (srušena 1923) * [[Džamija Mehmeda Trećeg]] (srušena)<ref>{{cite web|url=https://mojinfo.ba/banjaluka-da-li-ste-znali-da-se-u-kastelu-nalazila-dzamija/|title=Banjaluka: Da li ste znali da se u Kastelu nalazila džamija?|access-date=9. 11. 2023}}</ref> * [[Pašića džamija]] (srušena 1924)<ref name="Kubad" /> *[[Džafer-agina džamija]] (srušena 1928)<ref name="Kubad" /> * [[Apardi-pašina džamija]] (srušena 1928)<ref name="Kubad" /> * [[Kubad-agina džamija]] (srušena 1930)<ref name="Kubad" /> * [[Sijamija džamija]] (Šehova džamija, srušena 1931)<ref>{{cite web|url=https://stav.ba/vijest/stanivukovic-gradi-novi-palas-na-temeljima-sijamija-dzamije-vakuf-je-za-gradnju-tog-hotela-vracao-kredit-20-godina/17382|title=Stanivuković gradi novi „Palas“ na temeljima Sijamija džamije; vakuf je za gradnju tog hotela vraćao kredit 20 godina|access-date=9. 11. 2023}}</ref> * [[Džamija na Ilidži]] (Mahmut čelebi džamija, srušena 1950) * [[Careva džamija (Banja Luka)|Careva džamija]] (srušena 1957) * [[Musala (Banja Luka)|Musala]] (srušena 1957) * [[Osman-šahova džamija]] (srušena 1959) ==Berkovići== Na području općine Berkovići nalazi se jedna džamija, koja pripada Medžlisu Islamske zajednice Stolac, [[Mostarsko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://islamskazajednica.ba/component/content/article?id=14703:u-dabrici-otvorena-obnovljena-sefer-begova-dzamija|title=U Dabrici otvorena obnovljena džamija Sefer-age Begovića|last=administrator|date=9. 7. 2012|website=Islamska zajednica|language=bs-ba|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Džamija Sefer-age Begovića]]<br>(Džamija u Dabrici) |[[Dabrica]] |{{coord|43.167409|18.003256}} |1610–1611. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 1992, obnovljena 2012. |} ==Bihać== Na području općine Bihać nalazi se 36 džamija, koje pripadaju Medžlisu Islamske Zajednice Bihać, [[Bihaćko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://islamskazajednica.ba/index.php/adresar/muftijstva/muftijstvo-bihacko/215-adresar/medlisi/8001-medlis-iz-biha|title=Medžlis IZ Bihać|date=11. 1. 2010|website=Islamska zajednica|language=bs-ba|access-date=10. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Bajrići |[[Bajrići (Bihać)|Bajrići]] |{{coord|44.877373|15.881906}} | | |- |Džamija Bakšaiš |[[Bihać]] – Bakšaiš |{{coord|44.825833|15.867244}} | | |- |Džamija Brekovica |[[Brekovica]] |{{coord|44.881794|15.888265}} | | |- |Džamija Čavkići |[[Bihać]] – Čavkići |{{coord|44.840087|15.890898}} | | |- |Džamija Čekrlije |[[Bihać]] – Čekrlije |{{coord|44.820039|15.915831}} | | |- |Džamija Ćukovi |[[Ćukovi]] |{{coord|44.660931|16.063162}} | | |- |Džamija Duljci |[[Orašac (Bihać)|Orašac]] – Duljci |{{coord|44.652576|16.069849}} | | |- |[[Fethija džamija (Bihać)|Džamija Fethija]] |[[Bihać]] – Centar |{{coord|44.816099|15.869942}} |1266. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Gata |[[Bihać]] – Gata |{{coord|44.916941|15.818562}} | | |- |Džamija Golubić |[[Bihać]] – Golubić |{{coord|44.787010|15.922658}} | |Džamija je srušena, obnovljena |- |[[Džamija Ić-Hisar]]<br>(Harmanska džamija) |[[Bihać]] – Harmani |{{coord|44.813312|15.867171}} |1797. |Obnovljena 1967. i 2002. |- |Hatinačka džamija |[[Bihać]] – Hatinac |{{coord|44.820055|15.873314}} | | |- |Džamija Izačić |[[Izačić]] |{{coord|44.871679|15.781322}} | | |- |Džamija Ribić - Orljani |[[Jezero (Bihać)|Jezero]] |{{coord|44.808265|15.887233}} | | |- |Džamija Kamenica-Muslići |[[Bihać]] – Kamenica |{{coord|44.850433|15.818740}} | | |- |Džamija Klisa |[[Klisa (Bihać)|Klisa]] |{{coord|44.589677|16.071182}} | | |- |Klokotska džamija |[[Klokot (Bihać)|Klokot]] |{{coord|44.835665|15.810452}} | | |- |Sultan Ahmedova džamija (Bihać) |[[Kulen Vakuf]] |{{coord|44.561181|16.088942}} | | |- |Džamija Mala Peć |[[Mala Peća]] |{{coord|44.912619|15.785560}} | | |- |Džamija Mali Lug |[[Bihać]] – Mali Lug |{{coord|44.825000|15.889204}} | | |- |Džamija Orašac |[[Orašac (Bihać)|Orašac]] |{{coord|44.627756|16.071724}} | | |- |Džamija Papari |[[Papari]] |{{coord|44.847755|15.801420}} | | |- |Džamija Pokoj |[[Bihać]] – Pokoj |{{coord|44.854434|15.878524}} | | |- |Džamija Prekounje |[[Bihać]] – Gornje Prekounje |{{coord|44.814961|15.878781}} | | |- |Džamija Pritoka |[[Pritoka (Bihać)|Pritoka]] |{{coord|44.791169|15.927280}} | | |- |Džamija Ribić |[[Bihać]] – Ribić |{{coord|44.808429|15.886896}} | | |- |Džamija Ripač |[[Ripač]] |{{coord|44.763801|15.955839}} | | |- |Džamija Ružica |[[Bihać]] – Ružica |{{coord|44.813544|15.897994}} | | |- |Džamija Sokolac |[[Bihać]] – Sokolac |{{coord|44.787174|15.896484}} | |Srušena tokom rata, ponovo otvorena 31. jula 2000. |- |Džamija Spahići |[[Spahići (Bihać)|Spahići]] |{{coord|44.878755|15.908866}} | | |- |Džamija Gornji Srbljani |[[Srbljani]] |{{coord|44.897840|15.948224}} | | |- |Džamija Turija–Vrsta |[[Turija (Bihać)|Turija]]–[[Vrsta (Bihać)|Vrsta]] |{{coord|44.885348|15.830033}} | | |- |Džamija "Ebu Bekra" Veliki Lug |[[Bihać]] – Veliki Lug |{{coord|44.836471|15.875866}} | | |- |Džamija Vikići |[[Vikići]] |{{coord|44.893301|15.786210}} | | |- |Džamija Vinica |[[Bihać]] – Vinica |{{coord|44.823271|15.904913}} | | |- |Džamija Veliko Založje |[[Bihać]] – Veliko Založje |{{coord|44.829741|15.911353}} | | |} ==Bijeljina== Na području općine [[Bijeljina]] nalazi se 10 džamija (6 aktivnih), u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Bijeljina, [[Tuzlansko muftijstvo]]. {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Ahmed-age Krpića džamija]] |[[Bijeljina]] |{{coord|44.751816|19.219200}} |krajem 18. stoljeća |Srušena 13. marta 1993, obnovljena, svečano otvorenje 21. jula 2024. |- |[[Ahmed-bega Salihbegovića džamija]] |[[Bijeljina]] |{{coord|44.760542|19.217728}} |1875/76. |Minirana i srušena 13. marta 1993, u fazi obnove |- |[[Atik džamija]]<br>(Sultan Sulejmanova, Stara ili Carska džamija) |[[Bijeljina]] |{{coord|44.756707|19.217102}} |između 1520. i 1566. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 13. marta 1993, obnovljena 2002–2014. |- |Džedid džamija<br>(Atik džamija) |[[Janja]] |{{coord|44.666180|19.234809}} | | |- |Preljubovića Dašnica džamija |[[Bijeljina]] |{{coord|44.760272|19.212898}} |1905. |Srušena 13. marta 1993, u fazi obnove |- |Palutinska džamija |[[Janja]] |{{coord|44.667060|19.246786}} | | |} ===Džamije u historiji=== * Mehmed Salih Vedžihi pašina (Janjica džamija; izgrađena 1836-1838, srušena 1960-ih, dimenzije 18x10m) ==Bileća== Na području općine [[Bileća]] nalaze se 4 džamije, koje pripadaju Medžlisu Islamske zajednice Bileća, [[Mostarsko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bileca|title=Medžlis Islamske zajednice Bileća|last=Urednik|date=21. 2. 2019|website=Muftijstvo Mostarsko|language=bs-ba|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Avdića džamija u Planoj|Avdića džamija]] |[[Plana (Bileća)|Plana]] |{{coord|42.961602|18.403643}} |1617. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena tri puta i obnovljena 1795, 1964, 2013. |- |Bajramovića džamija |[[Orahovice (Bileća)|Orahovice]] |{{coord|43.010879|18.358979}} |1934. | |- |[[Careva džamija (Bileća)|Careva džamija]]<br>(Gradska ili Obradovića džamija) |[[Bileća]] |{{coord|42.879808|18.430442}} |1895. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 1992, obnovljena 2011. |- |[[Džamija Hasan-paše Predojevića]] |[[Bileća]] |{{coord|42.877409|18.419886}} |1572. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Obnovljena 1906, srušena 1941, nije više obnavljana. |} ==Bosanska Krupa== Na području općine [[Bosanska Krupa]] nalaze se 24 džamije, u sklopu Medžlisa islamske zajednice Bosanska Krupa, [[Bihaćko muftijstvo|Bihaćko Muftijstvo]].<ref name="Muftijstvo bihaćko">{{Cite web |url=http://rijaset.islamskazajednica.ba/index.php/muftijstva-1/muftijstva-islamske-zajednice/muftijstvo-bihacko |title=Muftijstvo bihaćko |work=[[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]] |access-date=14. 2. 2017 |archive-date=2. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502164021/http://rijaset.islamskazajednica.ba/index.php/muftijstva-1/muftijstva-islamske-zajednice/muftijstvo-bihacko |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Arapuša |[[Arapuša]] |{{coord|44.879110|16.258509}} | | |- |Džamija Baštra |[[Baštra]] |{{coord|44.994151|16.158153}} | | |- |Džamija Bešići |[[Bosanska Otoka]] |{{coord|44.958110|16.176181}} | | |- |Gradska džamija Bosanska Otoka |[[Bosanska Otoka]] |{{coord|44.957566|16.179232}} | | |- |Džamija Dijelovi |[[Jezerski]] |{{coord|44.981983|16.085641}} | | |- |Džamija Hafizovići |[[Jezerski]] – Hafizovići |{{coord|44.990796|16.099579}} | | |- |Džamija Stari Grad |[[Jezerski]] |{{coord|44.978333|16.099310}} | | |- |[[Tvrđava Jezerski|Džamija u starom gradu Jezerskom]] |[[Jezerski]] |{{coord|44.979034|16.098611}} |19. stoljeće |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>kao dio graditeljske cjeline [[Tvrđava Jezerski|stari grad Jezerski]] |- |Džamija Krčana |[[Bosanska Krupa]] – Krčana |{{coord|44.891122|16.138986}} | | |- |Gradska džamija Bosanska Krupa |[[Bosanska Krupa]] |{{coord|44.884973|16.156362}} | | |- |Gradska džamija Krupa II Centar |[[Bosanska Krupa]] |{{coord|44.886845|16.148628}} |2004. | |- |Džamija Krušnica |[[Bosanska Krupa]] |{{coord|44.880257|16.166806}} | | |- |Džamija Ljusina |[[Ljusina]] |{{coord|44.939731|16.151667}} | | |- |Džamija Mahmić Most |[[Mahmić Selo]] |{{coord|45.026093|16.072222}} | | |- |Džamija Mahmić Selo |[[Mahmić Selo]] |{{coord|44.996406|16.062997}} | | |- |Džamija Mali Badić |[[Mali Badić]] |{{coord|44.898962|16.213599}} | | |- |Džamija Muslimanska Jasenica |[[Jasenica (Bosanska Krupa)|Jasenica]] |{{coord|44.834144|16.257821}} | | |- |Džamija Oraščani |[[Pištaline]] – Oraščani |{{coord|44.957443|16.071345}} | | |- |Džamija Ostrožnica |[[Ostrožnica]] |{{coord|44.886331|16.181869}} | | |- |Džamija Selimovo brdo |[[Mahmić Selo]] |{{coord|45.000642|16.061396}} |1997. | |- |Džamija Šabići |[[Veliki Badić]] – Šabići |{{coord|44.920050|16.179966}} | | |- |Džamija Tromeđa |[[Mahmić Selo]] |{{coord|44.978475|16.049129}} |2004. | |- |Džamija Mustelji |[[Veliki Badić]] – Mustelji |{{coord|44.907885|16.196466}} | | |- |Džamija Veliki Dubovik |[[Veliki Dubovik (Bosanska Krupa)|Veliki Dubovik]] |{{coord|44.845264|16.290520}} | | |- |Džamija Voloder |[[Voloder (Bosanska Krupa)|Voloder]] |{{coord|44.962367|16.176668}} | | |} ==Bosanski Petrovac== Na području općine [[Bosanski Petrovac]], nalazi se 5 džamija, u sklopu medžlisa Islamske zajednice Bosanski Petrovac, [[Bihaćko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://muftijstvobihacko.ba/medzlisi-muftijstva-bihackog/|title=Medžlisi Muftijstva bihaćkog – Muftijstvo bihaćko|last=admin|date=12. 8. 2022|language=en-US|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Bjelaj |[[Bjelaj]] |{{coord|44.584582|16.193853}} | | |- |Džamija Donji Bišćani |[[Bosanski Petrovac]] |{{coord|44.547280|16.364578}} | | |- |Gradska džamija |[[Bosanski Petrovac]] |{{coord|44.554044|16.368780}} |2003. |Obnovljena 2010. |- |Džamija Rašinovac |[[Rašinovac]] |{{coord|44.573801|16.353622}} | | |- |Džamija Srednji Bišćani |[[Bosanski Petrovac]] |{{coord|44.550322|16.364202}} | | |} ==Bratunac== Na području općine [[Bratunac]] nalazi se 8 džamija (aktivnih 6 džemata), koje pripadaju Medžlisu Islamske zajednice Bratunac, [[Tuzlansko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://muftijstvotz.ba/miz-bratunac-obiljezen-dan-dzamija/|title=MIZ Bratunac: Obilježen Dan džamija|last=AĐ|date=8. 5. 2024|website=Muftijstvo tuzlansko|language=bs-BA|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Čaršijska džamija |[[Bratunac]] |{{coord|44.185956|19.332791}} | | |- |Džamija Glogova |[[Glogova (Bratunac)|Glogova]] |{{coord|44.209267|19.264072}} | | |- |Džamija Hrnčići |[[Hrnčići]] |{{coord|44.231476|19.135943}} | | |- |Džamija Jagodnja–Joševa |[[Jagodnja (Bratunac)|Jagodnja]] - [[Joševa (Bratunac)|Joševa]] |{{coord|44.046847|19.508598}} |polovinom 18. stoljeća |Srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]], obnovljena 2022. |- |Džamija Konjević Polje |[[Konjevići (Bratunac)|Konjevići]] |{{coord|44.251235|19.109562}} | | |- |Džamija Pobuđe |[[Pobuđe]] |{{coord|44.217762|19.125789}} | | |- |Džamija Zapolje |[[Zapolje (Bratunac)|Zapolje]] |{{coord|44.119707|19.451102}} | |Srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]], obnovljena 2023. |} ==Brčko== Na području općine [[Brčko]] nalazi se 27 džamija, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Brčko, [[Tuzlansko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://muftijstvotz.ba/medzlis-islamske-zajednice-brcko/|title=Medžlis Islamske zajednice Brčko|last=AĐ|date=5. 3. 2018|website=Muftijstvo tuzlansko|language=bs-BA|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Azizija džamija (Brčko)|Azizija džamija]] |[[Brezovo Polje (Brčko)|Brezovo Polje]] |{{coord|44.847397|18.955935}} |1862. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Minirana i srušena 21. maja 1993. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena. |- |[[Begova džamija (Brčko)|Begova džamija]] |[[Brezovo Polje (Brčko)|Brezovo Polje]] |{{coord|44.847527|18.951233}} |1750. |Srušena 21. maja 1993. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]<ref>{{Cite web|url=http://dzamije.info/index.php?p=objekte&f=show&id=1463|title=dzamije.info - Bosanske džamije|date=1. 7. 2016|website=web.archive.org|access-date=12. 5. 2024|archive-date=1. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701212134/http://dzamije.info/index.php?p=objekte&f=show&id=1463|url-status=bot: unknown}}</ref> |- |[[Bijela džamija (Brčko)|Bijela džamija]]<br>(Džedid džamija) |[[Brčko]] – Kolobara |{{coord|44.879492|18.804179}} |1881. |Srušena 17. jula 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Obnavljana 1893, 1962 i 2005. |- |Džamija Brka Nova |[[Brka (Brčko)|Brka]] |{{coord|44.829518|18.724607}} |1898/1899. | |- |Brod džamija |[[Brod (Brčko)|Brod]] |{{coord|44.855422|18.765704}} |početkom 19. stoljeća | |- |Džamija Brka Stara |[[Brka (Brčko)|Brka]] |{{coord|44.828613|18.726669}} |krajem 17. stoljeća | |- |Čande džamija |[[Čande]] |{{coord|44.787689|18.680282}} |1930. |Obnovljena i rekonstruisana 1970. i 2004. |- |[[Ćoseti džamija]] |[[Ćoseta]] |{{coord|44.789596|18.669913}} |1963. |Obnovljena 2014. |- |Džamija Dizdaruša |[[Dizdaruša (Brčko)|Dizdaruša]] |{{coord|44.856162|18.803851}} |1991. |Srušena 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena |- |Džamija Gornji Rahić |[[Gornji Rahić]] |{{coord|44.781166|18.692343}} |1747. |Srušena 1993. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena 1998. |- |Hadži-Pašina džamija |[[Brčko]] |{{coord|44.877548|18.800044}} |početkom 19. stoljeća |Srušena 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]<ref>{{Cite web|url=http://dzamije.info/index.php?p=objekte&f=show&id=1461|title=dzamije.info - Bosanske džamije|date=1. 7. 2016|website=web.archive.org|access-date=12. 5. 2024|archive-date=1. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701222103/http://dzamije.info/index.php?p=objekte&f=show&id=1461|url-status=bot: unknown}}</ref> |- |Džamija Ivici |[[Ivici (Brčko)|Ivici]] |{{coord|44.875092|18.789174}} |1894. |Srušena 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] |- |Džamija Klanac |[[Brčko]] |{{coord|44.871189|18.799248}} |2010. | |- |Maoča Nova<br>(Nova džamija) |[[Maoča (Brčko)|Maoča]] |{{coord|44.767817|18.656438}} |1937. | |- |Maoča stara<br>(Stara džamija) |[[Maoča (Brčko)|Maoča]] |{{coord|44.764359|18.655393}} |1794. | |- |Nožinagina džamija |[[Maoča (Brčko)|Maoča]] |{{coord|44.764568|18.657321}} |19. stoljeće | |- |Džamija Omerbegovača |[[Omerbegovača]] |{{coord|44.839430|18.791182}} |krajem 19. stoljeća | |- |Džamija Ograđenovac |[[Ograđenovac]] |{{coord|44.791791|18.698803}} |1910. | |- |Džamija Palanka |[[Palanka (Brčko)|Palanka]] |{{coord|44.798669|18.728702}} |1991. (nova džamija) | |- |Džamija Prutače |[[Gornji Rahić]] – Prutače |{{coord|44.779740|18.669715}} |2000. | |- |Džamija Rašljani |[[Rašljani]] |{{coord|44.871189|18.799248}} |1938. | |- |Džamija Rijeke |[[Rijeke (Brčko)|Rijeke]] |{{coord|44.865754|18.796279}} |1990. |Srušena 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena 2000. |- |[[Savska (Atik) džamija|Savska džamija]]<br>(Atik ili Carska džamija) |[[Brčko]] – Centar |{{coord|44.879530|18.808562}} |1650. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 17. jula 1992.<ref>{{Cite web|url=http://dzamije.info/index.php?p=objekte&f=show&id=1462|title=dzamije.info - Bosanske džamije|date=1. 7. 2016|website=web.archive.org|access-date=12. 5. 2024|archive-date=1. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701111745/http://dzamije.info/index.php?p=objekte&f=show&id=1462|url-status=bot: unknown}}</ref>, obnovljena 2006. |- |Džamija Šatorovići |[[Šatorovići (Brčko)|Šatorovići]] |{{coord|44.770452|18.768659}} |krajem 18. stoljeća |Srušena 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]<br>Obnavljana 1935, 1978 i 1997. |} ==Breza== Na području općine [[Breza (općina)|Breza]] nalazi se 21 džamija, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Breza, [[Zeničko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://islamskazajednica.ba/215-adresar/medlisi/8028-medlis-iz-breza|title=Islamska zajednica u BiH|website=Islamskazajednica.ba|language=bs-ba|access-date=22. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Gradska džamija (Breza)|Gradska džamija]] |[[Breza (općina)|Breza]] |{{coord|44.019970|18.260404}} | | |- |[[Stara džamija (Breza)|Stara džamija]] |[[Breza (općina)|Breza]] |{{coord|44.006696|18.257535}} | | |- |Džamija Banjevac |[[Banjevac (Breza)|Banjevac]] |{{coord|44.022617|18.249757}} | | |- |Džamija Bukovik |[[Bukovik (Breza)|Bukovik]] |{{coord|44.060428|18.236864}} | | |- |Džamija Bulbušići |[[Bulbušići]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Gornja Breza |[[Gornja Breza]] |{{coord|44.035784|18.245722}} | | |- |Džamija Izbod |[[Izbod]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Kahve |[[Kahve (Breza)|Kahve]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Kamenice |[[Kamenice (Breza)|Kamenice]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Koritnik |[[Koritnik (Breza)|Koritnik]] |{{coord|44.011110|18.280873}} | | |- |Džamija Mahala |Breza - [[Mahala (Breza)|Mahala]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Mahmutović Rijeka |[[Mahmutovića Rijeka|Mahmutović Rijeka]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |[[Stara džamija (Breza)|Stara džamija]] |[[Podgora (Breza)|Podgora]] |{{coord|43.994721|18.287472}} |oko 1960. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Stara džamija |[[Potkraj (Breza)|Potkraj]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Prhinje |[[Prhinje (Breza)|Prhinje]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Slivno |[[Slivno (Breza)|Slivno]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Stara džamija |[[Trtorići]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Vardište |[[Vardište]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Vijesolići |[[Vijesolići]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Vrbovik |[[Vrbovik]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Župča |[[Župča]] |<!--{{coord|}}--> | | |} ==Brod== Na području općine [[Brod (općina)|Brod]] nalaze se 3 džamije, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Bosanski Brod, [[Banjalučko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.medzlisbbrod.com/o-medzlisu/|title=O Medžlisu – Medžlis Islamske Zajednice Bosanski Brod|language=bs-BA|access-date=22. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Džamija Gornje Kolibe|Džamije Gornje Kolibe]] |[[Gornje Kolibe]] |{{coord|45.086031|18.028347}} |19. stoljeće |Srušena 1992, obnovljena 2008. |- |[[Husein-begova džamija u Brodu|Husein-begova džamija]] |[[Brod (općina)|Brod]] |{{coord|45.147583|17.999453}} |1909. premještena i nova izgrađena |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena u oktobru 1992, obnovljena |- |Džamija Sijekovac |[[Sijekovac]] |{{coord|45.119151|17.976336}} |19. stoljeće |Srušena 1992, obnovljena |} ==Bugojno== Na području općine [[Bugojno]] nalaze se 22 džamije, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Bugojno, [[Travničko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://bug.ba/dvije-decenije-dzamije-i-kulturnog-centra-princeze-dzevhera-bugojno.html|title=Dvije decenije Džamije i Kulturnog centra Princeze Dževhera Bugojno|last=Redakcija|date=28. 2. 2021|website=Bug.ba - Info portal Bugojno|language=bs-BA|access-date=20. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Drvetine |[[Drvetine]] |{{coord|44.103464|17.452699}} |krajem 19. stoljeća | |- |[[Džamija princeze Dževhere]] |[[Bugojno]] |{{coord|44.051487|17.444899}} |2001. |Kompleks Islamski centar princeze Dževhere sa džamijom |- |Džamija Gaj |[[Bugojno]] – Gaj |{{coord|44.062629|17.441669}} |2006. | |- |[[Gradska džamija (Bugojno)|Gradska džamija]]<br>(Sultan Ahmedova džamija) |[[Bugojno]] – Centar |{{coord|44.055792|17.450172}} |1693. | |- |Džamija Gromile |[[Gromile (Bugojno)|Gromile]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Karadže |[[Karadže]] |{{coord|44.070718|17.435038}} |1997. | |- |Džamije Karalinka |[[Alibegovići]] |{{coord|44.057919|17.420525}} |2018. | |- |Džamija Kopčić |[[Kopčić]] |{{coord|44.108958|17.420056}} |1990. |Srušena 1992. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena 1998. |- |Džamija Kula |[[Kula (Bugojno)|Kula]] |{{coord|44.065654|17.463243}} |2008. | |- |Džamija Odžak |[[Odžak (Bugojno)|Odžak]] |{{coord|44.014908|17.510221}} |početak 18. stoljeća | |- |Džamija Pirići |[[Drvetine]] |<!--{{coord|}}--> |1945. | |- |Džamija Podripci |[[Drvetine]] |<!--{{coord|}}--> |1989. | |- |Džamija Poljice |[[Bugojno]] – Poljice |{{coord|44.048465|17.434717}} |2000. | |- |Džamija Poriče |[[Poriče]] |{{coord|44.057346|17.402486}} |1979. |Obnovljena 2004. |- |Džamija Rovna |[[Rovna]] |<!--{{coord|}}--> |1968. | |- |Džamija Sultanovići |[[Bugojno]] – Sultanovići |{{coord|44.045863|17.440074}} |2019. | |- |Džamija Vesela |[[Vesela (Bugojno)|Vesela]] |{{coord|44.033052|17.423295}} |1981. (nova džamija) |Stara džamija srušena 1974. |- |Džamija Vileši |[[Vileši]] |{{coord|44.057431|17.504509}} | | |- |Džamija Voznik |[[Bugojno]] – Voznik |{{coord|44.063835|17.453922}} |2008. | |- |Džamija Vrbanja |[[Vrbanja (Bugojno)|Vrbanja]] |{{coord|44.029593|17.459013}} |1965. | |- |Džamija Zanesovići |[[Zanesovići]] |{{coord|44.009378|17.519400}} |1968. | |- |Džamija Zlavast |[[Zlavast]] |{{coord|44.009836|17.483553}} |2017. | |} ==Busovača== Na području općine [[Busovača]] nalazi se 8 džamija, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Busovača, [[Travničko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://mizbusovaca.ba/|title=Medžlis Islamske zajednice Busovača|last=Codingest|website=mizbusovaca.ba|language=en|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Bijela Džamija<br>(Nova džamija Bukovci) |[[Bukovci (Busovača)|Bukovci]] |{{coord|44.054000|17.963629}} |2016. | |- |Džamija Bukovci |[[Bukovci (Busovača)|Bukovci]] |{{coord|44.045483|17.956725}} |1962. |Obnovljena 2000. |- |Džamija Gornja Rovna |[[Gornja Rovna]] |{{coord|44.120626|17.820898}} |1954. stara džamija |2017. nova džamija otvorena |- |Džamija Kaćuni |[[Kaćuni (Busovača)|Kaćuni]] |{{coord|44.066899|17.938692}} |1968. stara džamija |2022. nova džamija otvorena |- |Džamija Lugovi |[[Krvavičići|Krvavičio]] |{{coord|44.084043|17.946584}} |1600. |Obnavljana 1990. i 1995. |- |Džamija Merdani |[[Putiš]] – Gavrine Kuće |{{coord|44.135887|17.897965}} |2016. | |- |Džamija Putiš |[[Putiš]] |{{coord|44.144193|17.894445}} |1700. |Obnovljena 2004. |- |[[Sulejman-begova džamija (Busovača)|Sulejman-begova džamija]] |[[Busovača]] – Centar |{{coord|44.098189|17.877421}} |16. stoljeće |Srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena 2002. |} ==Bužim== Na području općine [[Bužim]] nalazi se 19 džamija, u sklopu Medžlisa islamske zajednice Bužim, [[Bihaćko muftijstvo]].<ref name="Muftijstvo bihaćko" /> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgradnja !Napomena |- |[[Bijela džamija (Bužim)|Bijela džamija]] |[[Bužim]] |{{coord|45.089724|16.016136}} | | |- |Džamija Brigovi |[[Brigovi (Bužim)|Brigovi]] |{{coord|45.042992|16.048098}} | | |- |Džamija Bućevci - centar |[[Bužim]] |{{coord|45.099674|16.072097}} | | |- |Džamija Bućevci |[[Bućevci]] |{{coord|45.096043|16.077783}} | | |- |Džamija Bužim |[[Bužim]] |{{coord|45.061204|16.032168}} | | |- |[[Stara drvena džamija u Bužimu|Stara drvena džamija]] |[[Bužim]] |{{coord|45.047008|16.029478}} |19. stoljeće |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Obnovljena 1938. i 2003. |- |Džamija Čava |[[Čava (Bužim)|Čava]] |{{coord|45.024204|16.093943}} | | |- |Džamija Donja Lubarda |[[Donja Lubarda]] |{{coord|45.092613|15.996322}} | | |- |Džamija Elkasova Rijeka |[[Elkasova Rijeka]] |{{coord|45.047522|15.993538}} | | |- |Džamija Jusufovići |[[Jusufovići]] |{{coord|45.050876|15.971281}} | | |- |Džamija Konjodor I |[[Konjodor (Bužim)|Konjodor]] |{{coord|45.014287|16.027406}} | | |- |Džamija Konjodor II |[[Konjodor (Bužim)|Konjodor]] |{{coord|44.995796|16.031550}} | | |- |Džamija Lubarda |[[Lubarda]] |{{coord|45.011906|16.024098}} | | |- |Džamija Mrazovac |[[Mrazovac]] |{{coord|45.079646|16.005391}} | | |- |Džamija Prokop |[[Prokop (Bužim)|Prokop]] |{{coord|45.049202|16.077827}} | | |- |Džamija Radoč |[[Radoč (Bužim)|Radoč]] |{{coord|45.069027|16.102941}} | | |- |Džamija Šehidija |[[Šehidija]] |{{coord|45.075457|16.016354}} | | |- |Džamija Zaradostovo |[[Zaradostovo]] |{{coord|45.070223|16.038917}} | | |} ==Cazin== Na području grada [[Cazin]]a nalazi se 10 džamija, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Cazin, [[Bihaćko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://islamskazajednica.ba/index.php/adresar/muftijstva/muftijstvo-bihacko/215-adresar/medlisi/8034-medlis-iz-cazin|title=Medžlis IZ Cazin|date=14. 1. 2010|website=Islamska zajednica|language=bs-ba|access-date=21. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Stari grad Bijela Stijena|Džamija Bijela Stijena]] |[[Ostrožac (tvrđava)|Ostrožac]] |<!--{{coord|}}--> |17. stoljeće |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Stara džamija Ostrožac |[[Ostrožac (Cazin)|Ostrožac]] |{{coord|44.906782|15.938622}} | | |- |Gradska džamija |[[Cazin]] |{{coord|44.968775|15.943217}} | | |- |Stara džamija Gnjilavac |[[Cazin]] – [[Polje (Cazin)|Polje]] |{{coord|44.955241|15.949340}} | | |- |Nova džamija Gnjilavac |[[Cazin]] – [[Polje (Cazin)|Polje]] |{{coord|44.954457|15.950186}} | | |- |Džamija Mala Lisa |[[Cazin]] – Slatina |{{coord|44.969045|15.914421}} | | |- |Džamija Slatina |[[Cazin]] – Slatina |{{coord|44.959673|15.907726}} | | |- |Džamija Čizmići |[[Čizmići]] |{{coord|44.955689|15.894042}} | | |- |Džamija Horozovići |[[Ćoralići]] |{{coord|44.984641|15.880111}} | | |- |Džamija Pjanići |[[Pjanići]] |{{coord|44.977246|15.821139}} | | |} ==Čajniče== Na području općine [[Čajniče]] nalaze se 4 džamije, u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Čajniče, [[Goraždansko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://mizcajnice.blogspot.com/|title=MEDŽLIS ISLAMSKE ZAJEDNICE ČAJNIČE|website=mizcajnice.blogspot.com|access-date=22. 5. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Džamija u Đakovićima]] |[[Đakovići (Čajniče)|Đakovići]] |{{coord|43.554131|19.203712}} |18. stoljeće |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<ref>{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3745|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|website=old.kons.gov.ba|access-date=16. 5. 2024|archive-date=16. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240516222659/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3745|url-status=dead}}</ref><br>Srušena 1992, obnovljena 2018. |- |[[Mir Muhamedova džamija]] |[[Čajniče]] |{{coord|43.561208|19.066677}} |krajem 16. stoljeća |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 1992, obnovljena 1967. i 2012. |- |[[Džamija u Međurječju|Džamija Međurječje]] |[[Međurječje]] |{{coord|43.650795|19.086057}} |oko 1763. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 1943. i 17. jula 1992, obnovljena 2011. |- |[[Sinan-begova džamija]] |[[Čajniče]] |{{coord|43.561208|19.066677}} |1570. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 1992, u fazi obnove |} ==Čapljina== Na području općine [[Čapljina]] nalaze se 8 džamija (7 aktivnih džemata), u sklopu Medžlisa Islamske zajednice [[Čapljina]], [[Mostarsko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://miz-capljina.ba/dzemati/|title=Džemati – Medžlis Islamske Zajednice|language=bs-BA|access-date=22. 5. 2024}}{{Mrtav link}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Bivolje Brdo |[[Bivolje Brdo]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Crnići |[[Crnići (Čapljina)|Crnići]] |<!--{{coord|}}--> |1965. |Srušena tokom rata u Bosni i Hercegovini 1993, obnovljena 2008. |- |[[Hadži-Alijina džamija]]<br>(Šišman Ibrahim-pašina džamija) |[[Čapljina]] – [[Počitelj]] |<!--{{coord|}}--> |1562–1963. |Srušena u potpunosti od strane [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]] 1993, obnovljena 2003. |- |Džamija Lokve |[[Lokve (Čapljina)|Lokve]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Oplićići |[[Opličići|Oplićići]] |<!--{{coord|}}--> |1966. |Srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1993, obnovljena 2007.<ref>{{Cite web|url=http://www.infobiro.ba/article/364804|title=Obnovljena džamija simbol povratka|last=d.o.o|first=OliveBH|website=infobiro.ba|access-date=20. 5. 2024|archive-date=20. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130547/http://www.infobiro.ba/article/364804|url-status=dead}}</ref> |- |Džamija Rečice |Rečice |<!--{{coord|}}--> |1895. (stara džamija) |Nova džamija izgrađena 1927.<br>Srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena |- |Džamija Višići |[[Višići]] |<!--{{coord|}}--> |1978. |Srušena tokom rata u Bosni i Hercegovini, u fazi obnove |} ==Čelić== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Čaršija Čelić |[[Čelić]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Brdo |[[Čelić]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Džihani |[[Čelić]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Čaršija Koraj |[[Koraj]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Kovačevići |[[Koraj]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Ratkovići |[[Ratkovići (Čelić)|Ratkovići]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Brnjik |[[Brnjik]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Vražići |[[Vražići (Čelić)|Vražići]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Velino Selo |[[Velino Selo (Čelić)|Velino Selo]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Nahvioci |[[Nahvioci (Čelić)|Nahvioci]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Donji Humci |[[Humci|Donji Humci]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Gornji Humci |[[Humci|Gornji Humci]] |<!--{{coord|}}--> | | |} ==Čelinac== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Careva džamija |[[Čelinac]] |{{coord|44.725990|17.309108}} | | |- |Čaršijska džamija |[[Čelinac]] |{{coord|44.726747|17.316935}} | | |} ==Čitluk== ===Džamije u historiji=== * Džamija kod Ploča u Polju, 500 metara niže [[Čitluk]]a (dimenzije 6 x 6 m). Srušena poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. * Džamija na lokalitetu Pločno (srušena poslije drugog svjetskog rata).<ref>{{Cite web|url=https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/teme/item/2977-otkud-bosnjaci-u-citluku-od-marginalizacije-do-zaborava|title=Otkud Bošnjaci u Čitluku: Od marginalizacije do zaborava|last=Eminović|first=Hasan|website=www.preporod.com|language=bs-ba|access-date=20. 5. 2024|archive-date=20. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520012426/https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/teme/item/2977-otkud-bosnjaci-u-citluku-od-marginalizacije-do-zaborava|url-status=dead}}</ref> == Derventa == {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Donjačka džamija]] |[[Derventa]] |{{coord|44.977234|17.907880}} |Između 1570. i 1600. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 31. maja 1992, obnovljana 1970 i 2017. |- |Gornjačka džamija |[[Derventa]] |{{coord|44.981795|17.891739}} | |Srušena 1992, obnovljena 2018. |- |[[Gradska džamija (Derventa)|Gradska džamija]]<br>(Ali-agina džamija) |[[Derventa]] |{{coord|44.976009|17.907385}} |1570. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Srušena 1992, obnavljana 1895, 2011. |- |Džamija Potočani |[[Derventa]] - Potočani |{{coord|44.975207|17.899325}} | | |} ==Doboj== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Selimija |[[Doboj]] |<!--{{coord|}}--> | | |} ==Doboj Istok== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Brijesnica Velika |[[Brijesnica Velika]] |{{coord|44.726542|18.209819}} |u 19. stoljeću |Renovirana 1930. i 1986. |- |Džamija Hadžići |[[Brijesnica Mala]] |{{coord|44.733589|18.227886}} |1938. |Rekonstruisana 1989–1990. |- |Džamija Klokotnica–Polje |[[Klokotnica]] |{{coord|44.725542|18.184393}} |2009. | |- |Nova džamija Lukavica Rijeka |[[Lukavica Rijeka (Doboj Istok)|Lukavica Rijeka]] |{{coord|44.766794|18.163496}} |2012. | |- |Stara džamija Lukavica Rijeka |[[Lukavica Rijeka (Doboj Istok)|Lukavica Rijeka]] |{{coord|44.769070|18.163739}} |1980. |Oštećena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], renovirana 1999. |- |Nova džamija Stanić Rijeka |[[Stanić Rijeka (Doboj Istok)|Stanić Rijeka]] |{{coord|44.737426|18.141124}} |2004. | |- |Stara džamija Stanić Rijeka |[[Stanić Rijeka (Doboj Istok)|Stanić Rijeka]] |{{coord|44.725206|18.140438}} | | |- |Džamija Škrebe |[[Brijesnica Mala]] |{{coord|44.724644|18.224916}} |1999. | |} ==Doboj Jug== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Kuvajtska džamija |[[Matuzići]] |{{coord|44.694876|18.050550}} |2013. | |- |Nova džamija Mravići |[[Mravići]] |{{coord|44.672243|18.058800}} |2011. | |- |Stara džamija Mravići |[[Mravići]] |{{coord|44.665080|18.049903}} | |Zvanično otvorena 2002. |- |Salihija džamija |[[Matuzići]] |{{coord|44.687652|18.048585}} |1940. |Porušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena 1997. |} ==Donji Vakuf== Na području općine [[Donji Vakuf]] nalazi se 12 džamija koje pripadaju Medžlisu Islamske zajednice Donji Vakuf, [[Travničko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=http://mizdonjivakuf.ba/dzemati/|title=Medžlis Islamske zajednice Donji Vakuf|access-date=6. 6. 2024|archive-date=23. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623201348/http://mizdonjivakuf.ba/dzemati/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Baš džamija |[[Donji Vakuf]] - centar | | | |- |Džamija Torlakovac |[[Torlakovac]] | | | |- |Džamija Brdo Prusac |[[Prusac]] | | | |- |Džamija Doganovci |[[Doganovci]] | | | |- |Duzića džamija |[[Donji Vakuf]] | | | |- |Džamija Oborci |[[Oborci]] | | | |- |Džamija Kutanja |[[Kutanja (Donji Vakuf)|Kutanja]] | | | |- |Džamija Londža |[[Londža]] | | | |- |[[Handanija džamija u Pruscu|Hajdar Ćehajina džamija]] (Handanagina - Handanije) |[[Prusac]] | |1617. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Oborci Šeherdik |[[Oborci]] | | | |- |[[Pruščakova džamija u Pruscu|Džamija Hasana Kafije Pruščaka]] |[[Prusac]] | |1607. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Hadži-Jusufa |[[Donji Vakuf]] | | | |- |Džamija Novo Naselje Prusac |[[Prusac]] | | | |} ==Foča== Na području općine [[Foča (Republika Srpska)|Foča]] nalazi se 6 džamija (17 kroz historiju<ref>{{Cite web|url=https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/06/sedamnaest-focanskih-dzamija-foto/|title=SEDAMNAEST FOČANSKIH DŽAMIJA (FOTO)|date=6. 11. 2016|website=focanskidani|language=bs-BA|access-date=5. 10. 2024}}</ref>), u sklopu Medžlisa Islamske zajednice Foča, [[Goraždansko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://islamskazajednica.ba/index.php/adresar/muftijstva/muftijstvo-gorazdansko/215-adresar/medlisi/8040-medlis-iz-foa|title=Medžlis IZ Foča|last=Čaušević|first=Armin|date=14. 1. 2010|website=Islamskazajednica.ba|language=bs-ba|access-date=5. 10. 2024}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Aladža džamija]] (''Šarena džamija, Hasana Nezira)'' |[[Foča (Republika Srpska)|Foča (RS)]] |{{coord|43.505400|18.779700}} |1549. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' Srušena tokom rata 1992. od strane [[Vojska Republike Srpske|VRS]], obnovljena 2019. |- |[[Careva džamija (Foča)|Careva džamija]] (Sultan Bajezida Valije II. džamija) |[[Foča (Republika Srpska)|Foča (RS)]] |{{coord|43.504431|18.776320}} |1500/1501. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' Srušena tokom rata 1992. od strane VRS, obnovljena 2016. |- |[[Musluk džamija]] (Atik Ali-pašina džamija) |[[Foča (Republika Srpska)|Foča (RS)]] |{{coord|43.511979|18.779759}} |1564. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' Srušena tokom rata 1992. od strane VRS, obnovljena 2007. |- |Džamija Kozarevac |[[Kozarevac]], [[Tjentište]] |{{coord|43.373959|18.706449}} |2007. |Svečano otvorena 2008.<ref>Dnevni Avaz 12.7.2008.</ref> |- |[[Turhan Emin-begova džamija]] |[[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Ustikolina, Foča (FBiH)]] |{{coord|43.583346|18.791351}} |oko 1448. |Srušena tokom rata 1992. od strane VRS, obnovljena 2007. |- |Džamija Zebina Šuma |[[Zebina Šuma]] |{{coord|43.598491|18.838142}} |2022. | |} === Džamije u historiji === * [[Džamija i medresa Mehmed-paše Kukavice]] (zgrada džamije je minirana 28. maja 1992, a zapaljeni su [[medresa]], [[abdesthana]] i stan [[muderis]]a). * Džaferbegova ili Džafer Čelebijina džamija * Mustafa-pašina džamija * Sultanije Fatime džamija * Džamija Defterdara Memišahbega ili Nazorova džamija * Kadi Osman-efendijina ili Šehova džamija * Hadži Mustafin mesdžid ili Pilavska džamija * Hadži Osman-begova džamija ili Čečova džamija * Dev Sulejmanbegova džamija * Ali Čohodareva džamija ==Fojnica== * Centralna džamija Fojnica * Hadžimuharemova džamija Fojnica * Džamija Ragale * Džamija Ostružnica ==Gacko== * [[Džamija Omer-paše Kazanca]] * [[Džamija u Pridvorici (Gacko)|Džamija u Pridvorici]] * [[Džamija u Gacku]] * [[Džamija u Havtovcu]] * [[Džamija u Velikoj Gračanici]] * [[Džamija u Ključu]] * [[Džamija u Fazlagići Kuli]] ==Glamoč== * [[Džamija u Biličiću]] ==Goražde== * Džamija Stara čaršija Goražde * Džamija Bin Hamis * Džamija Obarak * Džamija Kajserija * Džamija Vranići Goražde *Sinan-Begova džamiija *Džamija Bare *Džamija Laleta/Budići *Džamija Bačći ==Gornji Vakuf-Uskoplje== * [[Kriva munara u Pridvorcima]] ==Gračanica== * [[Donja džamija u Lukavici]] – Sa pripadajućim haremom proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. * [[Lipanjska džamija]] – Proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. * [[Stara džamija Soko u Sokolu]] – zajedno sa pripadajućim haremom proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. * [[Šarena džamija (Gračanica)|Šarena džamija u Gračanici]] ==Gradačac== * [[Husejnija džamija]] * [[Sviračka džamija]] * [[Reuf-Begova džamija]] * [[Bukvara džamija]] * [[Kamberi džamija]] ==Gradiška== * [[Azizija (Gradiška)|Azizija]], izgrađena 1863.<ref name="rijaset.ba1">{{Cite web |url=http://test.rijaset.ba/index.php?id=1081&option=com_content&task=view |title=Arhivirana kopija |access-date=9. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070606150553/http://test.rijaset.ba/index.php?option=com_content&task=view&id=1081 |archive-date=6. 6. 2007 |url-status=dead }}</ref> (džemat Orahova), srušena 28. marta 1993. (nedjelja)<ref name="rijaset.ba2">http://test.rijaset.ba/index.php?option=com_content&task=view&id=1470{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Čatrnjska džamija]], mesdžid izgrađen 1975.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Čatrnja), srušena 11.aprila 1993. (nedjelja)<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Čikulska džamija]], izgrađena 1787.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Čikule), srušena 28. marta 1993. (nedjelja)<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Dubravačka I džamija]], izgrađena 1870.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Dubrave I), srušena 27. marta 1993. (subota)<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Dubravačka II džamija]], izgrađena 1720.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Dubrave II), srušena 28. marta 1993. (nedjelja)<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Haluška džamija]], izgrađena 1892, (džemat Orahova), srušena 28. marta 1993. (nedjelja)<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Jusufagina džamija]], izgrađena 1869.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Orahova), srušena 28. marta 1993. (nedjelja)<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Liskovačka džamija]], izgrađena 1890.<ref name="rijaset.ba1"/>(džemat Liskovac), srušena 1. februara 1993. (ponedjeljak) u 04:00 ujutro<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Selmija džamija]], izgrađena 1627.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Obradovac), srušena 25. marta 1993. (četvrtak) u 20:20<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Šibić begova džamija]], izgrađena 1891.<ref name="rijaset.ba1"/> (džemat Rovine), srušena 11. novembra 1992.<ref name="rijaset.ba2"/> * [[Tekijska džamija]] (džemat Tekija), srušena 25. marta 1993. (četvrtak ) u 22:55<ref name="rijaset.ba2"/> ==Ilidža== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Džamija Butmir (srušena)]] |[[Ilidža]] – [[Butmir]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |[[Džamija Butmir II]] |[[Ilidža]] – [[Butmir]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |} ==Ilijaš== * [[Džamija u Podlugovima]]<ref>{{cite web|url=http://vakuf.ba/aktuelnosti/svecano-otvaranje-dzamije-u-podlugovima-ilijas/404|title=Svečano otvaranje džamije u Podlugovima, Ilijaš|publisher=|access-date=6. 5. 2016|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://vakuf.ba/aktuelnosti/svecano-otvaranje-dzamije-u-podlugovima-ilijas/404|url-status=dead}}</ref> * "[[Egipatska džamija Ilijaš|Egipatska džamija]]" Ilijaš * [[Centralna džamija Ilijaš|Centralna džamija]], Ilijaš * [[Džamija Crna Rijeka]] * [[Džamija Misoča]] * [[Džamija Mrakovo]] * [[Džamija Srednje]] * [[Džamija Rakova Noga]] * [[Džamija Dragoradi]] * [[Džamija Donji Ivančići]] ==Jajce== * [[Hadadan džamija]] (izgrađena 1630, potpuno devastirana 1992, obnovljena 2000) * [[Sinan - begova džamija]] (izgrađena prije 1660, srušena 1992, obnovljena 2003) * [[Dizdareva džamija]] (izgrađena 1870, srušena 1992, obnovljena 2002) * [[Džamija Esme Sultanije]] (izgrađena u periodu između 1753. i 1773, srušena 1992, završena obnova 2008) * [[Ibrahim-begova džamija]] (izgrađena prije 1660. srušena 1992) * [[Šamića džamija]] (izgrađena prije 1660, srušena 1992) * [[Sultan Bajazidova džamija]], (Torlak Alijina džamija, građena u periodu od 1512. do 1524, srušena 1992, obnovljena 1998) * [[Pšenička džamija]] (izgrađena 1840, srušena 1992, obnovljena 2001) * [[Kruščička džamija]] (izgrađena 1989, srušena 1992, obnovljena 2000) * [[Divičanska džamija]] (izgrađena za vrijeme Gazi Husrev-bega, srušena 1992, obnovljena 1997) * [[Vakfijja džamija]] (izgrađena 1948, srušena 1992, obnovljena 2002) * [[Lendićka džamija]] (izgrađena 2004) * [[Lupnička džamija]] (izgrađena 1988, potpuno devastirana 1992, obnovljena 1999) * [[Bešpeljska džamija]] (izgrađena prije 1700, srušena 1992, obnovljena 2002) * [[Vlasinjska džamija]] (izgrađena 1891, srušena 1992, u toku je obnova) * [[Šipovačka džamija]] (izgrađena 1707, srušena 28. 8. 1992, obnovljena 2005) * [[Volarska džamija]](izgrađena 1750, srušena 1941, obnovljena 2006) * [[Bešnjevska džamija]] (izgrađena 1750, srušena 28. 8. 1992, u toku je obnova) * [[Plivska džamija]] (izgrađena 1780, srušena 28. 8. 1992) * [[Džamija Šehidija u Šibenici]] (izgrađena 2002) * [[Barevska džamija]] (izgrađena 1780, srušena 1992, u toku je obnova) * [[Ipotska džamija]] (izgrađena 1991, potpuno devastirana 1992, obnovljena 1996) * [[Biokovska džamija]] (izgrađena 1830, srušena 1992, obnovljena 2005) * [[Bešnjevska džamija]] (izgrađena 1750, srušena 28. 8. 1992, obnovljena 2007) * [[Barevska džamija]] (izgrađena 1780, srušena 1992, obnova u toku) ===Džamije u historiji=== * [[Ramadan-begova džamija]] (srušena 1933, nije obnavljana) * [[Fethija-Sulejman-hanova džamija]] (kao džamija služila je od 1530. do 1833. kada je izgorjela i više nije obnavljana) ==Kakanj== * [[Džamija Gora]] u [[Gora (Kakanj)|Gori]] (izgrađena 2014) * [[Džamija Lučani]] - Izradnja džamije je počela 2007, a otvorena je 9. augusta 2008.<ref name="auto">Avaz 21.7.2008.</ref> Džamija ima glavnu [[kupola|kupolu]] i [[minaret]] sa dva [[šerefe]]ta. Nalazi se u istoimenom naselju [[Gornji Lučani]]. <!--{{coord|44.138291|17.993875}}--> * [[Džamija Modrinje]] u [[Modrinje|Modrinju]] (izgrađena 2010) <!--{{coord|44.127509|18.015777}}--> * [[Džamija Sopotnica]] u [[Sopotnica (Kakanj)|Sopotnici]] (izgrađena 1980) <!--{{coord|44.117672|18.001078}}--> ==Kladanj== * [[Kuršumlija džamija]] - Još poznata i kao hadži Bali-begova džamija, izgrađena je 1545, a 2005. je proglašena nacionalnim spomenikom<ref>{{cite web|url=http://kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2536|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|publisher=|access-date=6. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925095956/http://kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2536|archive-date=25. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> * [[Hadim Ali-pašina džamija]] * [[Tehvil-agina džamija]] * [[Stara drvena džamija u Tuholju]] ==Konjic== * [[Čaršijska džamija u Konjicu|Čaršijska džamija]] – Proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. * [[Džamija Gornje Polje]] – Otvorena 20. 7. 2008. Gradnja džamije trajala je četiri godine<ref name="auto"/>. Ima glavnu [[kupola|kupolu]], i više manjih. Munara ima dva [[šerefe]]ta. * [[Repovačka džamija]] * [[Stara džamija u Gornjoj Mahali (Seonica)|Stara džamija u Gornjoj Mahali]] – Proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. * [[Tekijska džamija u Konjicu|Tekijska džamija]] – Proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. ==Kotor-Varoš== *[[Kotorska džamija]] *Careva džamija *Džamija u Donjem Varošu *Džamija u Vrbanjcima *Džamija u Hrvačanima *Džamija u Hanifćima *Džamija u Garićima *Džamija u Hadrovcima *Džamija u Šipragama *Džamija u Večićima - Trzna *Stara džamija u Većičima *Džamija u Vraniću *Džamija Ravne *Džamija Doljani ==Kostajnica== * [[Azizija džamija (Kostajnica)|Azizija]] ==Kozarska Dubica== * [[Čaršijska džamija (Kozarska Dubica)|Čaršijska džamija]] * [[Gradska džamija]] * [[Džamija u naselju Jošik]] * [[Puhalska džamija]] ==Ljubuški== * [[Džamija Gožulj]] * [[Džamija Pobrišće]] ===Džamije u historiji=== * [[Džamija u tvrđavi Ljubuški]] (srušena 1929) ==Maglaj== * [[Jusuf-pašina "Kuršumlija" džamija]] * [[Nova gradska džamija (Vali Redžep Jezidžoglu)]] * [[Džamija Sukija]] * [[Džamija Liješnica]] * [[Džamija Misurići]] * [[Fazli-pašina]] * [[Džamija Bijela Ploča]] * [[Džamija Čobe]] * [[Džamija Domislica]] * [[Džamija Kopice]] * [[Džamija Krušik]] * [[Džamija Donja Kosova]] * [[Džamija Gornja Kosova]] * [[Džamija Gornja Liješnica]] * [[Džamija Jablanica]] * [[Muharem-pašina džamija]] * [[Džamija Ravna]] * [[Džamija Strupina]] * [[Džamija Ulišnjak]] ==Milići== * [[Musa-pašina džamija (Nova Kasaba)]] ==Modriča== * [[Donja džamija (Modriča)]] ==Mostar== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Sultan Sulejmanova džamija (Blagaj)|Sultan Sulejmanova džamija]]<br>(Careva džamija) |[[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] |{{coord|43.257005|17.894865}} |1519/20. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |} * [[Sinan pašina ili Atik đžamija]] na Mejdanu (izgrađena 1474, porušena 1948, ponovno renovirana 2017) * [[Mesdžid sultana Selima Javuza|Sultan Selimov mesdžid]] u Hendeku kod Starog mosta (pod zaštitom) * [[Karađoz-begova džamija]] (izgrađena 1557–1558) * [[Ćejvan Čehajina]] sagrađena 1553, u narodu poznata i kao Inat džamija, jer je jedina džamija u Mostaru kod koje se munara nalazi na lijevoj strani od ulaza u džamiju * [[Vučjakovića džamija|Nesuh Age Vučjakovića džamija]] (poznata kao džamija pod lipom) * [[Džamija Hadži Kurtova ili Tabačica]] * [[Džamija u Podhumu|Derviš Age Bajezidagića džamija]] u Podhumu (izgrađena 1592) * [[Nezir Agina džamija]] na Spili iznad Jusovine na Šemovcu * [[Babe Beširova džamija]] na Balinovcu * [[Sevri Hadži Hasanova džamija]] u Donjoj mahali * [[Jahja Esfelovov mesdžid]] u Donjoj mahali * [[Hadži Husein Kotle mesdžid]] na Luci, zapušten mada pod spomeničkom zaštitom * Milavića mesdžid na Ogradi * [[Lakišića džamija]] na Ričini (Korzo) izgrađena 1650–1651. * [[Hadži Memijina džamija u Mostaru|Hadži-Memijina džamija]] u Cernici * [[Čose Jahja hodžina džamija]] na Musali * [[Berićet džamija]] (u Jasenici izgrađena 1975) * [[Koski Mehmed-pašina džamija]] sagrađena 1619. * [[Muslibegovića mesdžid]] u Malom Brankovcu * [[Džamija "Bosanski mudžahidi"]] u Zaliku (Sjeverni logor), izgrađena 1996. * [[Džamija hadži Tere Jahje]] na Carini * [[Roznamedžijina džamija]] u Fejićevoj ulici * [[Džamija Ali-bega Lafe]] na Pijesku * [[Ali-havadžina džamija]] na Vakufima uz lijevi rukavac rjeke Radobolje (davno srušena). Radobolja se naviše račva u dva pravca i pravi tzv.Zelića adu. * [[Šarića Ibrahim-age džamija]] * [[Milavića mesdžid]] na Ogradi kraj Lučkog mosta * [[Džamija u Vrapčićima]] * [[Džamija u Kočinama]] * Džamija Livač * Karađoz-begova džamija Potoci * Džamija Humilišani * Džamija Podgorani * Džamija Emel u Željuši ===Džamije u historiji=== * [[Džamija u tvrđavi Blagaj]] (napuštena 1835) * [[Memi hodžina džamija]] na Carini (srušena) * [[Mehmed Čertodanova džamija]] na Carini sjeverno od hotela Neretva (srušena) * [[Hadži Balina džamija]] koju zovu i Ćumurijinom džamijom, također, na Malom Brankovcu (davno srušena) * [[Dušića mesdžid]] u Gornjem Brankovcu (davno srušen) * [[Fatima-kadune džamija]] kod higijenskog zavoda, jedina džamija sa kvadratnom munarom, danas ne postoji * [[Kamber-agina džamija]] u Podgradskoj čaršiji (zapravo najstarija džamija u Mostaru, ali je ona pri gradnji Lučkog mosta 1910. porušena) * [[Ćelebića džamija]] na južnoj periferiji grada,koja je kroz vijekove važila kao hadžijska džamija (srušena) * [[Čevrina džamija]] u Oručluku (to je već posljednja mahala na jugu grada-veže s Čekrkom, tj. posljednjom južnom tačkom uže kotline Mostarske, davno porušena) ==Mrkonjić Grad== * [[Hamidija džamija|Rička džamija]] (džemat Hamidija) * [[Kizlaragina džamija]] (džemat Hamidija) * [[Džamija u Baljvinama]] (džemat Baljvine) ==Neum== {| class="wikitable" |+ !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Tucakovića džamija |[[Rabrani]] | |17. vijek |Srušena više puta, obnovljena i svečano otvorena 2023. |} === Džamije u historiji === * [[Neumska džamija]] (srušena) ==Nevesinje== * [[Careva džamija (Nevesinje)|Careva džamija]] * [[Dugalića džamija u Nevesinju|Dugalića džamija]] * [[Čaršijska džamija u Nevesinju|Čaršijska džamija]] * [[Ljubovića džamija u Odžaku (Nevesinje)|Ljubovića džamija u Odžaku]] * [[Čelebića džamija u Donjoj Bijenji]] * Džamija u Borovčićima * Džamija u Kljunima * Džamija u Sopiljima * Džamija u Hruštima * Džamija u Laktu * Džamija u Kruševljanima * Džamija u Presjeki * * ==Novi Grad== * [[Čaršijska džamija (Novi Grad)]] * [[Vidorijska džamija]] * [[Urijanska džamija]] * [[Prekosanjska džamija]] * [[Buljučka džamija]] * [[Blagajska džamija]] (dvije) * [[Suhačka džamija]] (dvije) * [[Hozićka džamija]] * [[Džamija u Donjim Agićima]] * [[Džamija u Gornjim Agićima]] ==Odžak== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Atmadža džamija]] |[[Atmačići]] | | | |- |[[Hadži-Džanina džamija]] |[[Janjari]] | | | |- |[[Azizija džamija (Glinje)|Azizija džamija]] |[[Glinje (Ugljevik)|Glinje]] | | | |- |[[Hajrija džamija]] |[[Srednja Trnova]] | | | |} ==Olovo== * Džamija u Bukov Dolu * Džamija u Žinovoj * [[Džamija u Gornjem Olovu]] * [[Stara džamija u Solunu]] * [[Nova džamija u Solunu]] * [[Stara džamija na Rijeci]] * [[Nova džamija u Carevoj Ćupriji]] * [[Džamija u Kamensko]] * [[Džamija u Ćuništima]] * [[Džamija u Milankovićima]] * [[Džamija u Jelaškama]] * [[Džamija u Nevačkoj]] * [[Miljevićka džamija]] * [[Džamija u Petrovićima]] * [[Džamija u Glavično]] * [[Džamija Irnis Ćatić]] * [[Džamija u Kolakovićima]] == Posušje == === Džamije u historiji === * Džamija u Viru (datira iz 16. stoljeća, srušena u 20. stoljeću)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/286/561|title=Pregled članka - O muslimaskim sakralim objektima u ribnim dijelovima Hercegovačkog sandžaka krajem XVII stoljeća|website=www.anali-ghb.com|access-date=12. 12. 2025}}</ref> * Hajdar-pašina džamija u Višćanima (srušena)<ref name=":0" /> * Džamija u Zagoricama (srušena)<ref name=":0" /> ==Prijedor== * [[Čaršijska džamija u Prijedoru|Čaršijska džamija ili Salih-begova u mahali Čaršija]] (Prijedor) * [[Zagradska džamija u Zagradu]] * [[Gradska džamija (Prijedor)|Sultan Ahmedova ili Mahmudija ili gradska džamija u Starom gradu]] * [[Džamija Dolnja Puharska]] * [[Džamija Gornja Puharska]] * [[Džamija Turska Gomjenica]] * [[Džamija Čejreci]] * [[Džamija Čarakovo]] * [[Džamija Rizvanovići]] * [[Džamija Zecovi]] * [[Džamija Ćela]] * [[Džamija Bastaši]] * [[Džamija Majkovača]] (srušena oko 1900) * [[Džamija Bišćani]] * [[Džamija Rakovčani]] * [[Džamija Brezičani]] * [[Džamija Donja Ljubija]] / Ljubija islam * [[Džamija Dera]] * [[Džamija Kozaruša]] * [[Džamija Kalata]] * [[Džamija Brđani]] * [[Džamija Ališići]] * [[Džamija Mutnik Kozarac]] * [[Džamija Kozarac - stari grad]] * [[Džamija Mujkanovići]] * [[Džamija Trnopolje]] * [[Džamija Kamičani]] * [[Džamija Hambarine]] * [[Džamija Kevljani]] * [[Džamija Srednji Jakupovići]] * [[Džamija Hadžići]] * [[Džamija Alići - Softići]] * [[Džamija Hrnići]] ==Prnjavor== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Džamija Babanovci]] |[[Babanovci]] |{{coord|44.878086|17.689998}} | | |- |[[Gradska džamija (Prnjavor)|Gradska džamija]] |[[Prnjavor]] |{{coord|44.867892|17.661901}} |1800. |Harem džamije je '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |[[Džamija Konjuhovci]] |[[Konjuhovci]] |{{coord|44.879842|17.655482}} | | |} ==Prozor-Rama== Na području općine [[Prozor-Rama]] nalazi se 14 džamija. Medžlis islamske zajednice Prozor spada pod Muftijstvo Mostarsko.<ref name="Muftijstvo Mostarsko">{{Cite web |url=http://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/muftijstvo/administrativno-uredenje |title=Medžlisi Muftijstva mostarskog |work=muftijstvo-mostarsko.ba |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408170023/http://muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/muftijstvo/administrativno-uredenje |archive-date=8. 4. 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije |title=Džamije u Prozoru |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104150742/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> Na području općine Prozor nalazilo se nekoliko džamija kojih više nema: Hadži Nesuhova (Mahalska) džamija, Sultan Bajezid veli hanova (Careva) džamija, Zaimovića (Hajrulah-agina) džamija, te mekteb Ibtidaija i Musala.<ref>{{Cite web |url=http://preporod.com/index.php/sve-vijesti/islamska-zajednica/medzlisi/item/1370-vjerski-objekti-u-prozoru-kojih-odavno-vise-nema |title=Vjerski objekti u Prozoru kojih odavno više nema |work=[[Preporod (novine)|preporod]].com |access-date=26. 2. 2017 |archive-date=20. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920030553/https://preporod.com/index.php/sve-vijesti/islamska-zajednica/medzlisi/item/1370-vjerski-objekti-u-prozoru-kojih-odavno-vise-nema |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Čaršijska (Nuhefendića) džamija<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/carsijska-dzamija |title=Čaršijska (Nuhefendića) džamija u Prozoru |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104151319/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/carsijska-dzamija |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Prozor-Rama]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Duge<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-dugama |title=Džamija na Dugama |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104150551/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-dugama |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Duge (Prozor-Rama)|Duge]] |{{coord|43.801775|17.643933}} | | |- |Džamija Grevići<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-grevicima |title=Džamija u Grevićima |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104205216/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-grevicima |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Grevići]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Hadži Nesuhova (Mahalska) džamija<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/mahalska-dzamija |title=Hadži Nesuhova (Mahalska) džamija u Prozoru |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104205611/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/mahalska-dzamija |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Prozor-Rama]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Here<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-herama |title=Džamija u Herama |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104205000/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-herama |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Here]] |{{coord|43.822055|17.690198}} | | |- |Džamija Klek<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-kleku |title=Džamija na Kleku |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104151224/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-kleku |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Klek (Prozor-Rama)|Klek]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Kovačevo Polje<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-kovacevom-polju |title=Džamija u Kovačevom Polju |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104205151/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-kovacevom-polju |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Kovačevo Polje]] |{{coord|43.790158|17.556465}} | | |- |Džamija Kute<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-kutama |title=Džamija u Kutama |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104151615/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-kutama |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Kute (Prozor-Rama)|Kute]] |{{coord|43.819762|17.724520}} | | |- |Džamija Lizoperci<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/145-dzamija-u-lizopercima |title=Džamija u Lizopercima |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416231813/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/145-dzamija-u-lizopercima |archive-date=16. 4. 2017 |url-status=dead }}</ref> |[[Lizoperci]] |{{coord|43.718805|17.731316}} | | |- |Džamija Lug<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-lugu |title=Džamija na Lugu |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104205200/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-lugu |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Lug (Prozor-Rama)|Lug]] |{{coord|43.797235|17.629413}} | | |- |Džamija Skrobućani<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-skrobucanima |title=Džamija na Škrobućanima |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104205618/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-na-skrobucanima |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Skrobućani]] |<!--{{coord|}}--> | | |- |Džamija Šćipe<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-scipama |title=Džamija u Šćipama |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104151950/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-scipama |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Šćipe]] |{{coord|43.823657|17.744277}} | | |- |Džamija Tošćanica<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-toscanici |title=Džamija u Tošćanici |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104150436/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-toscanici |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Tošćanica]] |{{coord|43.717702|17.744050}} | | |- |Džamija Varvara<ref>{{cite web |url=http://www.medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-varvari |title=Džamija u Varvari |work=medzlisprozor.com |access-date=26. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104154111/http://medzlisprozor.com/index.php/dzamije/dzamija-u-varvari |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[Varvara (Prozor-Rama)|Varvara]] |{{coord|43.819259|17.489313}} | | |} ==Rudo== * [[Bajrakli džamija (Rudo)]] - obnovljena i otvorena 19. 7. 2008.<ref>Avaz 20.7.2008.</ref> ==Sanski Most== Na području općine [[Sanski Most]] nalazi se 29 džamija. Medžlis islamske zajednice Sanski Most spada pod [[Bihaćko muftijstvo]].<ref name="Muftijstvo bihaćko" /> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Džamija Čaplje<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/aplje.html |title=Džemat Čaplje |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623073809/http://www.medzlis.info/aplje.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Čaplje (Sanski Most)|Čaplje]] |{{coord|44.728614|16.691416}} | | |- |Džamija Čirkići<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/irkii.html |title=Džemat Čirkići |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623073840/http://www.medzlis.info/irkii.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Čirkići]] |{{coord|44.829164|16.510638}} | | |- |Džamija Demiševci<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/demievci.html |title=Džemat Demiševci |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623074105/http://www.medzlis.info/demievci.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Demiševci]] |{{coord|44.784807|16.618743}} | | |- |Džamija sultan Mehmeda Fatiha 1463<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/donji-kamengrad.html |title=Džemat Donji Kamengrad |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623074119/http://www.medzlis.info/donji-kamengrad.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Donji Kamengrad]] |{{coord|44.786280|16.574595}} | | |- |Nova džamija Donji Kamengrad<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/donji-kamengrad/nova-damija.html |title=Džemat Donji Kamengrad - Nova džamija |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-date=17. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217132737/http://www.medzlis.info/donji-kamengrad/nova-damija.html |url-status=dead }}</ref> |[[Donji Kamengrad]] |{{coord|44.789570|16.569023}} | | |- |Džamija Došci–Gornji Kamengrad<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/doci-gornji-kamengrad.html |title=Džemat Došci - Gornji Kamengrad |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201707/http://www.medzlis.info/doci-gornji-kamengrad.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |Došci–[[Gornji Kamengrad]] |{{coord|44.800960|16.538057}} | | |- |Džamija generala Mehmeda Alagića<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/fajtovci.html |title=Džemat Fajtovci |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201711/http://www.medzlis.info/fajtovci.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Fajtovci]] |{{coord|44.790031|16.513228}} | | |- |Džamija Gorice<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/gorice.html |title=Džemat Gorice |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201716/http://www.medzlis.info/gorice.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Gorice (Sanski Most)|Gorice]] |{{coord|44.781896|16.481894}} | | |- |Džamija Gornje Hrustovo<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/gornje-hrustovo-kerani.html |title=Džemat Gornje Hrustovo |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620182526/http://www.medzlis.info/gornje-hrustovo-kerani.html |archive-date=20. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Hrustovo (Sanski Most)|Gornje Hrustovo]] |{{coord|44.665067|16.715631}} | | |- |[[Hamza-begova džamija (Sanski Most)|Hamza-begova džamija]]<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/gradski-demat.html |title=Džemat Sanski Most (grad) |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201721/http://www.medzlis.info/gradski-demat.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Sanski Most]] |{{coord|44.763794|16.664811}} | | |- |Džamija Hrustovo<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/hrustovo.html |title=Džemat Hrustovo |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623074125/http://www.medzlis.info/hrustovo.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Hrustovo (Sanski Most)|Hrustovo]] |{{coord|44.675563|16.717762}} | | |- |Džamija Husimovci<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/husimovci.html |title=Džemat Husimovci |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623073823/http://www.medzlis.info/husimovci.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Husimovci]] |{{coord|44.782108|16.609395}} | | |- |Džamija Kijevo<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/kijevo.html |title=Džemat Kijevo |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619233613/http://www.medzlis.info/kijevo.html |archive-date=19. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Kijevo (Sanski Most)|Kijevo]] |{{coord|44.732325|16.735268}} | | |- |Džamija Bosanskih muhadžira<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/kruhari-jezernice.html |title=Džemat Kruhari-Jezernice |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201726/http://www.medzlis.info/kruhari-jezernice.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Kruhari]]–Jezernice |{{coord|44.759415|16.680209}} | | |- |Džamija Lukavice<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/lukavice.html |title=Džemat Lukavice |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201732/http://www.medzlis.info/lukavice.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Lukavice]] |{{coord|44.814893|16.491588}} | | |- |Džamija Modra<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/modra.html |title=Džemat Modra |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201737/http://www.medzlis.info/modra.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Modra]] |{{coord|44.827250|16.469845}} | | |- |Džamija Naprelje<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/naprelje.html |title=Džemat Naprelje |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623074142/http://www.medzlis.info/naprelje.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Naprelje]] |{{coord|44.782774|16.511752}} | | |- |Džamija Novo Naselje–Bartikovci<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/novo-naselje-bartikovci.html |title=Džemat Novo Naselje - Bartikovci |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201744/http://www.medzlis.info/novo-naselje-bartikovci.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |Novo Naselje–Bartikovci |{{coord|44.795103|16.626042}} | | |- |Džamija Okreč<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/okre.html |title=Džemat Okreč |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201748/http://www.medzlis.info/okre.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Okreč]] |{{coord|44.814406|16.527276}} | | |- |Džamija Podbriježje<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/pobrijeje.html |title=Džemat Podbriježje |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201753/http://www.medzlis.info/pobrijeje.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Podbriježje]] |{{coord|44.773533|16.641771}} | | |- |Džamija Skucani Vakuf (desna obala)<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/skucani-vakuf-desna-obala.html |title=Džemat Skucani Vakuf - desna obala |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201759/http://www.medzlis.info/skucani-vakuf-desna-obala.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Skucani Vakuf]] |{{coord|44.784164|16.458858}} | | |- |Džamija Skucani Vakuf (lijeva obala)<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/skucani-vakuf-lijeva-obala.html |title=Džemat Skucani Vakuf - lijeva obala |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201803/http://www.medzlis.info/skucani-vakuf-lijeva-obala.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Skucani Vakuf]] |{{coord|44.790377|16.468696}} | | |- |Džamija Stari Majdan<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/stari-majdan.html |title=Džemat Stari Majdan |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201816/http://www.medzlis.info/stari-majdan.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Stari Majdan]] |{{coord|44.828486|16.606076}} | | |- |Džamija Šehovci<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/ehovci.html |title=Džemat Šehovci |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623073816/http://www.medzlis.info/ehovci.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Šehovci (Sanski Most)|Šehovci]] |{{coord|44.778087|16.676558}} | | |- |Džamija Tomina<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/tomina.html |title=Džemat Tomina |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201817/http://www.medzlis.info/tomina.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Tomina]] |{{coord|44.702771|16.733910}} | | |- |[[Trnavska džamija]]<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/trnova.html |title=Džemat Trnova |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201822/http://www.medzlis.info/trnova.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Trnova (Sanski Most)|Trnova]] |{{coord|44.802572|16.668295}} | | |- |Džamija Vrhpolje<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/vrhpolje.html |title=Džemat Vrhpolje |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623074208/http://www.medzlis.info/vrhpolje.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Vrhpolje (Sanski Most)|Vrhpolje]] |{{coord|44.672921|16.746775}} | | |- |Džamija Vrše<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/vre.html |title=Džemat Vrše |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623073841/http://www.medzlis.info/vre.html |archive-date=23. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |Vrše |{{coord|44.814613|16.551478}} | | |- |Džamija Zdena<ref>{{cite web |url=http://www.medzlis.info/zdena.html |title=Džemat Zdena |work=medzlis.info |access-date=14. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622201955/http://www.medzlis.info/zdena.html |archive-date=22. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> |Zdena |<!--{{coord|}}--> | | |} ==Sarajevo== Na području [[Sarajevo|sarajevskih]] općina [[Centar (Sarajevo)|Centar]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]], [[Novo Sarajevo]] i [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] nalaze se 123 džamije. Medžlis Islamske zajednice u Sarajevu pripada [[Sarajevsko muftijstvo|Sarajevskom muftijstvu]].<ref>{{Cite web|url=https://muftijstvosarajevsko.ba/medzlisi/|title=Medžlisi Muftijstva sarajevskog|website=Muftijstvo sarajevsko|language=bs-BA|access-date=13. 9. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Ali-pašina džamija]] |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] |{{coord|43.857923|18.412789}} |1560/61. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Ašikovac<br>(Džamija Uskudar Ahmed Čelebi) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Bardakčije]] |{{coord|43.866291|18.424284}} |1528. | |- |Džamija Stara Breka<br>(Džamija Pačadži hadži Nesuh,<br>Džamija Bardakčije) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Bardakčije]] |{{coord|43.869124|18.422715}} |krajem 16. vijeka | |- |Džamija Bjelave<br>(Džamija Nabrdilo hadži Ali) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Bjelave |{{coord|43.865792|18.420373}} |1531. | |- |Džamija Provare<br>(Hadži Džaferova džamija) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Bjelave |{{coord|43.864333|18.417291}} |1540. | |- |Malezijska džamija |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Breka |{{coord|43.870908|18.416685}} |2001. | |- |Džamija Ciglane |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Ciglane |{{coord|43.865178|18.410108}} |2008–2016. | |- |Džamija Čekaluša<br>(Džamija Kulin hadži Bali) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Džidžikovac |{{coord|43.862291|18.416352}} |1565. | |- |Džamija Gorica<br>(Džamija Dajanli hadži Ibrahima) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Gorica |{{coord|43.859696|18.410714}} | | |- |Džamija Panjina Kula |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Hrastovi |{{coord|43.876512|18.420835}} |2003. | |- |Džamija Jezero |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Koševo (Sarajevo)|Koševo]] |{{coord|43.874161|18.412676}} | | |- |Džamija Koševsko Brdo |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Koševsko Brdo |{{coord|43.866237|18.405635}} |2014. | |- |[[Džamija šejha Magribije]]<br>(Magribija džamija) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Marijin Dvor]] |{{coord|43.857155|18.409259}} |sredinom 16. vijeka |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Gornja Saračeva<br>(Džamija Sarač hadži Hajdar) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Mejtaš]] |{{coord|43.863311|18.422493}} |sredinom 16. vijeka | |- |Kasim Katibova džamija<br>(Džamija Pehlivanuša) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Mejtaš]] |{{coord|43.862613|18.424176}} |prije 1562. | |- |Sarač Ismailova džamija |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Mejtaš]] |{{coord|43.861713|18.423062}} |prije 1515. | |- |Džamija Nahorevo |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Nahorevo]] |{{coord|43.909616|18.410380}} |1965. |Srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obnovljena 2005. |- |[[Čobanija (džamija)|Džamija Čobanija]]<br>(Čoban Hasan-vojvode džamija) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – [[Skenderija (naselje)|Skenderija]] |{{coord|43.855271|18.420936}} |sredinom 16. vijeka, prije 1565. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Hadži Turhanova džamija<br>(Džamija Soukbunar) |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Soukbunar |{{coord|43.852651|18.414987}} |1558. | |- |Džamija Gornji Soukbunar |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Soukbunar |{{coord|43.849321|18.414988}} |2007–2015. | |- |Džamija Šip |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] – Šip |{{coord|43.881274|18.394466}} |2007. | |- |Džamija Ahatovići |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Ahatovići |{{coord|43.888455|18.278858}} |1973. |Srušena 3. juna 1992, obnovljena nakon rata |- |Džamija Hak Nur |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Alipašin Most]] |{{coord|43.852498|18.349754}} | | |- |Bosanska džamija |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Alipašino Polje]] |{{coord|43.841198|18.351921}} |2019. | |- |[[Džamija kralja Fahda (Sarajevo)|Džamija kralja Fahda]] |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Alipašino Polje]] |{{coord|43.839767|18.343243}} |2000. | |- |Džamija Aneks |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Aneks]] |{{coord|43.843086|18.371543}} |1994. | |- |Džamija Boljakov Potok |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Boljakov Potok |{{coord|43.857059|18.346048}} |1969–1970. | |- |Džamija Takwa |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Boljakov Potok |{{coord|43.854542|18.349553}} |2018. | |- |Džamija Bojnik |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Bojnik (Novi Grad, Sarajevo)|Bojnik]] |{{coord|43.872132|18.280939}} |2006. | |- |Džamija Briješće Brdo |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Briješće (Sarajevo)|Briješće]] |{{coord|43.864920|18.331148}} | | |- |Džamija Bulbulistan |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Briješće (Sarajevo)|Briješće]] |{{coord|43.858776|18.332864}} |2010. | |- |Džamija Teftedarin Do |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Briješće (Sarajevo)|Briješće]] |{{coord|43.861176|18.322304}} |2008. | |- |Džamija Buća Potok |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Buća Potok |{{coord|43.860297|18.363159}} | | |- |Džamija Hatidže r.a. |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Buća Potok |{{coord|43.862389|18.369420}} | | |- |Džamija u ulici Sulje Jahića |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Buća Potok |{{coord|43.863997|18.359852}} | | |- |Džamija Dobrinja 1-C5 |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] |{{coord|43.826610|18.349306}} |2015. | |- |Džamija Dobrinja 3B |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] |{{coord|43.829090|18.352070}} | | |- |Džamija Nedžarići<br>(Džamija Dobrinjskih gazija) |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] |{{coord|43.831557|18.341599}} | | |- |[[Istiklal džamija (Sarajevo)|Istiklal džamija]] |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – [[Otoka (Sarajevo)|Otoka]] |{{coord|43.846298|18.360694}} |2001. | |- |Džamija Mesudija |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Rječica |{{coord|43.891983|18.305144}} |2021. | |- |Džamija Heroja Sokolje |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Sokolje |{{coord|43.866929|18.318039}} |2014. | |- |Šehidska džamija Sokolje |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Sokolje |{{coord|43.868371|18.321375}} | | |- |Džamija Šehadet |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Švrakino Selo |{{coord|43.839897|18.356214}} |2012. | |- |Džamija Švrakino Selo |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Švrakino Selo |{{coord|43.842744|18.365257}} |1974. | |- |Džamija Vitkovac |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Vitkovac |{{coord|43.858533|18.343419}} |1998. | |- |Džamija Zabrđe |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] – Zabrđe |{{coord|43.872833|18.320403}} | | |- |Kuvajtska džamija |[[Novo Sarajevo]] – [[Čengić Vila]] |{{coord|43.851185|18.373384}} |2006. | |- |Džamija Grbavica 1<br>(Jordanska džamija) |[[Novo Sarajevo]] – [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavica]] |{{coord|43.852414|18.397974}} |2002. | |- |Džamija Grbavica 2<br>(Džamija Ummu Arif Zabadne) |[[Novo Sarajevo]] – [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavica]] |{{coord|43.850470|18.389491}} |2008. | |- |Džamija Hrasno<br>(Hadži Idrizova džamija) |[[Novo Sarajevo]] – [[Hrasno (Novo Sarajevo)|Hrasno]] |{{coord|43.849964|18.379816}} |1931. | |- |Džamija Hrasno Brdo – Milinkladska<br>(Šehidska džamija) |[[Novo Sarajevo]] – Hrasno Brdo |{{coord|43.842962|18.378748}} |2002. | |- |Džamija Muhammed Salih el-Hanna |[[Novo Sarajevo]] – Hrasno Brdo |{{coord|43.841422|18.384330}} |2014. | |- |Džamija Šanac |[[Novo Sarajevo]] – Hrasno Brdo |{{coord|43.845258|18.385620}} |2009. | |- |Džamija Bakarevac |[[Novo Sarajevo]] – [[Pofalići]] |{{coord|43.861470|18.394068}} |2000. | |- |Džamija Pofalići |[[Novo Sarajevo]] – [[Pofalići]] |{{coord|43.861013|18.383518}} |1999. | |- |Džamija Donji Velešići |[[Novo Sarajevo]] – [[Velešići]] |{{coord|43.871319|18.401516}} |2013. | |- |Džamija Gornji Velešići |[[Novo Sarajevo]] – [[Velešići]] |{{coord|43.867655|18.397120}} |1980. | |- |Džamija Čeljigovići<br>(Timurhan Nezirova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Babića Bašča]] |{{coord|43.856704|18.437954}} |prije 1562. | |- |[[Hadžijska džamija]]<br>(Vekil Haračova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Babića Bašča]] ([[Alifakovac]]) |{{coord|43.858463|18.434804}} |između 1541. i 1561. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |[[Jakub-pašina džamija]] |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Babića Bašča]] ([[Alifakovac]]) |{{coord|43.856134|18.436235}} |1491. |Srušena 1936, obnovljena 2008. |- |[[Baščaršijska džamija]]<br>(Džamija Havadže Duraka) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Baščaršija]] |{{coord|43.859135|18.431265}} |1528. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |[[Gazi Husrev-begova džamija]]<br>(Begova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Baščaršija]] |{{coord|43.859166|18.429116}} |1531. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |[[Tabački mesdžid]] |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Baščaršija]] |{{coord|43.858468|18.431026}} |1591. | |- |[[Bakarevića džamija]]<br>(Bakareva ili Kekeki-Sinanova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Bistrik]] |{{coord|43.855061|18.431159}} |početkom 16. vijeka |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |[[Careva džamija (Sarajevo)|Careva džamija]] |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Bistrik]] |{{coord|43.857350|18.430724}} |1462. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Čokadži hadži Sulejmana |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Bistrik]] |{{coord|43.855718|18.429511}} | | |- |Džamija Gazi Mehmed-bega Isakovića<br>(Džamija Bistrik) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Bistrik]] |{{coord|43.853334|18.431179}} |1520. | |- |Džamija Hrvatin<br>(Ivlakovali hadži Mehmedova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Bistrik]] |{{coord|43.854936|18.434226}} |1558. | |- |Džamija Podtakiša |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Bistrik]] |{{coord|43.854530|18.435756}} |1598. | |- |Džamija Faletići<br>(Egipatska džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Faletići (Stari Grad)|Faletići]] |{{coord|43.882466|18.472273}} |1934. |Srušena u junu 1992, nova izgrađena 2001. |- |[[Džamija Muslihudina Čekrekčije]]<br>(Čekrekčijina džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Ferhadija (naselje)|Ferhadija]] |{{coord|43.859880|18.431917}} |1526. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |[[Ferhadija džamija (Sarajevo)|Ferhadija džamija]] |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Ferhadija (naselje)|Ferhadija]] |{{coord|43.858904|18.427128}} |1561/1562. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Sagr hadži Ali<br>(Džamija Hrid) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Hrid-Jarčedoli|Hrid]] |{{coord|43.853760|18.438904}} |1549. |Rekonstruisana 2013–2014. |- |Džamija Jarčedoli |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Hrid-Jarčedoli|Jarčedoli]] |{{coord|43.853738|18.446822}} |1989. | |- |Džinina džamija<br>(Džamija Peltek Husamedin) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Kovači (Sarajevo)|Kovači]] |{{coord|43.862067|18.433707}} | | |- |[[Mišćina džamija]]<br>(Kebkebir hadži Ahmedova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Kovači (Sarajevo)|Kovači]] |{{coord|43.862559|18.435533}} |1543. ili 1557. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Nadmlini<br>(Kučuk Katib Muhjiddinova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Kovači (Sarajevo)|Kovači]] |{{coord|43.860115|18.434991}} |prije 1516. | |- |Džamija Potok<br>(Tabak hadži Sulejmanova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Kovači (Sarajevo)|Kovači]] |{{coord|43.863869|18.432649}} | | |- |[[Šejh-Feruhova džamija]]<br>(Abdesthana) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Kovači (Sarajevo)|Kovači]] |{{coord|43.861571|18.432882}} |prije 1516. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Bakijska džamija<br>(Mesdžid Duradžik hadži Ahmeda) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.860986|18.431395}} | | |- |Ćurčića džamija<br>(Jahja-pašina džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.861616|18.429365}} |1482–1483. | |- |Džamija Donja Logavina<br>(Buzadži hadži Hasanova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.861202|18.427877}} | | |- |Džamija Golobrdica<br>(Džamija Mimar Sinan) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.864016|18.428401}} |prije 1528. | |- |Džamija Karpuzova<br>(Džamija Arebi Džedid) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.862537|18.427247}} |između 1540. i 1570. | |- |Džamija Nateguša<br>(Džamija Mimar-zade Davud Čelebija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.863445|18.426490}} |1540. | |- |[[Sarač Alijina džamija]]<br>(Džamija Vrbanjuša) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Logavina]] |{{coord|43.865603|18.429209}} |početkom 16. vijeka |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Huremuša<br>(Hadži Sejidina džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Mahmutovac |{{coord|43.851965|18.432960}} | | |- |Džamija Paje<br>(Džamija Hitri Sulejman) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Mahmutovac |{{coord|43.849926|18.433418}} |1578. | |- |Džamija Budakovići<br>(Džamija Abdi Halife) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Medrese |{{coord|43.868598|18.428014}} |oko 1562. | |- |Džamija Grličića Brdo<br>(Džamija Ismail bin Ali el-Imadi) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Medrese |{{coord|43.870982|18.437907}} |2009. | |- |Hubijar-agina džamija<br>(Džamija Medreseta) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Medrese |{{coord|43.867695|18.432147}} |krajem 16. vijeka | |- |Džamija Kjose Sinan<br>(Džamija Lučevica) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Medrese |{{coord|43.865496|18.432836}} | | |- |Džamija Nova Mahala<br>(Buzadži hadži Jahjina džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Medrese |{{coord|43.867088|18.434736}} |krajem 15. vijeka | |- |[[Bakr-babina džamija]] |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Mjedenica ([[Atmejdan]]) |{{coord|43.856911|18.427308}} |1544. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>kao dio arheološkog područja [[Atmejdan]] |- |Džamija Mjedenica<br>(Nedžar Ibrahimova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Mjedenica |{{coord|43.855466|18.425117}} | | |- |Džamija Hladivode |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Mošćanica |{{coord|43.876299|18.453194}} | | |- |Džamija Obhodža |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Mošćanica |{{coord|43.863960|18.453726}} | | |- |Džamija Sedrenik |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Sedrenik]] |{{coord|43.872577|18.432834}} |1998–2002. | |- |Arapova džamija<br>(Arabi Atik džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Sumbuluša |{{coord|43.864709|18.434677}} | | |- |Šejh Muslihudinova džamija<br>(Džamija na Ploči) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Sumbuluša |{{coord|43.863754|18.437247}} | | |- |Džamija Sumbuluša<br>(Bali-zade hadži Mehmeda džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Sumbuluša |{{coord|43.865049|18.436380}} | | |- |Džamija Rogo Zade<br>(Džamija Vinograd) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Sumbuluša |{{coord|43.867881|18.436972}} |1660. | |- |[[Brdo džamija]]<br>(Džamija Kadi Hasan-efendija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.854103|18.427947}} |1560. | |- |Džamija Donja Širokača<br>(Karaferhadova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.854835|18.426903}} | | |- |Džamija Goloderica<br>(Džamija Sinan Halife Voloder) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.851195|18.426236}} |1528. | |- |Džamija Gornja Širokača<br>(Džamija Gazgani hadži Ali) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.852669|18.425947}} |1561. | |- |Džamija Komatin<br>(Džamija Komatin haždi Memi) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.848887|18.425227}} |1482–1483. | |- |Terzibašina džamija |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.852746|18.427905}} |1524. | |- |[[Džamija Žagrići]] |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Širokača]] |{{coord|43.853172|18.423774}} |1544. | |- |[[Džamija Bali-bega Malkočevića]]<br>(Džamija Balibegovica) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Toka–Džeka |{{coord|43.852890|18.428930}} |druga polovina 15. vijeka | |- |Džamija Toka<br>(Ašik Memi džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Toka–Džeka |{{coord|43.850370|18.430895}} |1551. | |- |Džamija Velika Berkuša<br>(Timurhanova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – Toka–Džeka |{{coord|43.850505|18.428405}} |1560. | |- |[[Bijela džamija (Sarajevo)|Bijela džamija]]<br>(Džamija Divan katiba Hajdara) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.861092|18.440459}} |između 1536. i 1545. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Džamija Carina<br>(Kasap-zade hadži Ibrahimova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.862117|18.444349}} |1515. | |- |Hadži Mahmud Hendek džamija |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.860165|18.441284}} |između 1562. i 1604. | |- |Džamija Iplidžik Sinana<br>(Džamija Jekovac) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.861947|18.438863}} |prije 1565. | |- |Lubina džamija<br>(Topal-zade hadži Inhan-age džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.862801|18.439407}} |između 1528. i 1557. | |- |Mokro-zade Sinan Vojvode džamija<br>(Džamija Ćebedžije) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.863092|18.444173}} |između 1540. i 1602. | |- |Musluk džamija<br>(Havadže-zade hadži Mustafe džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.863512|18.441155}} |1587. | |- |Než-zade hadži Hasana džamija |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.860996|18.443083}} |1570. | |- |Porčina džamija<br>(Džamija Vojvode hatun Sinana) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.862588|18.442104}} |1522. | |- |[[Sagrakči hadži Mahmudova džamija]]<br>(Džamija Ulomljenica) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.863346|18.430464}} |oko 1530. | |- |Džamija Strošići<br>(Gerdeni hadži Husejinova džamija) |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] – [[Vratnik (Sarajevo)|Vratnik]] |{{coord|43.864045|18.439116}} |1473. | |} ===Džamije u historiji=== * [[Abdulhalim-agin mesdžid]] (Skenderćehajin mesdžid; izgrađen 1504) * [[Čemaluševa džamija]] (Džamija Havadže Kemaludina; izgrađena 1515, srušena 1940) * [[Haradži hadži Mustafin mesdžid]] * Kalin hadži Alijina džamija (Čejirdžik džamija; izgrađena 1535, srušena 1947) * [[Skender-pašina džamija]] (izgrađena 1518, srušena 1935) ==Sokolac== * [[Sultan-Selimova džamija (Knežina)|Sultan-Selimova]] * Džamija u Novoseocima, srušena 22. septembra 1992. ==Srebrenica== * [[Bijela džamija (Srebrenica)]] * [[Čaršijska džamija (Srebrenica)]] * [[Đozića džamija (Srebrenica)]] * [[Džamija u Petriči]] * [[Begića džamija (Srebrenica)]] ==Srebrenik== Na području općine Srebrenik nalaze se 40 džamija. Medžlis islamske zajednice Srebrenik spada pod Muftijstvo Tuzlansko.<ref name="Muftijstvo tuzlansko">{{Cite web |url=http://rijaset.islamskazajednica.ba/index.php/muftijstva-1/muftijstva-islamske-zajednice/muftijstvo-tuzlansko |title=Muftijstvo tuzlansko |work=[[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]] |access-date=19. 4. 2017 |archive-date=30. 4. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430231522/http://rijaset.islamskazajednica.ba/index.php/muftijstva-1/muftijstva-islamske-zajednice/muftijstvo-tuzlansko |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.medzlisizsrebrenik.com/dzemati/ |title=Džemati MIZ Srebrenik |access-date=19. 4. 2017}}</ref> * [[Babunovići]] * Bare (prigradski džemat) * [[Behrami]] * Bjelave * [[Brda (Srebrenik)|Brda]] * [[Brezik (Srebrenik)|Brezik]] * [[Brnjičani]] * [[Cage (Srebrenik)|Cage]] * [[Čekanići]] * [[Ćehaje]] * [[Ćojluk (Srebrenik)|Ćojluk]] * [[Donji Srebrenik]] * Dedići ([[Seona (Srebrenik)|Seona]]) * [[Donji Moranjci]] * [[Duboki Potok (Srebrenik)|Duboki Potok]] * [[Falešići]] * Gazijska džamija ([[Kiseljak (Srebrenik)|Kiseljak]]) * [[Gornji Moranjci]] * [[Gornji Srebrenik]] * Hrvati ([[Sladna]]) * [[Huremi]] * [[Ježinac]] * [[Kuge (Srebrenik)|Kuge]] * Kurtići * [[Lisovići (Srebrenik)|Lisovići]] * [[Luka (Srebrenik)|Luka]] * Lušnica * [[Ljenobud]] * Murati * Omerbašići * [[Podorašje]] * Potpeć * [[Rapatnica]] * [[Seona (Srebrenik)|Seona]] * [[Srebrenik]] * Špionica * Tinja * [[Tutnjevac (Srebrenik)|Tutnjevac]] * [[Uroža]] * [[Zahirovići]] ==Stolac== * [[Sultan Selimova džamija|Sultan Selimova]] ili Careva džamija (izgrađena 1519, srušio HVO 1993, obnovljena 2003) * [[Ismail Kapetana Šarića]] ili Šarića džamija (izgrađena 1741, srušio HVO 1993, obnovljena 2005) * [[Podgorska džamija]] (izgrađena 1774, srušio HVO 1993, obnovljena 2003) * [[Ćuprijska džamija]] (izgrađena 1736, srušio HVO 1993, obnovljena 2003) * [[Džamija na Ošanjićima]] (stara oko 350 godina) * [[Džamija u Bitunji]] (izgrađena oko 1896, srušio HVO 1993, obnovljena 2011) * [[Džamija u Ljubinju]] (izgrađena 1592, srušena 1948. i 1993, obnovljena 2013) * [[Džamija Pješivac]] (izgrađena 1926, minirao HVO 1993, obnovljena 2005) * [[Džamija Aladinići]] (izgrađena 1938, srušio HVO HVO 1993, obnovljena 2008) * [[Džamija Rotimlja]] (izgrađena krajem 16. vijeka, srušio HVO 1993, obnovljena 2004) * [[Džamija Borojevići]] (izgrađena 1969, srušio HVO 1993, obnovljena 2003) * [[Džamija Dabrica]] (izgrađena 1611. srušio HVO 1993, obnovljena 2012)<ref>{{Cite web|url=https://miz-stolac.ba/o-nama/|title=O nama – Medžlis Islamske zajednice Stolac|language=bs-BA|access-date=22. 4. 2024}}</ref> ===Džamije u historiji=== * [[Džamija u tvrđavi Stolac]] (srušena 1888. prilikom preseljenja u novosagrađenu tvrđavu) * [[Veli-dedina džamija]] (srušeo HVO i postavljen križ od njenih ostataka) ==Šamac== * [[Azizija džamija (Šamac)]] ==Teočak== * [[Fethija džamija (Teočak)]] (u upotrebi je od 1548) ==Tešanj== Na području općine [[Tešanj]] nalazi se 17 džamija. Medžlis islamske zajednice Tešanj spada pod [[Zeničko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.miztesanj.ba/sections/78|title=O Medžlisu - Medžlis Islamske zajednice Tešanj|website=www.miztesanj.ba|access-date=8. 10. 2024|archive-date=8. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008195047/https://www.miztesanj.ba/sections/78|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Avdi-pašina džamija<br>(Drvena džamija) |[[Tešanj]] |{{coord|44.616722|17.991620}} |prije 1640. |Obnavljana 1781, 1990. i 2006. |- |Dibekhana džamija<br>(Riječka džamija) |[[Tešanj]] |{{coord|44.612304|17.986216}} |1750. |Obnavljana 1967, 1999. i 2007. |- |[[Gazi Ferhad-begova džamija u Tešnju|Gazi Ferhad-begova džamija]]<br>(Čaršijska džamija, Ferhadija) |[[Tešanj]] |{{coord|44.614435|17.987277}} |1564. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' |- |Hamza-begova džamija<br>(Ženska džamija) |[[Tešanj]] |{{coord|44.612806|17.985496}} |1639. | |- |Harman džamija<br>(Sejjid Sulejmanova džamija, Guvanjska džamija) |[[Tešanj]] |{{coord|44.617477|17.990895}} |1863. | |- |Kutahya džamija<br>(Plava džamija) |[[Tešanj]] |{{coord|44.623230|17.981491}} |2012. | |- |Džamija Bobare–Drinčići |[[Bobare (Tešanj)|Bobare]] |{{coord|44.663274|17.914771}} |1984. |Obnovljena 2004. |- |Džamija Bukva |[[Bukva (Tešanj)|Bukva]] |{{coord|44.620907|17.994278}} |1986. |Stara džamija izgrađena u doba osmanske vladavine, renovirana 1906. i srušena 1965. Nova džamija obnovljena 1997. |- |Sulejmanija džamija |[[Jelah (Tešanj)|Jelah]] |{{coord|44.652643|17.961304}} |1971. |Rekonstruisana 2006–2013. |- |Džamija Jelah-Polje |[[Jelah-Polje]] |{{coord|44.663785|17.948182}} | | |- |Džamija Kotlanice |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |- |Džamija Dobropolje |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |- |Džamija Raduša |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |- |Džamija Oraš Planje |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |- |Džamija Džemilić Planje |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |- |Džamija Tešanjka |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |- |Džamija Medakovo |[[Tešanj]] |<!--{{coord||}}--> | | |} ==Tomislavgrad== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Čaršijska džamija u Tomislavgradu|Čaršijska džamija]]<br>(Džudža Džaferova džamija) |[[Tomislavgrad]] |{{coord|43.717811|17.225214}} |prije 1615. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].''' 1997. u džamiju je postavljena eksplozivna naprava. |- |Džamija Dilaveri–Mandino Selo |[[Mandino Selo]] |{{coord|43.683224|17.308613}} |2022. | |- |Džamija "Merjem Seid eš-Šamsi"<br>(Džamija Oplećani) |[[Oplećani]] |{{coord|43.716917|17.277910}} |2019. | |- |Džamija Mokronoge |[[Mokronoge (Tomislavgrad)|Mokronoge]] |{{coord|43.764917|17.226991}} | | |- |Džamija Omerovići |[[Omerovići (Tomislavgrad)|Omerovići]] |{{coord|43.658549|17.209220}} | | |- |Džamija Stipanjići |[[Stipanjići]] |{{coord|43.710175|17.162797}} | | |- |Džamija Šuica |[[Šuica (Tomislavgrad)|Šuica]] |{{coord|43.838418|17.190022}} | | |} ==Travnik== Na području općine [[Travnik]] nalazi se 15 džamija. Medžlis islamske zajednice Travnik spada pod [[Travničko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.muftiluk-tr.ba/medzlisi/adresar.html|title=Adresar - Muftijstvo travničko|website=www.muftiluk-tr.ba|access-date=9. 10. 2024}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Nova džamija Bandol |[[Bandol]] |{{coord|44.226689|17.723142}} |1996. | |- |Stara džamija Bandol |[[Bandol]] |{{coord|44.226971 |17.722639 }} |početkom 18. vijeka |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=http://miztravnik.com.ba/arhiva/stara-dzamija-bandol-dobila-status-nacionalnog-spomenika/|title=Stara džamija Bandol dobila status nacionalnog spomenika – Medžlis Islamske zajednice Travnik|language=bs-BA|access-date=16. 10. 2024|archive-date=17. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217142054/http://miztravnik.com.ba/arhiva/stara-dzamija-bandol-dobila-status-nacionalnog-spomenika/|url-status=dead}}</ref>''' Zapaljena 1993. tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], nije obnovljena, koristi se nova džamija u neposrednoj blizini. |- |Džamija Bijelo Bučje |[[Bijelo Bučje (Travnik)|Bijelo Bučje]] | |1946. |Prva džamija izgrađena tokom osmanlijskog doba, nakon rušenja druga 1946, a trenutna 1987. |- |Džamija Brajić |[[Brajići (Travnik)|Brajići]] | |1968. |Oštećena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], 1993, a obnovljena u periodu od 1996 - 2003. |- |Džamija Čukle |[[Čukle]] | |1981. | |- |Džamija Dolac na Lašvi (Novo Naselje) |[[Dolac na Lašvi]] | |2007. | |- |Džamija Dub |[[Dub (Travnik)|Dub]] | |1936. | |- |Džamija Gluha Bukovica |[[Gluha Bukovica (Travnik)|Gluha Bukovica]] | |1966. | |- |Džamija Goleš |[[Goleš (Travnik)|Goleš]] | |15. vijek |Srušena 1992, od strane [[Vojska Republike Srpske|VRS]], nova podignuta 2000. |- |[[Hadži-Alibegova džamija|Hadži Ali-begova džamija]] (Mehmed-paše Kukavice) |[[Travnik]] - centar | |1757/58. |U sklopu džamije nalazi se [[sahat-kula]], harem i česma što si proglašeni za '''[[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''.<ref name="alibeg">{{cite web|url=http://www.bhtourism.ba/loc/whattoseeanddo.wbsp?wbf_mjesto=;30;|title=BH Turizam - Šta vidjeti i raditi|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315100556/http://bhtourism.ba/loc/whattoseeanddo.wbsp?wbf_mjesto=;30;|archive-date=15. 3. 2016|url-status=dead|access-date=6. 5. 2016}}</ref> Izgorjela u požaru 1856, temeljito obnovljena 1865. |- |Džamija Han Bila |[[Han Bila]] | |1983. | |- |[[Jeni džamija]] (Hasan-agina) |[[Travnik]] - centar | |1549. |Oštećena 1903. i tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], u svom sklopu ima i [[Tekija|tekiju]]. [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|'''Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.''']]<ref name="alibeg" /> |- |Džamija Jezerci |[[Jezerci]] | |19. vijek |Na mjestu prve džamije, druga sagrađena 1963, koja je 1993. oštećena od [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]]. Obnovljena. |- |Džamija Kalibunar |[[Travnik]] - Kalibunar | |2005. | |- |[[Šarena džamija (Travnik)|Šarena džamija]] (Sulejmanija) |[[Travnik]] - centar |{{coord|44.226561|17.669805}} |16. vijek |Izgorjela u požaru 1815, 1903, u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. Obnovljena temeljito 1980-tih i 2019. |- |[[Lukačka džamija]] |[[Travnik]] - Luke | |krajem 18. vijeka |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].''' Zapaljena 1903, u funkciji džamije od 1992. |} ==Trebinje== * [[Dživar džamija]] * [[Džamija u Mostaćima]] * [[Osman-pašina džamija]] (Resulbegovića) 1726. * [[Džamija u Kotezima|Džamija Muje Kotezlije]] u Kotezima * [[Careva džamija (Trebinje)|Sultan Ahmedova ili Careva džamija (stara)]] (1719.)<ref name="medzlis">{{Cite web |url=http://www.medzlis-trebinje.ba/web/index.php?option=com_content&view=article&id=42&Itemid=126 |title=Arhivirana kopija |access-date=21. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422082141/http://www.medzlis-trebinje.ba/web/index.php?option=com_content&view=article&id=42&Itemid=126 |archive-date=22. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> ==Trnovo== * [[Džamija u Umoljanima]] ==Tuzla== Na području grada [[Tuzla]] nalaze se 42 džamije (i tri mesdžida) koje pripadaju Medžlisu Islamske zajednice Tuzla, [[Tuzlansko muftijstvo]].<ref>{{Cite web|url=https://medzlistuzla.ba/dzamije/|title=Džamije|website=Medžlis Islamske zajednice Tuzla|language=bs-BA|access-date=5. 6. 2024}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |Amber-hatun džamija (Tušanjska) |[[Tuzla]] - Tušanj |{{coord|44.543571|18.664465}} |2013. |U sklopu džamije nalazi se Islamski centar. |- |[[Džamija kralja Abdullaha]] |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.527895|18.694724}} |2000. |Predstavlja centralnu džamiju na nivou Medžlisa Islamske zajednice Tuzla. Preimenovana 2014. iz Prinčeva džamija u Džamija kralja Abdullaha. |- |[[Arslanagina (Vikaljska) džamija|Arslanagina džamija]] (Vikaljska) |[[Tuzla]] |{{coord|44.534334|18.660944}} |1645. |Nova izgrađena i otvorena 2002. |- |[[Atik Behram-begova (Šarena) džamija|Atik džamija]] (Behram-begova - Šarena) |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.540004|18.673335}} |prije 1548. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].''' U fazi temeljite rekonstrukcije. |- |Džamija Avdibašići |Avdibašići |{{coord|44.622547|18.620904}} |1970. |Obnavljana 1997, 2006 i svečano otvorena 11. augusta 2007. |- |[[Džamija Behram-begove medrese]] |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.538131|18.653899}} |1999. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''', skupa sa [[Behram-begova medresa|Behram-begovom medresom]]. Obnovljena 2005, 2012. |- |[[Bijela džamija (Tuzla)|Bijela džamija u Slavinovićima]] |[[Tuzla]] - Slavinovići |{{coord|44.525658|18.722765}} |1997. |Oštećena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. |- |[[Gazi Turali-begova (Poljska) džamija|Gazi Turali-begova džamija]] (Poljska) |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.536426|18.679331}} |1572. |[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|'''Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.''']] Obnavljana 1890, 2007. i ponovo svečano otvorena 14. septembra 2014. |- |[[Husein Čauša džamija]] (Džindijska) |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.540965|18.678361}} |1701. |'''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].''' Obnovljena 1990. |- |Svijetla džamija Hukići |[[Tuzla]] - Slavinovići |{{coord|44.522321|18.712798}} |2012. | |- |[[Džamija Cerik]] |[[Cerik (Tuzla)|Cerik]] |{{coord|44.506918|18.606952}} |1974. |Rekonstruisana 2005. |- |[[Stara džamija Dobrnja]] |[[Dobrnja (Tuzla)|Dobrnja]] |{{coord|44.580489|18.578289}} |1937. do 1939. |Rekonstruisana 1964, koristi se novoizgrađena džamija od 1990. |- |Džamija Dobrnja |[[Dobrnja (Tuzla)|Dobrnja]] |{{coord|44.578994|18.585656}} |1990. | |- |Džamija Donji Čaklovići |[[Čaklovići Donji|Donji Člakovići]] |{{coord|44.518325|18.739396}} |1973. |Obnovljena 1996. |- |Džamija Grabovica |[[Grabovica Donja|Grabovica]] |{{coord|44.542280|18.706869}} |16. vijek |U fazi obnove.<ref>{{Cite web|url=https://medzlistuzla.ba/aktivnosti-dzemata-grabovica-na-poboljsanju-vjerske-infrastrukture/|title=Aktivnosti džemata Grabovica na poboljšanju vjerske infrastrukture|last=Administrator|date=12. 4. 2017|website=Medžlis Islamske zajednice Tuzla|language=bs-BA|access-date=6. 10. 2024}}</ref> |- |[[Hadži Hasanova (Čaršijska) džamija|Hadži Hasanova džamija]] (Čaršijska) |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.538806|18.675629}} |1548. |Obnavljana 1871, 1873/74. |- |Hadžijska džamija |[[Tuzla]] - Novo Naselje Solina |{{coord|44.551256|18.692259}} |1997. | |- |Kethode-Arapčića džamija (Brđanska ili Osman-Čehaja) |[[Tuzla]] |{{coord|44.536092|18.671003}} |prije 1600. |Obnovljena 2018.<ref>{{Cite web|url=https://medzlistuzla.ba/dzamija-u-dzematu-brdo-kethode/|title=Brdo (Kethode) džamija|last=adminmedzlis|date=26. 7. 2013|website=Medžlis Islamske zajednice Tuzla|language=bs-BA|access-date=5. 6. 2024}}</ref> |- |Džamija Krojčica |Tuzla - Krojčica |{{coord|44.525394|18.652103}} |1997. | |- |Džamija Lipnica |[[Lipnica (Tuzla)|Lipnica]] |{{coord|44.578598|18.618662}} |1968. |Temeljito renovirana 1998. |- |[[Mehmedagina (Jalska) džamija|Mehmedagina džamija]] (Jalska) |[[Tuzla]] - centar |{{coord|44.537311|18.673157}} |16. vijek |[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|'''Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.''']] Oštećena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] od strane [[Vojska Republike Srpske|VRS]], 1992. Obnovljena 1878 i 1890. |- |Džamija Milešići |[[Milešići]] |{{coord|44.566975|18.566529}} |1990. |Izgrađena prvobitno kao mesdžid, da bi 1998. dobila osobine džamije. Dimenzije džamije su 7,5x8,5m. s ulaznim trijemom dimenzija 7,5x2,25m. Visina munare je 10 m sa [[mahfil]]a džamije.<ref>{{Cite web|url=http://www.rijaset.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=637&Itemid=264|title=Arhivirana kopija|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823062710/http://www.rijaset.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=637&Itemid=264|archive-date=23. 8. 2011|url-status=dead|access-date=7. 2. 2009}}</ref> |- |Džamija Mihatovići |[[Mihatovići (Tuzla)|Mihatovići]] |{{coord|44.540764|18.570336}} |1980. |[[Munara]] je podignuta 2005. Dimenzije [[džamija|džamije]] su 8x7,5 m, a visina [[Munara|munare]] je 23m. |- |Džamija Momanov |Momanovo |{{coord|44.520457|18.725847}} |2019. | |- |Džamija Moluhe |[[Tuzla]] - Moluhe |{{coord|44.538268|18.640934}} |1997. | |- |Džamija Mramor |[[Mramor (Tuzla)|Mramor]] |{{coord|44.578923|18.562996}} |2014. | |- |Džamija Donja Obodnica |Donja Obodnica |{{coord|44.611176|18.638937}} |1900. |Obnovljena 1961, srušena 2000, da bi 2003. svečano otvorena nova džamija na istoj lokaciji. |- |Džamija Osoje |[[Osoje (Tuzla)|Osoje]] |{{coord|44.614443|18.597844}} |2014. | |- |Džamija Pasci |[[Pasci Donji|Pasci]] |{{coord|44.491716|18.649877}} |1973. |Obnovljena 2003. |- |Džamija Plane |[[Plane (Tuzla)|Plane]] |{{coord|44.529327|18.583409}} |1999. | |- |[[Džamija Sepetari]] |[[Tuzla]] - Sepetari |{{coord|44.536849|18.718489}} |2010. | |- |Džamija Dolovi stara Solina |Solina |{{coord|44.565929|18.693865}} |2009. | |- |Šehidska džamija Petrovice |[[Petrovice Gornje]] |{{coord|44.492642|18.635859}} |Poslije 2000. | |- |Džamija Šerifa i El-Avadi (Džamija Šabani) |Šabani |{{coord|44.599651|18.651562}} |2017. | |- |[[Džamija Ševar]] |[[Kiseljak (Tuzla)|Kiseljak]] |{{coord|44.499547|18.577049}} |1943. |Temeljito obnovljena 1976, da bi 2003. svečano se otvorila nova džamija. |- |Džamija Šići |[[Šići (Tuzla)|Šići]] |{{coord|44.516374|18.579060}} |1996. |1980. sagrađen Mesdžid na čijem mjestu poslije izgrađena džamija. |- |Džamija Tewba |[[Čaklovići Gornji|Gornji Čaklovići]] |{{coord|44.513873|18.772615}} |2013. | |- |[[Vaiz Mehmed Ali-efendijina (Mejdanska) džamija|Vaiz Mehmed Ali-efendijina džamija]] (Mejdanska) |[[Tuzla]] |{{coord|44.536805|18.667969}} |1644. |Rekonstruisana 2006/2007. |- |Džamija Vasići |Vasići |{{coord|44.517718|18.771951}} |2013. | |- |Džamija Vrapče |Vrapče |{{coord|44.527944|18.679223}} |1997. |Rekonstruisana 2007.<ref>{{Cite web|url=http://bhstring.net/tuzlauslikama/tuzlarije/viewnewnews.php?id=40009|title=Tuzlarije net|website=bhstring.net|access-date=6. 10. 2024}}</ref> |- |Džamija Zlatnih ljiljana (Simin Han) |[[Simin Han]] |{{coord|44.526800|18.745219}} |2006. | |} ==Velika Kladuša== * [[Džamija Zagrad]] * [[Džamija u Šabićima (Velika Kladuša)|Džamija u Šabićima]] * [[Gradska džamija u Velikoj Kladuši|Gradska džamija]] * [[Džamija Rajnovac]] * [[Džamija Podzvizd (Grad)]] * [[Džamija Podzvozd (Kose)]] * Džamija Johovica * Džamija Drmaljevo * Džamija Polje * Dzamija Trnovi * Dzamija Čelinje * Dzamija Todorovo ==Visoko== * [[Džamija u Arnautovićima]] (izgrađena 1980, munara 1998, na mjestu gdje je bio mesdžid iz 1937) * [[Šerefudinova Bijela Džamija|Šerefuddin-Bijela džamija (Gradska)]] (izgrađena prvi put 1477, današnji izgled je dobila ponovnom gradnjom 1970-1980.) * [[Alauddin Sagir džamija]] (izgrađena 1620, današnji izgled dobila ponovnom gradnjom 1981) * [[Džamija u Donjem Moštru]] (izgrađena 1968, rekonstrukcija 2000/01, obnovljena 2011. * [[Džamija Donji Kralupi]] (izgrađena 1973, potpuno devastirana u ratu 1992-95, rekonstrukcija 1997. * [[Džamija Džindići]] (izgrađena prije 1895, današnji izgled dobila ponovnom gradnjom 1997-2007) * [[Stara džamija sa haremom u Goduši|Stara džamija (Goduša)]] (izgrađena prije 1565, oštećena u ratu 1992-95, rekonstrukcija u toku) * [[Nova džamija (Goduša)]] (izgrađena 1990, munara 2004/05) * [[Džamija Gornji Kralupi]] (izgrađena 1997, munara 2005/06) * [[Džamija Grajani]] (početak gradnje 2000, munara 2005) * [[Džamija Kalići]] (sagrađena 1950. Na istom mjestu izgrađena nova 1974. Temeljna rekonstrukcija 2003) * [[Džamija Koložići]] (izgrađena 2000-2003) * [[Džamija Dol]] (izgrađena 2005) * [[Hadži Muruvetova džamija]] ( izgrađena u 17. vijeku, današnji izgled je dobila ponovnom gradnjom 1986) * [[Džamija Liješeva]] (izgrađena 1962, izgradnja nove džamije počela 2007) * [[Džamija Maurovići]] (prvobitno izgrađena u 17. vijeku, ponovo izgrađena 1936; porušena 1987, današnji izgled je dobila gradnjom 1980-1991. na novoj-današnjoj lokaciji) * [[Džamija Mokronozi]] (prvobitno izgrađena u turskom vaktu, ponovo izgrađena 1964, današnji izgled dobila gradnjom na istoj lokaciji 2000) * [[Jeni-Ber džamija]] (izgrađena u 18, vijeku ponovo izgrađena 1981, nakon ratnih oštećena rekonstrukcija 1996) * [[Džamija Orašac]] (izgrađena 1961, rekonstrukcija 1999) * [[Džamija Luke]] (izgrađena 2000-2005) * [[Hadži Ibrahimova džamija]] (izgrađena u 16. vijeku oštećena u ratu 92-95, rekonstrukcija 1996) * [[Džamija Rosulje]] (izgrađena oko 1770, stara džamija srušena 1975, današnji izgled je dobila gradnjom 1976, nakon ratnih oštećena rekonstrukcija 2007) * [[Hadži Hasanova džamija – Saračica]] (izgrađena u 17. vijeku, oštećena u ratu 92-95, rekonstrukcija 2000) * [[Džamija Seoča]] (prvobitno izgrađena u 17. vijeku, zatim 1900, današnji izgled dobila ponovnom gradnjom 2001-2004) * [[Džamija Srhinje]] (bila u turskom vaktu, današnja izgrađena 1974) * [[Džamija Muhašinovići]] (u izgradnji, početak gradnje 2005) * [[Alauddin Kebir džamija - Šadrvan]] (izgrađena prije 1556, izgorjela 1911. u velikom požaru u Visokom. Pretrpjela velika oštećenja u ratu 92-95. Obnovljena 1996) * [[Džamija i islamski centar Šareni Hanovi]] (u izgradnji) * [[Tabačka džamija u Visokom|Tabačka džamija]] (nacionalni spomenik, izgrađena oko 1871, u toku rata oštećena, temeljna rekonstrukcija 2006/07) * [[Džamija Tušnjići]] (izgrađena 1960. gdje je bila stara džamija iz turskog vremena * [[Džamija Vratnica]] (izgrađena 1948, stara porušena zbog velikih oštećenja u ratu na 92-95, nova izgrađena 1997-2007) * [[Džamija Zbilje]] (izgradnja 1982-1988, munara 2006) * [[Džamija Donja Zimča]] (u izgradnji) * [[Džamija Ozrakovići]] (izgrađena 1999, munara dograđena 2016) ==Vitez== * [[Ahmed-agina džamija]] (izgrađena 1589/1590) * Džamija Počulica ==Vogošća== {| class="wikitable" !Naziv !Mjesto !Koordinate !Izgrađena !Napomena |- |[[Adil-begova džamija]] |[[Kobilja Glava (Vogošća)|Kobilja Glava]] |{{coord|43.883838|18.384642}} |1989. | |- |Džamija Barice |Barice |<!--{{coord|}}--> |? | |} ==Zavidovići== * [[Gradska džamija u Zavidovićima|Gradska džamija]] * [[Čaršijska džamija u Zavidovićima|Čaršijska džamija]] * [[Stara džamija u Rujnici]] (nacionalni spomenik BiH) * [[Džamija u Činovićima]] * [[Džamija u Garama (Vozuća)]] * [[Džamija u Hajderovićima]] * [[Džamija u Imamovićima]] * [[Džamija u Livadama]] * [[Džamija u Junuzovićima]] * [[Džamija u Krivaji]] * [[Džamija u Perovićima]] * [[Džamija u Osječanima]] * [[Džamija u Ribnici]] * [[Džamija u Borovnici]] * [[Džamija u Džebama]] * [[Džamija u Bajvatima]] (izgrađena 1938, popravka 1998/99)<ref>{{Cite web|url=https://www.zdici.info/vjerski-objekti-u-zavidovicima-za-vijeme-austro-ugarske-uprave|title=Zdici.info {{!}} Vjerski objekti u Zavidovićima za vijeme austro-ugarske uprave|website=www.zdici.info|language=en|access-date=8. 11. 2023}}</ref> * [[Džamija u Gostovićima]] * [[Džamija u Mustajbašićima]] * [[Džamija u Dubravici]] * [[Džamija u Vozućoj]] ==Zenica== Na području grada [[Zenica]] nalazi se 79 džamija koje pripadaju Medžlisu Islamske zajednice Zenica, [[Zeničko muftijstvo]].<ref>{{cite web |title=DŽEMATI – MIZZenica |url=https://mizzenica.ba/medzlis/dzemati/ |publisher=Medžlis Islamske zajednice Zenica |access-date=3. 5. 2024 |date=8. 10. 2015}}</ref> {| class="wikitable" ! Naziv !! Mjesto !! Koordinate !! Izgrađena !!width="300px"| Napomene |- | Džamija Al-Amin || [[Donji Čajdraš]] ||| {{coord|44.189379|17.873279}} || 2011. || |- | Džamija Arnauti || [[Arnauti (Zenica)|Arnauti]] ||| {{coord|44.201032|18.055513}} || 1982. || Rekonstruisana i obnovljena 2002–2008. |- | Džamija Babići || [[Orahovica (Zenica)|Orahovica]] || {{coord|44.329492|17.844119}} || 1974. || |- | Babinska džamija || [[Drugavci]] || {{coord|44.238225|18.007640}} || 1961. || Srušena 2012, nova izgrađena 2014. |- | [[Bijela džamija (Novo Radakovo)|Bijela džamija Radakovo]]|| [[Zenica]] – Novo Radakovo || {{coord|44.194471|17.932173}} || 2008. || |- | Bijela džamija || [[Putovići]] || {{coord|44.161018|17.972007}} || 2001. || |- | Džamija Bistrica || [[Bistrica (Zenica)|Bistrica]] || {{coord|44.357212|17.902318}} || 1976. || |- | [[Džamija Blatuša]] || [[Zenica]] – Blatuša || {{coord|44.210489|17.914955}} || 2000. || |- | [[Džamija Bosna]] || [[Zenica]] – Bilino Polje || {{coord|44.207197|17.908235}} || 2014. || |- | Džamija Briznik || [[Briznik]] || {{coord|44.204029|18.031723}} || 2012. || |- | [[Džamija Broda]]<br>(Džamija Mala Broda) | [[Zenica]] – Mala Broda || {{coord|44.195022|17.892446}} || 2008. || Mesdžid sagrađen 1995. na mjestu današnje džamije |- | Džamija na Dobriljenu || [[Dobriljevo]] || {{coord|44.177014|17.880579}} || 1972. || |- | Džamija Donja Gračanica<br>(Gračanička džamija) || [[Donja Gračanica (Zenica)|Donja Gračanica]] || {{coord|44.233363|17.909746}} || 1980. || |- | Džamija Donja Vraca<br>(Vratačka džamija) || [[Donja Vraca]] || {{coord|44.256986|17.892382}} || 1969. || |- | Džamija Drivuša || [[Drivuša]]|| {{coord|44.175086|17.970703}} || 2016. || |- | [[Ensar džamija]] || [[Zenica]] – Babina Rijeka || {{coord|44.20147|17.92516}} || 1998. || |- | Džamija Gladovići || [[Gladovići (Zenica)|Gladovići]] || {{coord|44.300834|17.932615}} || 1966. || |- | Džamija Gnjusi || [[Gnjusi (Zenica)|Gnjusi]] || {{coord|44.180626|17.947390}} || 1984. || |- | Gorička džamija || [[Gorica (Zenica)|Gorica]] || {{coord|44.151596|17.970571}} || 1986. || |- | Džamija Gornja Mahala || [[Orahovica (Zenica)|Orahovica]] || {{coord|44.331959|17.846798}} || 1970. || |- | Džamija Gornja Zenica || [[Gornja Zenica]] || {{coord|44.175151|17.908901}} || 1971. || |- | Džamija Gradišće || [[Gradišće (Zenica)|Gradišće]] || {{coord|44.240277|17.876565}} || 1937. || |- | Džamija Grm || [[Grm (Zenica)|Grm]] || {{coord|44.201439|17.870917}} || 2002. || |- | [[Jalijska džamija]] || [[Zenica]] – Jalija || {{coord|44.19854|17.91751}} || 1600. || Obnavljana 1966, 1999. i 2014. |- | Džamija Jastrebac || [[Jastrebac (Zenica)|Jastrebac]] || {{coord|44.344334|17.829245}} || 1990. || |- | Džamija Kasapovići || [[Kasapovići (Zenica)|Kasapovići]] || {{coord|44.223916|17.971034}} || 2005. || |- | Džamija Klopče || [[Zenica]] – Klopče || {{coord|44.196729|17.954923}} || 1977. || |- | [[Kočevska džamija]] || [[Zenica]] – Centar || {{coord|44.19964|17.90769}} || 1557. (stara džamija) || Nova džamija izgrađena 1990. |- | Džamija Kolići || [[Kolići]] || {{coord|44.361382|17.892621}} || 1989. || |- | Džamija Koprivna || [[Koprivna (Zenica)|Koprivna]] || {{coord|44.288774|17.920989}} || 2003. || |- | Džamija Kozarci || [[Kozarci]] || {{coord|44.214568|17.863248}} || 1996. || |- | Džamija Lašva || [[Lašva (Zenica)|Lašva]] || {{coord|44.125481|17.942984}} || 1996. || |- | Džamija Lokvine || [[Lokvine]] || {{coord|44.204681|17.853771}} || 1935. || |- | Džamija Lokvine–Luke<br>(Centralna džamija Lokvine) || [[Lokvine]] || {{coord|44.205127|17.857308}} || 2009. || |- | Džamija Lukovo Polje || [[Zenica]] – Lukovo Polje|| {{coord|44.190436|17.945205}} || 2004. || |- | Malezijska džamija<br>(As-Sahabah) || [[Orahovica (Zenica)|Orahovica]] || {{coord|44.329646|17.858906}} || 2010. || |- | Džamija Moščanica || [[Mošćanica]] || {{coord|44.166236|18.017356}} || 2007. || |- | Nemilska džamija || [[Nemila]] || {{coord|44.330932|17.912272}} || 1938. || |- |Nova džamija Nemila |[[Nemila]] |{{coord|44.328953|17.912280}} |2024. |U sklopu džamije nalazi se Islamski centar Nemila. |- | Džamija Nur || Zenica - Perin Han (Nur Han) || {{coord|44.187083|17.963626}} || 2004. || |- | Džamija Obrenovci || [[Obrenovci]] || {{coord|44.216029|17.857352}} || 2001. || |- | [[Orahovička džamija]]<br>(Džamija Kovačevići) || [[Nemila]] - [[Orahovica (Zenica)|Orahovica]] || {{coord|44.330543|17.852370}} || 1936. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Renovirana 1979.<br>Ne koristi se od 2010. |- | Džamija Orahovička rijeka || [[Nemila]] || {{coord|44.333530|17.895731}} || 2010. || |- | [[Osman-agina džamija]]<br>(Janjička džamija) || [[Janjići (Zenica)|Janjići]] || {{coord|44.155180|17.961679}} || 1626. || |- | [[Osman-čelebijina džamija (Zenica)|Osman-čelebijina džamija]]<br>(Potočka džamija) || [[Zenica]] – Centar || {{coord|44.19798|17.90972}} || krajem 15. stoljeća || Obnovljena 2004. sa istim izgledom |- | Džamija Pehare || [[Zenica]] – Pehare || {{coord|44.220221|17.916402}} || 2004. || |- | Džamija Pepelari || [[Pepelari]] || {{coord|44.303912|18.037665}} || 1976. || |- | Džamija Peševići || [[Peševići]] || {{coord|44.233457|17.970274}} || 1980. || |- | Džamija Poca || [[Poca]] || {{coord|44.233668|17.984860}} || 2012. || |- | Džamija Pojske || [[Pojske]] || {{coord|44.243472|17.820398}} || 1967. || |- | Džamija Poljice || Zenica - Poljice|| {{coord|44.186720|17.946076}} || 1997. || |- | Džamija Ponirak || [[Ponirak]] || {{coord|44.279723|17.912899}} || 1986. || |- | Džamija Pridražići || [[Tetovo (Zenica)|Tetovo]] – Pridražići|| {{coord|44.239849|17.889735}} || 2012. || |- | Džamija Puhovac || [[Puhovac (Zenica)|Puhovac]] || {{coord|44.214114|18.049349}} || 2000. || |- | Džamija Radinovići || [[Radinovići (Zenica)|Radinovići]] || {{coord|44.225606|18.065327}} || 1968. || |- | [[Džamija Safija]] || [[Zenica]] – Brist || {{coord|44.20387|17.90102}} || 2016. || |- | [[Sejmenska džamija (Zenica)|Sejmenska džamija]] || [[Zenica]] – Centar || {{coord|44.195978|17.916883}} || početkom 16. stoljeća || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].''' Obnavljana 1976. i 2002. |- | Džamija Seoci || [[Vrhpolje (Zenica)|Vrhpolje]] || {{coord|44.233441|18.047149}} || nepoznato || |- | Džamija Smajići || [[Smajići]] || {{coord|44.351068|17.882562}} || 2003. || |- | Džamija Stara Nemila || [[Nemila]] || {{coord|44.330312|17.919708}} || 1998. || |- | Džamija Starina || [[Starina]] || {{coord|44.367888|17.914483}} || 1962. || Nova džamija izgrađena 2009. |- | Džamija Stranjani || [[Stranjani]] || {{coord|44.230980|17.837861}} || 1934. || |- | [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan Ahmedova džamija]]<br>(Čaršijska džamija) || [[Zenica]] – Centar || {{coord|44.199360|17.912719}} || prije 1506. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]'''<br>Obnavljana 1506, 1872, 1914, 1986–1987, te 1996.<br>Rekonstruisana 2011–2015. |- | [[Džamija sultana Mehmeda II el-Fatiha]]<br>(Vrandučka džamija) || [[Vranduk (Zenica)|Vranduk]] || {{coord|44.291775|17.904241}} || 1460. || '''[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]''' kao dio graditeljske cjeline [[Tvrđava Vranduk|starog grada Vranduka]] |- | Džamija Šehida<br>(Ričička džamija) || [[Zenica]] – Ričice || {{coord|44.222395|17.919602}} || 2004. || |- | Džamija Šehidi Vrselja || [[Pojske]] || {{coord|44.248544|17.825008}} || 1989. || Rekonstruisana 2005. |- | Džamija Šerići || [[Šerići (Zenica)|Šerići]] || {{coord|44.357719|17.814057}} || 2003. || |- | Džamija Talami || [[Zenica]] – Crkvice || {{coord|44.208761|17.930093}} || 1981. || |- | Džamija Tetovo || [[Tetovo (Zenica)|Tetovo]]|| {{coord|44.229599|17.886636}} || 1964. || |- | Džamija Tišina || [[Tišina (Zenica)|Tišina]] || {{coord|44.165385|17.983663}} || 1971. || |- | Džamija Topčić Polje || [[Topčić Polje]] || {{coord|44.356247|17.932083}} || 1974. || |- | Džamija Trešnjeva Glava || [[Trešnjeva Glava]] || {{coord|44.258236|18.023552}} || 2009. || |- | [[Džamija Trgovišće]] || [[Zenica]] – Trgovišće || {{coord|44.190350|17.908080}} || 2007. || |- | Džamija Vakifa || [[Gornja Gračanica]] – Čekote || {{coord|44.267609|17.957595}} || 1936. || |- | Džamija Varda || [[Briznik]] || {{coord|44.211665|18.028622}} || 1986. || |- | Džamija Varošište || [[Ponirak]] || {{coord|44.281643|17.915326}} || 2017. || |- | Džamija Vukotići || [[Nemila]] – [[Vukotići (Zenica)|Vukotići]] || {{coord|44.341093|17.821088}} || 1990. || |- | Džamija Zahići || [[Zahići]] || {{coord|44.241924|18.050058}} || 2007. || |- | Džamija Zapoda || [[Tetovo (Zenica)|Tetovo]] – [[Gradišće (Zenica)|Gradišće]] || {{coord|44.241312|17.884894}} || 2005. || |} ==Zvornik== * [[Hadžijina džamija]] ([[Kula Grad]]) * [[Džamija Begsuja]] ([[Zvornik]]) * [[Džamija Divič]] ([[Divič]]) * [[Džamija Donja Kamenica]] ([[Donja Kamenica (Zvornik)|Donja Kamenica]]) * [[Džamija Drinjača]] ([[Drinjača (Zvornik)|Drinjača]]) * [[Džamija Dugi Dio]] ([[Dugi Dio]]) * [[Džamija Đulići]] ([[Đulići (Zvornik)|Đulići]]) * [[Džamija Glumina]] ([[Glumina (Zvornik)|Glumina]]) * [[Džamija Gornja Kamenica]] ([[Gornja Kamenica (Zvornik)|Gornja Kamenica]]) * [[Džamija Gornji Šepak]] ([[Gornji Šepak]]) * [[Džamija Grbavci]] ([[Grbavci Donji]]) * [[Džamija Hasići]] ([[Snagovo]]) * [[Džamija Jošanica]] ([[Jošanica (Zvornik)|Jošanica]]) * [[Džamija Karakaj]] ([[Karakaj]]) * [[Džamija Klisa]] ([[Klisa (Zvornik)|Klisa]]) * [[Džamija Križevići]] ([[Križevići]]) * [[Džamija Kula Grad]] ([[Kula Grad]]) * [[Džamija Kušlat]] ([[Paljevići]]) * [[Džamija Lupe]] ([[Kučić Kula]]) * [[Džamija Novo Selo]] ([[Novo Selo (Zvornik)|Novo Selo]]) * [[Džamija Redžići]] ([[Glodi]]) * [[Džamija Skočić]] ([[Skočić]]) * [[Džamija Snagovo]] ([[Gornje Snagovo]]) * [[Džamija Sultanovići]] ([[Sultanovići (Zvornik)|Sultanovići]]) * [[Džamija Zamlaz]] ([[Zvornik]]) * [[Mehmed Čelebijina džamija u Kozluku|Mehmed Čelebijina džamija]] ([[Kozluk]]) * [[Riječka džamija]] ([[Zvornik]]) ==Žepče== * [[Gornjomahalska džamija]] * [[Priječka džamija]] * [[Stara džamija (Žepče)]] * [[Ferhatpašina džamija (Žepče)]] (napravljena 1568) * [[Trzanska džamija|Alibegova džamija]] (obnovljena 2017) == Kulturne baštine Bosne i Hercegovine == Spisak [[džamija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] izgrađenih od [[15. vijek]]a do danas zaštićenih kao spomenici kulturne baštine Bosne i Hercegovine: * [[Aladža džamija]], [[Foča (Republika Srpska)|Foča]] * [[Alaudinova (Šadrvanska) džamija]], [[Visoko]] * [[Arnaudija džamija (Banja Luka)|Arnaudija džamija]], [[Banja Luka]] * [[Azizija džamija (Šamac)|Azizija džamija]], [[Šamac]] * [[Gazi Husrev-begova džamija|Begova džamija]], [[Sarajevo]] * [[Careva džamija (Sarajevo)]], [[Sarajevo]] * [[Balaguša džamija|Čaršijska džamija,]] [[Livno]] * [[Čaršijska džamija u Konjicu]], [[Konjic]] * [[Čaršijska džamija u Tomislavgradu|Čaršijska džamija]], [[Tomislavgrad]] * [[Čelebića džamija u Donjoj Bijenji]], [[Nevesinje]] * [[Dizdareva džamija]], [[Jajce]] * [[Džamija u Umoljanima]], [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo (FBiH)]] * [[Džamija Esme sultanije]], [[Jajce]] * [[Ferhadija džamija (Banja Luka)|Ferhat-pašina džamija]] (Ferhadija), [[Banja Luka]] * [[Fethija džamija (Bihać)]], [[Bihać]] * [[Husejnija džamija]], [[Gradačac]] * [[Karađoz-begova džamija]], [[Mostar]] * [[Ljubovića džamija u Odžaku (Nevesinje)]], [[Nevesinje]] * [[Jeni džamija]], [[Travnik]] * [[Jusuf-pašina "Kuršumlija" džamija]], [[Maglaj]] * [[Musa-pašina džamija (Nova Kasaba)]], [[Milići]] * [[Osman-pašina džamija]], [[Trebinje]] * [[Repovačka džamija]], [[Konjic]] * [[Sejmenska džamija (Zenica)]] * [[Stara drvena džamija u Tuholju]], Kladanj * [[Sultan Sulejmanova džamija (Blagaj)]], [[Mostar]] * [[Sultan Selimova džamija]], [[Knežina]], [[Sokolac]] * [[Šarena džamija (Travnik)|Šarena džamija]] (Sulejmanija), [[Travnik]] * [[Šišman Ibrahim-pašina džamija]], [[Počitelj]] * [[Tabačka džamija u Visokom]], [[Visoko]] - Restaurirana, drveni minaret * [[Veli-dedina džamija]], [[Stolac]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.islamskazajednica.ba Zvanični sajt Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini] {{Spisak džamija u Evropi}} [[Kategorija:Spiskovi|Džamija]] [[Kategorija:Džamije u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:Spiskovi džamija po državama|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Džamije u Evropi]] [[Kategorija:Spisak religijskih objekata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu|Džamije u Bosni i Hercegovini]] nslrz2lt4qe0v9i9xm0ks8d6xtie6vt Srednjobosanski kanton 0 4438 3915808 3797933 2026-08-01T17:59:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915808 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teritorija | zvanično_ime = Srednjobosanski kanton | izvorno_ime = Kanton Središnja Bosna<br>Средњобосански кантон | vrsta_teritorije = [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|Kanton]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] | ime_genitiv = Srednjobosanskog kantona | zastava = Flag of Central Bosnia.svg | grb = Coat of arms of Central Bosnia.svg | uzrečica = | himna = | karta = Central Bosnia in Federation of Bosnia and Herzegovina.svg | opis_karte = Lokacija Srednjobosanskog kantona na karti [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. | nalazi_se_u_sastavu = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | podjela_vrsta2 = [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|Entitet]] | podjela_ime2 = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | glavno_sjedište = [[Travnik]] | glavno_sjedište_koordinate = {{coord|44|13|38.3|N|17|40|01.4|E|type:city|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Travnik]] | službeni_jezik = [[Bosanski jezik|bosanski]]<br />[[Srpski jezik|srpski]]<br />[[Hrvatski jezik|hrvatski]]<ref name="ustav">{{Cite web|url=https://www.paragraf.ba/propisi/srednjobosanski-kanton/ustav-srednjobosanskog-kantona.html|title=Ustav Srednjobosanskog kantona|date=8. 1. 2024|website=paragraf.ba|publisher=[[Skupština Srednjobosanskog kantona]]|access-date=8. 1. 2024}}</ref> | sistem_pisanja = {{hlist|[[Latinica]]|[[Ćirilica]]}}<ref name="ustav"/> | etničke_grupe = 57,58% [[Bošnjaci]]<br />38,33% [[Hrvati]]<br />1,19% [[Srbi]]<br />2,90% [["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostali]]<ref name="RP 2013">{{RP 2013}}</ref> | religija = | demonim = | upravni_oblik = [[Parlamentarni sistem|Parlamentarna]] [[federalna jedinica]] | titula_vladara = [[Spisak premijera Srednjobosanskog kantona|Premijer]] | vladar = [[Tahir Lendo]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | titula_vladara2 = [[Skupština Srednjobosanskog kantona#Spisak predsjednika|Predsjednik skupštine]] | vladar2 = [[Dražen Matišić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | zakonodavstvo = [[Skupština Srednjobosanskog kantona|Skupština]] | tip_suvereniteta = [[Historija Bosne i Hercegovine#Proces osamostaljenja|Historija]] | nastanak = | događaj1 = [[Vance–Owenov plan]] (ideja o podjeli BiH na pokrajine) | događaj_datum1 = januar 1993. | događaj2 = [[Vašingtonski sporazum]] (ideja o podjeli BiH na kantone) | događaj_datum2 = 18. mart 1994. | događaj3 = [[Dejtonski sporazum]] (podjela BiH na entitete, FBiH na kantone) | događaj_datum3 = 14. decembar 1995. | događaj4 = Proglašen [[Ustav Srednjobosanskog kantona|Ustav kantona]] | događaj_datum4 = 28. mart 1996.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/9-uncategorised/98-ustav.html|title=Službene novine Srednjobosanskog kantona|date=28. 3. 1996|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=[[Skupština Srednjobosanskog kantona]]|access-date=8. 1. 2024}}</ref> | događaj5 = Uspostavljeni kantoni | događaj_datum5 = 12. juni 1996.<ref>{{Cite journal|last=Jurilj|first=Lana|date=30. 10. 2017|title=Država kao subjekt međunarodnog prava s posebnim osvrtom na Bosnu i Hercegovinu|url=https://hrcak.srce.hr/file/303059|journal=Mostariensia|edition=1|volume=21|pages=83-95|doi=10.47960/2831-0322|access-date=5. 1. 2024}}</ref> | događaj6 = | događaj_datum6 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | površina = 3.189 | procenat_vode = | stanovnika = {{Gubitak}}254.686<ref name="RP 2013"/><br /> | stanovnika_godina = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | procjena = {{Gubitak}}245.633<ref name="FZS">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2023/07/Srednjobosanski-kanton-u-brojkama.pdf|title=Srednjobosanski kanton u brojkama|date=30. 6. 2022|website=fzs.ba|publisher=[[Federalni zavod za statistiku]]|access-date=8. 1. 2024}}</ref> | procjena_godina = 2022 | gustoća = 79,86 | bdp_ukupno = | bdp_godina = | bdp_per_capita = | bdp_nominalni_ukupno = | bdp_nominalni_godina = | bdp_nominalni_per_capita = | hdi = {{Gubitak}}0.782<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BIH/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI|date=28. 12. 2023|website=globaldatalab.org|publisher=GlobalDataLab|access-date=28. 12. 2023}}</ref> | hdi_godina = 2021 | hdi_nivo = <span style="color:#090;">visok</span> | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | valuta = [[Konvertibilna marka]] ([[ISO 4217|BAM]]) | vremenska_zona = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+01:00|+1]] ([[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]) | ljetno_računanje_vremena = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+02:00|+2]] ([[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]]) | format_datuma = D. M. GGGG. ([[Nova era|NE]]) | najviša_tačka_ime = [[Nadkrstac]] ([[Vranica]]) | najviša_tačka_metara = 2112 | najveće_jezero_ime = [[Veliko Plivsko jezero]] | najveće_jezero_površina = 3,3 | najveća_rijeka_ime = [[Vrbas]] | najveća_rijeka_dužina = 250 | vozacka_strana = desna | pozivni_broj = [[Spisak pozivnih brojeva u Bosni i Hercegovini#Federacija Bosne i Hercegovine|+387 30]] | iso_kod = [[ISO 3166-2:BA|BA-06]] {{Small|(do 27. novembra 2015)}} | internetski_nastavak = [[.ba]] | veb-sajt = }} [[Datoteka:Travnik Panorama 2.JPG|mini|[[Travnik]], glavni grad kantona. ]] '''Srednjobosanski kanton''' ('''SBK''') jedan je od [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|deset kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina]]. Sastoji se od ukupno 11 općina i grada [[Novi Travnik]], dok je glavno sjedište kantona općina [[Travnik]].<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/novom-travniku-dodjeljen-status-grada-ap70o|title=Novom Travniku dodjeljen status grada}}</ref><ref name="SBK" /> Srednjobosanski kanton na sjeveru i sjeverozapadu graniči sa [[Republika Srpska|Republikom Srpskom]], na istoku sa [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskim]], na jugoistoku sa [[Kanton Sarajevo|Sarajevskim]], na jugu sa [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskim kantonom]] i na zapadu sa [[Kanton 10|Kantonom 10]]. Sa 254.686 stanovnika (2013) i 79,86 stanovnika/km<sup>2</sup> Srednjobosanski kanton je i po broju stanovnika i po gustoći naseljenosti peti među kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine, dok je sa površinom od 3.189&nbsp;km<sup>2</sup> peti u FBiH, što čini 12,21% površine Federacije i 6,23% površine Bosne i Hercegovine.<ref name="Popis_2013"/> ==Geografija== Kanton obuhvata geografsko jezgro Bosne i Hercegovine. Ovaj kanton svojom zapadnom polovinom alimentira jugoistočne dijelove makro regiona Bosanska krajina, a istočnom polovinom koindicira sa krajnjim sjeverozapadnom područjima sarajevsko-zeničke makro ekonomske regije. Karakteristika kantona su izrazito planisko-brdsko područje (300–2110 m), sa najvišim vrhom [[Nadkrstac]] na planini [[Vranica|Vranici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.tzsbk.com/o-kantonu.html|title=O kantonu|website=www.tzsbk.com|language=hr-hr|access-date=23. 12. 2017|archive-date=11. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111060335/http://www.tzsbk.com/o-kantonu.html|url-status=dead}}</ref> Najveće rijeke su [[Vrbas]] i [[Lašva (rijeka)|Lašva]]. Geografska centralnost i dolinski zadori Vrbasa i Lašve ističu ovo područje na značajnu tranzitnost u svim smjerovima (sjever-jugoistok-zapad) i nivoima (Bosna i Hercegovina, Balkan, i dalje Zapadna Evropa, Mala Azija i Bliski Istok). Klimatske karakteristike su planinsko-kontinentalna klima sa mikro-lokalitetnim varijetetima vezanim za riječne doline i nadmorsku visinu. Dijagonalno-tranzitna pozicija obilježena je pravcima sjeverozapad-jugoistok ([[Bihać]]-[[Travnik]]-[[Sarajevo]]-[[Goražde]]) i sjeveroistok-jugozapad ([[Tuzla]]-[[Zenica]]-[[Travnik]]-[[Bugojno]]-[[Mostar]]-[[Ploče]], odnosno [[Neum]], te od [[Bugojno|Bugojna]] za pravac [[Livno]]-[[Split]]). == Historija == Prije početka rata u Bosni i Hercegovini općina [[Jezero (općina)|Jezero]] (danas u Republici Srpskoj) je pripadala općini [[Jajce]], dok su [[Dobretići]] pripadali Skender Vakufu (danas također u Republici Srpskoj). Historija današnjeg Srednjobosanskog kantona počinje 18. marta 1994, potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]]. Srednjobosanski kanton zvanično je konstituiran 20. septembra 1995. kao jedan od [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|deset kantona Federacije Bosne i Hercegovine]]. == Politika i administracija == Srednjobosanski kanton je prema zakonu jedan od [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|deset kantona Federacije Bosne i Hercegovine]], koji je jedan od dva entiteta [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Srednjobosanski kanton ima vlastitu [[Zakonodavna vlast|zakonodavnu]], [[Izvršna vlast|izvršnu]] i [[Sudska vlast|sudsku vlast]]. Kao i svaki od kantona u FBiH, Srednjobosanski kanton posjeduje vlastiti ustav, skupštinu, vladu, [[Zastave i grbovi kantona Federacije Bosne i Hercegovine|simbole]], te mu pripadaju niz isključivih nadležnosti ([[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine|policija]], [[Ministarsvo nauke, kulture i sporta Srednjobosanskog kantona|obrazovanje]], korištenje prirodnih resursa, [[Ministarstvo prostornog uređenja, građenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova Srednjobosanskog kantona|prostorna i stambena politika]], kultura), dok su neke nadležnosti podijeljene između federalne i kantonalne vlasti ([[Ministarstvo zdravstva i socijalne politike Srednjobosanskog kantona|zdravstvo]], socijalna zaštita, promet). Građani Srednjobosanskog kantona svake četiri godine na općim izborima glasaju za ukupno 30 zastupnika u Skupštini Srednjobosanskog kantona. Na osnovu općih izbora trenutnu vladu SBK sačinjava koalicija između [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA) i kolacije [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine]] (HDZ BiH).<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=33|title=Vlada SBK - KSB - Ustav|last=Administrator|website=www.sbk-ksb.gov.ba|access-date=23. 12. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Imenovana-Vlada-Srednjobosanskog-kantona/309319|title=Imenovana Vlada Srednjobosanskog kantona|last=Fena|newspaper=Nezavisne novine|language=sr-Latn|access-date=23. 12. 2017}}</ref> [[Datoteka:Municipalities of Central Bosnia Canton.png|mini|Općine u Srednjobosanskom kantonu|265x265piksel]] Na lokalnom nivou građani Srednjobosanskog kantona glasaju svake četiri godine na lokalnim izborima za lokalnu vlast u 12 općina. {| class="wikitable" !Općina !Broj naselja !Broj stanovnika !Gustoća !Površina (km<sup>2</sup>) |- |[[Bugojno]] |78 |31.470 |87,2 |361 |- |[[Busovača]] |47 |17.910 |113,4 |159 |- |[[Dobretići]] |18 |1.629 |27,6 |59 |- |[[Donji Vakuf]] |68 |13.985 |43,7 |320 |- |[[Fojnica]] |55 |12.356 |40,4 |306 |- |[[Gornji Vakuf-Uskoplje]] |52 |20.933 |52,1 |402 |- |[[Jajce]] |58 |27.258 |80,4 |339 |- |[[Kiseljak]] |82 |20.722 |125,6 |165 |- |[[Kreševo]] |27 |5.273 |35,4 |149 |- |''[[Novi Travnik|Grad Novi Travnik]]'' |52 |23.832 |98,5 |242 |- |[[Travnik]] |90 |53.482 |101,1 |529 |- |[[Vitez (općina)|Vitez]] |34 |25.836 |162,5 |159 |- |'''Srednjobosanski kanton''' |'''661''' |'''254.686''' |'''79,86''' |'''3.189''' |} == Stanovništvo == Srednjobosanski kanton prema popisu iz 2013. godine ima 254.686 stanovnika i gustoću od 79.86 stanovnika/km², čime je po broju staonvnika i po gustoći peti u Federaciji Bosne i Hercegovine. Dok su Dobretići, Gornji i Donji Vakuf, Fojnica i Kreševo veoma rijetko naseljene općine, ostatak kantona je srednje naseljen. {{Stubičasti dijagram|barwidth=150px|desno1=%|maks=100|ime_stuba4=[[Srbi]]|ime_stuba3=Ostali|ime_stuba2=[[Hrvati]]|ime_stuba1=[[Bošnjaci]]|float=right|cifra_stuba4=1.195|boja_stuba1=#228B22|cifra_stuba3=2.891|cifra_stuba2=38.33|cifra_stuba1=57.58|boja_stuba4=#FF0000|boja_stuba3=#403021|boja_stuba2=#007FFF|naslov=Etničke grupe u SBK 2013.}}{{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = | vrsta_naseljenog_mjesta = SBK | maticni_broj = | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="SBK" /> | g1991_izvor = <ref name="SBK" /> | g2013_ukupno = 254686 | g2013_bosnjaci = 146652 | g2013_srbi = 3043 | g2013_hrvati = 97629 | g2013_bosanci = 1441 | g2013_romi = 1347 | g2013_muslimani = 1216 | g2013_bosanciihercegovci = 378 | g2013_albanci = 154 | g2013_jugosloveni = 55 | g2013_ukrajinci = 2 | g2013_crnogorci = 60 | g2013_turci = 94 | g2013_slovenci = 25 | g2013_pravoslavci = 28 | g2013_makedonci = 17 | g2013_nisu_izjasnili = 1014 | g2013_nepoznato = 1108 | g1991_ukupno = 331782 | g1991_muslimani = 143678 | g1991_srbi = 37805 | g1991_hrvati = 129822 | g1991_jugosloveni = 13764 }} == Privreda i infrastruktura == [[Datoteka:PC 96.jpg|mini|Poslovni centar PC-96 u Vitezu, najveći prodajni kompleks u Srednjoj Bosni]] Na području kantona razvijena je prerađivačka industrija (metalna, drvno-prerađivačka, tekstilna, sekundarne sirovine, kožna obuća i grafika). Trgovina i poljoprivredna proizvodnja su dominantne na području kantona. Privredni resursi koji se nalaze na ovom području veoma su značajni kako za kanton tako i za Bosnu i Hercegovinu. Od energetskih sirovina ističu se [[lignit]] na području Vrbaske doline, mrki ugalj na području Lašvanske doline i zemni plin na području Kiseljaka. Uz to nalaze se i druge vrste industrijskih mineralnih sirovina kao što su rude aluminija – boksiti na području [[Jajce|Jajca]] i [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]]; rude željeza – [[magnetit]], [[hematit]] i [[limonit]]i na području planine [[Radovan]]; rude [[gips]]a na području [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa-Uskoplja]] i [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]]; rude kvarcita, žive, bakra olova i cinka na području [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa-Uskoplja]] , te građevinski materijali kao što su tehnički i arhitektonsko građevinski kamen u koji spadaju dolomiti, krečnjaci, kvarc-dioriti, rioliti, mramori, tufoi i sedre, kao i gline. Značajni resursi predstavljaju termalne i mineralne vode koje se nalaze na području [[Kiseljak]]a, [[Fojnica|Fojnice]] i [[Bugojno|Bugojna]]. Od ukupne površine kantona 57% pokriveno je šumama, 34% poljoprivrednim površinama. Drvne zalihe iznose 38 milijuna kubičnih metara drvne mase. Od toga 46% odnosi se na četinare. Područje kantona spada u red brdsko-planinskih poljoprivrednih područja, gdje dominira stočarstvo kao najvažnija grana poljoprivrede. U oblasti poljoprivredne kulture: žitarice (kukuruz, ječam, pšenica, zob, raž), povrće (krompir, kupus, luk, grah) i krmno bilje (travno djetelinske smjese, djetelina, silažno krmno bilje, stočna repa). [[Datoteka:Donji Vakuf, silnice na Travnik.jpg|mini|Magistralni put [[Magistralni put M5|M5]] kod [[Travnik]]a]] U oblasti stočarstva najviše se uzgajaju goveda, ovce, koze i konji. Područje je izuzetno bogato rijeka i ima velike mogućnosti izgradnje mini hidroelektrana, ribnjaka i turističkih objekata. === Infrastruktura === ====Saobraćaj ==== Kanton ima dosta visok nivo katergorizirane putne mreže. Obuhvaća gornje dijelove tri odvojena sliva rijeka [[Vrbas]], [[Fojnica]] i [[Lašva (rijeka)|Lašva]]. Energetski uvjeti su povoljni. Na području kantona postoji mreža magistralnih cesta u dužini od 260,6&nbsp;km i regionalnih u dužini od 337&nbsp;km. Cijelo područje povezano je telekomunikacijskim vezama pretežno optičkim vodom. Kroz Srednjobosanski kanton prolaze sljedeći magistralni putevi: *Sa zapada na istok: [[Magistralni put M5]] ([[Bihać]]-[[Foča]]) i [[Magistralni put M 16.4|M16.4]] ([[Bugojno]]-[[Travnik]]) * Sa juga na sjever: [[Magistralni put M16]] ([[Gradiška]]-[[Kazaginac]]) i [[Magistralni put M16.2|M16.2]] ([[Bugojno]]-[[Jablanica]])<ref>{{Cite news|url=http://jpdcfbh.ba/bs/aktivnosti/mreza-magistralnih-cesta/37|title=Mreža Magistralnih Cesta u FBiH|newspaper=BIHAMK.BA|language=bs|access-date=24. 12. 2017}}</ref> ==== Obrazovanje ==== U Srednjobosanskom kantonu postoji ukupno 32 državnih i 4 privatnih srednjih škola. U SBK postoji ukupno 3 privatnih univerziteta (dva u Travniku i jedan u Kiseljaku), dok državnih univerziteta nema.<ref>{{Cite web|url=http://www.eduinfo.ba/drzavne-srednje-skole|title=Državne srednje škole u Bosni i Hercegovini|website=Srednje škole|language=en-US|access-date=24. 12. 2017|archive-date=27. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227090029/http://www.eduinfo.ba/drzavne-srednje-skole|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.eduinfo.ba/privatne-srednje-skole|title=Privatne srednje škole u Bosni i Hercegovini|website=Srednje škole|language=en-US|access-date=24. 12. 2017|archive-date=27. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227085229/http://www.eduinfo.ba/privatne-srednje-skole|url-status=dead}}</ref> ==== Zdravstvo ==== Glavna bolnica u Srednjobosanskom kantonu je kantonalna bolnica u Travniku. Pored toga, postoje još dvije opće bolnice u Bugojnu i Novoj Biloj, jedna specijalna bolnica u Travniku te brojni domovi zdravlja i privatne klinike. == Politika == === Kantonalna skupština === [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštinu kantona]] na osnovu [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - kantonalne skupštine Federacije Bosne i Hercegovine|Općih izbora u BiH 2022.]] sačinjava 30 zastupnika.<ref name="B">[https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/7/206/0/0/0 Konačni rezultati Općih izbora u BiH 2022 – kantonalne skupštine]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:56%;" ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Ukupan broj mandata |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka demokratske akcije]] |36.479 |33,40 |11 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je u Srednjobosanskom [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka - Stjepan Radić|HSSSR]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS]], [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=Napomena 2|grupa=koalicija}} |29.596 |27,10 |9 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |12.306 |11,27 |4 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Narod i pravda]] |8.469 |7,75 |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Demokratska fronta]]–[[Građanski savez Bosne i Hercegovine|Građanski savez]] |6.827 |6,25 |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]] je u Srednjobosanskom [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]].|naziv=Napomena 5|grupa=koalicija}} |5.390 |4,94 |2 |- ! colspan="2" |Ukupno: ! colspan="2" |99.067 !30 |} == Također pogledajte == * [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine]] == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Canton Central Bosnia}} * [http://www.sbk-ksb.gov.ba/ Zvanična stranica Vlade srednjobosanskog kantona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507123132/http://www.sbk-ksb.gov.ba/ |date=7. 5. 2017 }} * [http://www.tzsbk.com/ Turistička zajednica srednjobosanskog kantona] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Srednjobosanski kanton}} [[Kategorija:Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Srednjobosanski kanton]] nx3h7mnecqhzme2bk925m26wb4lq0o6 17. mart 0 4714 3915801 3842757 2026-08-01T17:39:26Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[2024]] – [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] 3915801 wikitext text/x-wiki {{MartKalendar}} '''17. mart / ožujak (17. 3)''' jest 76. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (77. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 289 dana. == Događaji == * [[45. p. n. e]] – [[Julije Cezar]] postigao svoju posljednu vojnu pobjedu u bitki kod Munde, porazivši optimatske snage Tita Labiena i Pompeja Mlađeg. * [[1901]] – Izložba 71 slike [[Vincent van Gogh|Vincenta van Gogha]] stvorila senzaciju u [[Pariz]]u, 11 godina nakon njegove smrti. * [[1959]] – Tenzin Gyatso, 14. i trenutni [[Dalaj Lama]], prebjegao iz [[Tibet]]a u [[Indija|Indiju]]. * [[1969]] – [[Golda Meir]] iz Laburističke stranke postala četvrta premijerka [[Izrael]]a. * [[1973]] – Članovi [[Bugojanska grupa|Bugojanske grupe]]: [[Đuro Horvat]], [[Vejsil Keškić]], [[Mirko Vlasnović]] streljani, dok je [[Ludvig Pavlović]] zbog maloljetnosti osuđen na zatvorsku kaznu. * [[2015]] – Na izborima u [[Izrael]]u stranka [[Likud]] ostvarila pobjedu. Arapske stranke postale treća frakcija po jačini u parlamentu. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1473]] – [[Jakov IV, kralj Škota|Jakov IV]], kralj Škota === 19. vijek === * [[1886]] – [[Kurt Koffka]], njemački psiholog === 20. vijek === * [[1919]] – [[Nat King Cole]], američki džez-muzičar * [[1926]] – [[Siegfried Lenz]], njemački književnik * [[1929]] – [[Peter L. Berger]], austrijski sociolog * [[1930]] – [[Betty Allen]], američka mecosopranistica * [[1931]] – [[Emina Zečaj]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] pjevačica tradicionalne narodne muzike * [[1938]] – [[Rudolf Nurejev]], ruski baletni plesač * [[1939]] – [[Giovanni Trapattoni]], italijanski nogometni trener * [[1951]] – [[Kurt Russell]], američki glumac * [[1954]] – [[Peter Hoag Jr.]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1955]] – [[Gary Sinise]], američki glumac i [[režiser]] * [[1964]] – [[Rob Lowe]], američki glumac * [[1969]] – [[Kim Yong-woon]], [[Južna Koreja|južnokorejski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[1975]] – [[Hrvoje Kečkeš]], hrvatski glumac * [[1983]] – [[Akif Imamović]], austrijski nogometaš bosanskih korijena * [[1986]] – [[Edin Džeko]], bosanskohercegovački nogometaš == Umrli == === 2. vijek === * [[180]] – [[Marko Aurelije]], rimski car === 15. vijek === * [[1406]] – [[Ibn Haldun]], filozof arapske skolastike === 18. vijek === * [[1782]] – [[Daniel Bernoulli]], švicarski naučnik === 19. vijek === * [[1853]] – [[Christian Doppler]], austrijski fizičar * [[1864]] – [[Alexandre Calame]], švicarski slikar i grafičar === 20. vijek === * [[1956]] – [[Irène Joliot-Curie]], francuska hemičarka i dobitnica [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za hemiju|za hemiju]] [[1935.]] * [[1976]] – [[Luchino Visconti]], italijanski režiser * [[1985]] – [[Gabriel Jakešević]], bosanskohercegovački kompozitor * [[1993]] – [[Helen Hayes]], američka glumica === 21. vijek === * [[2017]] – [[Jan Szpunar]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac * [[2020]] – [[Eduard Limonov]], ruski pisac i političar * [[2023]] – [[Dubravka Ugrešić]], hrvatsko-[[nizozemska]] [[Pisac|književnica]] * [[2024]] – [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[2025]] – [[Branislava Peruničić]], bosanskohercegovačka naučnica i članica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti BiH]] == Praznici == * Dan državnosti [[Italija|Italije]] (1861) * [[Dan svetog Patrika]] – praznik u [[Irska|Irskoj]] i [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|17 March}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/17/ Na današnji dan (17. mart), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926020456/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/17/ |date=26. 9. 2006 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/march-17/ Na današnji dan (17. mart), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Mart|*-17]] c79eux0eomoxbyn6ysrtq8ad8ebyvpv 18. april 0 4751 3915925 3819127 2026-08-02T08:18:20Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3915925 wikitext text/x-wiki {{AprilKalendar}} '''18. april / travanj (18. 4)''' jest 108. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (109. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 257 dana. == Događaji == * [[1454]] – Potpisan [[Carigradski sporazum (1454)|Carigradski sporazum]] između [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]] koji je okončao mletačke težnje da eliminišu Osmansko Carstvo ili osvoje [[Carigrad]]. * [[1906]] – [[Zemljotres]] jačine 7,8 M<sub>w</sub> [[Zemljotres u San Francisku 1906.|pogodio]] [[San Francisco]], uništivši veći dio [[grad]]a, zajedno s velikim [[požar]]om koji je uslijedio nakon zemljotresa. * [[1980]] – [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanska]] [[kolonija (politika)|kolonija]] [[Južna Rodezija]] postala [[suverena država|nezavisna]] [[država]] [[Zimbabve]] sa [[Robert Mugabe|Robertom Mugabeom]] kao [[Premijer Zimbabvea|premijerom]]. Prvi [[Predsjednik Zimbabvea|predsjednik]] zemlje bio je [[Canaan Banana]]. U isto vrijeme uvedena je i nova [[zastava Zimbabvea]]. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1480]] – [[Lucrezia Borgia]], [[italija]]nska [[Renesansa|renesansna]] [[grof]]ica === 16. vijek === * [[1590]] – [[Ahmed I]], [[sultan]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] === 17. vijek === === 18. vijek === * [[1772]] – [[David Ricardo]], britanski ekonomista holandsko-sefardskog porijekla; === 19. vijek === * [[1819]] – [[Franz von Suppé]], [[Austrija|austrijski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[1874]] – [[Ivana Brlić-Mažuranić]], [[hrvatska]] [[pisac|književnica]] === 20. vijek === * [[1907]] – [[Tonko Šoljan]], akademik, jugoslavenski [[ihtiologija|ihtiolog]], * [[1927]] – [[Tadeusz Mazowiecki]], [[Poljska|poljski]] [[političar]] i [[država|državnik]] * [[1931]] – [[Klas Lestander]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac. * [[1957]] – [[Ferida Duraković]], [[BiH|bosanskohercegovačka]] [[pjesnik]]inja * [[1962]] – [[Varja Đukić]], srbijanska glumica * [[1966.]] ** [[Faketa Salihbegović-Avdagić]], bosanskohercegovačka glumica ** [[Ksenija Marinković]], hrvatska glumica * [[1968]] – [[Olga Romasko]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka, trostruka svjetska prvakinja. * [[1989]] – [[Bojan Bogdanović]], [[Hrvatska|hrvatski]] i bosanskohercegovački [[košarka]]š * [[1990]] – [[Wojciech Szczęsny]], poljski nogometaš === 21. vijek === * [[2002]] – [[Jacques Jefferies]], francuski i od 2025. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac == Umrli == === 19. vijek === * [[1871]] – [[Omer-paša Latas]], vojni komadant osmanske vojske === 20. vijek === * [[1955]] – [[Albert Einstein]], [[Njemačka|njemačko]]-[[Švicarska|švicarsko]]-[[SAD|američki]] [[fizičar]], autor [[Opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]] i dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za fiziku|za fiziku]] 1921. * [[1970]] – [[Paul Renne (biatlonac)|Paul Renne]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1987]] – [[Marko Alaupović]], bosanskohercegovački svećenik i vrhbosanski nadbiskup === 21. vijek === * [[2011]] – [[Ivica Vidović]], hrvatski i jugoslavenski pozorišni, televizijski i filmski glumac * [[2016]] – [[Pál Sajgó]], [[Mađarska|mađarski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[2025]] – [[Nikola Pokrivač]], hrvatski nogometaš == Praznici == * Međunarodni dan spomenika i spomeničkih cjelina * Svjetski dan radioamatera == Vanjski linkovi == {{Commonscat|18 April}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/18 Na današnji dan (18. april), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/april-18/ Na današnji dan (18. april), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|apr018]] itrkuu1ux6hcn8mjs05caufwtfkegoh 20. april 0 4753 3915920 3841710 2026-08-02T07:59:09Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3915920 wikitext text/x-wiki {{AprilKalendar}} '''20. april / travanj (20. 4)''' jest 110. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (111. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 255 dana. == Događaji == * [[1534]] – Francuski navigator [[Jacques Cartier]] počeo putovanje sa zadatkom da kod ostrva [[Newfoundland]]a otkrije osnove ribolova. On je na ovom putovanju našao područja koja će kasnije biti Nova Francuska (dijelovi Kanade i SAD-a). * [[1919]] – U [[Beograd]]u počeo [[Prvi osnivački kongres SRPJ(k)|Prvi osnivački kongres]] [[Socijalistička radnička stranka Jugoslavije (komunisti)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]. * [[1999]] – Masakr u Srednjoj školi Columbine u [[Littleton (Colorado)|Littletonu]] u [[Colorado|Coloradu]]; poginulo 12 učenika u dobi između 14 i 18 godina, jedan profesor te 17-godišnji i 18-godišnji počinoci masakra [[Dylan Klebold]] i [[Eric Harris]]. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1805]] – [[Franz Xaver Winterhalter]], njemački portretist i litograf * [[1808]] – [[Napoleon III]], francuski car * [[1818]] – Heinrich Göbel, njemačko-američki izumitelj * [[1889]] – [[Adolf Hitler]], nacionalsocijalistički vođa * [[1893]] – [[Joan Miró]], španski likovni umjetnik, predstavnik [[nadrealizam|nadrealizma]] === 20. vijek === * [[1923]] – [[Tito Puente]], američki muzičar * [[1929]] – [[Bob Brown]], američki pjevač * [[1939.]] ** [[Gro Harlem Brundtland]], [[norveška]] političarka ** [[Shozo Okuyama]], japanski biatlonac * [[1941]] – [[Ryan O'Neal]], američki glumac * [[1943]] – [[John Eliot Gardiner]], britanski dirigent * [[1949]] – [[Jessica Lange]], američka glumica * [[1950]] – [[Aleksandar Lebed]], ruski političar i general * [[1951.]] ** [[Takashi Shibata]], [[japan]]ski olimpijski [[biatlon]]ac ** [[Luther Vandross]], američki pjevač ** [[Nada Blam]], srbijanska glumica * [[1954]] – [[Sead Begović]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[književnik]] * [[1955]] – [[Manuel García (biatlonac)|Manuel García]], [[Španija|španski]] [[biatlon]]ac * [[1961]] – [[Nicholas Lyndhurst]], [[Engleska|engleski]] glumac * [[1969]] – [[Felix Baumgartner]], [[Austrija|austrijski]] padobranac i BASE-skakač * [[1972]] – [[Svjetlana Išmuratova]], ruska biatlonka * [[1974]] – [[Ognjen Tadić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] * [[1980]] – [[Lee-Steve Jackson]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[1996]] – [[Anže Lanišek]], [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]] === 21. vijek === * [[2001.]] ** [[Sanita Buliņa]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka ** [[Sandra Buliņa]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 15. vijek === * [[1472]] – [[Leon Battista Alberti]], italijanski humanist, pisac, matematičar, kriptograf i arhitekt === 20. vijek === * [[1918]] – [[Karl Ferdinand Braun]], njemački [[fizičar]] === 21. vijek === * [[2011]] – [[Jean-Claude Viry]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[2018]] – [[Roy Bentley]], engleski nogometaš i trener == Praznici == * Međunarodni dan zaštite od buke == Vanjski linkovi == {{Commonscat|20 April}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/20 Na današnji dan (20. april), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/april-20/ Na današnji dan (20. april), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|apr020]] lntsmjixe1gt75uhkyt6ja0bgfwzk1p Vodik 0 5284 3915917 3824431 2026-08-02T07:51:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915917 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Vodik | Simbol = H | Atomski broj = 1 | Serija = [[Nemetal]] | Grupa = 1 | Perioda = 1 | Blok = s | Boja serije = LimeGreen | Izgled = bezbojni gas | Zastupljenost = 0,15<ref name="Erwin" /> | Atomska masa = 1,008 (1,00784–1,00811)<ref name="iupac2" /> | Atomski radijus = 25 | Atomski radijus izračunat = 53 | Kovalentni radijus = 31 | Van der Waals radijus = 120 | Elektronska konfiguracija = 1s<sup>1</sup> | Elektroni u energetskom nivou = 1 | Energija ionizacije_1 = 1312<ref name="generation" /> | Agregatno stanje = gas | Gustoća = 0,0899<ref name="gestis" /> | Gustoća_K = 273 | Koeficijent termalne ekspanzije = nema (gas) | Magnetizam = dijamagnetičan (<math>\chi_{m}</math>= -2,2 · 10<sup>−9</sup>)<ref name="weast" /> | Tačka topljenja_K = 14,01 | Tačka topljenja_C = −259,14 | Tačka ključanja_K = 21,15<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = −252 | Molarni volumen = ''čvrsti'' 11,42 · 10<sup>−6</sup> | Toplota isparavanja = 0,90<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 0,558 | Pritisak pare = 1· 10<sup>5</sup> | Pritisak pare_K = 20 | Brzina zvuka = 1270 | Brzina zvuka_K = 298,15 | Specifična toplota = 14304 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 0,1805 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = +1, 0, −1 | Oksidi = [[Voda|H<sub>2</sub>O]] , H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> | Potencijal elektroda = 0 | Elektronegativnost = 2,2 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F+}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|12}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|(2)|9|16|33}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = H | Maseni broj = 1 | Rasprostranjenost u prirodi = 99,9885(70) }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = H | Maseni broj = 2 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,0115(70) }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = H | Maseni broj = 3 | Rasprostranjenost u prirodi = 10<sup>−15</sup> | Vrijeme poluraspada = 12,33 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 0,019 | Tipraspada1ZP = [[Helij|<sup>3</sup>He]] }} }} '''Vodik''' (''hidrogen'', ''vodonik'') jest [[hemijski element]] sa simbolom '''H''' (po [[latinski jezik|latinskom nazivu]] ''hydrogenium'' - onaj koji proizvodi vodu, odnosno iz [[Grčki jezik|starogrčkog]] ὕδωρ hydōr „voda“ i γίγνομαι gignomai „nastajati“) i [[atomski broj|atomskim brojem]] 1. U [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu elemenata]] nalazi se u [[Elementi 1. periode|1. periodi]] i 1. grupi, odnosno stoji na prvom mjestu. Vodik je najčešći element u [[svemir]]u, ali ne i u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]]. On je sastavni dio vode i nalazi se u gotovo svim [[spisak organskih spojeva|organskim spojevima]]. Tako vezani vodik se nalazi i u gotovo svim živim bićima. Vodik je hemijski element sa najmanjom atomskom masom. Njegov najčešći [[izotop]], ponekad nazvan i protij, ne sadrži [[neutron]]e, već se sastoji iz samo jednog protona i jednog [[elektron]]a. U uslovima koji normalno važe na Zemlji (takozvani standardni uslovi), vodik se ne javlja u atomarnom stanju već u dimernom obliku [[Molekula|molekule]] H<sub>2</sub>. On je gas bez boje, okusa i mirisa. Samo u određenim hemijskim reakcijama se privremeno javlja u atomarnom stanju kao atom H, u hemijskoj praksi naziva se i [[nascentni vodik]]. U ovom obliku reagira izuzetno jako sa ostalim spojevima ili elementima. == Historija == [[Datoteka:Lavoisier.jpg|lijevo|thumb|100px|Lavoisier je dao ime vodiku.]] [[Paracelsus]] je u [[16. vijek]]u otkrio da se pri dobijanju metalnih acida razvija lahko zapaljiv gas. Vodik je otkrio [[Engleska|engleski]] hemičar i fizičar [[Henry Cavendish]] 1766. godine, kada je eksperimentirao sa metalima ([[željezo]]m, [[cink]]om i [[kalaj]]em) i [[Kiseline|kiselinama]]. Cavendish je gas koji je pri tome nastajao zbog njegove zapaljivosti nazvao ''zapaljivi zrak''. Kasnije je detaljnije proučavao otkriveni gas a iste godine je i objavio svoja otkrića o njemu.<ref name="swenk" /> Precizniju analizu gasa napravio je [[Antoine Lavoisier|Antoine Laurent de Lavoisier]], koji je vodiku i dao ime ''hidrogen''. Francuski hemičar je 1787. godine i otkrio gas nezavisno od Cavendisha, kada je u jednom eksperimentu želio pokazati da se hemijskim reakcijama masa polaznih i krajnjih proizvoda ni povećava niti smanjuje. On je vodenu paru uveo u zatvorenu aparaturu te je propustio preko usijanih željeznih opiljaka te je nakon toga ostavio da [[Kondenzacija|kondenzira]]. Pri tome je utvrdio da je masa kondenzirane vode nešto manja od početne količine. Uz to je utvrdio nastanak gasa, čija je masa zajedno sa porastom težine oksidiranog željeza tačno ''nedostajuća'' količina mase vodene pare, čime je dokazao svoju teoriju. Lavoisier je tako nastali gas također proučavao, tako što ga je zapalio pri čemu je gas [[Eksplozija|eksplozivno]] sagorio. U drugim eksperimentima je pokazao kako se iz gasa može ponovno dobiti voda njegovim sagorijevanjem, te mu je dao naziv ''hydro-gène'' (iz grčkog hydōr „voda“ i genes „koji proizvodi“). Stoga se i današnji naziv u većini svjetskih jezika izvodi iz ovog naziva. Slavenski naziv za hidrogen je vodonik ili vodik. Deuterij je otkriven 1932. godine pomoću spektralnih linija konačnih frakcija preostalih nakon isparavanja velikog uzorka tečnog vodika.<ref name="urey" /> Čak i prije toga, 1927. godine Aston i njegovi saradnici su masenom spektrografijom naslutili postojanje težeg izotopa vodika u približnom odnosu od 1:5000 prema protiju.<ref name="aston" /> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Hydrogen discharge tube.jpg|thumb|lijevo|200px|Vodik u cijevi za pražnjenje]] Vodik je element sa najmanjom gustoćom. Molekularni vodik (H<sub>2</sub>) lakši je 14,4 puta od [[zrak]]a. [[Tačka ključanja]] mu je -252&nbsp;°C (21,15&nbsp;[[Kelvin]]), a [[talište|tačka topljenja]] -259,14&nbsp;°C (14,02 Kelvin). Rastvorljivost u vodi iznosi 1,6&nbsp;mg/l. Pri normalnoj temperaturi i pritisku je gas bez boje, okusa i mirisa. [[Termodinamika|Termodinamičke]] osobine (transportni fenomen) su od posebnog značaja zbog malehne molekularne mase i iz nje rezultirajuće velike srednje brzine molekula vodika (1770&nbsp;m/s pri 25&nbsp;°C), naprimjer kod [[Oberthov efekat|Oberthovog efekta]] raketnog goriva. Na normalnoj sobnoj temperaturi vodik ima najveću difuznu sposobnost, najveću provodljivost toplote i najveću brzinu [[efuzija|efuzije]] od svih gasova. Niska [[viskoznost]] upućuje na tro- ili višeatomne realne gasove kao što je [[butan (plin)|''n''-butan]]. Pokretljivost vodika u čvrstoj matrici je izrazito visoka, što je posljedica malehnog promjera molekule. Tako naprimjer vodik može proći kroz materijale poput [[polietilen]]a ili usijanog kvarcnog stakla. Važan fenomen je njegova izuzetno velika difuzna brzina u željezu, platini i nekim drugim prelaznim metalima, jer se u njima javlja krhkost (lomljivost). U kombinaciji sa visokom rastvorljivošću neki materijali su izloženi izuzetno stopama prodiranja (permeabilnosti). Iz ovog se izvode tehničke koristi obogaćivanja vodikom, ali i tehnički problemi pri transportu, skladištenju i obradi vodika i vodikovih mješavina, jer on prolazi kroz mnoge prostorne prepreke. [[Datoteka:Visible spectrum of hydrogen.jpg|mini|1000x60px|Vidljiva oblast spektra vodika. Vidljivo je šest linija Balmerove serije, od kojih se neke vrlo blizu ultraljubičastog dijela spektra i slabo su vidljive]] Vodik ima linije spektra i u zavisnosti od temperature gasa više ili manje izražen kontinuiran spektar u vidljivom dijelu. On je u Sunčevom spektru posebno izražen. Prve spektralne linije u vidljivom dijelu sadržane zajedno u takozvanoj Balmerovoj seriji nalaze se na 656&nbsp;nm, 486&nbsp;nm, 434&nbsp;nm i 410&nbsp;nm. Osim njih postoje druge serije spektralnih linija u infracrvenom (Paschenova, Brackettova i Pfundova serija) i ultraljubičastom dijelu elektromagnetskog spektra (Lymanova serija). Poseban značaj za [[radioastronomija|radioastronomiju]] predstavlja HI-linija na 21&nbsp;cm u hiperfinoj strukturi. U [[magnetno polje|magnetnom polju]] H<sub>2</sub> se ponaša slabo dijamagnetično. To znači da gustoća linija polja postavljenog magneta slabi u okruženju vodika. Magnetski susceptibilitet pri normalnom pritisku iznosi <math>\chi_{m}</math> = −2,2 · 10<sup>−9</sup> i obično je za nekoliko redova veličine niži u odnosu na druge dijamagnetične čvrste supstance. Prema električnoj struji H<sub>2</sub> reagira kao izolator. U električnom polju on ima otpornost na proboj od nekoliko miliona volti po metru. [[Datoteka:Emissions Spectra.webm|mini|245x245piksel|Hydrogen Spectrum Test]] Izmjereni promjer atoma vodika iznosi 37 pm i predstavlja najmanju izmjerenu veličinu. U najviše pobuđenom stanju atoma vodika, kao što se nalaze u uslovima [[vakuum]]a u međuzvjezdanoj magli, elektroni u atomu se nalaze na udaljenosti do 0,339&nbsp;mm od jezgra.<ref name="gitlabor" /> U molekuli H<sub>2</sub>, udaljenost između dva atoma vodika iznosi 0,74 Å, a energija disocijacije veze iznosi 4,52 eV odnosno 436 kJ mol<sup>−1</sup>.<ref name="generation" /> === Agregatna stanja === Na temperaturama ispod 21,15&nbsp;[[Kelvin]]a vodik se kondenzira u bistru, bezbojnu tekućinu. Ovo stanje se označava skraćenicom '''LH<sub>2</sub>''' (engl. ''liquid'' - tečni). Ispod 14,02&nbsp;K (−259,2&nbsp;°C) vodik prelazi u čvrsto stanje gradeći kristalni oblik u najgušćoj heksagonalnoj kristalnoj strukturi, pri kojoj je svaki molekul spojen sa dvanaest susjednih. Na tački topljenja pri hlađenju formira se mješavina dva agregatna stanja, takozvani ''slush''. Za razliku od [[helij]]a u tečnom atomiziranom stanju (<sup>&nbsp;1</sup>H) vodik ne pokazuje osobinu suprafluidnosti, ali njegov izotop [[deuterij]] (<sup>&nbsp;2</sup>H) teoretski može biti suprafluid. [[Trojna tačka]] vodika, u kojoj se istovremeno mogu nalaziti sva tri agregatna stanja vodlika, je uzeta kao fiksna tačna međunarodne temperaturne skale. Ona iznosi tačno 13,8033&nbsp;K<ref name="NIST" /> na pritisku od 7,042&nbsp;kPa.<ref name="NIST" /> Kritična tačka nalazi se na 33,18&nbsp;K<ref name="NIST" /> i 13,0&nbsp;bar<ref name="NIST" />, a kritična gustoća iznosi 0,03136 g/cm<sup>3</sup> što je najniža kritična gustoća od svih elemenata<ref name="rompp" /> U uslovima ekstremnog pritiska koji vladaju unutar velikih gasovitih planeta, pretpostavlja se da postoji i metalni vodik, tj. da se javlja u obliku metala. U tom obliku mogao bi i provoditi električnu struju. === Hemijske === U periodnom sistemu elemenata vodik se nalazi u 1. glavnoj grupi jer ima samo jedan valentni elektron. Kao i alkalni metali koji se nalaze u istoj grupi, vodik u mnogim spojevima ima [[oksidacijsko stanje]] '''+1'''. Međutim, valentni elektron se nalazi u K-ljusci u kojoj se mogu nalaziti najviše dva elektrona te se već sa ta dva elektrona postiže konfiguracija plemenitog gasa, a ne sa 8 kao što je slučaj sa drugim ljuskama. Primanjem jednog elektrona vodik može postići konfiguraciju plemenitog gasa helija. Stoga on može imati i oksidacijsko stanje '''-1''' i u spojevima se ponašati kao [[halogeni elementi|halogeni element]]. Na ovaj način vodik se može vezati sa vrlo neplemenitim metalima a takvi spojevi se nazivaju [[hidrid]]i. Ovakva postavka vodika ''u sredini'' između konfiguracija plemenitog gasa, u kojoj isti broj elektrona može i primiti i otpustiti, je osobina koja ga stvrstava u 4. glavnu grupu periodnog sistema elemenata što objašnjava i njegovu [[elektronegativnost]], koja više teži [[ugljik]]u nego [[litij]]u. Zbog relativno velike elektronegativnosti vodik ne gradi ionske spojeve, tipične za elemente 1. glavne grupe sa oksidacijskim brojem +1 već kovalentne molekulske veze. [[Datoteka:Wasserstoff.svg|desno|thumb|200px|Lewisova formula molekule vodika]] Ukoliko se zapali, vodnik vrlo burno reagira sa kisikom i [[hlor]]om, a inače je relativno postojan i slabo je reaktivan. Pri visokim temperaturama gas je mnogo reaktivniji i podjednako reagira sa metalima i nemetalima. Sa hlorom reagira egzotermno dajući hlorovodik u obliku gasa, koji rastvoren u vodi daje [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnu kiselinu]]. U toj reakciji, oba gasa reagiraju sa jednakim omjerom: <math>\mathrm{Cl_2 + H_2 \rightarrow 2\; HCl}</math> : <small>Reagira po jedna molekula hlora i vodika dajući dvije molekule hlorovodika</small> Ova reakcija se naziva i ''reakcija praskavog gasa hlora'', jer već njenim osvjetljavanjem dolazi do paljenja. Za reakciju praskavog gasa (vodika i kisika) neophodno je paljenje (iskrenje): <math>\mathrm{O_2 + 2 \; H_2 \rightarrow 2\; H_2O}</math> : <small>Reagira po jedna molekula vodika i kisika dajući dvije molekule vode</small> Međutim, najagresivnija reakcija pri nižim temperaturama je reakcija vodika i [[fluor]]a. Ako se vodik u gasnom stanju pri temperaturi od −200&nbsp;°C dovede u kontakt sa zamrznutim fluorom, oba elementa reagiraju eksplozivno jedan s drugim: <math>\mathrm{F_2 + H_2 \rightarrow 2\; HF}</math> : <small>Reagira po jedna molekula fluora i vodika dajući dvije molekule fluorovodika</small> Ako se molekularni vodik ionizira, onda se on smatra divodik-kationom. Ove čestice su relativno česti ioni i javljaju se naprimjer pri pražnjenju plazme u vodiku: <math>\mathrm{H_2 + e^- \rightarrow H_2^+ + 2\; e^-}</math> : <small>Ionizacija putem brzog elektrona u plazmi</small> === Izotopi === [[Datoteka:Hydrogen Deuterium Tritium Nuclei Schematic.svg|desno|thumb|200px|Protij, deuterij i tricij]] Postoje tri [[izotop]]a vodika u prirodi. Od svih elemenata, vodik se najviše razlikuje po mogućnostima hemijskih reakcija svojih izotopa, mada te razlike nisu ekstremne. Razlog leži u velikoj razlici atomskih masa [[deuterij]]a <sup>2</sup>H i [[tricij]]a <sup>3</sup>H, koji su dva odnosno tri puta teži u odnosu na protij, respektivno. Nedavno, naučnicima je uspjelo dokazati četiri nova izotopa vodika (<sup>4</sup>H, <sup>5</sup>H, <sup>6</sup>H i <sup>7</sup>H).<ref name="generation" />{{rp|19}}<ref name="hidrogen7" /> Međutim ti izotopi imaju izuzetno kratak životni vijek (kraći od 10<sup>−21</sup>&nbsp;s). Deuterij je sastavni dio [[Teška voda|teške vode]], a tricija u prirodi ima samo u tragovima, a sastavni je dio [[Hidrogenska bomba|hidrogenske bombe]]. == Rasprostranjenost == Vodik je najčešći hemijski element na [[Sunce|Suncu]] i velikim plinovitim planetama [[Jupiter]]u, [[Saturn]]u, [[Uran]]u i [[Neptun]]u, koji zajedno čine oko 99,99% mase cjelokupnog Sunčevog sistema. Vodik predstavlja 75% ukupne mase Sunčevog sistema, odnosno 93% od svih [[atom]]a u Sunčevom sistemu. U cijelom poznatom svemiru (ne računajući tamnu materiju) pretpostavlja se da najveći udio od svih elemenata ima vodik. === U svemiru === [[Datoteka:PIA01966 Saturn and its Ring System.jpg|lijevo|thumb|100px|Saturn sa svojim poznatim prstenovima od leda i prašine. Sam Saturn se najvećim dijelom sastoji od vodika i helija]] Vrlo brzo nakon [[Veliki prasak|nastanka svemira]] i pretpostavljenog uništenja [[Antimaterija|antimaterije]] neznatnim viškom materije i kondenzacijom [[kvark]]-gluonske plazme u [[barion]]e, preostalo je nešto više protona i neutrona (pored [[elektron]]a). Pri tada ekstremno visokim temperaturama oni su se spajali najprije u lahka atomska jezgra poput <sup>2</sup>H i <sup>4</sup>He. Većina protona je ostala nepromijenjena i predstavljali su buduće jezgre vodika <sup>1</sup>H. Nakon otprilike 380 hiljada godina gustoća zračenja svemira je postala tako rijetka, da su se jezgra atoma vodika jednostavno mogla spojiti sa elektronima bez da se odmah ne razdvoje djelovanjem [[foton]]a. Daljnjim hlađenjem svemira pod uticajem [[gravitacija|gravitacije]] i prostornim oscilacijama gustoće formirali su se oblaci vodika u obliku plina, koji su prvo počeli graditi [[Galaksija|galaksije]] a iz njih i protozvijezde. Rastom pritiska uzrokovanim gravitacijom, u protozvijezdama počela je reakcija [[fuzija|nuklearne fuzije]], pri čemu je došlo do spajanja vodika u [[helij]]. Tako su nastale prve [[Zvijezda|zvijezde]] a među njima i Sunce. Zvijezde se pretežno sastoje iz [[Plazma|plazme]] vodika. Nuklearna fuzija vodika <sup>1</sup>H u helij <sup>4</sup>He se odvija većinom preko međufaznog deuterija <sup>2</sup>H i helija <sup>3</sup>He odnosno takozvanog [[CNO ciklus]]a. Pri tome se oslobađa [[energija]] koja čini izvor energije zvijezde. Vodik koji se nalazi u Suncu čini najveći dio ukupne mase Sunčevog sistema. === Na Zemlji === Na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] maseni udio vodika je daleko manji. Usporedbom sa ukupnom masom Zemlje, udio vodika je oko 0,12%, a udio samo u Zemljinoj kori je oko 2,9%. Osim toga, vodik na Zemlji, za razliku od vodika u svemiru, nalazi se gotovo isključivo u obliku spojeva, a vrlo rijetko u čistom obliku gasa. Najpoznatiji i najrasprostranjeniji spoj vodika je [[voda]]. Osim nje, dosta su rasprostranjeni [[metan]] i [[nafta]], u kojima je udio vodika veoma visok. U više od polovine do danas poznatih [[Minerali|minerala]] sadržan je i vodik.<ref name="webmin" /> Daleko najveći dio vodika na Zemlji je sadržan u [[voda|vodi]]. U ovom obliku, on prekriva preko dvije trećine površine Zemlje. Ukupne zalihe vodika na Zemlji iznose oko 1,386 milijardi km<sup>3</sup>. Od toga oko 1,338 milijardi km<sup>3</sup> (96,5%) otpada na slanu vodu u [[More|morima]] i [[okean]]ima. Ostalih 3,5% otpada na slatke vode. Od sve slatke vode najveći dio se nalazi u čvrstom stanju, u obliku leda na Arktiku i Antarktiku kao i u vječnom ledu u [[Sibir]]u. Mali preostali dio tekuće slatke vode nalazi se uglavnom u jezerima i rijekama, ali i u podzemnim vodama. Procenat molekularnog vodika u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] iznosi samo 0,55 ppm.<ref name="masahisa" /> Ovaj malehni udio se može objasniti velikim termičkim brzinama molekule vodika i velikim udjelom kisika u atmosferi. Pri srednjoj temperaturi atmosfere molekule vodika H<sub>2</sub> se kreću prosječnom brzinom od 7.000&nbsp;km/h, što je šestina brzine dovoljne da se trajno napusti orbita Zemlje. == Dobijanje == Postoje brojni hemijski procesi za dobijanje molekularnog vodika, a među najjednostavnije ubrajau se reakcije razblaženih kiselina sa neplemenitim metalima poput cinka ili razlaganje vode djelovanjem alkalnih metala. Ovim procesima se dobijaju manje količine vodika za potrebe hemijskih laboratorija, dok te metode za industrijsku proizvodnju nisu ekonomične i adekvatne. Jedna od metoda industrijske proizvodnje molekularnog vodika je ''parna reformacija''. Pod visokim pritiskom i temperaturom [[ugljikovodici]] se zamjenjuju vodom. Pri tome nastaje sintetički gas, mješavina [[ugljik-monoksid]]a i vodika. Međusobni količinski odnos se može podesiti takozvanom prelaznom reakcijom voda-gas. Ova metoda se većinom koristi za industrijske sinteze pod visokim pritiskom. Druga široko korištena metoda u industriji je djelimična oksidacija. Kod nje reagira zemni plin sa kisikom čime se dobija H<sub>2</sub> i ugljik-monoksid. Jednom starijom i efikasnijom metodom također se dobija vodik putem [[elektroliza|elektrolize]] vode. Pri tome se voda pomoću električne struje razlaže na vodik i kisik. : <math>\mathrm{2\ H_2O(l)\ _{\overrightarrow {\rm elektroliza}}\ 2\ H_2(g) + O_2(g)}</math> :<small>Voda se električnom strujom razlaže na vodik i kisik.</small> Uglavnom se vodi dodaje malo kiseline da bi se katalizirala reakcija. Na katodi nastaje vodik a na anodi kisik, oba u obliku gasa, u molarnom i zapreminskom odnosu 2:1. Međutim, ova metoda se danas izvodi u vrlo malehnom obimu, uglavnom za potrebe dobijanja "teške vode", koja se pri elektrolizi nakuplja u neizreagiranom ostatku. Danas je vrlo moderna i popularna metoda Kværner-proces, koji je razvila istoimena [[norveška]] kompanija. Pri tome se jako zagrijani ugljikovodici u obliku plazme razlažu na ugljik i vodik a pri tome se postižu izuzetno visoki prinosi i dobra iskoristivost. Pored nje, danas se vrlo često koriste i [[zelene alge]] za dobijanje vodika. U ovom slučaju iskorištava se biološki proces. Neophodnu energiju alge jednostavno uzimaju putem sunčeve svjetlosti. Osim toga proces je [[ekologija|ekološki]] prihvatljiv, ali održavanje algi zahtijeva velike troškove te je proces manje ekonomičan i vrlo rijetko se koristi. Istraživači na Leibnizovom institutu za katalizu u [[Rostock]]u predstavili su 2011. godine novi [[katalizator]] pomoću kojeg se može dobijati vodik iz bioalkohola. Katalizator je zanovan na kompleksu [[rutenij]]a i u ispitivanjima je pokazao dosad nedostignuto visoku efikasnost za proizvodnju vodika iz [[alkohol]]a u blagim uslovima reakcije pri temperaturama između 60 i 80&nbsp;°C pri čemu se prinos reakcije povećao desetorostruko u odnosu na dosadašnje katalizatorske sisteme.<ref name="idwo" /> Atomarni vodik se može dobiti dodavanjem [[Energija disocijacije|energije disocijacije]] molekularnom obliku elementa. Ova metoda se postiže njegovim zagrijavanjem na nekoliko hiljada stepeni, električnim pražnjenjem pri visokoj gustoći struje i niskom pritisku, zračenjem ultraljubičastim svjetlom, bombardovanjem elektronima sa 10 do 20 [[elektronvolt]]i ili mikrovalnim zračenjem. Međutim atomarni vodik gotovo trenutno reagira sa drugim vodikovim atomima vraćajući se u molekularno stanje. Pri tom se uspostavlja [[hemijska ravnoteža]] koja po pravilu leži na strani molekularnog vodika. : <math>\mathrm{H_2\ \overrightarrow{\leftarrow}\ 2\,H} \qquad \Delta H_{R}^0 = 435{,}0 \mathrm{\ kJ/mol}</math><ref name="rompp" /> : <small>Dodavanjem energije molekularni vodik disocira u atomarni oblik.</small> Za dobijanje većih količina atomarnog vodika posebno je pogodna metoda koju je razvio [[Robert Williams Wood]] 1898. godine i takozvana [[Irving Langmuir|Langmuirova]] baklja za lučno zavarivanje. == Upotreba == Svake godine u svijetu se proizvede i potroši više od 600 milijardi m<sup>3</sup> vodika (oko 30 miliona tona). Koristi se u razne industrijske i tehničke svrhe. U najvažnije oblasti upotrebe ubrajaju se: * izvor energije: za zavarivanje i kao gorivo za rakete. U budućnosti se mnogo se očekuje od njegove upotrebe kao gorivo za mlazne motore, automobilske i druge motore koji sagorijevaju vodik ili [[gorive ćelije]]. Smatra se da će njegovo korištenje u budućnosti zamijeniti proizvode od nafte, jer njegovim sagorijevanjem nastaje samo voda, bez [[čađ]]i i [[ugljik-dioksid]]a. Međutim za razliku od [[nafta|nafte]], vodik nije primarni izvor energije. * hidriranje uglja: Raznim hemijskim reakcija [[ugalj]] se pretvara u tečne [[ugljikovodici|ugljikovodike]] pomoću H<sub>2</sub>. Tako se naprimjer vještački mogu napraviti [[benzin]], [[Dizel gorivo|diesel]] i [[lož ulje]]. Danas oba navedena procesa nemaju veliku ekonomsku isplativost zbog visokih troškova. Međutim, to bi se drastično moglo promijeniti, kada se zalihe nafte u svijetu smanje i nestanu. * sredstvo za [[redoks reakcija|redukciju]]: H<sub>2</sub> može reagirati sa oksidima metala i iz njih izvlačiti kisik. Time nastaje voda a metal se reducira. Proces se primjenjuje za topljenje ruda raznih metala, naročito kada se želi dobiti što čišći metal * Pomoću Haber-Boschovog procesa se iz [[dušik]]a i vodika može načiniti [[amonijak]] koji se upotrebljava za pravljenje brojnih važnih spojeva poput vještačkih đubriva i [[eksploziv]]a. * [[hidrogenacija]] masti: hidrogenizirana mast se često dobija iz biljnih ulja pomoću hidrogenacije. Pri tome se vodikom zasičuju dvostruke veze u lancima masnih kiselina u molekuli masti. Nastale masti imaju mnogo višu tačku topljenja, zbog čega proizvod postaje čvrst. Na ovaj način se proizvode [[margarin]], vještački maslaci i slične masti. Međutim, ovim procesom se mogu stvarati i takozvane ''trans''-[[masne kiseline]]. * prehrambeni aditiv: vodik je dopušten kao aditiv i označava se E-brojem E949. Koristi se kao pokretački gas, gas za pakovanje i slično.<ref name="ZZulV" /> * rashladno sredstvo: zbog visokog toplotnog kapaciteta vodik u gasnom stanju se koristi u pogonima za proizvodnju struje kao rashladno sredstvo u [[turbogenerator]]ima. Naročlito se primjenjuje gdje je nemoguće ili nepraktično koristiti tečna rashladna sredstva. Visoki toplotni kapacitet se iskazuje na mjestima gdje gas ne može kretati ili se kreće vrlo sporo. Pošto mu je i toplotna provodljivost izuzetno visoka, tok gasovitog H<sub>2</sub> se koristi za odvođenje termičke energije u velike rezervoare (npr. rijeke). U ovom slučaju vodik štiti postrojenja od pregrijavanja i povećava njihovu efikasnost. Prednost ove metode je da vodik, zbog vrlo malehne gustoće, koja se kreće u Reynoldsovim brojevima, struji laminarno do velikih brzina a pri tome ne pruža veliki otpor kao drugi gasovi. * kriogena tehnika: zbog visokog toplotnog kapaciteta tečni vodik je pogodan kao kriogen, odnosno kao rashladno sredstvo za ekstremno niske temperature. Tečni vodik može apsorbirati vrlo velike količine toplote, prije nego što mu se temperatura osjetno povisi. Na taj način se mogu održavati niske temperature čak i pri velikim vanjskim temperaturnim oscilacijama. * gas za balone i zračne brodove: prvu poznatu primjenu vodik je našao u balonima i zračnim brodovima kao gas za podizanje. Međutim, zbog lahke zapaljivosti mješavine [[zrak]]a i H<sub>2</sub> vrlo često su se dešavale nesreće. Najveća nesreća koja je se desila u historiji balona i zračnih brodova je nesreća njemačkog zračnog broda ''Dixmude'' 1923. godine kada je poginulo 55 osoba, dok je najpoznatija nesreća sigurno nesreća cepelina "Hindenburg" 1937. godine. Nakon te nesreće helij je potisnuo vodik kao noseći gas, a danas se vodik za podizanje balona koristi samo u izuzetnim slučajevima. === Sigurnost === Vodik nije otrovan niti zagađuje okolinu, stoga nije određena najveća dopustiva količina vodika u okolini. Pri rukovanju sa vodikom nije neophodna zaštita za [[koža|kožu]] ili [[Respiratorni sistem|disajne organe]]. Tek ako se udahne velika koncentracija vodika (preko 30% po zapremini), može doći do nedostatka kisika, odnosno do poteškoća pri kretanju, nesvjestice ili gušenja.<ref name="helmut" /> U mješavini sa [[zrak]]om od 4 do 76% po zapremini, vodik je vrlo zapaljiv. Tek pri koncentraciji od 18% u zraku vodik je eksplozivan. Temperatura paljenja iznosi 560&nbsp;°C.<ref name="numbers" /> == Izvor energije == Smatra se jednim od energenata budućnosti, veoma je rasprostranjen i relativno lahko se dobija. Izgara bez štetnih plinova, a rezultat oksidacije su [[toplota]] i [[voda]]. Može se koristiti kao [[gorivo]] za gorive ćelije ili direktno u kotlovima za dobijanje vodene pare, pogonsko gorivo toplotnih motora. Problem skladištenja i transporta se rješava sintezom vodika i [[ugljik-monoksid]]a čime se dobija [[metanol]]. == Također pogledajte == * [[Goriva ćelija]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="Erwin">{{Cite book|author=Erwin Riedel, Christoph Janiak|title=Anorganische Chemie|edition=8|year=2011|publisher=Verlag De Gruyter|isbn=978-3-11-022566-2}}</ref> <ref name="iupac2">Michael E. Wieser, Tyler B. Coplen: ''Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report)''. u: Pure and Applied Chemistry. 2010, str. 1, {{doi|10.1351/PAC-REP-10-09-14}}</ref> <ref name="generation">{{Cite book|author=Jin Zhong Zhang, Jinghong Li, Yat Li, Yiping Zhao|year=2014|title=Hydrogen generation, storage, and utilization|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-1118140635}}</ref> <ref name="gestis">[http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=id$t=default.htm$vid=gestisdeu:sdbdeu$id=007010 GESTIS]{{Mrtav link}} baza podataka</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}</ref> <ref name="zhang">Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: ''Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks''. u: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, str. 328–337, {{doi|10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="swenk">{{Cite book|author=Ernst F. Schwenk|title=Sternstunden der frühen Chemie|publisher=Verlag C.H. Beck|year=1998|isbn=3-406-45601-4}}</ref> <ref name="urey">H. C. Urey, F. G. Brickwedde, i G. M. Murphy, ''[http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/sp958-lide/043-045.pdf A Hydrogen Isotope of Mass 2]''; Phys. Rev., 1932, 39, 164, 864; 1932, 40, 1.</ref> <ref name="aston">F. W. Aston (1927.): ''Bakerian Lecture. A New Mass-Spectrograph and the Whole Number Rule'', Proc. R. Soc. Lond. A. 1927 115 487-514 {{doi|10.1098/rspa.1927.0106}}</ref> <ref name="gitlabor">GIT Labor-Fachzeitschrift, sveska 9/2013, str. 596, po Jürgenu Quadbeck-Seegeru (izdavač): ''Chemie Rekorde''. Wiley-VCH</ref> <ref name="NIST">''[http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C1333-74-0 Vodik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160229052247/http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C1333-74-0 |date=29. 2. 2016 }}'' u P. J. Linstrom, W. G. Mallard (izd.): ''NIST Chemistry WebBook, NIST Standard Reference Database Number 69''. National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg MD.</ref> <ref name="rompp">{{Cite book|title=Römpp Chemie Lexikon|edition=10|year=1996|publisher=Thieme|location=Stuttgart|isbn=978-3-13-107830-8}}</ref> <ref name="hidrogen7">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2003/mar/07/hydrogen-7-makes-its-debut|autor=Belle Dumé|title=Hydrogen-7 makes its debut|language=engleski|datum=7. 3. 2003}}</ref> <ref name="webmin">[http://webmineral.com/chem/Chem-H.shtml Webmineral], vrste minerala po elementima</ref> <ref name="masahisa">{{Cite book|author=Masahisa Kakiuchi|chapter=Hydrogen: Inorganic Chemistry|title=Encyclopedia of inorganic chemistry|editor=R. Bruce King|edition=2|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=1988|page=1601|isbn=978-0-470-86210-0}}</ref> <ref name="idwo">{{Cite web |url=http://idw-online.de/de/news443004 |title=IDW-Online 28. septembar 2011. |access-date=31. 3. 2014 |archive-date=26. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326174610/http://idw-online.de/de/news443004 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ZZulV">ZZulV: [http://bundesrecht.juris.de/zzulv_1998/BJNR023100998.html Verordnung über die Zulassung von Zusatzstoffen zu Lebensmitteln zu technologischen Zwecken] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009145224/http://bundesrecht.juris.de/zzulv_1998/BJNR023100998.html |date=9. 10. 2010 }}</ref> <ref name="helmut">{{Cite book|author=Helmut Eichlseder, Manfred Klell|title=Wasserstoff in der Fahrzeugtechnik|year=2010|isbn=978-3-8348-0478-5}}</ref> <ref name="numbers">{{Cite web |url=http://www.hydrogen-planet.com/en/hydrogen-1/hydrogen-by-the-numbers.html |title=Hydrogen by the numbers |access-date=3. 4. 2014 |archive-date=20. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020192528/http://www.hydrogen-planet.com/en/hydrogen-1/hydrogen-by-the-numbers.html |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{HemijaPortal}} {{Commonscat|Hydrogen}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/001.htm Vodik] na stranici "Periodic videos" {{PSE}} {{Elementi u biologiji}} {{Dvoatomni elementi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vodik| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reaktivni nemetali]] [[Kategorija:Dvoatomni nemetali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Goriva za nuklearnu fuziju]] [[Kategorija:Tehnologija zračnih brodova]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] qp377ktocfqpclfwssjv0mozyxbuw2q 1980. 0 5314 3915921 3843454 2026-08-02T08:00:28Z AnToni 2325 /* April */ 3915921 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:Moscow Olympic Games, 1980 (22).jpg|mini|Olimpijske igre u Moskvi, 1980]] '''1980.''' (MCMLXXX) bila je prijestupna godina koja je počela u utorak po gregorijanskom kalendaru, 1980. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 980. godina 2. milenija, 80. godina 20. stoljeća i prva godine 1980-ih. == Događaji == * [[4. maj]] – U Kliničkom centru u [[Ljubljana|Ljubljani]], oko 15.05 sati, umro doživotni predsjednik [[SFRJ]] i [[SKJ]] – [[Josip Broz Tito]]. * [[8. maj]] – Na [[beograd]]skom naselju [[Dedinje]], uz prisustvo više od dvjesta stranih delegacija, sahranjen [[Josip Broz Tito]]. * [[15. maj]] – [[Cvijetin Mijatović]] ([[Bosna i Hercegovina]]) izabran za predsjednika Predsjedništva SFRJ, rukovodećeg organa u zemlji nakon Titove smrti. * [[21. novembar]] – [[John Lennon]] i [[Yoko Ono]] izazvali skandal pozirajući nagi fotografu Alenu Tannenbaumu. * [[23. novembar]] – U seriji zemljotresa koji su pogodili južni dio [[italija|Italije]] poginulo 4.800 osoba. * [[Trbovlje]]: osnovana grupa "Laibach". * [[Jugoslavija|Jugoslavenski]] [[košarka]]ši postali prvaci svijeta, zlatni na [[Olimpijske igre 1980.|Olimpijskim igrama]] u [[Moskva|Moskvi]], kao i bokser [[Slobodan Kačar]]. == Rođeni == === Januar=== * [[19. januar]] – [[Jenson Button]], britanski vozač [[Formula|Formule 1]] === Februar === * [[12. februar]] ** [[Christina Ricci]], američka glumica ** [[Tijana Čurović]], srbijanska glumica * [[28. februar]] – [[Sigurd Pettersen]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] === Mart === === April === * [[7. april]] – [[Zhang Qing (biatlonac)|Zhang Qing]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[8. april]] – [[Bernadett Dira]], [[mađarska]] [[biatlon]]ka. * [[20. april]] – [[Lee-Steve Jackson]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac === Maj === * [[7. maj]] – [[Nina Kadeva]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka * [[14. maj]] – [[Mervana Jugić-Salkić]], bosanskohercegovačka teniserka * [[30. maj]] – [[Steven Gerrard]], engleski nogometaš * [[30. maj]] – [[Halis Özkahya]], turski nogometni sudija === Juni === * [[2. juni]] – [[Shinya Saito]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac * [[17. juni]] – [[Venus Williams]], američka [[tenis]]erka * [[18. juni]] – [[Aleksandar Červjakov]], [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac * [[21. juni]] – [[Lucia Kimani]], bosanskohercegovačka atletičarka kenijskog porijekla * [[29. juni]] – [[Teja Gregorin]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka. === Juli === * [[6. juli]] – [[Eva Green]], francuska glumica === August === * [[7. august]] – [[Amel Ćurić]], bosanskohercegovački muzičar * [[14. august]] – [[Bojana Ordinačev]], srbijanska glumica i manekenka * [[18. august]] – [[Emir Spahić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[26. august]] – [[Macaulay Culkin]], američki glumac * [[26. august]] – [[Chris Pine]], američki glumac === Septembar === * [[2. septembar]] – [[Tanja Pjevac]], srbijanska glumica * [[19. septembar]] – [[Anel Džaka]], bosanskohercegovački nogometaš * [[20. septembar]] – [[Alen Bašić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[23. septembar]] – [[Jasmin Bajramović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[24. septembar]] – [[Mia Krajcar]], hrvatska glumica * [[28. septembar]] – [[Jelena Hrustaljova]], [[kazahstan]]ska, [[Bjelorusija|bjeloruska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka. * [[29. septembar]] – [[Marija Borić]], hrvatska glumica === Oktobar === * [[2. oktobar]] – [[Arta Dobroshi]], kosovsko-[[Albanci|albanska]] glumica i producentica * [[6. oktobar]] – [[Oksana Jakovljeva]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka * [[14. oktobar]] – [[Cansu Dere]], turska glumica === Novembar === * [[10. novembar]] – [[Jelena Lopatić]], hrvatska glumica * [[27. novembar]] ** [[Nermin Čeliković]], bosanskohercegovački nogometaš ** [[Evi Sachenbacher-Stehle]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Marija Tadić]], hrvatska glumica * [[11. decembar]] – [[Sandra Keith]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[18. decembar]] – [[Marija Vicković]], crnogorska i srbijanska glumica * [[27. decembar]] – [[Mladen Žižović]], bosanskohecegovački nogometaš i trener. == Umrli == === Januar=== === Februar === * [[18. februar]] – [[Tonko Šoljan]], akademik, jugoslavenski [[ihtiologija|ihtiolog]] * [[19. februar]] – [[Bon Scott]], pjevač grupe [[AC/DC]] === Mart === * [[18. mart]] – [[Erich Fromm]], njemački filozof === April === * [[15. april]] – [[Jean-Paul Sartre]], francuski filozof i književnik * [[29. april]] – [[Alfred Hitchcock]], američko-britanski filmski režiser === Maj === * [[4. maj]] – [[Josip Broz Tito]], maršal, jugoslavenski predsjednik i državnik, suosnivač Pokreta nesvrstanih zemalja === Juni === * [[24. juli]] – [[Peter Sellers]], britanski filmski komičar i glumac === Juli === * [[31. juli]] – [[Pascual Jordan]], njemački teorijski i matematički fizičar === August === * [[15. august]] – [[Giovanni Astegiano]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac * [[20. august]] – [[Joe Dassin]], američki pjevač === Septembar === * [[16. septembar]] – [[Jean Piaget]], švicarski psiholog === Oktobar === === Novembar === * [[22. novembar]] – [[Mae West]], američka glumica, pjevačica, komičarka, scenaristica i dramaturginja * [[24. novembar]] – [[Henrietta Hill Swope]], američka astronomkinja === Decembar === * [[8. decembar]] – [[John Lennon]], britanski muzičar i tekstopisac ([[The Beatles]]) * [[15. decembar]] – [[James L. Tuck]], britanski [[fizičar]] * [[18. decembar]] – [[Dobriša Cesarić]], hrvatski pjesnik == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[James Cronin]], [[SAD]] ** [[Val Fitch]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Paul Berg]], [[SAD]] ** [[Walter Gilbert]], [[SAD]] ** [[Frederick Sanger]], [[UK]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Baruj Benaceraff]], [[SAD]] ** [[Jean Dausset]], [[Francuska]] ** [[George D. Snell]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Czesław Milosz]], [[SAD]] / [[Poljska]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Adolfo Pérez Esquivel]], [[Argentina]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Lawrence R. Klein]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|1980}} {{Normativna kontrola}} dymt1pdqsnytm8z66jov9i1hl6neeru Sapna 0 5734 3915726 3848312 2026-08-01T12:06:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915726 wikitext text/x-wiki {{Drugo_značenje|Sapna (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Sapna | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Sapna | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Sapna - panoramio (cropped).jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Sapna | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Sapna grb.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Sapna municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Sapna u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|29|38.9|N|19|00|06.9|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Zudin Mahmutović<ref>{{cite web |title=Centralna izborna komisija BiH |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/82/0 |website=www.izbori.ba |access-date=11. 11. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Pokret demokratske akcije|PDA]] | površina_naselja = 9.34 | površina_općine = 122.35 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 2027 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 11178 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 411 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 163520<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11312 | veb-sajt = {{URL|http://opcinasapna.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756669 }} '''Sapna''' je [[naseljeno mjesto]] i sjedište istoimene [[općina|općine]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Historija == Prostor Sapne u izvorima se vezuje za srednjovjekovnu [[Župa|župu]] Sapnu, a u [[Osmansko carstvo|osmanskom periodu]] za [[Nahija|nahiju]] Sapnu u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]].<ref name="OpcinaHistorija">{{cite web|url=https://opcinasapna.ba/2015-06-30-12-33-02/historija|title=Historija|website=Općina Sapna|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Omerovic1604">{{cite journal|last=Omerović|first=Edhem|year=2016|title=Popis nahije Sapna iz 1604. godine|url=https://bastina.ba/wp-content/uploads/2016/03/izdavastvo_2016_20161123_bastina_8_radovi_1_Pro%C5%A1lost_Edhem_Omerovi%C4%87_POPIS-NAHIJE-SAPNA-IZ-1604_GODINE.pdf|journal=Baština sjeveroistočne Bosne|volume=VIII|pages=49–85|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U administrativnom smislu savremena općina Sapna formirana je 18. marta 1998. godine podjelom prijeratne općine [[Zvornik]].<ref name="Opcina1998">{{cite web|url=https://opcinasapna.ba/|title=Općina Sapna - zvanična prezentacija|website=Općina Sapna|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === Sapna se kao administrativno-teritorijalni pojam spominje još u srednjem vijeku, a na starijim kartama zabilježen je naziv '''Župa Sapna'''.<ref name="OpcinaHistorija" /> Na području Sapne sačuvan je veći broj [[stećak]]a, što se u lokalnoj historiografiji uzima kao pokazatelj kontinuirane naseljenosti ovoga prostora u srednjem vijeku.<ref name="OpcinaHistorija" /> Prema podacima koje donosi Edhem Omerović na osnovu osmanskih izvora i deftera, srednjovjekovna župa Sapna najvjerovatnije je obuhvatala najmanje 34 sela, odnosno prostor koji je u osmanskom periodu u velikoj mjeri nastavio egzistirati kao nahija Sapna.<ref name="Omerovic1604" /> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja Sapna se spominje kao [[nahija]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], koji je, prema dostupnim podacima, formiran oko 1480. godine.<ref name="OpcinaHistorija" /><ref name="Omerovic1604" /> Sapna je u tom periodu bila važno komunikacijsko područje između [[Zvornik]]a i [[Teočak]]a.<ref name="OpcinaHistorija" /> Defter iz 1604. godine predstavlja jedan od važnijih izvora za proučavanje naselja, demografskih prilika i teritorijalnog obuhvata nahije Sapna u ranom novom vijeku.<ref name="Omerovic1604" /> === Austro-Ugarska i jugoslavenski period === Za vrijeme [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] Sapna je pripadala zvorničkom kotaru (srezu).<ref name="OpcinaHistorija" /> I u doba [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]] odnosno [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] ostala je u sastavu sreza Zvornik, u okviru tuzlanskog okruga.<ref name="OpcinaHistorija" /> Nakon Drugog svjetskog rata Sapna je neko vrijeme zadržala status općinskog središta, ali je 1958. godine, nakon gašenja zvorničkog sreza i njegovog pripajanja tuzlanskom, općina Sapna pripojena općini Zvornik.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] područje današnje Sapne nalazilo se u sastavu općine Zvornik.<ref name="Opcina1998" /> U presudama i sažecima presuda [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-ja]] utvrđeno je da su u proljeće 1992. godine na području općine Zvornik izvršeni napadi na bošnjačka naselja te prisilna premještanja i deportacije nesrpskog stanovništva; među primjerima koji se navode jesu događaji u [[Divič]]u i [[Kozluk]]u.<ref name="ICTYKrajisnik">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/060927_Krajisnik_summary_en.pdf|title=Judgement Summary for Momčilo Krajišnik|date=27. 9. 2006|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Sud Bosne i Hercegovine je 2021. godine djelimično potvrdio optužnicu u predmetu ''Šemsudin Muminović i drugi'', koja se odnosi na ratne zločine protiv civilnog stanovništva i ratnih zarobljenika u mjestu [[Pantići]], Sapna, Zvornik, za period od 1992. do 1994. godine.<ref name="SudBiHMuminovic">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/1955|title=S1 1 K 039396 20 Kri Mujo Muratović i dr.|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U vezi s događajima nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]], MKSJ je u skupu usaglašenih činjenica naveo da su 19. jula 1995. pripadnici [[Vojska Republike Srpske|VRS-a]] kod [[Nezuk]]a zarobili 11 Bošnjaka iz kolone koja se povlačila iz Srebrenice te da je 10 njih pogubljeno.<ref name="ICTYNezuk">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/perisic/tdec/en/090819.pdf|title=Decision in respect of Srebrenica agreed facts|date=19. 8. 2009|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nezuk je danas jedna od mjesnih zajednica općine Sapna.<ref name="MZSapna">{{cite web|url=https://opcinasapna.ba/2015-06-30-12-33-02/mjesne-zajednice|title=Mjesne zajednice|website=Općina Sapna|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Savremeni period === Savremena općina Sapna počela je egzistirati 18. marta 1998. godine, kada se na osnovu odluke [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Federalnog parlamenta]] prvi put sastalo Općinsko vijeće Sapna.<ref name="Opcina1998" /> Nastala je podjelom prijeratne općine Zvornik na općinu Zvornik u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] i općinu Sapna u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]].<ref name="Opcina1998" /> U savremenoj administrativnoj organizaciji općina obuhvata mjesne zajednice Baljkovica, Donji Zaseok, Goduš, Kobilići, Kovačevići, Kraljevići, Međeđa, Nezuk, Rastošnica, Sapna, Skakovica, Vitinica, Zaseok i Žuje-Šarci.<ref name="MZSapna" /> == Geografija == === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Teočak]] | SZ = [[Lopare]] | SI = [[Teočak]]<br>[[Zvornik]] | Z = [[Kalesija]] | I = [[Zvornik]] | J = [[Kalesija]], [[Zvornik]] | JZ = [[Kalesija]] | JI = [[Zvornik]] }} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Sapne|Spisak naseljenih mjesta u općini Sapna}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Sapna === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sapna | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11312 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 127/28) |work=fzs.ba |access-date= 9. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 11178 | g2013_bosnjaci = 10827 | g2013_srbi = 234 | g2013_hrvati = 3 | g2013_bosanci = 12 | g2013_romi = 39 | g2013_muslimani = 32 | g2013_albanci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 10 | g2013_nepoznato = 11 | g1991_ukupno = 4436 | g1991_muslimani = 3956 | g1991_srbi = 430 | g1991_hrvati = 6 | g1991_jugosloveni = 16 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Sapna === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sapna | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 163520 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=http://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 9. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 9. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 2027 | g2013_bosnjaci = 2023 | g2013_nisu_izjasnili = 3 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 1807 | g1991_muslimani = 1722 | g1991_srbi = 46 | g1991_hrvati = 6 | g1991_jugosloveni = 14 | g1981_ukupno = 1660 | g1981_muslimani = 1652 | g1981_srbi = 2 | g1981_jugosloveni = 2 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 2 | g1971_ukupno = 1070 | g1971_muslimani = 1025 | g1971_srbi = 33 | g1971_jugosloveni = 3 | g1971_crnogorci = 2 | g1971_albanci = 2 }} == Sapna danas == Veći dio bivše općine Zvonik Daytonskim sporazumom je pripao Republici Srpskoj. Manji dio, naselja: Sapna, Goduš, Kraljevići, Međeđa, Rastošnica, Rožanj i dijelovi naselja Baljkovica, Kiseljak, Nezuk, Vitinica i Zaseok pripao je Federaciji. Na tom dijelu, površine 118&nbsp;km<sup>2</sup>, formirana je nova općina - općina Sapna. Područje ove općine je izrazito poljoprivredno. Njen brdsko - planinski položaj je pogodan za razvoj voćarstva i uzgoj stoke. Da bi se mogla razvijati savremena proizvodnja, potrebno je izgraditi infrastrukturne objekte: puteve, električnu mrežu, uvesti mehanizaciju, podići pogon za preradu poljoprivrednih proizvoda. Neki od ovih projekata su već u znatnoj mjeri realizirani. Stanovništvo kontinuirano emigrira u zapadnoeuropske zemlje, posebno mladi. == Institucije == Osim općine, Sapna ima i policijsku stanicu, Dom zdravlja, filijale penzionog i zdravstvenog osiguranja, poštu, banku, elektro-distribuciju, radio stanicu Radio Glas Drine, civilnu zaštitu, nekoliko filijala različitih osiguravajućih kuća, osnovnu i srednju školu. Osim toga, ovdje egzistira i nekoliko privatnih firmi sa ograničenom proizvodnom aktivnošću. == Sport == Nogometni klub Vitezovi Sapna je osnovan [[1997]]. godine i otada se takmičio u kantonalnim ligama Tuzlanskog kantona. U prve dvije godine postojanja klub je prešao iz 3. u 1. kantonalnu ligu. Domaće utakmice igrao je u Rastošnici a po izgradnji stadiona, na Gradskom stadionu u Sapni. Zbog nedostatka sredstava klub je ugašen 2006. godine. Osim ovog kluba postojali su i FK Jedinstvo iz Nezuka i FK Moča iz Goduša, ali su i oni kratkotrajno funkcionisali. Jedino je opstao klub iz Vitinice koji je 1999. godine osnovan pod imenom FK Mladost a od 2006. godine nosi ime OFK Vitinica. OFK Vitinica svoje domaće utakmice igra na Gradskom stadionu u Sapni a trenutno se takmičio u Prvoj ligi Tuzlanskog kantona do 2012. godine kada je ugašen. 2016. godine osnovan je FK Sapna koji baštini historiju FK Vitezovi Sapna i FK Mladost Vitinica. Takmiči se u posljednjem rangu - 3. kantonalnoj ligi Tuzlanskog kantona u kojoj u posljednje 4 sezone zauzima 2. mjesto i svaki put ne uspijeva da se plasira u viši rang. Pored nogometnih klubova, Sapna ima i Odbojkaški klub invalida "Drina" Sapna, koji se već godinama takmiči u Prvoj ligi Bosne i Hercegovine. Ovaj klub svoje domaće utakmice odigrava u Sportskoj dvorani u Sapni. == Također pogledajte == * [[Marš mira]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sapna Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcinasapna.ba/ Zvanični sajt općine Sapna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529083053/http://www.opcinasapna.ba/ |date=29. 5. 2015 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Sapna}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Sapna|*]] [[Kategorija:Zvornik]] 9jjd473abvokz899gr17fwfn0ijcvvz Thomas Edison 0 5759 3915879 3892535 2026-08-02T01:21:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915879 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Thomas Alva Edison | slika = Thomas_Edison2.jpg | alt_slike = | opis = Edison oko 1922. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{nowrap|{{Datum rođenja|1847|2|11}}}} | mjesto_rođenja = [[Milan (Ohio)|Milan]], [[Ohio]], [[SAD]] | datum_smrti = {{nowrap|{{Datum smrti i godine|1931|10|18|1847|2|11}}}} | mjesto_smrti = [[West Orange]], [[New Jersey]], SAD | nacionalnost = [[SAD|Amerikanac]] | obrazovanje = samouk | druga_imena = | zanimanje = [[izumitelj]] i biznismen | godine_aktivnosti = | roditelji = Samuel Ogden Edison, Jr. (1804–1896)<br />Nancy Matthews Elliott (1810–1871) | supružnici = Mary Stilwell (1871–84)<br />Mina Miller (1886–1931) | djeca = Marion Estelle Edison (1873–1965)<br />Thomas Alva Edison Jr. (1876–1935)<br />William Leslie Edison (1878–1937)<br />Madeleine Edison (1888–1979)<br />Charles Edison (1890–1969)<br />Theodore Miller Edison (1898–1992) | poznat_po = | značajni_radovi = | potpis = Thomas_Alva_Edison_Signature.svg }} '''Thomas Alva Edison''' bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] izumitelj i biznismen.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Edison|title=Thomas Alva Edison {{!}} American inventor|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=15. 12. 2017}}</ref> Kao samouk u mladosti je počeo praviti i objavljivati tehničke izume. U Menlo Parku, nedaleko od [[New York]]a, 1876. osnovao je poznatu laboratoriju u kojoj je radio do smrti, a u njoj je 1884. radio i [[Nikola Tesla]] na usavršavanju dinamo-mašine. Najpoznatiji izumi<ref>{{Cite book|url=https://commons.princeton.edu/josephhenry/wp-content/uploads/sites/71/2019/08/edison_bio_martin.pdf|title=Edison}}</ref> su mu kirkofon s ugljenim zrncima, megafon, fonograf, telegrafski aparat koji otipkava štampana slova, kvadrupleks aparat, jednostavna konstrukcija kinematografa na osnovi stroboskopskog efekta. Važan izum je [[sijalica]]<ref>{{Cite web|url=https://www.twinkl.com/teaching-wiki/history-of-the-first-light-bulb|website=www.twinkl.com|access-date=2026-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bulbs.com/learning/history.aspx?srsltid=AfmBOorhjN92Vxz-C2LNlzvD5ldWBoODhA45t3Ku-gy5MuMx_9bsCgsl|title=}}{{Mrtav link}}</ref> s niti od uglja, koja je služila za rasvjetu nekoliko desetljeća, prije izuma sijalice sa metalnom niti. Po Thomasu Edisonu neka mjesta dobila su ime, npr. Edison, New Jersey, te Državni univerzitet "Thomas Edison".[[Datoteka:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|''A Day with Thomas Edison'' (1922)|lijevo|221x221px]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{external media| float = right| video1 = [https://www.c-span.org/video/?63449-1/edison-inventing-century ''Booknotes'' interview with Neil Baldwin on ''Edison: Inventing the Century'', March 19, 1995], [[C-SPAN]]| video2 = [https://www.c-span.org/video/?178806-1/empires-light-edison-tesla-westinghouse ''Booknotes'' interview with Jill Jonnes on ''Empires of Light'', October 26, 2003], [[C-SPAN]]}} * "[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ An Hour with Edison]", [[Scientific American]], July 13, 1878, p.&nbsp;17 * [https://www.youtube.com/watch?v=KgwY2SdRJ_4 Interview with Thomas Edison in 1931] * [http://ariwatch.com/VS/TheDiaryOfThomasEdison.htm The Diary of Thomas Edison] * {{Gutenberg author |id=3325}} * {{Internet Archive author |sname=Thomas Alva Edison}} * [https://www.archives.gov/exhibits/american_originals_iv/sections/thomas_edison_patent.html Edison's patent application for the light bulb] na National Archives. * [http://www.shapell.org/Collection/Historical-Figures/Edison-Thomas Thomas Edison Personal Manuscripts and Letters] * [http://edison.rutgers.edu/ Edison Papers] Rutgers. * [http://www.edisonian.com/ Edisonian Museum Antique Electrics] * {{IMDb name|id=0249379|name=Thomas Edison}} {{stub-biog}} {{Commonscat|Thomas Edison}} {{Wikicitat|Thomas Alva Edison}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Edison, Thomas}} [[Kategorija:Rođeni 1847.]] [[Kategorija:Umrli 1931.]] [[Kategorija:Biografije, Milan (Ohio)]] [[Kategorija:Američki izumitelji]] qzpzzx7dh96kua9h8rh9sqp0lw4h9ks Venecuela 0 6876 3915910 3842931 2026-08-02T06:22:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915910 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | izvorno_ime = República Bolivariana de Venezuela | zvanično_ime = Bolivarska Republika Venecuela | ime_genitiv = Venecuele | zastava = Flag of Venezuela.svg | grb = | mapa = LocationVenezuela.svg | službeni_jezik = [[španski jezik|španski]] | državno_uređenje = [[Federacija|Federalna]], [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[Republika|ustavna republika]] | glavni_grad = [[Caracas]] | vrsta_prve_vlasti = Predsjednica | vladar_prva_vlast = [[Delcy Rodríguez]] (v. d.) | vrsta_druge_vlasti = | vladar_druga_vlast = | po_površini_na_svijetu = 32. | površina = 916.445 | procenat_vode = 3,2 | najviša_tačka_ime = [[Pico Bolívar]] | najviša_tačka_metara = 4.978 | stanovnika = 28.517.000 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 53. | gustoća = 31,1 | nezavisnost = 5. juli 1811. | valuta = [[Venecuelanski bolivar]] | vremenska_zona = [[UTC]] −4 | himna = "[[Gloria al Bravo Pueblo]]"{{Center|[[Datoteka:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]}} | internetski_nastavak = [[.ve]] | pozivni_broj = +58 | komentar = }} '''Venecuela''', službeno '''Bolivarska Republika Venecuela''' ({{es|República Bolivariana de Venezuela}}), jest [[suverena država]] na sjevernoj obali [[Južna Amerika|Južne Amerike]], koja se sastoji od kontinentalnog dijela i velikog broja otoka i otočića u [[Karipsko more|Karipskom moru]]. Kontinentalna teritorija na sjeveru graniči s Karipskim morem i [[Atlantski okean|Atlantskim okeanom]], na zapadu s [[Kolumbija|Kolumbijom]], na jugu s [[Brazil]]om, na istoku s [[Gvajana|Gvajanom]] te pomorski s [[Trinidad i Tobago|Trinidadom i Tobagom]] na sjeveroistoku. Glavni grad i najveće urbano središte jest [[Caracas]]. Zauzima površinu 916.445&nbsp;km<sup>2</sup>, a prema procjeni iz 2025, ima 28.517.000 stanovnika. Teritoriju današnje Venecuele kolonizirala je [[Španija]] još 1522. Godine 1811. postala je jedna od prvih španskih kolonija u Americi koje su proglasile nezavisnost, a koja nije bila čvrsto uspostavljena sve do 1821, kada je Venecuela postala dio savezne države [[Velika Kolumbija|Velike Kolumbije]]. Punu nezavisnost kao posebna država stekla je 1830. Tokom 19. stoljeća prolazila je kroz veliku političku krizu i periode [[Autokratija|autokratije]], uz nadmoćnost regionalnih ''[[caudillo]]sa'' sve do polovine 20. stoljeća. Od 1958. zemlja je imala seriju demokratski izabranih vlada. Ekonomske krize tokom 1980-ih i 1990-ih dovele su do novih nestabilnosti, među kojima su ''[[Caracazo]]'' pobune iz 1989, [[Pokušaji državnih udara u Venecueli 1992.|dva pokušaja puča tokom 1992.]] te opoziv predsjednika [[Carlos Andrés Pérez|Carlosa Andrésa Péreza]] zbog pronevjere javnog novca 1993. Potpuni kolaps povjerenja naroda u vladajuće političke stranke doveo je do uspjeha bivšeg pučista [[Hugo Chávez|Huga Cháveza]] na izborima 1998. i početka [[Bolivarska revolucija|Bolivarske revolucije]] 1999. i donošenja novog ustava, koji je promijenio službeno ime države u Bolivarska Republika Venecuela. Venecuela je [[Savezna republika|savezna]] [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[republika]] koja se sastoji od [[Savezne države Venecuele|23 savezne države]], [[Caracas (savezni distrikt)|Distrikta glavnog grada]] (koji pokriva [[Caracas]]) i [[Savezne teritorije Venecuele|saveznih teritorija]] (koji obuhvataju otoke).<ref name="encartaSA">{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574914_3/South_America.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421194631/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574914_3/South_America.html |archive-date=21. 4. 2007 |title=South America |access-date=13. 3. 2007 |publisher=Encarta}}</ref><ref name="UNpopstats">{{cite web |url= http://www.un.org/esa/population/publications/wup1999/WUP99ANNEXTABLES.pdf |title=Annex tables |access-date=13. 3. 2007 |publisher= UN |work=World Urbanization Prospects: The 1999 Revision |format=PDF}}</ref> Smatra se državom s posebno visokom [[Biološka raznovrsnost|biološkom raznovrsnošću]] (trenutno je na sedmom mjestu u svijetu po broju biljnih i životinjskih vrsta)<ref>{{cite web |url= https://www.unep-wcmc.org/#?country=VE&dashboard=show |title= World Conservation Monitoring Centre of the United Nations Environment Programme |access-date= 13. 11. 2016}}</ref> Postoje mnogobrojna staništa koja se rasprostiru od planinskog lanca [[Andi|Anda]] na zapadu do kišnih šuma [[Amazonska nizija|Amazonske nizije]] na jugu preko prostranih ravnica [[Llanos]]a, karipske obale i sve do delte [[Orinoco|Orinoka]] na istoku. Nakon što su otkrivene velike zalihe [[Nafta|nafte]] početkom 20. stoljeća, Venecuela se ubraja u zemlje s najvećim zalihama ovog energenta u svijetu i jedan je od najvećih izvoznika nafte. == Historija == {{Glavni|Historija Venecuele}} Na području Venecuele 1522. osnovana je jedna od prvih španskih naseobina u Južnoj Americi, a nešto kasnije većina venecuelske teritorije uključena je u sastav potkraljevstva [[Nova Granada|Nove Granade]], a manji, istočni dio priključen je Novoj Andaluziji. === Španska kolonizacija === {{Glavni|Španska kolonizacija Amerike|Kolonijalni period u historiji Venecuele}} [[Datoteka:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|200px|desno|Njemačka Welser armada tokom njihovog istraživanja Venecuele]] Godine 1498., tokom svog trećeg putovanja u Ameriku, [[Kristofor Kolumbo]] otplovio je blizu delte rijeke Orinoco i ukotvio u zaljevu [[Paria (zaliv)|Paria]]. Zapanjen velikom morskom strujom slatke vode koja je skrenula njegov put prema istoku, Kolumbo je u svom pismu španskim vladarima [[Izabela I, kraljica Kastilje|Izabeli I]] i [[Ferdinand II, kralj Aragonije|Ferdinandu II]] napisao da je imao osjećaj da je došao do zemaljskog raja: {{Citat|Veliki znaci su tu da je ovo zemaljski raj, jer je mjesto u skladu sa mišljenjem svetih i mudrih teologa koje sam ranije spomenuo. Isto tako, i drugi znaci su veoma dobro usklađeni, jer nikada nisam čitao ili čuo da se tako velika količina svježe vode nalazi u takvoj neposrednoj blizini slane vode. Veoma blaga temperatura to također potvrđuje, a ako voda o kojoj govorim ne dolazi iz raja onda je to još veće čudo, jer ne vjerujem da je tako velika i duboka rijeka ikada bila poznata da postoji na ovom svijetu.}} [[Datoteka:Cacique Guaicaipuro..jpg|thumb|250px|lijevo|Statua Guaicaipura, poglavice plemena Teques i Caracas i najznačajnijeg vođe otpora starosjedilačkih naroda protiv španskih kolonijalnih osvajača.]] Španija je kolonizovala kontinentalnu Venecuelu još 1522. godine, osnivajući svoje prvo stalno naselje u Južnoj Americi u današnjem gradu [[Cumaná]]. U 16. vijeku, Venecuela je data pod ugovor kao koncesija španskog kralja njemačkoj bankarskoj porodici [[Welser (porodica)|Welser]], koja je teritoriju današnje Venezuele nazvala [[Klein-Venedig]] (bosanski, Mala Venecija) i bila je njemačka kolonija od 1528–1546. Starosjedilačke vođe ([[cacique]]) kao što su [[Guaicaipuro]] (oko 1530–1568) i [[Tamanaco]] (umrli 1573) pokušali su da se odupru upadima u Španaca, ali su ih pridošlice na kraju pokorile. Tamanaco je pogubljen po nalogu osnivača Caracasa, [[Diego de Losada|Diega de Losade]].<ref name="UNE">{{cite web |publisher=Universidad Nueva Esparta |url=http://www.une.edu.ve/hatillo/historia.htm |title=Alcaldía del Hatillo: Historia |access-date=10. 3. 2007 |language=Spanish |archive-url=https://web.archive.org/web/20060428111205/http://www.une.edu.ve/hatillo/historia.htm |archive-date=28. 4. 2006 |df=dmy-all }}</ref> U 16. vijeku za vreme španske kolonizacije starosjedilački narodi, kao što su mnogi [[Mariči (pleme)|Mariči]], koji su i sami bili potomci naroda Kaline, prešli su na [[katoličanstvo]]. Neki od plemenskih vođa koji su se opirali kolonijalnim osvajačima spominju se u imenima gradovaa kao što su: Caracas, [[Chacao]] i [[Los Teques]]. Rana kolonijalna naselja bila su uglavnom usredsređena na sjevernu obalu, ali sredinom 18. vijeka, Španci su napredovali dalje u unutrašnjost duž toka rijeke Orinoko. Ovdje je [[Ye'kuana (pleme)|Ye'kuana]] (tada poznati i kao Makiritare) organizovala ozbiljan otpor 1775. i 1776. godine. Istočna venecuelanska naselja su pod vlast Španije bila uključena u provinciju [[Nova Andaluzija (provincija)|Nova Andaluzija]]. Pod vlašću [[Kraljevska Audijencija Santo Domingo|Kraljevske Audijencije Santo Domingo]] iz ranog 16. vijeka, većina Venecuele je postala dio [[Vicekraljevstvo Nova Granada|Vicekraljevstva Nova Granada]] početkom 18. vijeka, a zatim je reorganizovana kao autonomna [[Generalna Kapetanija Venecuela]] od 1777. godine. Grad Caracas koji je bio osnovan u središnjem priobalnom području 1567. godine. Bio je dobro postavljen da postane ključno naseljeno mjesto, u blizini obalnog pristaništa [[La Guaira]] dok se i sam nalazio u dolini ispod planinskog lanca, pružajući dobru zaštitu protiv pirata, te plodniju i zdraviju klimu. === Nezavisnost i 19. vijek === [[Datoteka:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|200px|desno|''El Libertador'' ([[Bosanski jezik|bos.]] oslobodilac), [[Simón Bolívar]].]] Nakon niza neuspješnih ustanaka Venecuela je pod vodstvom [[Francisco de Miranda|Francisca de Mirande]], venezuelanskog maršala koji se borio u [[Američka revolucija|američkoj revoluciji]] i [[Francuska revolucija|francuskoj revoluciji]], [[Deklaracija nezavisnosti Venecuele|proglasila nezavisnost]] od Španije [[5. juli|5. jula]] [[1811]].<ref>{{cite web |last=Minster |first=Christopher |url=http://latinamericanhistory.about.com/od/independenceinvenezuela/p/10april19venezuela.htm |title=April 19, 1810: Venezuela's Declaration of Independence |publisher=About |access-date=30. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203091911/http://latinamericanhistory.about.com/od/independenceinvenezuela/p/10april19venezuela.htm |url-status=dead }}</ref> Ovim je započeo rat za nezavisnost Venecuele. Razorni zemljotres koji je pogodio [[Caracas]] 1812. godine, zajedno sa pobunom venecuelanskih [[pastir]]a (lanerosa), pomogao je da se sruši prva Venecuelanska republika. [[Druga Venecuelanska Republika]], koja je proglašena 7. augusta 1813. godine, trajala je nekoliko mjeseci prije nego što je bila slomljena.<ref>{{cite web |last=Left |first=Sarah |title=Simon Bolivar |url=https://www.theguardian.com/news/2002/apr/16/netnotes.venezuela |website=The Guardian |date=16. 4. 2002 |access-date=30. 6. 2015}}</ref> [[Datoteka:19 de abril.jpg|thumb|250px|lijevo|''Revolucija iz 19. aprila 1810'', datum početka venecuelanske borbe za nezavisnost, crtež Martín Tovar y Tovar.]] Pod vođstvom [[Simón Bolívar|Simóna Bolívara]], borba za samostalnost potrajala je deset godina. Suverenitet je postignut tek nakon što je Simón Bolívar, uz pomoć tadašnjih političkih i vojnih vođa [[José Antonio Páez|Joséa Antonia Páeza]] i [[Antonio José de Sucre|Antonia Joséa de Sucre]], pobijedi u [[Bitka kod Caraboba|bici kod Caraboba]] 24. juna 1821. [47] 24. jula 1823. Vojskovođe [[José Prudencio Padilla]] i [[Rafael Urdaneta]] su pomogli da se venecuelanska nezavisnost osigura njihovom pobjedom u [[Bitka na jezeru Maracaibo|bici na jezeru Maracaibo]].<ref name="ciawfb">{{cite web |url=http://www.ciaworldfactbook.us/south-america/venezuela.html |title=Venezuela |publisher=CIA World Factbook |access-date=30. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923203305/http://www.ciaworldfactbook.us/south-america/venezuela.html |url-status=dead }}</ref> Kongres ''Nove Granade'' dao je Bolivaru kontrolu nad granadskom vojskom koju je predvodio, te oslobodio nekoliko zemalja i osnovao [[Velika Kolumbija|Veliku Kolumbiju]]. Antonio José de Sucre, koji je osvojio mnoge bitke pod komandom Simona Bolivara, otišao je da oslobodi [[Ekvador]], a kasnije je postao drugi predsjednik [[Bolivija|Bolivije]]. Venecuela je ostala dio Velike Kolumbije sve do 1830. godine, kada je pobuna koju je predvodio José Antonio Paez omogućila proglašenje nove nezavisne Venecuele, a Paez postao prvi predsednik nove republike. Na taj način došlo je do raspada unije s [[Ekvador]]om i [[Kolumbija|Kolumbijom]] godine [[1830]].<ref>{{cite web |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab55 |title=History of Venezuela |publisher=History World|access-date=30. 6. 2015}}</ref> Između jedne četvrtine i jedne trećine stanovništva Venecuele poginulo je tokom ove dvije decenije ratovanja,<ref>{{cite book |last1=McFarlane |first1=Anthony |title=War and Independence In Spanish America |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=1136757724 |page=293 |url=https://books.google.com/books?id=rSNrAQAAQBAJ&pg=PA293}}</ref> koje je do 1830. godine procijenjeno na oko 800.000.<ref name="Caudillismo">"[http://countrystudies.us/venezuela/5.htm Venezuela – The Century of Caudillismo]". [[Library of Congress Country Studies]].</ref> Boje venecuelanske zastave su žuta, plava i crvena: žuto označava zemljišno bogatstvo, plavo za more koje razdvaja Venecuelu od [[Španija|Španije]] i crveno za krv prolivenu od strane heroja nezavisnosti.<ref>{{cite news |title=200 años como símbolo de soberanía |publisher=Consulado General de Venezuela en Canarias |url=http://www.consuladodevenezuela.es/contenido.php?idNot=216 |access-date=30. 11. 2010 |language=Spanish |archive-date=17. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100917045840/http://consuladodevenezuela.es/contenido.php?idNot=216 |url-status=dead }}</ref> [[Datoteka:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|250px|Ceremonija potpisivanja nezavisnosti Venecuele, crtež Martín Tovar y Tovar.]] [[Ropstvo]] u Venecueli je ukinuto 1854. godine. Veliki dio historije Venecuele iz 19. vijeka bio je okarakterisan političkim previranjima i diktatorskom vladavinom. Najbolji primjer za ovu tvrdnju je vođa nezavisnosti José Antonio Páez, koji je tri puta stekao mjesto predsjednika i služio ukupno 11 godina u periodu između 1830. i 1863. godine. Vrhunac ovakvih događaja je dostignut tokom [[Savezni rat|Saveznog rata (1859–1863)]]. Tokom ovog građanskog rata stotine hiljada ljudi je poginulo u zemlji koja nije imala više od milion stanovnika. U drugoj polovini 19. vijeka, [[Antonio Guzmán Blanco]], još jedan vojni i politički vođa (caudillo), služio je ukupno 13 godina između 1870. i 1887. godine, s još tri predsjednika. Godine 1895. dugogodišnji spor s [[Velika Britanija|Velikom Britanijom]] oko teritorije [[Guayana Esequiba]], koju je Britanija preuzela kao dio [[Britanska Gvajana|Britanske Gvajane]], a Venecuela je smatrala venecuelanskom teritorijom, uzrokovala je izbijanje [[Venezuelanska kriza (1895)|venecuelanske krize 1895. godine]]. Ovaj spor je ubrzo prerastao u diplomatsku krizu, kada je vecuelanski lobista William L. Scruggs pokušao dokazati da je britansko ponašanje u vezi s tim problemom prekršilo američku [[Monroeova doktrina|Monroeovu doktrinu]] iz 1823. godine i iskoristio svoj utjecaj u [[Washington, D.C.|Washingtonu DC]], da se pozabavi tim pitanjem. Nakon toga je tadašnji američki predsjednik [[Grover Cleveland]] usvojio široko tumačenje doktrine, koja nije samo zabranjivala nove evropske kolonije, već i američku zainteresiranost za bilo kakve događaje koji se dešavaju u zapadnoj hemisferi. Britanija je na kraju prihvatila arbitražu, ali je u pregovorima oko njenih uslova uspjela da ubijedi [[SAD]] u mnoge detalje. Sudski tribunal se sastao u [[Pariz]]u 1898. godine kako bi odlučio o tom pitanju, a 1899. dodijelio je najveći dio sporne teritorije Britanskoj Gvajani.<ref name="Humphreys">{{cite journal |authorlink=Robert Arthur Humphreys |author=Humphreys, R. A. |year=1966 |doi=10.2307/3678723 |title=Anglo-American Rivalries and the Venezuela Crisis of 1895. Presidential Address to the Royal Historical Society |journal=Transactions of the Royal Historical Society |volume=17 |pages=131–164|jstor=3678723 }}</ref> Godine 1899. [[Cipriano Castro]] je uz pomoć svog prijatelja [[Juan Vicente Gómez|Juana Vicentea Gómeza]], zauzeo vlast u Karakasu, marširajući sa vojskom iz svoje baze u [[Andi|andskoj]] državi [[Táchira]]. Castro nije ispunio značajne dužničke obaveze Venecuele prema stranim zemljama, te je odbio da plati odštetu strancima koji su bili uhvaćeni tokom građanskih ratova u Venecueli. To je dovelo do [[Venecuelanska kriza (1902–1903)|krize u Venecueli 1902–1903]], u kojoj su Britanija, [[Njemačka]] i [[Italija]] nametnule pomorsku blokadu nekoliko mjeseci prije nego što je dogovorena međunarodna arbitraža na novom [[Stalni arbitražni sud|Stalnom arbitražnom sudu]] u [[Den Haag]]u. Godine 1908. izbio je još jedan spor sa [[Holandija|Holandijom]], koji je riješen kada je Castro otišao na liječenje u Njemačku, nakon čega ga je odmah sa vlasti zbacio Juan Vicente Gómez (1908–1935). Nakon smrti autoritarnog vođe Juana Vicentea Gómeza godine [[1935]]. započela je demokratska preobrazba zemlje koja je dovela do konačnog povlačenja vojske iz političkog života [[1958]]. godine. Iskorištavanje nalazišta [[nafta|nafte]] povećalo je nacionalno bogatstvo. === 20. vijek === [[Datoteka:Flag of Venezuela (1954-2006).svg|thumb|250px|desno|Zastava Venecuele između 1954 i 2006. godine.]] Otkriće velikih nalazišta nafte u jezeru Marakaibo tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]<ref>{{cite journal|url=http://www.ogj.com/articles/print/volume-93/issue-23/in-this-issue/exploration/a-modern-look-at-the-petroleum-geology-of-the-maracaibo-basin-venezuela.html|last1=Stauffer|first1=Karl W.|last2=Croft|first2=Gregory D.|title=A modern look at the petroleum geology of the Maracaibo Basin, Venezuela|journal=Oil & Gas Journal|date=1995|volume=93|issue=23}}</ref> pokazalo se ključnim za Venecuelu i izmijenilo je osnovu njene privrede iz velike ovisnosti o izvozu poljoprivrednih proizvoda. To je dovelo do privrednog procvata koji je trajao od 1880-ih do 1935. godine, a [[bruto domaći proizvod]] Venecuele po glavi stanovnika bio je najviši u Latinskoj Americi. Predsjednik Juan Vincente Gomez je imao koristi od toga, jer je [[korupcija]] bila u porastu, ali u isto vrijeme, novi izvor prihoda mu je pomogao da centralizuje venecuelansku državu i ojača svoj autoritet. On je ostao najmoćniji čovjek u Venecueli do svoje smrti 1935. godine, iako je povremeno ustupao predsjedništvo drugima. Sistem diktature "gomezista" (1935–1945) uglavnom se nastavio pod [[Eleazar López Contreras|Eleazarom Lópezom Contrerasom]], ali je od 1941. godine, za vrijeme vladavine [[Isaías Medina Angarita]] bio opušten. Angarita je odobrila niz reformi, uključujući i legalizaciju svih političkih stranaka. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog Svjetskog Rata]], imigracija iz [[Južna Evropa|Južne Evrope]] (uglavnom iz Španije, [[Italija|Italije]], [[Portugal]]a i [[Francuska|Francuske]]) i siromašnijih latinoameričkih zemalja izrazito je obogatila demografsku sliku venezuelanskog društva. [[Datoteka:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|250px|lijevo|Rómulo Betancourt bio je predsjednik od 1945. do 1948. i od 1959. do 1964, a bio je jedan or glavnih pobornika demokratije u Vencueli.]] Godine 1945., putem civilno-vojnog prevrata sa vlasti je svrgnuta Medina Angaritu i uveden je [[El Trienio Adeco|trogodišnji period demokratske vladavine]] (1945–1948). Tada je zemljom upravljala narodna stranka [[Demokratska akcija (Venecuela)|Demokratska akcija]], koja je prvobitno bila pod vođstvom [[Rómulo Betancour|Rómulom Betancourtom]], sve dok Rómulo Gallegos nije pobijedio na predsjedničkim izborima Venecuele (generalno se vjeruje da su to bili prvi slobodni i pošteni izbori u Venecueli). Gallegos je vladao do rušenja vojne hunte koju je predvodio trijumvirat [[Luis Felipe Llovera Péez]], [[Marcos Pérez Jiménez]] i ministar odbrane Gallegosa, [[Carlos Delgado Chalbaud]], u državnom udaru iz 1948. godine. Najmoćniji čovjek u vojnoj hunti (1948–1958) bio je Pérez Jiménez (iako je Chalbaud bio njegov titularni predsjednik) i bio je osumnjičen da stoji iza smrti u uredu Chalbauda, koji je umro u neuspjeloj otmici 1950. godine. Izgubio je izbore 1952. godine, ali je ignorisao rezultate. Pérez Jiménez je bio postavljen za predsjednika, a na toj dužnosti je ostao do 1958. godine. Širenje venecuelanske privrede u ovom periodu temeljilo se na zaduženosti venecuelanske nacije i to je bio jedan od uzroka ekonomske krize u Venecueli 1960-ih godina,<ref name=":03">{{cite book|last=Stambouli|first=Andrés|authorlink=|title=La política extraviada: Una historia de Medina a Chávez|url=|access-date=|year=2009|publisher=Fundación para la Cultura Urbana|isbn=|editor=|location=|page=97|language=|chapter=}}</ref> kada su paralizovani važni projekti kao što je urbani centar ''El Recreo de Marcel Brauer'' na ''Avenida Casanova'' u okrugu ''Sabana Grande''.<ref>{{cite journal|url=http://trienal.fau.ucv.ve/2014/cd/PDF/hyp/HP-07.pdf|title=El Centro Urbano El Recreo|last=Mujica|first=Viviana|date=2014|journal=Historia y Patrimonio UCV|access-date=|doi=|pmid=}}</ref> Tokom godina uprave Pereza Jiméneza, država je intervenirala u privrednim oblastima koje su tradicionalno bile u rukama privatnih kompanija. Vladu Pereza Jiméneza karakterisao je [[državni kapitalizam]], a ne [[ekonomski liberalizam]] i bila je prethodnica populističkog i paternalističkog ekonomskog režima kasnijih demokratskih režima.<ref name=":1">{{cite book|last=Coronil Ímber|first=Fernando|authorlink=|title=El Estado Mágico|url=https://epulahistoria.files.wordpress.com/2016/10/6-el-estado-mc3a1gico-fernando-coronil.pdf|access-date=|year=2013|publisher=|isbn=|editor=Alfadil|location=|page=|language=|chapter=}}</ref> Nacionalno privatno preduzetništvo je sve manje imalo prostora za razvoj i napredak. [[Država]] je bila veliki kapitalista u Venecueli od vremena vladavine Péreza Jiméneza i bila je najveći nacionalni dioničar velikih hotelskih lanaca, kao što je [[Sheraton]].<ref>{{cite journal|url=http://virtual.iesa.edu.ve/servicios/wordpress/wp-content/uploads/2016/04/2016-1-ostos.pdf|title=El mercado de hoteles se mueve a pesar de la recesión|last=Ostos|first=Elizabeth|date=2016|journal=IESA Instituto de Estudios Superiores Administrativos|access-date=|doi=|pmid=}}{{Mrtav link}}</ref> === Bolivarska vlada od 1993. do danas === [[Datoteka:Chavez-WSF2005.jpg|mini|[[Hugo Chávez]] tokom njegove predsjedničke posjete [[Gvatemala|Gvatemali]]]] Dana 6. decembra [[1998]]. na izborima za predsjednika Venecuele, sa 56 % glasova bio je izabran populist [[Hugo Chávez]] i osnivač [[Movimiento Quinta Republica]] (Pokret za petu republiku). Bio je potpukovnik padobranstva i glavni organizator neuspješnog pokušaja državnog udara protiv tadašnjeg predsjednika [[Carlos Andres Pérez|Carlosa Andresa Péreza]] u februaru [[1992]]. Čavez je bio zagovornik [[Bolivarska revolucija|Bolivarske revolucije]], a njegovi ciljevi su bili borba protiv [[Korupcija|korupcije]], stvaranje i jačanje direktnog demokratskog učešća u političkom sistemu i garancija i odbrana nacionalne i ekonomske nezavisnosti Venecuele. Nakon izrade novog bolivarskog [[Ustav Venecuele|ustava Venecuele]] i njegovog usvajanja na referendumu, Chávez je proveo opsežne reforme političkog sistema, te ojačao socijalnu državu s ciljem poboljšanja životnih uslova najsiromašnijih slojeva. Istovremeno, zahladio je odnose sa [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a, zastupajući istovremeno inicijative za regionalno povezivanje i sarađujući s komunističkom [[Kuba|Kubom]]. Na izborima za predsjednika 2000. godine potvrđen je na mjestu predsjednika većinom glasova (60%), čak i više nego 1998. godine. Ime države Venecuele od tada je "Bolivarska Republika Venecuela" i često se naziva "Peta republika" (quinta república). Njegova je politika izazvala protivljenje venecuelskih privrednika i sindikata, ali je ostao popularan među stanovništvom zemlje, osobito siromašnijima. Godine [[2002]]. protiv Chavezovog režima je izveden državni udar, ali je pod pritiskom narodnih masa Chavez vrlo brzo vraćen na vlast. Međutim, vođe državnog udara koji su ranije bili osuđeni na nižem sudu, a među njima i tri vojnika visokog ranga, bili su oslobođeni od strane Vrhovnog suda.<ref>[http://www.eluniversal.com/2004/12/06/imp_pol_art_06104A.shtml eluniversal.com]</ref><ref>{{Webarchive|url=http://www.rnv.gov.ve/noticias/?act=ST&f=&t=14700 |wayback=20090820075250 |text=rnv.gov.ve}}</ref> Prevratu su prethodili štrajkovi ili blokade udruženja poslodavaca. Petróleos de Venezuela (PDVSA), državna naftna kompanija, čiji viši radnici i uprava su učestvovali u sabotažama i neovlašćenom odsustvu sa posla. Pošto štrajk nije bio ni koordiniran unutar sindikata, ''Međunarodna organizacija rada'' ga nije priznala kao štrajk. Postojao je i takozvani porezni štrajk bogatih slojeva stanovništva. Opozicija u Venecueli je 2004. godine prikupila potpise za referendum o svrgavanju Chaveza. Nakon što je nadležni izborni organ upravo dostigao potreban broj potpisa (oko 2,5 miliona), Čavez je rekao da će se suočiti sa ovim referendumom. Zbog iznimno velikog broja glasova na dan glasanja (73%), Čavez je potvrđen na mjestu predsjednika visokim odzivom sa 59,25% (nešto manje od pet miliona birača). Opozicija ga je optužila za izborne prevare, ali je ponovno glasanje koje je ona pokrenula i koje je provela [[Organizacija američkih država]] i nevladina organizacija ''Centar Carter'' potvrdili izborne rezultate. [[Datoteka:Chavez Kirch Lula141597.jpg|thumb|lijevo|300px|Hugo Chávez sa [[Argentina|argentinskim]] predsjednikom [[Néstor Kirchner|Néstorom Kirchnerom]] (u sredini) i [[brazil]]skim predsjednikom [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lulom da Silvom]] (desno)]] Dana 3. decembra 2006. Chavez je ponovo izabran na predsjedničkim izborima sa 62,89% glasova na dužnost predsjednika Venecuele. Na izborima je bilo ukupno 18 kandidata. Protivnik socijaldemokrata Rosales, vođa opozicije Čavezu, dostigao je 36,85 odsto glasova. Odziv birača, oko 75%, bio je najveći od 1988. Posmatrači koje je poslala [[Evropska Unija]] smatrali su da su izbori protekli bez problema. Međutim, zvanični izvještaj je kritikovao, između ostalog, jaku institucionalnu propagandu uglavnom u korist predsjednika i kandidata Čaveza i neuravnoteženo izvještavanje u javnim i privatnim medijima. Pored toga, bilo je pritisaka na državne službenike da glasaju za Chaveza ili da učestvuju u izbornim kampanjama za njegovo ponovno biranje. Ovo je prema evropskim posmatračima bilo kršenje međunarodnih principa slobodnog glasanja.<ref>[http://www.eods.eu/library/FR%20VENEZUELA%202006_en.pdf European Union Election Observation Mission: Final Report Presidential Elections Venezuela 2006] Kapitel 9.6.</ref> U septembru 2010. godine održani su izbori za Narodnu skupštinu. Stranke PSUV i PCV dobile su 98 mjesta sa 48,13% glasova, Demokratsko jedinstvo (Mesa de la Unidad) osvojila je 65 mjesta sa 47,22% glasova, a Patria Para Todos je dobila 2 mjesta za 3,14. % glasova. Kasnije je stranka Patria para Todos objavila da će biti dio stranke Demokratskog jedinstva ''MUD-a''. Međutim, Narodna skupština koja je podnijela ostavku donijela je zakon koji je omogućio Chavezu kao predsjedniku da tokom 18 mjeseci donese posebne zakone bez odobrenja parlamenta. Dana 7. oktobra 2012. godine, Hugo Chávez je ponovo izabran za predsjednika po treći put,<ref>{{Webarchive | url=http://www.tagesschau.de/ausland/venezuela232.html | wayback=20121010001639 | text=''Klarer Sieg für den „Comandante“''}} tagesschau.de 8. Oktober 2012</ref> i na tom mjestu je ostao do svoje smrti 5. marta 2013. Nakon toga, potpredsjednik [[Nicolás Maduro]] je preuzeo dužnost predsjednika, iako je odlukom Ustavnog suda Diosdado Cabello u svojstvu predsjednika parlamentao trebao da preuzme tu dužnost.<ref>[https://larepublica.pe/mundo/695952-nicolas-maduro-cabello-capriles-y-ffaa-los-protagonistas ''Nicolás Maduro, Cabello, Capriles y FFAA, los protagonistas''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190113232402/https://larepublica.pe/mundo/695952-nicolas-maduro-cabello-capriles-y-ffaa-los-protagonistas |date=13 Januar 2019 }}. In: larepublica.pe 6. März 2013</ref> Poslije smrti Huga Chaveza 5. marta 2013., održani su novi izbori 14. aprila 2013., na kojima je Maduro osvojio 50,78% od ukupnog broja glasova. == Geografija == {{Glavni|Geografija Venecuele}} [[Datoteka:Venezuela Topography.png|320px|thumb|lijevo|Topografska karta Venecuele.]] Venecuela se nalazi na sjeveru Južne Amerike, a geološki njeno kopno počiva na [[Južnoamerička ploča|južnoameričkoj ploči]]. Ima ukupnu površinu 916.445&nbsp;km<sup>2</sup> i kopnenu površinu od 882.050&nbsp;km<sup>2</sup>, što Venecuelu čini 33. najvećom zemljom na svijetu. Teritorija ove zemlje leži između geografskih širina 0 ° i 13 ° sgd. i dužine 59 ° i 74 ° zgš. Oblik ove države je otprilike kao trokut. Venezuela ima oko 2,800&nbsp;km dugu obalu na sjeveru, s brojnim otocima u [[Karipsko more|Karipskom moru]], dok se na sjeveroistoku izlazi na [[Atlanski ocean]]. Na zapadu oko jezera [[Maracaibo (jezero)|Maracaibo]] i u središnjem dijelu zapadno od rijeke [[Orinoco]] reljef je nizinski. Na krajnjem zapadu zemlje uz kolumbijsku granicu, zatim duž većeg dijela obale, te između spomenutih nizina pružaju se najsjeverniji ogranci [[Ande|Anda]]. Tu se nalazi i najviši vrh Venecuele [[Pico Bolívar]] (Bolivarov vrh), čija visina doseže 4979 metara. Istočno od rijeke [[Orinoco]] [[reljef]] se uzdiže prema jugu i istoku i tvori zapadni dio [[Gvajansko gorje|Gvajanskog gorja]] u kojem se nalazi [[Anđeoski vodopad]], najviši na svijetu (pad vode je 979 m). ''[[Tepui]]je'' su velike stolu-slične planine. Središnji dio ove zemlje karakterišu ''[[llanos]]i'', velike ravnice koje se protežu od kolumbijske granice na zapadu do delte rijeke Orinoco na istoku. Orinoco, sa svojim bogatim aluvijalnim zemljištem, predstavnja najveći i najvažniji riječni sisstem u zemlji. On nastaje u jednom od najvećih slivova Latinske Amerike. [[Caroní (rijeka)|Caroní]] i [[Apure]] su druge velike rijeke. Venezuela graniči s [[Kolumbija|Kolumbijom]] na zapadu, [[Gvajana|Gvajanom]] na istoku te [[Brazil]]om na jugu. Karipski otoci, kao što su [[Trinidad i Tobago]], [[Grenada]], [[Curaçao]], [[Aruba]] i [[Privjetrinski Antili]] leže blizu venezuelanske obale. Venezuela ima teritorijalne sporove sa Gvajanom (ranije [[UK|Ujedinjenim Kraljevstvom]]), uglavnom oko teritorija [[Essequibo]], i s Kolombijom oko [[Venezuelanski zaljev|Venezuelanskog zaljeva]]. Godine [[1895.]], nakon višegodišnjih diplomatskih pokušaja da se razriješe granični sporovi oko rijeke [[Essequibo (rijeka)|Essequibo]], došlo je do povećanja napetosti između 2 zemlje. Problem je razmatrala „neutralna“ komisija (osnovana od strane britanskih, američkih i ruskih predstavnika, i bez direktnog učešća predstavnika Venezuele), koja je [[1899.]] donijela odluku uglavnom protiv venezuelanskih zahtjeva.<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/venezuela1895.htm |title=Venezuela Boundary Dispute, 1895–1899}}</ref> Najznačajniji prirodni resursi su [[nafta]] i [[prirodni plin]], [[željezo|željezna]] ruda, [[zlato]] i drugi [[mineral]]i. Zemlja također raspolaže velikim područjima s obradivim tlom i vodom. [[Datoteka:Kukenan Roraima GS.jpg|thumb|upright=3.2|center|{{center|Pogled na ''tepuije'', [[Kukenán-tepui|Kukenan]] i [[Roraima (planina)|Roraima]], u području [[Gran Sabana]], [[Nacionalni park Canaima]]. Tepui su jedna od glavnih atrakcija ovog nacionalnog parka, a ove planine spadaju među najstarijim izloženim geološkim formacijama na našoj planeti.<ref>{{cite|url=http://www.parkswatch.org/parkprofiles/pdf/cenp_eng.pdf|format=pdf|author=Parks Watch|title=Venezuela Canaima National Park|date=decembar 2004|access-date=12. 2. 2019|archive-date=13. 5. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513210614/http://www.parkswatch.org/parkprofiles/pdf/cenp_eng.pdf|url-status=dead}}</ref>}}]] === Klima === {{Glavni|Klima Venecuele}} Venezuela se u cijelosti nalazi u tropskom pojasu, mada zbog geografske raznovrsnosti klima zna biti prilično promjenljiva. Tako se prosječna [[temperatura]] u vlažnim nizinama zna popeti i do 35&nbsp;°C, dok je u planinskim predjelima prosječna temperatura samo 8&nbsp;°C. kojih u polusušnim područjima na sjeverozapadu zna biti samo 430&nbsp;mm, dok je prosječna količina oko delte i na jugu zemlje čak 1,000&nbsp;mm. Najviša izmjerena temperatura bila su 42&nbsp;°C u [[Machiques]]u,<ref>{{cite web|title=Extreme High Temperature in Venezuela|url=http://www.wunderground.com/climate/local_extremes.asp?extremesstation.db=burtworld&extremesstation.station_id=421|publisher=wunderground|access-date=16. 10. 2012|archive-date=20. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920031041/http://www.wunderground.com/climate/local_extremes.asp?extremesstation.db=burtworld&extremesstation.station_id=421|url-status=dead}}</ref> dok je najniža iznosila −11&nbsp;°C, a izmjerena je na nenastanjenom području na planini [[Pico Piedras Blancas]];<ref>{{cite web|title=Extreme Low Temp in Venezuela|url=http://www.wunderground.com/climate/local_extremes.asp?extremesstation.db=burtworld&extremesstation.station_id=438|publisher=Wunderground|access-date=16. 10. 2012|quote=NOTE: Pass the cursor over the subrayed record to see the source of this. "This location is probably uninhabited, but is close to the town of San Isidro de Apartaderos. {{convert|-11|°C|°F|abbr=on}} has been reported from an uninhabited high altitude at Páramo de Piedras Blancas, Mérida state."|archive-date=6. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706064537/http://www.wunderground.com/climate/local_extremes.asp?extremesstation.db=burtworld&extremesstation.station_id=438|url-status=dead}}</ref> iako postoje izvještaji o čak i nižim temperaturama na određenim područjima, iste nisu službeno evidentirane. Slično je i s padavinama, gdje godišnja količina padavina varira od 430&nbsp;mm u polusušnim predjelima na sjeverozapadu, do preko 1000&nbsp;mm oko delte [[Orinoco|Orinoca]] na krajnjem istoku i amazonskoj džungli na jugu. Nivo padavina je niži u periodu od augusta do aprila. Ovi periodi se nazivaju vruće-vlažne i hladno-suhe sezone. Druga karakteristika klime u Venecueli je temperaturna i padavinska razlika u cijeloj zemlji zbog postojanja planinskog lanca "Cordillera de la Costa" koji se proteže preko cijele zemlju od istoka prema zapadu. Većina stanovnika živi u ovim planinama..<ref name="LOC_2005">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Venezuela.pdf|title=Country Profile: Venezuela|year=2005|publisher=Library of Congress (Federal Research Division)|format=PDF|access-date=10. 3. 2007}}</ref> <gallery mode=packed> Los Llanos Venezolanos.jpg|Tropska savanska klima ([[Tropska savanska klima|Aw]]), ''[[Los Llanos]]'' Relampago del catatumbo observado desde bachaquero-3.jpg|Tropska monsunska klima ([[Monsunska klima|Am]]), [[Sur del Lago]] Familia de Warao en canoe.jpg|Ekvatorska klima ([[Ekvatorska klima|Af]]), [[delta Orinoca]] MedanosdeCoro.jpg|Vruća pustinjska klima ([[Pustinjska klima|BWh]]), [[Nacionalni park Medanos de Coro]] Cayo de Agua in Los Roques.jpg|Vruća polupustinjska klima ([[Polupustinjska klima|BSh]]), [[Los Roques (arhipelag)|Los Roques]] Audan Tüpü (Auyantepuy).JPG|Umjerena okeanska klima bez sušnih razdoblja ([[Okeanska klima|Cfb]]), [[Auyan Tepui]] LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Umjerena okeanska klima sa sušnim razdobljima ([[Okeanska klima|Cwb]]), [[Cordillera de Mérida]] Picos en la culata.jpg|Alpska tundra ([[Tundra|ETH]]), [[Cordillera de Mérida]] Valle_de_Mifafí_2.jpg|Alpska tundra ([[Tundra|ETH]]), [[Sierra La Culata]] Glacial Pico Humboldt 4.JPG|Klima vječnog mraza ([[Polarna klima|EFH]]), [[Pico Humboldt]] </gallery> == Vlada i politika Venecuele == {{Glavni|Vlada Venecuele|Politika Venecuele}} Venezuela je formalno [[Savezna država|savezna]], [[prezidencijalizam|predsjednička]], [[ustav]]na [[republika]] na čijem je čelu izabrani [[predsjednik Venezuele|predsjednik]]. Predsjednik se bira na [[opći izbori|općim izborima]] na šestogodišnji mandat, a broj uzastopnih mandata je neograničen. Predsjednik je istovremeno i šef države i predsjednik vlade. Zadužen je za imenovanje [[potpredsjednik Venezuele|potpredsjednika]] i članova [[kabinet]]a, potonje uz sudjelovanje parlamenta. Predsjednik ima i ovlast da odbije dati saglasnost na određeni zakon i vrati ga parlamentu na ponovno odlučivanje. Međutim, dovoljna je obična parlamentarna većina da bi ova odluka bila zanemarena; također, može tražiti od parlamenta da mu se dodjele izvanredna ovlaštenja na osnovu kojih bi vladao pomoću uredbi, za što je potrebna dvotrećinska većina. Od [[1959.]] godine, šestorica predsjednika su dobila takva ovlaštenja. Zakonodavnu vlast predstavlja jednodomna [[Narodna skupština (Venezuela)|Narodna skupština]]. Broj zastupnika je promjenljiv - svaka savezna država daje tri stalna člana, dok se broj ostalih članova određuje u omjeru prema ukupnom broju stanovništva; tri mjesta su rezervisana za predstavnike starosjedilačke indijanske manjine. Zastupnički mandat traje pet godina. Unatoč postojanju brojnih stranaka, sistem u Venezueli je u suštini [[dvostranački sustav|dvostranački]], što je situacija koja traje još od [[1958.]] godine, s tim da su se najjače stranke mijenjale kroz godine.<ref>{{cite web|title=Ley Orgánica de Procesos Electorales|url=http://www.cne.gov.ve/web/normativa_electoral/ley_organica_procesos_electorales/titulo2.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100929053531/http://www.cne.gov.ve/web/normativa_electoral/ley_organica_procesos_electorales/titulo2.php|archive-date=29. 9. 2010|publisher=Consejo Nacional Electoral|access-date=4. 4. 2011|language=es}}</ref> Aktivno biračko pravo stječe se sa 18 godina, a glasanje nije obvezno.<ref name="TG">{{cite news |publisher=The Guardian |title=Compulsory voting around the world |date=4. 7. 2005 |url=http://politics.guardian.co.uk/apathy/story/0,,1521096,00.html |access-date=10. 3. 2007 | location=London | first=Elliot | last=Frankal}}</ref> [[Pravo|Pravni]] sistem u Venezueli pripada tradiciji [[kontinentalno pravo|kontinentalnog prava]]. Najviše sudsko tijelo je [[Vrhovni sud pravde (Venezuela)|Vrhovni sud pravde]], čije se sudije biraju u parlamentu na jedinstveni dvogodišnji mandat.<ref>{{cite web|url=http://www.elinformador.com.ve/noticias/venezuela/poder-judicial/luisa-estela-morales-afirma-division-poderes-debilita-estado/8397|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325094828/http://www.elinformador.com.ve/noticias/venezuela/poder-judicial/luisa-estela-morales-afirma-division-poderes-debilita-estado/8397|archive-date=25. 3. 2010|title=Luisa Estela Morales afirma que la división de poderes debilita al Estado|date=5. 12. 2009|publisher=El Informador|access-date=16. 1. 2010|language=es}}</ref> Trenutno ima 2 glavna bloka političkih stranki u Venecueli: vladajući ljevičarski blok kojeg čine [[Ujedinjena socijalistička partija Venecuele]] (PSUV) i njeni većinski saveznici ''Otadžbina za sve'' i [[Komunistička partija Venecuele]] i opozicioni blok kojeg predvode ''Nova era'' zajedno sa svojim bliskim [[stranka]]ma ''Projekat Venecuela'', ''Pravda na prvom mjestu'', ''Pokret za socijalizam'' i ostale. Veći dio opozicije bojkotuje parlamentarne izbore koji su se održavali 2005. Prema tome [[partija]] [[Hugo Chavez]]a MVR je osvajao svih 167 mjesta u Narodnoj Skupštini. Potom MVR glasa da se raspusti ta [[stranka]] i pridružuju se Velikoj Socijalističkoj partiji Venecuele, dok Chavez zahtjeva od svojih savezničkih stranki da se također pridruže u nju. [[Narodna skupština]] 2 puta glasa da se Hugu Chavezu dodijeli mogućnost vladanja po naredbi, nekoliko mjeseci u nekoliko široko definiranih [[područja]] prvo 2000. pa potom ponovo 2007. Ova [[vlast]] je bila rijetko odobrena prethodnim upravama i onda samo u vanrednim okolnostima i za kratko vrijeme. Chavez je u to vrijeme uspostavio savezništvo s nekoliko zemalja Latinske Amerike u kojima su izabrane ljevičarske vlade kao što su [[Argentina]], [[Bolivija]], [[Brazil]], [[Ekvador]], [[Gvatemala]], [[Nikaragva]], [[El Salvador]], [[Honduras]] i [[Paragvaj]]. === Politički odnosi Venecuele sa svijetom === {{Glavni|Politički odnosi Venecuele sa svijetom}} [[Datoteka:Guayana_Esequiba_(zona_completa).png|thumb|lijevo|250px|Područje Guayana Esequiba (na mapi) je trenutno pod administrativnom upravom [[Guyana|Guayane]], a na koje Venecuela polaže pravo.]] [[Datoteka:XIV cumbre del ALBA-TCP.jpg|thumb|350px|desno|Predsjednik [[Nicolás Maduro]] sa drugim latinoameričkim predsjednicima tokom sastanka organizacije [[Bolivarska alternativa za Ameriku]] 2017. godine.]] Tokom većeg dijela 20. vijeka Venecuela je održavala prijateljske odnose sa većinom latinoameričkih i zapadnih zemalja. Odnosi između Venecuele i vlade [[Sjedinjene Države|Sjedinjenih Država]] pogoršali su se 2002. godine, nakon pokušaja Venecuelskog državnog udara 2002. godine, tokom kojeg je američka vlada priznala kratkoročno predsjedavanje [[Pedro Carmona|Pedra Carmone]]. Godine 2015. bivši američki predsjednik [[Barack Obama]] je proglasio Venecuelu prijetnjom za nacionalnu sigurnost.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/09/us-usa-venezuela-idUSKBN0M51NS20150309|title=U.S. declares Venezuela a national security threat, sanctions top officials|work=Reuters|access-date=26. 4. 2015|date=9. 3. 2015|archive-date=15. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415154549/http://www.reuters.com/article/2015/03/09/us-usa-venezuela-idUSKBN0M51NS20150309|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2377482&CategoryId=10717|title=Latin American Herald Tribune – US Announces New Executive Order Sanctions on Venezuela – Declares "National Emergency"|publisher=|access-date=26. 4. 2015|archive-date=25. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325144202/http://laht.com/article.asp?CategoryId=10717&ArticleId=2377482|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/americas/article13087994.html|title=Amid deteriorating relations, Washington turns screws on Venezuela|website=miamiherald|access-date=26. 4. 2015}}</ref> U skladu s tim, Venecuela je ojačala veze sa raznim zemljama [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]] i [[Bliski istok|Bliskog istoka]] koje nisu povezane sa SAD. Naprimjer, [[Palestina (država)|palestinski]] ministar vanjskih poslova [[Riyad al-Maliki]] izjavio je 2015. da je Venecuela bila "najvažniji saveznik" njegove zemlje.<ref>{{cite web | title = Investing Today In An Equitable Future | url = http://morningstaronline.co.uk/a-2639-Investing-today-in-an-equitable-future | website = [[morningstaronline.co.uk]] | date = 28. 5. 2015 | access-date = 29. 5. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150529114639/http://morningstaronline.co.uk/a-2639-Investing-today-in-an-equitable-future | archive-date = 29. 5. 2015 | df = dmy-all }}</ref> Venecuela se zalaže za alternativno objedinjavanje zemalja [[Zapadna hemisfera|zapadne hemisfere]] kroz prijedloge kao što su Bolivarska alternativa za američki trgovinski prijedlog i novootvorena pan-američka televizijska mreža [[TeleSUR]]. Venecuela je jedna od pet zemalja na svijetu (zajedno sa [[Rusija|Rusijom]], [[Nikaragva|Nikaragvom]], [[Nauru]]om i [[Sirija|Sirijom]]) koje su priznale nezavisnost [[Abhazija|Abhazije]] i [[Južna Osetija|Južne Osetije]]. Venecuela je bila zagovornik odluke [[Organizacija američkih država|Organizacije američkih država]] da usvoji svoju ''Konvenciju o borbi protiv [[Korupcija|korupcije]]''<ref>{{cite book|title=Political Risk Yearbook: South America|url=https://books.google.com/books?id=ascdAQAAMAAJ&q=%22championed%20the%20OAS%20decision%22|year=1999|publisher=Frost & Sullivan|page=34|quote=Venezuela worked closely with its neighbors following the 1997 Summit of the Americas in many areas—particularly energy integration—and championed the OAS decision to adopt an Anti-Corruption Convention.}}</ref> i aktivno radi u trgovinskom bloku [[Mercosur]] kako bi potaknula rast trgovine i energetske integracije. Globalno, ona traži "[[Multipolarnost (Međunarodni odnosi)|multipolarni]]" svijet zasnovan na ojačanim vezama među nerazvijenim zemljama. Venecuela je 26. aprila 2017. objavila svoju namjeru da se povuče iz Organizacije američkih država.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-39726605|title=Venezuela to withdraw from OAS as deadly protests continue|date=27. 4. 2017|work=BBC News|access-date=27. 4. 2017|language=en-GB}}</ref> Ministrica vanjskih poslova Venecuele [[Delcy Rodríguez]] izjavila je da predsjednik [[Nicolás Maduro]] planira javno odustati od članstva Venecuele 27. aprila 2017. Nakon dvije godine Venecuela je i službeno istupila iz ove organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/venezuela-protesters-hit-by-tear-gas-vow-to-keep-pressure-on-government/2017/04/26/c6fbdcaa-29ee-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html|title=Venezuela says it will quit Organization of American States|website=Washington Post|access-date=27. 4. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rt.com/news/386280-venezuela-oas-protests-clashes/|title=Venezuela to leave 'interventionist' OAS group amid deadly anti-govt protests|publisher=}}</ref> Venecuela je također uključena i u dugogodišnje neslaganje oko teritorijalnog suvereniteta nad područjem [[Guayana Esequiba]]. === Oružane snage === {{Glavni|Oružane snage Bolivarske Republike Venecuele}} [[Datoteka:Caracas, Canciller Ricardo Patiño participó en los actos de conmemoración de la muerte de Hugo Chávez (12960883923).jpg|300px|thumb|desno|Venecuelanska nacionalna milicija tokom vojne parade u glavnom gradu Caracasu 5. marta 2014. povodom obilježavanja godišnjice od smrti bivšeg predsjednika Venecuele [[Hugo Chávez]]a.]] Bolivarske nacionalne oružane snage Bolivarske Republike Venecuele (Fuerza Armada Nacional Bolivariana, FANB) su sveobuhvatne vojne snage Venecuele. U svom vojnom sastavu imaju više od 320.150 muškaraca i žena. Prema članu 328. ustava Venecuele, bolivarske nacionalne oružane snage podijeljene su u 5 komponenti: [[Kopnene snage Venecuele]], [[Venecuelanska mornarica]], [[Venecuelanska avijacija]], [[Venecuelanska nacionalna garda]] i [[Venecuelanska narodna milicija]]. Od 2008. godine, dodatnih 600.000 vojnika uključeno je u novu vojnu grupu, poznatu kao Rezervni oružani sastav. Predsjednik Venecuele je vrhovni komandant nacionalnih oružanih snaga. Glavne uloge oružanih snaga su odbrana suverene nacionalne teritorije Venecuele, vazdušnog prostora i ostrva, borba protiv trgovine drogom, traganje i spašavanje, te u slučaju prirodne katastrofe, civilna zaštita. Svi muški građani Venecuele imaju ustavnu dužnost da se registruju za vojnu službu u dobi od 18 godina, koja je smatra punoljetnošću u Venecueli. Vojna doktrina oružanih snaga Venecuele sve do 2004. godine uglavnom se ugledala na vojnu doktrinu SAD-a. Tadašnji predsjednik Hugo Chavez u svom govoru 27. decembra 2005. (pred vojnicima u ''Fuerte Tiuna'' najvećoj kasarni u Caracasu) najavio je novu vojnu doktrinu u skladu sa revolucionarnim idejama [[Simon Bolivar|Simona Bolivara]]. U to vrijeme oružane snage Venecuele počele su pripremama za "asimetrična ratna dejstva" pripremajući strategije odbrambenog ratovanja protiv nadmoćne vojne sile poput vojske SAD-a. Predsjednik Venecuele predložio je da Bolivarske oružane snage budu "suštinski patriotske, narodne i antiimperijalističke". Između ostalih odgovornosti, oružane snage će primijeniti principe odbrane vezane za "narodni odbrambeni rat", te pomoći u održavanju "unutrašnjeg reda", kao i sudjelovati u planovima ekonomskog razvoja. == Administrativna podjela == {{Glavni|Savezne države Venecuele|Administrativna podjela Venecuele}} Venecuela je administrativno podijeljena na 23 savezne države (''estados''), regiju glavnog grada (''distrito capital'') koja se poklapa sa glavnim gradom države [[Caracas]] i Federalne zavisne teritorije. Osim toga, podijeljena je na 335 općine (''municipios'') koje se sastoje o više od 1000 parohija. Savezne države su grupisane u 9 administrativnih regija (''regiones administrativas''), koje su uspostavljene predsjedničkim dekretom iz 1969. godine. == Privreda == Privredom dominira industrija [[nafta|nafte]] s jednom trećinom [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-a, 80% izvoznih prihoda i više od polovine ukupnih proračunskih prihoda. Najveći problemi venecuelanske privredu su ovisnost o cijenama nafte na svjetskom tržištu, visoka [[nezaposlenost]] i [[inflacija]]. BDP je za 2004. procijenjen na 5.800 [[američki dolar|USD]] po stanovniku, mjereno po PPP-u. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Venecuele}} [[Datoteka:Homelessness in Venezuela.jpg|thumb|300px|desno|Porodica venecuelanskog starosjedilačkog naroda [[Wayuu (pleme)|Wayuu]] u sjeverozapadnoj saveznoj državi [[Zulia]].]] Stanovnici Venecuele porijeklom su Španci, Američki Indijanci, crni Afrikanci, zatim [[Italijani]], [[Portugal]]ci, [[Arapi]], [[Nijemci]] i drugi. Dvije trećine stanovnika su [[mestici]] i [[mulati]], a oko 20% bijelci. Venecuela je jedna od najurbaniziranijih zemalja u Latinskoj Americi. Velika većina stanovništva živi u gradovima na sjeveru zemlje, dok njih čak 73% živi u pojasu unutar 100&nbsp;km od morske obale.<ref>{{cite web|publisher=World Resources Institute |work=EarthTrends Country Profiles |year=2003 |title=Coastal and Marine Ecosystems—Venezuela |url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/coa_cou_862.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070318000929/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/coa_cou_862.pdf |archive-date=18. 3. 2007 |format=PDF|access-date=10. 3. 2007}}</ref> Na teritoriju južno od rijeke [[Orinoco]] živi tek 5% stanovništva, iako ono površinom sačinjava gotovo polovinu državne teritorije. Struktura stanovništva prilično je dobro raspoređena. Najviše stanovnika sačinjava radno sposobno stanovništvo (14-65 godina), njih čak 65%, dok na djecu do 14 godina otpada 29%; stanovnika preko 65 godina je nešto manje od 6%.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: The 2010 Revision] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110506000000/http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm |date=6. 5. 2011 }}</ref> Unutar prve dvije grupe, broj muškaraca i žena je prilično ravnomjeran, dok se u onoj najstarijoj dobnoj grupi pokazuje izraženija razlika u korist žena. Prosječna očekivana životna dob je 75 godina.<ref name="unstats.un.org">http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm</ref> Uz [[Španski jezik|španski]], govore se i mnogi indijanski jezici. Oko 96% stanovnika pripada [[katoličanstvo|rimokatoličkoj crkvi]]. == Kultura == Kultura Venecuele je mješavina tri različite grupe stanovništva: starosjedilačkog, afričkog i španskog. Prve dvije navedene kulture su se razlikovale prema plemenima. [[Akulturacija]] i [[asimilacija]], tipična za kulturni [[sinkretizam]], prouzrokovali su dolazak na sadašnje stanje u venecuelanskoj kulturi, sličnu u mnogim pogledima sa ostatkom Latinske Amerike, iako prirodna sredina pridonosi u postojanju važnih razlika. Utjecaj domorodaca ograničen je na nekoliko riječi u svakodnevnoj upotrebi, [[Gastronomija|gastronomiji]] i mnogim imenimaa naseljenih mjesta. Afrički utječe na isti način, pored [[Muzički instrumenti|muzičkih instrumenata]] poput [[Bubnjevi|bubnjeva]]. Španski utjecaj je bio preovladavajući (zbog procesa [[Kolonizacija Amerike|kolonizacije Amerike]] i društveno-ekonomske strukture koja je time stvorena), a posebno je došao iz područja [[Andaluzija|Andaluzije]] i [[Ekstremadur]]e, mjesta porijekla većine naseljenika na Karibima tokom kolonijalne ere. Primjer za to su zgrade, muzika, [[Katolicizam|katolička religija]] i jezik. Španski utjecaji su očigledni u borbama s bikovima i određenim karakteristikama gastronomije. Venecuelu su obogatili i drugi utjecaji [[Indija|indijskog]] i [[Evropa|evropskog]] porijekla u 19. vijeku, posebno iz [[Francuska|Francuske]]. U najnovijoj fazi u većim venecuelanskim gradovima i regijama utjecajem [[SAD]]-a dolaskom novog talasa imigracije španskog, [[Italijanski jezik|italijanskog]] i [[Portugalski jezik|portugalskog jezika]], povećavajući već složeni kulturni mozaik. Naprimjer, iz Sjedinjenih Država dolazi utjecaj sportskog ukusa za [[bejzbol]], brze hrane u američkom stilu i najnoviji [[Arhitektura|arhitektonski]] stil. == Također pogledajte == * [[Mérida (Venecuela)|Mérida]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Venezuela}} {{wikiatlas|Venezuela}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html Venecuela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124081728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |date=24. 11. 2015 }} na CIA World Factbook * [https://web.archive.org/web/20190127035354/https://www.globalsecurity.org/military/world/venezuela/doctrine.htm Venezuelan Military Doctrine, na globalsecurity.org] {{Države Južne Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}} {{OPEC}} [[Kategorija:Venecuela|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1811.]] hx39lrjlgr5ups3cg9orx5rrgwr92gi Stroncij 0 7127 3915824 3891439 2026-08-01T20:16:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915824 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Stroncij | Simbol = Sr | Atomski broj = 38 | Serija = Zemnoalkalni metali | Grupa = 2 | Perioda = 5 | Blok = s | Slika = [[Datoteka:Strontium destilled crystals.jpg|180px]] | Boja serije = DarkOrange | Izgled = Srebrnobijeli metal | Zastupljenost = 0,014<ref name="binder" /> | Atomska masa = 87,62 | Atomski radijus = 200 | Atomski radijus izračunat = 219 | Kovalentni radijus = 195 | Van der Waalsov radijus = 249<ref name="mantina" /> | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 5s<sup>2</sup> | Izlazna energija = 2,59<ref name="bergman" /> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 549,5 | Energija ionizacije_2 = 1064,2 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 1,5 | Struktura kristala = kubična plošno centrirana | Gustoća = 2630<ref name="greenwood" /> | Magnetizam = paramagnetičan | Tačka topljenja_K = 1050 | Tačka topljenja_C = 777 | Tačka ključanja_K = 1653<ref name="Zhang" /> | Tačka ključanja_C = 1380 | Molarni volumen = 33,94 · 10<sup>-6</sup> | Toplota isparavanja = 141<ref name="Zhang" /> | Toplota topljenja = 8 | Pritisak pare = 246 | Pritisak pare_K = 1042 | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 300 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 7,41 · 10<sup>6</sup> | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 35 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2 | Oksidi = SrO | Elektrodni potencijal = -2,89 [[Volt|V]] (Sr<sup>2+</sup> + 2e<sup>-</sup> → Sr) | Elektronegativnost = 0,95 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|15}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|8|24/25|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 82 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 25,55 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,180 | Tipraspada1ZP = [[Rubidij|<sup>82</sup>Rb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 83 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 32,41 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,276 | Tipraspada1ZP = [[Rubidij|<sup>83</sup>Rb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 84 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,56 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 85 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 64,84 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,065 | Tipraspada1ZP = [[Rubidij|<sup>85</sup>Rb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 86 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,86 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 87 | Rasprostranjenost u prirodi = 7,00 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 88 | Rasprostranjenost u prirodi = 82,58 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 89 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 50,53 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,497 | Tipraspada1ZP = [[Itrij|<sup>89</sup>Y]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 90 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 28,78 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 0,546 | Tipraspada1ZP = [[Itrij|<sup>90</sup>Y]] }} |}} '''Stroncij''' ([[Latinski jezik|latinski]]: ''Strontium'') jest [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Sr''' i atomskim brojem 38. U [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu elemenata]] nalazi se u [[Elementi 5. periode|petoj periodi]] i drugoj glavnoj grupi, pa tako pripada [[Zemnoalkalni metali|zemnoalkalnim metalima]]. On je mehki i veoma reaktivni [[metal (hemija)|metal]]. Po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] ima tvrdoću 1,5. Element je otkrio [[Adair Crawford]] 1790. i imenovao ga po mjestu [[Strontian]] u Škotskoj, gdje je i otkriven. S malim primjesama drugih elemenata, ali u prilično čistom elementarnom stanju, [[Humphry Davy]] dobio ga je 1808. u procesu [[Elektroliza|elektrolize]]. Tek 1855. [[Robert Wilhelm Bunsen|Robert Bunsen]] uspio je dobiti čisti stroncij. Danas se elementarni čisti stroncij upotrebljava još samo za izradu [[katodna cijev|katodnih cijevi]], u pirotehnici (zbog crvenog plamena), trajnim [[magnet]]ima i pri topljenju [[aluminij]]a. U ljudskom tijelu ima ga u veoma malim količinama, ali nema nijednu poznatu biološku ulogu niti je neophodan. Nedavno se počelo istraživati o utjecaju stroncijevih [[soli (hemijski spojevi)|soli]], naročito [[stroncij-ranelat]]a, za liječenje [[osteoporoza|osteoporoze]].<ref name="protelos" /> == Historija == Prve dokaze o postojanju ovog elementa našli su [[Adair Crawford]] i [[William Cumberland Cruikshank]] 1790. godine, kada su detaljnije proučili jedan mineral koji potječe iz sela Strontian iz Škotske. Dotad su taj mineral smatrali [[barij-karbonat]]om ili mineralom [[viterit]]om. Od minerala su načinili hlorid te su uspoređivali mnoge osobine [[barij-hlorid]]a i novonastalog hlorida, kasnije poznatog kao [[stroncij-hlorid]]. Pritom su utvrdili da se hloridi razlikuju u [[rastvorljivost]]i u vodi, a različite su bile u forme kristala. Kasnije je [[Friedrich Gabriel Sulzer]] 1791. godine<ref name="sulzer"/> novom mineralu dao ime stroncijanit po mjestu gdje je pronađen. Sulzer i [[Johann Friedrich Blumenbach]] još su preciznije proučavali mineral i pronašli i druge razlike u odnosu na viterit, kao što su različit stepen [[otrov]]nosti i boja plamena.<ref name="blumenbach" /> Sljedećih godina stroncijanit su detaljnije proučavali hemičari kao što su [[Martin Heinrich Klaproth]], [[Richard Kirwan]], [[Thomas Charles Hope]] i [[Johann Tobias Lowitz]] te su iz njega dobili druge spojeve stroncija.<ref name="partington" /> [[Humphry Davy]] uspio je 1808. dobiti stroncij u metalnom stanju [[elektroliza|elektrolitičkom]] redukcijom u prisustvu crvenog [[živa(II) oksid]]a, čime je nastao amalgam, te ga je na kraju pročistio [[destilacija|destilacijom]]. Tako dobijeni stroncij i dalje je sadržavao tragove drugih elemenata.<ref name="Humphry" /> On ga je nazvao ''strontium'' po mineralu stroncijanitu, analogno drugim zemnoalkalnim metalima. Čisti elementarni stroncij dobio je [[Robert Wilhelm Bunsen|Robert Bunsen]] 1855. elektrolizom istopljenog stroncij-hlorida. Također je utvrdio neke osobine metala stroncija kao što je gustoća.<ref name="bunsen"/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Cubic, face-centered.png|thumb|lijevo|Kubična plošno centrirana kristalna struktura stroncija]] U potpuno čistom elementarnom stanju, stroncij je svijetli, zlatnožuti, sjajni metal<ref name="HoWi1238" />, dok mu primjese drugih elemenata daju srebrnastobijeli izgled. U prisustvu zraka na njegovoj površini stvara se zaštitni sloj [[oksid]]a, slično kao i kod [[aluminij]]a. Po temperaturi topljenja od 777&nbsp;°C i temperaturi ključanja od 1380&nbsp;°C nalazi se <!-- po [[Tačka ključanja|tački ključanja]] --> između lahkog [[kalcij]]a i težeg [[barij]]a, tako da kalcij ima nešto više, a barij nešto niže [[talište]]. Nakon [[magnezij]]a i [[radij]]a stroncij ima najnižu tačku ključanja među zemnoalkalnim metalima. Ubraja se u lahke metale i ima gustoću 2,63&nbsp;g/cm<sup>3</sup>. Vrlo je mehak – po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] ima tvdoću 1,5 i može se lahko savijati i valjati. Poput kalcija, stroncij na sobnoj temperaturi se kristalizira u [[Kubični kristalni sistem|kubični plošno centrirani kristalni sistem]], prostorna grupa ''F''m<math>\scriptstyle\overline{\mathbb{3}}</math>''m'' (tip [[bakar|bakra]]) s parametrom rešetke a&nbsp;=&nbsp;608,5&nbsp;pm sa četiri formulske jedinice po elementarnoj ćeliji. Osim ove, poznate su još dvije [[Polimorfizam (mineralogija)|modifikacije]] koje nastaju na visokim temperaturama. Na temperaturi višoj od 215&nbsp;°C kristalna struktura mijenja se u heksagonalnu kompaktnu sferičnu strukturu (tip [[magnezij]]a) s parametrima rešetke a&nbsp;=&nbsp;432&nbsp;pm i c&nbsp;=&nbsp;706&nbsp;pm. Iznad 605&nbsp;°C najstabilnija je kubična prostorno centrirana struktura (tip [[volfram]]a).<ref name="schubert" /> === Hemijske === Nakon barija i radija stroncij je najreaktivniji zemnoalkalni metal. Reagira s [[Halogeni elementi|halogenim elementima]], [[kisik]]om, [[dušik]]om i [[sumpor]]om, gradeći okside, [[hidroksid]]e, [[fluorid]]e i soli [[organska kiselina|organskih kiselina]]. U svim svojim spojevima uvijek gradi [[valencija (hemija)|dvovalentne]] [[ion|katione]]. Pri zagrijavanju na zraku sagorijeva dajući tipični jarkocrveni plamen, oksidirajući na [[stroncij-oksid]] i [[stroncij-nitrid]]. Kao veoma neplemenit (bazni metal), reagira s [[voda|vodom]] istjerujući [[vodik]] i gradeći [[stroncij-hidroksid]], koji se stvara već pri kontaktu metala s vlagom iz [[zrak]]a. Stroncij se rastvara i u [[amonijak]]u, gradeći plavo-crni kompleks (amonijakat). :<math>\mathrm{Sr + 2\ H_2O \longrightarrow Sr(OH)_2 + H_2 \uparrow}</math> === Izotopi === Poznata su 32 [[izotop]]a stroncija i sedam [[nuklearni izomer|nuklearnih izomera]], čije su [[atomska masa|atomske mase]] između 75 i 101. Od njih su stabilna četiri izotopa, koja se javljaju u prirodi: <sup>84</sup>Sr, <sup>86</sup>Sr, <sup>87</sup>Sr i <sup>88</sup>Sr. U prirodnoj smjesi izotopa prevladava izotop <sup>88</sup>Sr s udjelom 82,58%. Izotopi <sup>86</sup>Sr s udjelom 9,86%, <sup>87</sup>Sr sa 7%, kao i <sup>84</sup>Sr s udjelom 0,56% mnogo su rjeđi.<ref name="nubase"/> Izotop <sup>90</sup>Sr emitira [[beta-zrake]] [[energija raspada|energijom raspada]] od 546&nbsp;[[elektronvolt|keV]] s vremenom poluraspada 28,78 godina, nakon čega prelazi u izotop <sup>90</sup>Y, koji se dalje raspada (vrijeme poluraspada 64,1 sat), emitirajući energetski snažnije beta (energija raspada od 2282 keV) i [[gama-zrake]], dajući stabilni izotop <sup>90</sup>Zr. Pritom se <sup>90</sup>Sr pojavljuje uglavnom kao sekundarni proizvod raspada. Nastaje u toku nekoliko minuta nakon višestrukog beta-raspada iz primarnih proizvoda raspada masenog broja 90, koji se javlja pri 5,7%<ref name="volkmer" /> od svih nuklearnih raspada izotopa [[uranij]]a <sup>235</sup>U u nuklearnim reaktorima i pri eksploziji [[Nuklearno oružje#Nuklearna bomba|atomske bombe]]. Zbog toga se izotop <sup>90</sup>Sr ubraja među najčešće proizvode raspada uopće.<ref name="römpp" /> :<math>\mathrm{^{235}_{\ 92}U + ^{1}_{0}n \longrightarrow ^{236}_{\ 92}U \longrightarrow ^{144}_{\ 57}La + ^{90}_{35}Br + 2\ ^{1}_{0}n}</math> :<math>\mathrm{^{235}_{\ 92}U + ^{1}_{0}n \longrightarrow ^{236}_{\ 92}U \longrightarrow ^{143}_{\ 56}Ba + ^{90}_{36}Kr + 3\ ^{1}_{0}n}</math> :<math>\mathrm{^{90}_{35}Br\ \xrightarrow [{1,91} \ {\ s}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{36}Kr\ \xrightarrow [{32,32} \ {\ s}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{37}Rb\ \xrightarrow [{158} \ {\ s}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{38}Sr\ \xrightarrow [{28,78} \ {\ a}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{39}Y\ \xrightarrow [{64,0} \ {\ h}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{40}Zr } </math> Kod svih dosadašnjih nuklearnih katastrofa u svijetu u okolinu su dospjele velike količine izotopa <sup>90</sup>Sr. Nesreće uslijed kojih je u okolinu ispušten izotop <sup>90</sup>Sr, između ostalih, jesu požar u nuklearnoj centrali Windscale 1957, kada je ispušteno 0,07&nbsp;TBq <sup>90</sup>Sr,<ref name="windscale"/> i [[Černobilska katastrofa]], kad je ispuštena radioaktivnost <sup>90</sup>Sr iznosila 800&nbsp;TBq.<ref name="cernobil" /> Nakon nadzemnih nuklearnih testova u periodu 1955–1958. te 1961-1963. izuzetno je porasla koncentracija <sup>90</sup>Sr u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]]. To je dovelo, zajedno s povećanjem koncentracije izotopa <sup>137</sup>Cs, do potpisivanja [[Sporazum o zabrani testiranja nuklearnog oružja u atmosferi, svemiru i pod vodom|sporazuma]] o zabrani nuklearnih testova u atmosferi, svemiru i pod vodom 1963, kojim su takvi testovi zabranjeni svim državama potpisnicama. Nakon tog sporazuma primjetno je značajno smanjenje ispuštanja stroncijevog izotopa u atmosferu.<ref name="goldblat" /> Ukupna količina ispuštene [[radioaktivnost]]i <sup>90</sup>Sr u nuklearnim testovima iznosi približno 6{{e|17}}&nbsp;[[bekerel|Bq]] (600&nbsp;PBq).<ref name="römpp"/> == Rasprostranjenost == Zastupljen je u kontinentalnom dijelu [[Zemlja (planeta)|Zemljine]] [[Zemljina kora|kore]] u količini od 370&nbsp;[[parts per million|ppm]],<ref name="crc" /> što ga čini relativno dobro zastupljenim elementom – ima ga gotovo jednako kao i [[barij]]a i [[sumpor]]a. I u morskoj vodi nalaze se velike količine stroncija. U prirodi se ne može naći samorodan nego je prisutan samo u raznim spojevima. Uz vrlo slabu topljivost u vodi, najvažniji [[minerali]] stroncija jesu [[celestin]] (SrSO<sub>4</sub>), s udjelom stroncija do 47,7%,<ref name="Celestine" /> kao i stroncij-karbonat, odnosno [[stroncijanit]], s udjelom stroncija do 59,4%.<ref name="Celestine"/> Do 2013. otkriveno je više od 200 minerala koji sadrže stroncij.<ref name="webmineral" /> Depoziti najvažnijeg minerala stroncija, celestina, nastali su [[taloženje]]m teško rastvorljivog [[stroncij-sulfat]]a iz morske vode. Također je moguće i hidrotermalno stvaranje minerala. Stroncijanit se stvara iz celestina hidrotermalno, ali i kao sekundarni mineral. Najznačajnija nalazišta ruda stroncija jesu u [[Španija|Španiji]], [[Meksiko|Meksiku]], [[Turska|Turskoj]], [[Kina|Kini]] i [[Iran]]u. [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske|Ujedinjeno Kraljevstvo]] dugo je bilo jedan od najvećih proizvođača stroncija, ali je prestalo s proizvodnjom 1992.<ref name="ullmann" /> Svjetska potražnja za stroncijevim mineralima u 2008. iznosila je otprilike 496.000 tona.<ref name="usgs"/> == Dobijanje == Početni materijal za dobijanje metalnog stroncija i njegovih spojeva najčešće je celestin (stroncij-sulfat). Po pravilu, iz njega se prvo dobija [[stroncij-karbonat]], koji je najvažniji industrijski spoj stroncija i osnova za industrijsku proizvodnju stroncija i njegovih spojeva. Da bi se dobio stroncij-karbonat, stroncij-sulfat se zagrijava na 1100–1200&nbsp;°C u prisustvu [[ugljik]]a. Pritom se sulfat reducira na [[sulfid]] te nastaju [[stroncij-sulfid]] i [[ugljik-dioksid]]. Stroncij-sulfid se zatim prečišćava putem ekstrakcije vrelom [[voda|vodom]].<ref name="ullmann"/> :<math>\mathrm{SrSO_4 + 2\ C \longrightarrow SrS + 2\ CO_2}</math> Na kraju, kroz rastvor stroncij-sulfida uvodi se ugljik-dioksid ili se stroncij-sulfid zamjenjuje [[natrij-karbonat]]om. Pritom, osim stroncij-karbonata, nastaju [[vodik-sulfid]], odnosno [[natrij-sulfid]]. Koja će od navedene dvije varijante biti korištena zavisi od dostupnosti potrebnih sirovina i mogućnosti prodaje međuproizvoda.<ref name="ullmann"/> :<math>\mathrm{SrS + CO_2 + H_2O \longrightarrow SrCO_3 + H_2S}</math> Usitnjeni mljeveni [[stroncij-sulfat]] može se direktno pretvoriti u stroncij-karbonat djelovanjem [[natrij-karbonat|natrij-]] ili amonij-karbonatom. Međutim, nakon toga su potrebne skupe procedure pročišćavanja. Da bi se dobio metalni stroncij, stroncij-oksid se reducira [[aluminij]]em ([[aluminotermija]]). Pritom, osim elementarnog stroncija, nastaje smjesa aluminij- i stroncij-oksida. Reakcija se odvija u [[vakuum]]u, a pri tim uvjetima stroncij može reagirati u [[plin]]ovitom stanju, te ga je takvog lahko odvojiti u uređaju za hlađenje.<ref name="ullmann"/> :<math>\mathrm{4\ SrO + 2\ Al \longrightarrow 3\ Sr + SrO \cdot Al_2O_3}</math> == Upotreba == [[Datoteka:Firework by alchimista.JPG|thumb|Vatromet kojem crvenu boju daju soli stroncija]] Stroncij se proizvodi i koristi u vrlo malim količinama. Najveći dio proizvedenog stroncij-karbonata koristi se za pravljenje [[katodna cijev|katodnih cijevi]], trajnih magneta i, zbog intenzivne crvene boje [[plamen]]a, kao dodatak u [[pirotehnika|pirotehničkim]] sredstvima.<ref name="usgs"/> Metalni stroncij najviše se koristi u industriji aluminija (kao primarni i sekundarni topionik i kalup za lijevanje) i zajedno s [[natrij]]em kao [[mikrostruktura|mikrostrukturni]] materijal za legiranje aluminija i [[silicij]]a uz udio [[silicij]]a 7–12%. Male količine dodanog stroncija mijenjaju [[eutektička tačka|eutektičnu tačku]] legure silicija i aluminija te poboljšavaju njene mehaničke osobine. Bez dodavanja stroncija, legure aluminija i silicija gruba su i igličasta zrna, slabih mehaničkih osobina.<ref name="ullmann"/> Svoje ''oplemenjivačke'' osobine zadržava u otopljenim smjesama spremnim za lijevanje duže od natrija, jer se malo teže oksidira od njega. Kad je riječ o sporostvrdnjavajućim otopinama (pijesku za lijevanje), djelomično je potisnuo natrij, koji je korišten decenijama. Kod brzog stvrdnjavanja u metalnim trajnim oblicima, naročito kod odljeva pod pritiskom, upotreba stroncija nije neophodna jer se već pri brzom stvrdnjavanju dobija fini, ''oplemenjeni'' oblik.<ref name="giessen" /> Stroncij se dodaje [[ferosilicij]]u za reguliranje strukture ugljičnih materijala te onemogućava neravnomjerno otvrdnjavanje pri lijevanju.<ref name="ullmann"/> Osim toga, može biti korišten i kao ''[[geter]]'' u elektronskim cijevima, za uklanjanje sumpora i [[fosfor]]a iz [[čelik]]a, te za očvršćavanje [[olovo|olovnih]] [[akumulator]]skih ploča.<ref name="römpp"/> == Biološka uloga == ''[[Acantharea]]'' je relativno velika grupa morskih zrakastih [[protozoa]] koje grade zamršene mineralne [[kostur]]e sastavljene od stroncij-sulfata.<ref name="decker" /> U biološkim sistemima [[kalcij]] se zamjenuje malim količinama stroncija.<ref name="bone" /> U ljudskom tijelu najveći dio stroncija odlaže se u [[kost]]ima. Odnos između stroncija i kalcija u ljudskim kostima ugrubo se kreće između 1:1000 i 1:2000, što je približan odnos kao i u [[krv]]nom [[serum]]u.<ref name="cabrera"/> Ljudsko tijelo apsorbira stroncij na gotovo identičan način kao i kalcij. Zbog hemijskih sličnosti ta dva elementa, stabilni izotopi stroncija ne predstavljaju nikakvu značajnu opasnost po zdravlje ljudi. Naprotiv, određeni nivoi prirodnog stroncija mogu na neki način djelovati korisno. Određeni radioaktivni izotopi, naročito <sup>90</sup>Sr, mogu dovesti do određenih poremećaja i bolesti kostiju, uključujući i [[rak kostiju]]. Za izražavanje radioaktivnosti djelovanjem izotopa <sup>90</sup>Sr uvedena je posebna mjerna jedinica – ''stroncijeva jedinica''. Nedavne ''[[in vitro]]'' studije koje je proveo Koledž za dentalne nauke u New York Cityju koristeći stroncij na [[osteoblast]]ima pokazale su znatna poboljšanja u osteoblastima koji izgrađuju kost.<ref name="osteobl"/> Sva četiri stabilna izotopa stroncija ugrađuju se u ljudsko tijelo u sličnim omjerima. Međutim, stvarna distribucija izotopa znatno varira od jednog do drugog geografskog područja. Na taj način, analizirajući kosti svakog pojedinca, moguće je približno odrediti njegovo geografsko porijeklo. Ovaj pristup može pomoći u identifikaciji drevnih seoba naroda i ustanovljavanju porijekla ljudskih ostataka na arheološkim nalazištima. Odnos između količina stroncijevih izotopa može pomoći i [[forenzika|forenzičarima]]. == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="mantina">Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. In: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, str. 5806–5812, {{doi|10.1021/jp8111556}}.</ref> <ref name="bergman">{{Cite book|author=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing|title=Lehrbuch der Experimentalphysik, vol. 6: Festkörper|edition=2|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|isbn=978-3-11-017485-4|page=361}}</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=136}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="protelos">[http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/medicines/human/referrals/Protelos_and_Osseor/human_referral_prac_000025.jsp&mid=WC0b01ac05805c516f Protelos and Osseor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703085628/http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages%2Fmedicines%2Fhuman%2Freferrals%2FProtelos_and_Osseor%2Fhuman_referral_prac_000025.jsp&mid=WC0b01ac05805c516f |date=3. 7. 2018 }}, Evropska medicinska agencija</ref> <ref name="sulzer">{{Cite book|author=Hans Lüschen|title=Die Namen der Steine. Das Mineralreich im Spiegel der Sprache|publisher=Ott Verlag|location=Thun, München|year=1968|page=329, 381|edition=2|isbn=978-3-7225-6265-0}}</ref> <ref name="blumenbach">J. F. Blumenbach: ''Ueber den Strontianit, ein Schottisches Fossil, das ebenfalls eine neue Grunderde zu enthalten scheint; und über einige andere naturhistorische Merkwürdigkeiten'' u: Johann Heinrich Voigt (ur.), ''[http://www.ub.uni-bielefeld.de/cgi-bin/neubutton.cgi?pfad=/diglib/aufkl/magneuphynat/056912&seite=00000077.TIF Magazin für das Neueste aus der Physik und Naturgeschichte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230903210800/https://www.ub.uni-bielefeld.de/cgi-bin/neubutton.cgi?pfad=/diglib/aufkl/magneuphynat/056912&seite=00000077.TIF |date=3. 9. 2023 }}''. 1891, 8, 3, str. 68–72</ref> <ref name="partington">{{Cite journal|author=J. R. Partington|title=The early history of strontium|journal=Annals of Science|year=1942|volume=5|issue=2|pages=157–166|doi=10.1080/00033794200201411}}</ref> <ref name="Humphry">Humphry Davy: ''Electro-Chemical Researches, on the Decomposition of the Earths; With Observations on the Metals Obtained from the Alkaline Earths, and on the Amalgam Procured from Ammonia''. u: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' 1808, 98, str. 333–337. ([http://www.jstor.org/stable/107302?origin=JSTOR-pdf sažetak]).</ref> <ref name="bunsen">{{Cite journal|author=Robert Bunsen|title=Darstellung des Lithiums|journal=Justus Liebigs Annalen der Chemie|year=1855|volume=94|issue=1|pages=107–111|doi=10.1002/jlac.18550940112}}</ref> <ref name="HoWi1238">{{Cite book|author=Arnold F. Holleman, Nils Wiberg|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|edition=102|publisher=de Gruyter|location=Berlin|year=2007|page=1238|isbn=978-3-11-017770-1}}</ref> <ref name="schubert">K. Schubert: ''Ein Modell für die Kristallstrukturen der chemischen Elemente''. u: ''Acta Crystallographica''. 1974, B30, str. 193.</ref> <ref name="nubase">G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra: ''[http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923135135/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |date=23. 9. 2008 }} (PDF)''. u: ''Nuclear Physics''. 2003, vol. A 729, str. 3–128.</ref> <ref name="volkmer">{{Cite book|author=Martin Volkmer|title=Basiswissen Kernenergie|publisher=Informationskreis Kernenergie|location=Bonn|year=1996|page=30|isbn=3-925986-09-X}}</ref> <ref name="römpp">Helmut Sitzmann: ''Strontium''. Thieme Chemistry (izdavač): RÖMPP Online – Version 3.13. Georg Thieme Verlag KG, Stuttgart 2011.</ref> <ref name="windscale">''Windscale-Kernreaktorunfall.'' u: ''Römpp Chemie-Lexikon''. Thieme Verlag, mart 2002.</ref> <ref name="cernobil">''Tschernobyl-Kernreaktorunfall.'' u: ''Römpp Chemie-Lexikon''. Thieme Verlag, mart 2002.</ref> <ref name="goldblat">{{Cite book|author=Jozef Goldblat, David Cox|url=https://books.google.de/books?id=x9s7fSvySsMC&pg=PA83#v=onepage|title=Nuclear weapon tests: prohibition or limitation?|publisher=Stockholm International Peace Research Institute, Oxford University Press|year=1988|page=83-85|isbn=978-0-19-829120-6}}</ref> <ref name="crc">{{Cite book|author=David R. Lide (ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=90|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|year=2009|isbn=1420090844}}, ''Section 14, Geophysics, Astronomy, and Acoustics; Abundance of Elements in the Earth's Crust and in the Sea''</ref> <ref name="Celestine">[http://webmineral.com/data/Celestine.shtml Webmineral – Celestine]</ref> <ref name="webmineral">[http://webmineral.com/chem/Chem-Sr.shtml Webmineral – Mineral Species sorted by the element Sr (Strontium)]</ref> <ref name="ullmann">{{Cite book|author=J. Paul MacMillan, Jai Won Park, Rolf Gerstenberg, Heinz Wagner, Karl Köhler, Peter Wallbrecht|chapter=Strontium and Strontium Compounds|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=2005|doi=10.1002/14356007.a25_321}}</ref> <ref name="usgs">Marc A. Angulo: ''[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/strontium/mcs-2010-stron.pdf Strontium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716142558/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/strontium/mcs-2010-stron.pdf |date=16. 7. 2010 }} (PDF; 85 kB).'' ''U.S. Geological Survey'', Mineral Commodity Summaries, januar 2010.</ref> <ref name="giessen">{{Cite book|title=Gießereilexikon|edition=17|publisher=Verlag Schiele&Schön|location=Berlin|year=1997|isbn=3-7949-0606-3|chapter=Strontium}}</ref> <ref name="decker">{{cite journal | title = On the celestite-secreting Acantharia and their effect on seawater strontium to calcium ratios| url = https://archive.org/details/sim_hydrobiologia_2004-04-01_517/page/n7|year = 2004 |author= De Deckker Patrick| journal = Hydrobiologia | volume = 517 | pages = 1|doi=10.1023/B:HYDR.0000027333.02017.50}}</ref> <ref name="bone">{{cite journal | title = The biological role of strontium | url = https://archive.org/details/sim_bone_2004-09_35_3/page/582 | year = 2004 | author = Pors Nielsen S. | journal = Bone | volume = 35 | issue = 3 | pages = 583–8|doi=10.1016/j.bone.2004.04.026}}</ref> <ref name="cabrera">{{cite journal | title =Strontium and Bone | year =1999 | author=Cabrera Walter E. ''et al.''| journal =Journal of Bone and Mineral Research | volume =14 | issue =5 | pages =661–8|doi=10.1359/jbmr.1999.14.5.661}}</ref> <ref name="osteobl">{{cite web |url=http://iadr.confex.com/iadr/2007orleans/techprogram/abstract_89231.htm |title=The Effects of Strontium Citrate on Osteoblast Proliferation and Differentiation |access-date=7. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006060755/http://iadr.confex.com/iadr/2007orleans/techprogram/abstract_89231.htm |archive-date=6. 10. 2008 |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Strontium}} * [http://www.webelements.com/strontium/ WebElements.com – stroncij] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228130950/http://www.webelements.com/strontium/ |date=28. 2. 2009 }} * [http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] * [http://www.periodicvideos.com/videos/038.htm Strontium] na ''The Periodic Table of Videos'' ([[Univerzitet u Nottinghamu]]) {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] cronmlwoe95tjchjd68v27px8km86tu Srebro 0 7265 3915807 3902655 2026-08-01T17:58:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915807 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Srebro | Simbol = Ag | Atomski broj = 47 | Serija = Prelazni metali | Grupa = 11 | Perioda = 5 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:SilverUSGOV.jpg|180px]] | Boja serije = LightCoral | Izgled = bijeli sjajni metal | Zastupljenost =7,9 • 10<sup>-6</sup><ref name="arnold"/> | Atomska masa = 107,8682 | Atomski radijus = 160 | Atomski radijus izračunat = 165 | Kovalentni radijus = 153 | Van der Waalsov radijus = 172 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 4d<sup>10</sup>5s<sup>1</sup> | Izlazna energija = 4,26<ref name="ludwig" /> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 18, 1 | Energija ionizacije_1 = 731,0 | Energija ionizacije_2 = 2070 | Energija ionizacije_3 = 3361 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2,5 - 3 | Struktura kristala = kubna plošno centrirana | Gustoća = 10490<ref name="greenwood" /> | Magnetizam = dijamagnetičan | Tačka topljenja_K = 1234,93 | Tačka topljenja_C = 961,78 | Tačka ključanja_K = 2483<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 2210 | Molarni volumen = 10,27 · 10<sup>−6</sup> | Toplota isparavanja = 254<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 11,3 | Pritisak pare = 0,34 | Pritisak pare_K = 1234 | Brzina zvuka = 2600 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 235 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 61,35 · 10<sup>6</sup> | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 430 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = '''+1''', +2, +3 | Oksidi = Ag<sub>2</sub>O, Ag<sub>2</sub>O<sub>2</sub> | Elektrodni potencijal = 0,7991 [[Volt|V]] (Ag<sup>+</sup> + e<sup>−</sup> → Ag) | Elektronegativnost = 1,93 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ag | Maseni broj = 105 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 41,29 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,346 | Tipraspada1ZP = <sup>105</sup>Pd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Ag | Maseni broj = 106 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 23,96 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,965 | Tipraspada1ZP = <sup>106</sup>Pd | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada2ZE = 0,195 | Tipraspada2ZP = <sup>106</sup>[[Kadmij|Cd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ag | Maseni broj = 107 | Rasprostranjenost u prirodi = '''51,839''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Ag | Maseni broj = 108 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 2,37 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,649 | Tipraspada1ZP = <sup>108</sup>Cd | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 1,918 | Tipraspada2ZP = <sup>108</sup>Pd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ag | Maseni broj = 109 | Rasprostranjenost u prirodi = 48,161 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Ag | Maseni broj = 110 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 24,6 [[sekunda|s]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 2,892 | Tipraspada1ZP = <sup>110</sup>Cd | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 0,893 | Tipraspada2ZP = <sup>110</sup>Pd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ag | Maseni broj = 111 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 7,45 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,037 | Tipraspada1ZP = <sup>111</sup>Cd }} |}} '''Srebro''' ({{lat|argentum}}) jest [[hemijski element]] sa hemijskim simbolom '''Ag''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 47. Ubraja se u prelazne metale, u [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu elemenata]] svrstan je u [[Elementi 5. periode|5. periodu]] i [[11. grupa hemijskih elemenata|prvu sporednu grupu]] (grupa 11), odnosno ''grupu bakra''. Simbol elementa izvodi se iz latinske riječi '''a'''r'''g'''entum ("srebro"). Ubraja se u [[plemeniti metal|plemenite metale]]. Ono je mehki, [[duktilnost|duktilni]] [[teški metal]], vrlo se lahko oblikuje i ima najvišu [[Specifična električna provodljivost|specifičnu električnu provodljivost]] među svim hemijskim elementima, kao i najvišu [[Toplotna provodljivost|toplotnu provodljivost]] među svim metalima. Samo [[helij]] u obliku supratekućine, nemetalne kristalne forme [[ugljik]]a ([[dijamant]], grafen, grafenu slični [[grafit]], [[Ugljična nanocijev|ugljične nanocijevi]]) i bor-nitridi imaju bolju toplotnu provodljivost.<ref name="kiel" /> == Historija == Ljudi su počeli obrađivati srebro od 5. milenija p. n. e. Postoje brojni dokazi da su ga upotrebljavali Asirci, [[Goti]], antički Grci i [[Rimsko Carstvo|Rimljani]], stari Egipćani i [[Germani]]. U nekim periodima bilo je više vrijedno od [[zlato|zlata]]. Srebro se načešće dobijalo iz rudnika, poput Lauriona, oko 50&nbsp;km južno od Atine. Kod starih Egipćana, srebro je bilo poznato kao ''mjesečev metal''. U srednjem vijeku i ranom novom vijeku u Centralnoj Evropi otkrivena su značajna nalazišta rude srebra u Njemačkoj (na planini Harz, u okrugu Waldeck-Frankenberg kod Goddelsheima i Dorfittera, na [[Donnersberg]]u, u Tiringenskoj šumi, Saksoniji, južnom [[Schwarzwald]]u) Češkoj ([[Kutná Hora]]) i Slovačkoj. Osim tih mjesta, velike zalihe rude srebra pronađene su kod [[Kongsberg]]a u Norveškoj. Najveći proizvođač srebra u srednjem vijeku bio je gradić [[Schwaz]] u današnjoj Austriji. Iz okoline tog grada dobijalo se gotovo 80% tadašnje evropske proizvodnje ovog metala. Nakon što su [[Španci]] otkrili Novi svijet, preuzeli su primat na tržištu srebra, dovozeći enormne količine srebra iz Latinske Amerike. U 16. vijeku i [[Japan]] je bio je jedan od većih izvoznika srebra. Zbog povećane ponude srebra u Evropi, naglo je pala njegova tržišna cijena. Od 1870. godine kao standard vrijednosti valuta sve više se postavljalo zlato (''zlatni standard''), jer je srebro sve više gubilo svoju ekonomsku vrijednost. Odnos od oko 1:14 nakon nekog vremena pao je na 1:100, da bi kasnije nešto porastao. U januaru 2018. odnos cijena zlata i srebra iznosio je oko 1:78.<ref name="kitco" /> Danas je ponuda srebra dosta ovisna o potrošnji i količini proizvodnje mnogih drugih metala. Sredinom 19. vijeka razvijena je metoda proizvodnje nehrđajućeg čelika, kojim je zbog svoje niske cijene i lahkoće upotrebe nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] potisnuo srebro iz mnogih industrijskih grana, kao što su kuhinjske plate za posluživanje, pribor za jelo, kućanski aparati i slično. Nasuprot tome, upotreba srebra je porasla tokom cijelog 20. vijeka u oblasti fotografije i fotohemije, koje su koristile soli srebra, ali je tokom 1990tih i ta grana značajno opala zbog prelaska na digitalnu fotografiju. Srebro se i dalje značajno koristi u oblasti elektrike i elektrotehnike, kao i kontrole mikroorganizama. Smatra se da će i u bliskoj budućnosti upotreba srebra u RFID čipovima značajno rasti, jer se antene za emitovanje ovih čipova izrađuju od srebra. Također od srebra se danas izrađuju gornje površine solarnih ćelija.<ref name="solar" /> Time se još uvijek povećava potražnja za srebrom u svijetu. == Osobine == === Fizičke=== Srebro je svijetli sjajni plemeniti metal. Kao metal se kristalizira u kubičnom-plošno centriranom kristalnom sistemu. Pri normalnom atmosferskom pritisku, njegova [[talište|tačka topljenja]] iznosi 961&nbsp;°C, a tačka ključanja 2212&nbsp;°C. Međutim, srebro već iznad 700&nbsp;°C, iako je i dalje u čvrstom stanju, pokazuje značajan [[pritisak]] [[Para|pare]]. Ono isparava dajući jednoatomnu plavkastu paru. Plemeniti metal ima gustoću od 10,49&nbsp;g/cm³ (na 20&nbsp;°C) i pripada teškim metalima, kao i svi drugi plemeniti metali. Srebro ima metalni sjaj. Svjež, neoksidirani, poprečno presječeni komad srebra ima najveću refleksiju svjetlosti od svih metala, tako pripremljeno srebro može reflektirati preko 99,5% vidljive svjetlosti. Kao ''najsvjetliji'' od svih metala koji se koriste najčešće se koristi za izradu [[ogledala]]. Srebreni premaz ima nešto siviju nijansu bijele. Što su manja zrnca kristala, to je boja sve tamnija. Kada se kristali srebra isitne do mikroskopski malih čestica, dobijaju gotovo crnu boju. Spektar refleksije pokazuje značajan pomak blizu dužine ultraljubičastog zračenja. Srebro najbolje provodi toplotu i [[elektricitet]] od svih metala. Zbog svoje mehkoće i lahkog izvlačenja (po Mohsovoj skali tvrdoće 2,5 do 4), srebro se može izvuči ili iskovati do najfinijih, plavo-zelenih folija debljine do 0,002 - 0,003&nbsp;mm. Od 0,1g od 1g srebra moguće je izvuči gotovo 2&nbsp;km dugu tanku srebrenu žicu (filigransko srebro). U istopljenom stanju, čisto srebro može iz zraka apsorbirati gotovo 20 puta veću količinu kisika, koji se pri otvrdnjavanju istopljenog srebra oslobađa, pri čemu se kida već formirana kora. Već malo legirano srebro ne pokazuje ovu osobinu. === Hemijske === [[Datoteka:Eichbaum.jpg|thumb|Potamnjela srebrena kovanica od 5 Reichs maraka iz 1927. godine, zbog naslaga srebro-sulfida]] Srebro spada u plemenite metale, a ima elektrodni potencijal od +0,7991&nbsp;V. Iz tog razloga je relativno inertno. Također, pri višim temperaturama ono ne reagira sa [[kisik]]om iz zraka. Pošto je u zraku sadržana neznatna količina [[Vodik sulfid|vodiksulfida]] H<sub>2</sub>S, tokom vremena površina srebra potamni, jer elementarno srebro sa vodik sulfidom u prisustvu zraka daje [[srebro-sulfid]] (Ag<sub>2</sub>S): :<math>\mathrm{4\ Ag\ +\ 2 \ H_2S\ +\ O_2 \rightarrow\ 2\ Ag_2S\ +\ 2\ H_2O}</math>. Srebro se rastvara samo u oksidirajućim kiselinama, kao što je [[dušična kiselina]]. U neoksidirajućim kiselinama, srebro se ne rastvara. Također se rastvara u cijanidnim rastvorima u prisustvu kisika, dajući veoma stabilne srebrene cijanidne komplekse, zbog čega je elektrohemijski potencijal jako pomaknut. U koncentriranim sumpornoj i dušičnoj kiselini, srebro se rastvara samo pri povišenoj temperaturi, čime se stvara [[srebro-nitrat]] i [[srebro-sulfat]] koji pasiviziraju ostali dio srebra. Srebro je stabilno i u istopljenim alkalnim hidroksidima kao što je [[natrij hidroksid]]. U laboratoriji se zbog toga srebro koristi za držanje ovih otopina, umjesto tiglova od [[porcelan]]a ili platine. === Biološko-medicinske === Srebro u praškastom, vrlo usitnjenom obliku djeluje baktericidno, ali i blago [[otrov]]no, a razloge treba tražiti u velikoj reaktivnoj površini isitnjenog srebra i nastajanju ogromne količine rastvorljivih [[ion]]a srebra. U živim organizmima, ioni srebra po pravilu se vrlo brzo vežu za [[sumpor]] te se istalože iz [[krvotok]]a kao tamni, teško rastvorljivi [[srebro-sulfid]]. Djelovanje zavisi od površine. Ova osobina je korisna u [[medicina|medicini]] za prekrivanje rana kao naprimjer za invazivne aparata poput endotraheralnih cijevčica.<ref name="blattde" /> Po pravilu srebro se koristi u medicini u antibakteriološke svrhe u medicinskim proizvodima kao pokrivajući sloj ili u [[koloidno srebro|koloidnom obliku]], a odnedavno i kao nano-srebro. Ioni srebra su upotrebu pronašli kao sredstvo za dezinfekciju i kao sredstvo u liječenju otvorenih rana. Oni mogu reverzibilno inhibirati uzroke osjetljivosti na srebro nakon relativno dugog vremena, a i pored toga mogu djelovati bakteriostatički ili čak baktericidno. U tom slučaju govori se o oligodinamičkom efektu. U mnogim slučajevima, dodaju se i spojevi [[hlor]]a, da bi se povećalo slabo djelovanje srebra. Pri tome djeluju različiti mehanizmi djelovanja:<ref name="PMID23785037" /> * Blokiranje [[enzim]]a i onemogućavanje njihovog spajanja čime se ugrožavaju životno važne transportne funkcije u ćeliji, * Uticaj na čvrstoću ćelijske strukture, * Oštećenja strukture membrane. Opisani efekti mogu izazvati i [[smrt]] ćelije. Osim [[argirija|argirije]], nepovratnog tamnjenja i sivila kože i sluzokože, kod akumuliranja velikih količina srebra u tijelu, može doći i do poteškoća u čulu okusa, preosjetljivosti čula mirisa kao i [[mozak|cerebralnih]] grčeva i napada. Sporno je i terapeutsko uzimanje koloidnog srebra, koje je posljednjih godina ponovno došao u fokus javnosti, a putem interneta i drugih komunikacijskih kanala se jako promovira. Reklamira se prvenstveno kao univerzalni antibiotik i trebao bi imati osobine liječenja drugih tegoba. Naučne studije o takvom djelovanju nisu provedene. Već u poređenju sa uobičajenim antibioticima, njegova peroralna primjena i djelovanje se dovodi u sumnju. Prema podacima Američke agencije za zaštitu okoline EPA, oralno uzeta količina srebra do 5 mikrograma dnevno po kilogramu tjelesne mase ne bi trebala predstavljati nikakvu opasnost po zdravlje čovjeka.<ref name="iris9" /> === Mitološke === U mnogim narodnim predanjima, pričama i [[bajka]]ma, srebro se smatra jedinim metalom kojim je u mogućnosti ubiti [[vukodlak]]e i druga [[Spisak mitoloških bića|mitološka bića]]. Čak i u modernim naučno-fantastičnim romanima i filmovima često koristi taj motiv.<ref name="jackson" /> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Silber - Trend Förderung.svg|thumb|lijevo|Vremenski trend proizvodnje srebra]] Najznačajnija nalazišta srebra nalaze se u Sjevernoj Americi ([[Meksiko]], [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]]) i Južnoj Americi ([[Peru]] i [[Bolivija]]). Sa oko 30% ukupne svjetske proizvodnje 2009. godine Peru je bio najveći pojedinačni proizvođač srebra.<ref name="trading" /> Po zvaničnim podacima, Peru je tokom 2009. godine proizveo 5,7 miliona unci srebra, što je porast od 1,4% u odnosu na prethodnu godinu. U 2011. godini Meksiko je bio najveći proizvođač na svijetu sa oko 4.500 t srebra, dok je Kina u 2009. godini povećala proizvodnju za 3,57% u odnosu na 2008. godinu.<ref name="kina09" /> Najveći dio srebra se dobija iz ruda srebra, koje se često javljaju zajedno sa rudama olova, bakra i cinka, kao sulfidi i oksidi. Značajna nalazišta samorodnog srebra nalaze se na gorju [[Erzgebirge]] u Njemačkoj, [[Tirol (pokrajina)|Tirolu]] u Austriji, [[Kongsberg]]u u Norveškoj (gdje su pronađeni i veći kristali srebra), [[Sankt Andreasberg]] u gorju [[Harz]] u Njemačkoj, poluostrvu Keweenaw u SAD (gdje se nalazi samorodno zajedno s bakrom), u [[Batopilas]] u Meksiku i drugim mjestima. Od početka 20. vijeka do kraja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] svjetska godišnja proizvodnja srebra je bila varijabilna ali je ostala prilično konstantna. Nakon Drugog svjetskog rata do danas svjetska proizvodnja se više nego udvostručila. == Dobijanje == === Iz rude srebra === Oko 20% svjetske proizvodnje srebra se dobija iz njegove rude. Iz nje se srebro izdvaja u cijanidnom procesu pomoću 0,1%-tnog rastvora [[natrij-cijanid]]a. Prije toga se ruda srebra usitni, samelje do sitnog praha. Naposlijetku se dodaje rastvor natrij cijanida. U tom procesu važna je ventilacija mjesta na kojem se odvija, jer su za ovaj proces neophodne velike količine kisika. Pri dodavaju natrij-cijanida u rastvor se izdvaja elementarno srebro kao i srebrena ruda (Ag<sub>2</sub>S, AgCl) u vidu dicijanoargentata(I) [Ag(CN)<sub>2</sub>]<sup>−</sup>: :<math>\mathrm{2\ Ag + H_2O +\ ^1/_2\ O_2 + 4\ NaCN \rightarrow\ 2\ Na[Ag(CN)_2]\ +\ 2\ NaOH}</math>, :<math>\mathrm{ Ag_2S\ + 4\ NaCN \rightarrow\ 2\ Na[Ag(CN)_2]\ +\ Na_2S}</math>, :<math>\mathrm{ AgCl\ + 2\ NaCN \rightarrow\ Na[Ag(CN)_2]\ +\ NaCl}</math>. Da bi reakcija natrij cijanida sa srebro sulfidom bila u ravnoteži, mora se ukloniti natrij sulfid bilo oksidacijom sa kisikom ili putem taloženja (naprimjer kao olovo sulfid). Na kraju se istaloži čisto srebro sa [[cink]]om, slično kao i kod proizvodnje zlata: :<math>\mathrm{2\ Na[Ag(CN)_2]\ + Zn \rightarrow\ Na_2[Zn(CN)_4] +\ 2\ Ag}</math>. Dobijeno sirovo srebro (''radno srebro''<ref name="jorg" />) se dalje prerađuje i čisti (rafiniranjem). === Iz rude olova === Kod dobijanja srebra iz rude olova kao što je [[galenit]], nakon prženja i reduciranja rude nastaje takozvano ''sirovo olovo'' ili radno [[olovo]]. Ono sadrži primjese uglavnom srebra (između 0,01 i 1%). U narednom koraku plemeniti metal se uklanja te se dobija kao vrlo vrijedni sporedni proizvod. Prije početka proizvodnje potrebno je srebro odvojiti od većeg dijela olova. To se događa procesom koji se naziva ''[[Parkesov proces]]'' (po [[Alexander Parkes]]u, koji ga je razvio 1842. godine).<ref name="plastik" /> Proces se zasniva na različitim osobinama rastvorljivosti srebra i olova u [[cink]]u. Na temperaturi od oko 400&nbsp;°C olovo (tečno) i cink (čvrsto) se praktično ne miješaju. Zatim se pri temperaturama preko 400&nbsp;°C istopljenom olovu dodaje cink. Poslije toga se mješavina hladi. Pošto je srebro lahko rastvorljivo u istopljenom cinku, ono prelazi preko cinkove faze. Na kraju istopljeni cink otvrdne u takozvanu ''cinkovu pjenu'' (mješavina kristala cinka i srebra). Time se srebro najvećim dijelom odvojiti od olova. Ova cinkova pjena se također naziva i ''osiromašeno olovo''. Zatim se ono zagrijava do tačke topljenja olova (327&nbsp;°C) , tako da se i preostali dio olova istopi i ukloni. Poslije toga se preostala smjesa srebra i cinka zagrijava do tačke topljenja cinka (908&nbsp;°C) kada se cink [[destilacija|izdestilira]]. Tako dobijeni proizvod se naziva ''obogaćeno olovo'', a sadrži 8-12% srebra. Da bi se srebro dalje obogatilo, potrebno je izvršiti čišćenje mješavine. Zbog toga se ''obogaćeno olovo'' stavlja u peć i topi. Pri tome se kroz istopljenu smjesu provodi mlaz [[zrak]]a. To dovodi do oksidiranja olova na [[olovo(II) oksid]], a srebro kao plemeniti metal se ne mijenja. Olovo oksid se odmah uklanja te se tako udio olova u smjesi postepeno smanjuje. Kada se udio olova smanji u toj mjeri da se na površini istopljenog metala više ne formira sivi sloj olovo oksida, te se počinje vidjeti sjajni sloj srebra, tradicionalno se govori o ''srebrenom pogledu''. Takva legura srebra se sastoji od oko 95% čistog srebra. === Iz rude bakra === Srebro se može nalaziti i u rudi [[bakar|bakra]]. Pri proizvodnji bakra, pored drugih plemenitih metala, pojavljuje se i srebro u takozvanom ''[[anoda|anodnom]] mulju''. On se najprije najvećim dijelom oslobađa od preostalog bakra djelovanjem [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]] i zraka. Na kraju se on topi i oksidira u peći, pri čemu preostali neplemeniti metali prelaze u šljaku i zatim se mogu izdvojiti. === Rafiniranje === [[Datoteka:Silver crystal.jpg|thumb|Kristal čistog srebra, dobijen elektrolitički sa jasno vidljivom dendritičnom strukturom]] Sirovo srebro se pročišćava [[elektroliza|elektrolitičkim]] putem. Pri tome se sirovo srebro priključuje u elektrolitičku ćeliju kao anoda. Kao [[katoda]] služi lim od čistog srebra, a kao elektrolit rastvor [[srebro-nitrat]]a u [[dušična kiselina|dušičnoj kiselini]]. Proces je dosta sličan elektrolitičkom pročišćavanju bakra. Tokom elektrolize, srebro i svi neplemeniti sastojci sirovog srebra (poput bakra ili olova) [[redoks reakcija|oksidiraju]] i prelaze u rastvor. Plemeniti sastojci poput zlata i [[platina|platine]] ne mogu oksidirati te padaju ispod elektrode. Tamo se postepeno stvara ''anodni mulj'', koji je važan izvor plemenitih i rijetkih metala. Na katodi se izdvaja gotovo isključivo čisto srebro. Ovo izuzetno čisto srebro naziva se ''elektrolitičko'' ili fino srebro.<ref name="chids" /> == Upotreba == [[Datoteka:Silver Bar 01.jpg|thumb|lijevo|Srebrena šipka od 5 kg]] U historiji najčešća i najvažnija upotreba srebra bila je izrada vrijednosnih predmeta, ponajviše srebrenih kovanica kao platežnog sredstva. U antici i srednjem vijeku za izradu kovanica koristili su se samo srebro, [[zlato]] i [[bakar]] odnosno [[bronza]]. Najčešće je vrijednost kovanice odgovarala vrijednosti tog metala. U 17. vijeku u Sarajevu kovane su osmanlijske akče sultana Murata IV iz 1623. godine, a sam naziv akča je izveden iz turske riječi ''ak'' - bijel, tako da bi ''akča'' značila sitni bijeli novac.<ref name="kopac" /> Neposredno prije početka Drugog svjetskog rata, u Kraljevini Jugoslaviji puštene su u opticaj srebrene kovanice nominalne vrijednosti 20 i 50 dinara sa likom mladog jugoslavenskog [[Petar II, kralj Jugoslavije|kralja Petra II]].<ref name="jugosl" /> U Njemačkoj sve do 1871. godine u opticaju su bile srebrene kovanice (Taleri), valuta koja je bila pokrivena [[srebreni standard|srebrenim standardom]]. Nakon 1871. godine zamijenjen je [[zlatni standard|zlatnim standardom]]. Razlog za primjenu ovih plemenitih metala kao sredstva čuvanja vrijednosti su njihova rijetkost i trajnost. Tek u moderna vremena počele su se kovati kovanice od drugih metala kao što su željezo, nikl i cink, čija je vrijednost metala bila niža i nije odgovarala nominalnoj vrijednosti kovanice. Danas se srebro koristi za izradu posebnih [[numizmatika|numizmatičkih]] kovanica, povodom nekih godišnjica, proslava i slično. Srebro je, pored zlata i dragog kamenja ([[dijamant|dijamanata]] i drugog) najvažniji materijal za izradu [[nakit]]a. Vijekovima se srebro koristilo za skupocjeni i trajni pribor za jelo (srebreninu) i sakralne predmete. Na nakitu, šipkama i vjerskim predmetima, ako je navedeno, može biti otisnut pečat o čistoći i sadržaju srebra. Srebrene medalje u mnogim sportskim takmičenjima, poput [[Olimpijske igre|Olimpijskih igara]], su nagrada za postignuto drugo mjesto u takmičenju. To je iz razloga što se srebro tradicionalno smatra kao drugi po vrijednosti plemeniti metal nakon zlata. Međutim, danas se zlatna medalja proizvodi od 92,5% srebra pozlaćena sa 6 grama čistog zlata. I u drugim oblastima, pojam ''srebreni'' označava drugu po važnosti nagradu, odličje ili oznaku uspješnosti. Srebro je cijenjeno i u industriji muzičkih instrumenata, jer zbog svoje gustoće daje lijep, topli ton, a pored toga se može i lahko obrađivati. Srebro ima najveću električnu provodljivost od svih metala, te veliku provodljivost toplote i izražene osobine [[refleksija|refleksije]] [[svjetlost]]i. Zbog tog je našlo primjenu u elektrici, elektronici i [[optika|optici]]. Mogućnosti refleksije staklenih ogledala se zasnivaju na hemijskom posrebravanju staklenih ploha. Ovaj princip se koristi i za izradu optičkih svjetlosnih ili toplotnih reflektora. [[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] srebrenog praha u ljepilu koristi se za električna i termička ljepila. Srebro se koristi i kao dodatak prehrambenim namirnicama i označava E-brojem '''E 174'''. Uglavnom se koristi kao preliv na slatkišima poput pralina i likera. Soli srebra boje staklo i email u žuto. == Također pogledajte == * [[:Kategorija:Spojevi srebra]] * [[Srebrenka]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="arnold">{{Cite book|author=Arnold F. Holleman, Nils Wiberg|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|edition=102|publisher=de Gruyter|location=Berlin|year=2007|page=1433|isbn=978-3-11-017770-1}}</ref> <ref name="ludwig">{{Cite book|author=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing|title=Lehrbuch der Experimentalphysik, Tom 6: Festkörper|edition=2|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|page=361|isbn=3-11-017485-5}}</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|year=1988|page=1509|isbn=3-527-26169-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="kiel">[http://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/mw2_ge/kap_1/backbone/r1_2_2.html ''Wärmeleitfähigkeit.''] na stranici ''Technischen Fakultät der Uni Kiel''</ref> <ref name="kitco">[http://www.kitco.com/Gold_Silver_Ratio_Charts/gold-silver-ratio-charts.html Gold Silver Ratio Charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126064330/http://www.kitco.com/Gold_Silver_Ratio_Charts/gold-silver-ratio-charts.html |date=26. 1. 2018 }} na stranici www.kitco.com</ref> <ref name="solar">Solarmagazin: ''Photovoltaik-Forschung und -Entwicklung: Innovationen bei Solarzellen und Modulen.'' mart 2006. [http://www.solarserver.de/solarmagazin/artikelmaerz2006.html (Online)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004044228/http://www.solarserver.de/solarmagazin/artikelmaerz2006.html |date=4. 10. 2013 }}</ref> <ref name="blattde">[http://www.aerzteblatt.de/V4/news/news.asp?id=33419 ''Mit Silber beschichteter Tubus senkt Pneumonierisiko.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223122344/http://www.aerzteblatt.de/V4/news/news.asp?id=33419 |date=23. 12. 2010 }} u: ''Deutsches Ärzteblatt.'' 20. august 2008.</ref> <ref name="PMID23785037">{{Cite journal|author=J. R. Morones-Ramirez, J. A. Winkler ''et al.''|title=Silver enhances antibiotic activity against gram-negative bacteria|journal=Science translational medicine|volume=5|issue=190|datum=1. 6. 2013|pages=190ra81|issn=1946-6242|doi=10.1126/scitranslmed.3006276}}</ref> <ref name="iris9">[http://www.epa.gov/iris/subst/0099.htm#oralrfd ''Silver (CASRN 7440-22-4).''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118035308/http://www.epa.gov/IRIS/subst/0099.htm#oralrfd |date=18. 1. 2014 }} na web stranici Američke agencije za zaštitu okoline EPA</ref> <ref name="jackson">Robert Jackson (1995) ''Witchcraft and the Occult'', Devizes, Quintet Publishing: 25.</ref> <ref name="trading">{{Cite web |url=http://www.trading-house.net/news/peru-verfuegt-ueber-reserven-3-88-mrd-unzen-silber-und-66-3-mio-unzen-gold-21568147.html |title=''Peru verfügt über Reserven 3,88 Mrd. Unzen Silber und 66,3 Mio. Unzen Gold.'' |access-date=24. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113062530/http://www.trading-house.net/news/peru-verfuegt-ueber-reserven-3-88-mrd-unzen-silber-und-66-3-mio-unzen-gold-21568147.html |archive-date=13. 11. 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="kina09">[http://www.24hgold.com/english/stat_country_detail.aspx?titre=history%20of%20silver%20production&pays=China&deid=29364B1670 Historija kineske proizvodnje srebra od 1961. godine do 2009. godine]</ref> <ref name="jorg">{{Cite book|author=Jörg Mildenberger|title=Anton Trutmanns Arzneibuch Teil II: Wörterbuch|location=Würzburg|year=1997|volume=V|isbn=3-8260-1398-0|page=2274}}</ref> <ref name="plastik">[http://plasticker.de/fachwissen/history_people_detail.php?id=1&PHPSESSID=31cd0492cbfeb5dc078deec4294b4c2b ''Historija materijala - Alexander Parkes.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207091113/http://plasticker.de/fachwissen/history_people_detail.php?id=1&PHPSESSID=31cd0492cbfeb5dc078deec4294b4c2b |date=7. 2. 2013 }} na stranici ''plasticker.de''</ref> <ref name="chids">[http://www.chids.de/dachs/expvortr/683Silber_Hildebrand.doc ''Anorganischer Experimentalvortrag: Silber'', str.&nbsp;9, ''Elektrolytische Feinreinigung (Möbius-Verfahren)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305025949/http://www.chids.de/dachs/expvortr/683Silber_Hildebrand.doc |date=5. 3. 2012 }}; 1,1&nbsp;MB)</ref> <ref name="kopac">Viktor Kopač: ''Bilten'', glasnik HND, br. 24, Zagreb, 1973.</ref> <ref name="jugosl">[http://www.srebrozlato.com/numizmatika/srebrni-novac-srebrnjak-20-i-50-dinara-kralj-petar-1938.shtml Jugoslavenske kovanice iz 1938.]</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Silver}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ag/index.html Srebro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041208022006/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ag/index.html |date=8. 12. 2004 }} na ''WebElements.com'' {{en simbol}} * [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ag.html Srebro] na ''EnvironmentalChemistry.com'' {{en simbol}} {{PSE}} {{E-brojevi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Srebro| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Prijelazni metali]] [[Kategorija:Plemeniti metali]] [[Kategorija:Dragocjeni metali]] [[Kategorija:Električni provodnici]] [[Kategorija:Minerali samorodnih elemenata]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] a1b3gzo9o9ut1d0jb5poyt1phnq3gj9 1936. 0 7638 3915800 3805323 2026-08-01T17:38:01Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] 3915800 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1936.''' (MCMXXXVI) bila je prijestupna godina koja je počela u srijedu po gregorijanskom kalendaru, 1936. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 936. godina 2. milenija, 36. godina 20. stoljeća i sedma godina 1930-ih. == Događaji == * [[Dirk Reuyl]] otkriva da je [[V577 Monocerotis|V577 Mon]] [[dvostruka zvijezda]]. * [[3. april]] - Pogubljen [[Bruno Hauptmann]], otmičar i ubica sina američkog pilota [[Charles Lindbergh|Charlesa Lindbergha]]. * [[25. novembar]] - [[Njemačka]] i [[Japan]] potpisali [[Antikominterna pakt]], kojim su se obavezale na borbu protiv širenja [[komunizam|komunizma]]. [[Datoteka:Hoover_Dam_-_Arizona.jpg|mini|1. mart: završena gradnja [[Hooverova brana|Hooverove brane]]]] == Rođeni == === Januar=== * [[28. januar]] ** [[Ismail Kadare]], [[Albanija|albanski]] [[pisac]] ** [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] === Februar === * [[20. februar]] – [[Tudevin Lhamsiren]], mongolski biatlonac * [[24. februar]] – [[Zinka Zorko]], slovenska lingvistica i akademkinja === Mart === * [[10. mart]] – [[Sepp Blatter]], nekadašnji predsjednik [[FIFA]]-e * [[28. mart]] – [[Mario Vargas Llosa]], [[peru]]anski pisac === April === * [[8. april]] – [[Milivoj Solar]], hrvatski teoretičar književnosti * [[11. april]] – [[Ivonka Survilla]], bjeloruska političarka === Maj === * [[9. maj]] ** [[Albert Finney]], britanski glumac ** [[Glenda Jackson]], britanska glumica i političarka * [[27. maj]] – [[Senka Veletanlić]], bosanskohercegovačka i jugoslavenska pjevačica === Juni === * juni – [[Ahmed Jasin]], osnivač [[Hamas]]a * [[9. juni]] – [[Nikola Koljević]], bosanskohercegovački političar * [[16. juni]] – [[Edita Karađole]], hrvatska glumica * [[22. juni]] – [[Kris Kristofferson]], američki kantautor i glumac * [[23. juni]] – [[Bill Spencer (biatlonac)|Bill Spencer]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac === Juli === * [[8. juli]] – [[Gabi Novak]], hrvatska pjevačica === August === * [[18. august]] – [[Robert Redford]], američki glumac i režiser * [[20. august]] – [[Alice i Ellen Kessler]], njemačke zabavljačice (''Blizanke Kessler'') * [[21. august]] – [[Wilt Chamberlain]], američki košarkaš === Septembar === * [[7. septembar]] – [[Buddy Holly]], američki muzičar * [[15. septembar]] – [[Jurij Koch]], lužičkosrpski i njemački pisac i novinar * [[19. septembar]] – [[Al Oerter]], američki bacač diska * [[29. septembar]] – [[Silvio Berlusconi]], italijanski biznismen i političar === Oktobar === * [[4. oktobar]] – [[Slavica Jukić]], hrvatska glumica * [[20. oktobar]] – [[Safet Isović]], bosanskohercegovački interpretator [[sevdalinka|sevdalinki]] * [[26. oktobar]] – [[Etelka Kenéz Heka]], mađarska haiku-pjesnica, spisateljica, književnica, autorka i pjevačica iz Hrvatske === Novembar === * [[3. novembar]] – [[Valentin Pšenjicin]], [[SSSR|sovjetski]] [[biatlon]]ac i trostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Muškarci|svjetski prvak]] u biatlonu * [[9. novembar]] – [[Mihail Talj]], [[SSSR|sovjetsko]]-[[Latvija|latvijski]] [[šah]]ovski velemajstor * [[19. novembar]] – [[Ljubiša Samardžić]], jugoslavenski i srbijanski glumac === Decembar === * [[17. decembar]] ** [[Papa Franjo]], 266. poglavar katoličke Crkve ** [[Klaus Kinkel]], njemački političar * [[29. decembar]] – [[Mary Tyler Moore]], američka glumica == Umrli == === Januar=== * [[18. januar]] - [[Rudyard Kipling]], engleski književnik * [[20. januar]] - [[George V od Ujedinjenog Kraljevstva|George V]], kralj Ujedinjenog Kraljevstva === Februar === === Mart === === April === === Maj === * [[1. maj]] – [[Risto Siliqi]], [[Albanci|albanski]] pjesnik, === Juni === * [[12. juni]] - [[Karl Kraus]], austrijski prozaist, publicist i dramatik * [[14. juni]] - [[Gilbert Keith Chesterton]], britanski pisac * [[18. juni]] - [[Maksim Gorki]], ruski književnik === Juli === * [[16. juli]] – [[Alan Crosland]], američki glumac i režiser === August === * [[19. august]] – [[Federico García Lorca]], španski pjesnik i dramatičar === Septembar === * [[16. septembar]] – [[Ibrahim Maglajlić]], bosanskohercehovački [[reisul-ulema]] === Oktobar === === Novembar === === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Luigi Pirandello]], [[italija]]nski [[pisac]] dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1934.]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Victor Hess]], [[Austrija]] ** [[Carl D. Anderson]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Petrus Debye]], [[Nizozemska]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Henry Dale]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Otto Loewi]], [[Austrija]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Eugene O'Neill]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Carlos Saavedra Lamas]], [[Argentina]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1936}} {{Normativna kontrola}} f26ous6931vzxhvtac208xv0rvp5tho Talij 0 7693 3915854 3906299 2026-08-01T22:39:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915854 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Talij | Simbol = Tl | Atomski broj = 81 | Serija = [[Metal (hemija)|Metali]] | Grupa = 13 | Perioda = 6 | Blok = p | Slika = [[File:Thallium (81 Tl).jpg|180px]] | Boja serije = DarkGray | Izgled = srebreno bijeli | CAS registarski broj = 7440-28-0 | Zastupljenost = 2,9 · 10<sup>-5</sup><ref name="binder" /> | Atomska masa = 204,3833 | Atomski radijus = 190 | Atomski radijus izračunat = 156 | Kovalentni radijus = 145 | Van der Waalsov radijus = 196 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f<sup>14</sup>5d<sup>10</sup>6s<sup>2</sup>6p<sup>1</sup> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 32, 18, 3 | Energija ionizacije_1 = 589,4 | Energija ionizacije_2 = 1971 | Energija ionizacije_3 = 2878 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 1,2 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 11850 | Magnetizam = dijamagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = −3,7 · 10<sup>−5</sup>)<ref name="weast" /> | Tačka topljenja_K = 577 | Tačka topljenja_C = 304 | Tačka ključanja_K = 1733<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 1460 | Molarni volumen = 17,22 · 10<sup>-6</sup> | Toplota isparavanja = 162<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 4,2 | Pritisak pare = 5,33 · 10<sup>-6</sup> | Pritisak pare_K = 577 | Brzina zvuka = 818 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 129 | Koeficijent termalne ekspanzije = 29,9 | Specifična električna provodljivost = 6,17 · 10<sup>6</sup> | Toplotna provodljivost = 46 | Oksidacioni broj = '''1''', 3 | Elektrodni potencijal = -0,3363 [[Volt|V]] (Tl<sup>+</sup> + e<sup>-</sup> → Tl) | Elektronegativnost = 1,62 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|T+}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|26/28|33|53}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|(1/2)|13|28|45|61}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tl | Maseni broj = 200 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 26,1 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,456 | Tipraspada1ZP = [[Živa|<sup>200</sup>Hg]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tl | Maseni broj = 201 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 72,912 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,493 | Tipraspada1ZP = [[Živa|<sup>201</sup>Hg]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tl | Maseni broj = 202 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 12,23 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,364 | Tipraspada1ZP = [[Živa|<sup>202</sup>Hg]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Tl | Maseni broj = 203 | Rasprostranjenost u prirodi = 29,524 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Tl | Maseni broj = 204 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,78 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 0,764 | Tipraspada1ZP = [[Olovo|<sup>204</sup>Pb]] | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 0,347 | Tipraspada2ZP = [[Živa|<sup>204</sup>Hg]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Tl | Maseni broj = 205 | Rasprostranjenost u prirodi = '''70,476''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tl | Maseni broj = 206 | Rasprostranjenost u prirodi = -1 | Vrijeme poluraspada = 4,199 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,533 | Tipraspada1ZP = [[Olovo|<sup>206</sup>Pb]] }} |}} '''Talij''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Tl''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 81. On je mehki, sivi postprelazni metal [[13. grupa hemijskih elemenata|IIIA grupe]] periodnog sistema elemenata koji se ne nalazi slobodan u prirodi. Kada se izdvoji u čistom obliku sličan je [[kalaj]]u, ali izložen zraku mijenja boju. [[Hemičar]]i [[William Crookes]] i [[Claude-Auguste Lamy]] su nezavisno jedan od drugog otkrili talij 1861. u ostacima nakon proizvodnje [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]]. Obojica su koristili novorazvijenu metodu [[plamena spektroskopija|plamene spektroskopije]] pri kojoj talij daje karakteristične zelene spektralne linije. Crookes je ovom elementu dao ime talij iz [[grčki jezik|grčkog]] ''θαλλός'' (''thallos'') u značenju "zelena grančica". Godinu kasnije, Lamy je [[elektroliza|elektrolizom]] također izdvojio čisti talij. Talij se pretežno oksidira u oksidacijskim stanjima +3 i +1 u vidu ionskih [[soli (hemijski spojevi)|soli]]. Stanje +3 nalikuje drugim elementima iz talijeve grupe (bor, [[aluminij]], [[galij]], [[indij]]). Međutim, stanje +1 koje je daleko poznatije kod talija nego kod spomenutih elemenata, podsjeća na hemiju [[Alkalni metali|alkalnih metala]], a [[ion]]i talija(I) su pronađeni geološki uglavnom u rudama na osnovu kalija. Ako se unesu u organizam, ioni talija se ponašaju u mnogim osobinama poput iona [[kalij]]a (K<sup>+</sup>) te ih ionska pumpa u živim ćelijama na isti način koristi. U industrijskom obimu, talij se ne dobija iz rude kalija, već kao nusproizvod refiniranja [[sulfid]]nih ruda teških metala. Oko 60-70% proizvedenog talija troši se u elektroničkoj industriji a ostatak koriste [[farmaceutska industrija]] i proizvodnja [[staklo|stakla]].<ref name="sl2001" /> Također se koristi i u infracrvenim detektorima. Radioaktivni [[izotop]] talij-201 (kao rastvorljivi hlorid TlCl) koristi se u malim, neotrovnim količinama kao sredstvo za skeniranje u [[nuklearna medicina|nuklearnoj medicini]], tokom jedne vrste radioaktivnog testa rada srca. [[Rastvorljivost|Rastvorljive]] soli talija (od kojih su mnoge gotovo bez ukusa) su veoma otrovne u većim količinama, a historijski su se koristile kao otrov za pacove i insekticid. Korištenje ovih spojeva je zabranjeno u mnogim državama zbog njihove neselektivne toksičnosti. Zanimljivo je da trovanje talijem ima za rezultat ispadanje kose. Zbog svoje popularnosti kroz historiju kao sredstvo za trovanje, talij je stekao status kao ''otrov trovača'' (zajedno sa [[arsen]]om).<ref name="rosenpub" /> == Historija == Talij ([[grčki jezik|grč.]] ''θαλλός'', lat. ''thallos'', u značenju "zelena grančica")<ref name="liddell" /> otkriven je pomoću plamene [[spektroskopija|spektroskopije]] 1861. godine<ref name="nezavis" /> Ime mu potječe od svijetlih zelenih spektralnih emisionih linija.<ref name="elviram" /> Nakon što su [[Robert Bunsen]] i [[Gustav Kirchhoff]]<ref name="kirhofb" /> objavili poboljšanu metodu plamene spektroskopije i otkrića [[cezij]]a i [[rubidij]] 1859. i 1860, plamena spektroskopija je postala prihvaćena metoda za određivanje sastava minerala i hemijskih proizvoda. [[William Crookes]] i [[Claude-Auguste Lamy]] su također počeli koristiti ovu novu metodu. Crookes ju je koristio za spektroskopsko određivanje [[telur]]a u spojevima [[selen]]a čuvanih u olovnim posudama u tvornici sumporne kiseline u blizini sela [[Abberode|Tilkerode]] u [[Harz|planinskom vijencu Harz]]. Za svoje proučavanje [[selen-cijanid]]a dobio je uzorke nekoliko godina ranije od [[August Wilhelm von Hofmann|Augusta Hofmanna]].<ref name="prelimintha" /><ref name="transaction2" /> Godine 1862. Crookes je uspio izdvojiti malehne količine novog elementa i odrediti osobine nekoliko spojeva.<ref name="DeKosky" /> Claude-Auguste Lamy je koristio spektrometar sličan Crookesovom za određivanje sastava supstanci koje su sadržavale [[selen]] a koje su se izdvojile toko proizvodnje [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]] iz [[pirit (mineral)|pirita]]. On je također primijetio novu zelenu liniju u spektru i zaključio da je prisutan neki novi element. Lamy je ovaj materijal dobio iz tvornice sumporne kiseline njegovog prijatelja Fréda Kuhlmanna a taj nusproizvod je bio dostupan u velikim količinama. Lamy je iz tog izvora počeo izolirati novi element.<ref name="nouvea" /> Činjenica da je Lamy mogao raditi s velikim količinama talija omogućila mu je da odredi osobine nekoliko njegovih spojeva a osim toga uspio je i da sačini malehni [[ingot]] metalnog talija, topeći talij dobijen elektrolizom iz talijevih soli. Oba naučnika koja su nezavisno otkrila talij i izvršila veći dio posla, naročito izdvajanje metalnog talija koje je učinio Lamy, ipak je Crookes težio da osigura svoje mjesto kao prvog otkrivača. Lamy je dobio medalju na Međunarodnoj izložbi u Londonu 1862. za ''otkriće novog i vrlo velikog izvora talija'', a nakon žestokog protesta i Crookes je također dobio medalju za ''talij, za otkriće novog elementa''. Kontroverza između dva naučnika nastavljena je tokom 1862. i 1863. Ipak, diskusija i prepirka je utihnula nakon što je Crookes izabran za člana [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] u junu 1863.<ref name="James" /><ref name="Murder" /> Pretežna upotreba talija u to vrijeme bila je u vidu otrova za glodare. Nakon nekoliko nesretnih slučajeva, ovaj otrov je zabranjen za upotrebu u SAD predsjedničkom izvršnom uredbom broj 11643 u februaru 1972. U narednim godinama, i mnoge druge države su također zabranile upotrebu talija kao otrova za glodare.<ref name="USGS1972" /> == Osobine == [[Datoteka:Thallium.jpg|thumb|lijevo|190px|Talij u zaštitnoj atmosferi [[argon]]a]] Talij je ekstremno mehak, kovan [[metal (hemija)|metal]] koji se vrlo lahko može rezati nožem pri sobnoj temperaturi. Ima metalni sjaj, a kada se izloži [[zrak]]u vrlo brzo tamni sa plavo-sivom nijansom debelog sloja oksida, slično [[olovo|olovu]]. Elementarni talij se može zaštititi od oksidacije čuvanjem u nafti. U prisustvu [[voda|vode]] nastaje talij-hidroksid. Sumporna i [[dušična kiselina]] vrlo brzo rastvaraju talij dajući soli [[talij(I)-sulfat]]a odnosno [[talij(I)-nitrat]]a, dok [[hlorovodična kiselina]] s njim gradi nerastvorljivi sloj [[talij(I)-hlorid]]a.<ref name="HollemanAF" /> Njegov standardni [[elektrodni potencijal]] iznosi -0,34, što je neznatno više od potencijala [[željezo|željeza]] (-0,44). === Hemijske === Dva osnovna [[oksidacijsko stanje|oksidacijska stanja]] talija su +1 i +3. U oksidacijskom stanju +1 većina njegovih spojeva je dosta slična odgovarajućim spojevima [[kalij]]a i [[srebro|srebra]] ([[ionski radijus]] talija(I) je 1,47 [[Ångstrom|Å]] dok kod kalija iznosi 1,33 Å a kod srebra 1,26 [[Ångstrom|Å]]),{{izvor}} što je jedan od razloga zašto se talij smatrao alkalnim metalom u Evropi nekoliko godina neposredno nakon otkrića.<ref name="crookesw1" /> Naprimjer, u vodi rastvorljivi i veoma bazični [[talij(I)-hidroksid]] reagira sa [[ugljik-dioksid]]om dajući u vodi rastvorljivi [[talij-karbonat]]. Sličnost sa spojevima srebra posmatrana je kod halida, oksida i sulfidnih spojeva. [[Talij(I)-bromid]] je fotosenzitivni žuti spoj vrlo sličan [[srebro-bromid]]u, dok su crni [[talij(I)-oksid]] i [[talij(I)-sulfid]] veoma slični [[srebro-oksid]]u i [[srebro-sulfid]]u.{{izvor}} Spojevi sa oksidacijskim stanjem +3 slični su odgovarajućim spojevima [[aluminij]]a(III). Oni su umjereno jaka oksidacijska sredstva, kao što to pokazuje i potencijal redukcije od +0,72 V za Tl<sup>3+</sup> + 3 e<sup>−</sup> → Tl(''č''). Talij(III)-oksid je crni spoj u čvrstom stanju koji se raspada na temperaturi iznad 800&nbsp;°C dajući talij(I)-oksid i otpuštajući kisik.<ref name="HollemanAF" /> === Izotopi === Talij ima 25 [[izotop]]a sa [[atomska masa|atomskim masama]] koje se kreću u rasponu od 184 do 210. <sup>203</sup>Tl i <sup>205</sup>Tl su jedini stabilni izotopi, dok je <sup>204</sup>Tl najstabilniji [[radioaktivnost|radioaktivni]] izotop sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 3,78 godina.<ref name="Audi" /> Izotop <sup>205</sup>Tl predstavlja konačni proizvod raspada 4n+1 radioaktivnog lanca (također poznatog i kao neptunijeva serija) Izotop <sup>202</sup>Tl (vrijeme poluraspada 12,23 dana) se može dobiti u [[ciklotron]]u,<ref name="roadmap" /> dok <sup>204</sup>Tl se može proizvesti neutronskom aktivacijom stabilnog talija u [[Nuklearni reaktor|nuklearnom reaktoru]].<ref name="Audi"/><ref name="Audi"/><ref name="manualreac" /> Izotop <sup>201</sup>Tl (vrijeme poluraspada 73 sata), raspada se elektronskim zahvatom dajući Hg i x-zrake (energije 70-80 keV) te [[foton]]e energija 135 i 167 keV u omjeru od 10% od ukupne količine;<ref name="Audi"/> zbog toga taj izotop ima vrlo dobre osobine davanja rendgenske slike bez izlaganja pacijenta prekomjernoj dozi zračenja. On je jedan od najpopularnijih izotopa koji se koriste za radiografsku scintiografiju miokarda.<ref name="jamshid" /> Izotop <sup>208</sup>Tl (vrijeme poluraspada 3,05 minuta) nalazi se u prirodnom lancu raspada [[torij]]a. Njegove izražajne [[gama zračenje|gama-zrake]] od 2615 keV su dominantna visokoenergetska obilježja koja se mogu posmatrati u prirodnom pozadinskom zračenju. == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Hutchinsonite-131710.jpg|thumb|lijevo|Kristali [[hutchinsonit]]a (TlPbAs<sub>5</sub>S<sub>9</sub>)]] Iako je talij prosječno zastupljen element u Zemljinoj kori, sa koncentracijom koja se procjenjuje na oko 0,7&nbsp;mg/kg,<ref name="USGS-CS2010" /> uglavnom je povezan sa [[minerali]]ma na bazi [[kalij]]a u glini, zemljištu i [[granit]]u, on se ipak ne smatra ekonomski isplativim za dobijanje iz tih izvora. Za praktičnu upotrebu osnovni izvor talija su malehne količine u tragovima pronađeni u rudama bakra, olova, [[cink]]a i drugim sulfidnim rudama teških metala.<ref name="zitkov" /><ref name="Vira" /> Talija ima u nekim mineralima kao što su [[crookesit]] TlCu<sub>7</sub>Se<sub>4</sub>, [[hutchinsonit]] TlPbAs<sub>5</sub>S<sub>9</sub> i [[lorandit]] TlAsS<sub>2</sub>.<ref name="shawd" /> Talij se javlja i kao element u tragovima u željeznom piritu, a može se izdvojiti kao nusproizvod žarenja ovog minerala koji služi za proizvodnju sumporne kiseline.<ref name="sl2001" /><ref name="Downs" /> == Dobijanje == Talij se može dobiti topljenjem ruda olova i [[cink]]a. [[Mangan]]ske nodule (kuglice) pronađene na dnu [[okean]]a također sadrže tragove talija, ali je skupljanje tih kuglica bilo i ostalo ekonomski neisplativo. Također takvom ekspoatacijom postoji potencijal za uništavanje okeanskog okruženja.<ref name="kamper" /> Osim toga, postoji nekoliko drugih minerala talija, koji sadrže od 16% do 60% talija, a u prirodi se javljaju kao kompleksi sulfida ili selenida, koji primarno sadrže [[antimon]], [[arsen]], bakar, olovo i/ili srebro. Međutim, takvi minerali su rijetki i nemaju nikakav komercijalni značaj kao izvori talija.<ref name="USGS-CS2010"/> [[Alšar]]ski depozit u južnoj [[Makedonija|Makedoniji]] je bio jedino područje gdje se talij ikada aktivno kopao. Ovaj depozit i danas sadrži, uz grubu procjenu, oko 500 tona talija, a također je i izvor za nekoliko rijetkih minerala talija kao što je [[lorandit]].<ref name="jankov" /> Prema procjenama Američkog geološkog zavoda (USGS) godišnja svjetska proizvodnja talija iznosi oko 10 metričkih tona, kao nusproizvod pri topljenju ruda bakra, cinka i olova.<ref name="USGS-CS2010"/> Talij se izdvaja bilo iz prašine iz dimnjaka topionice ili iz ostataka kao što je [[šljaka]] koja se prikuplja na kraju procesa topljenja.<ref name="USGS-CS2010"/> Sirovina koja se koristi za proizvodnju talija sadrži velike količine drugih materijala pa je neophodan prvi korak pročišćavanja. Talij se izdvaja iz materijala bilo korištenjem neke baze ili sumporne kiseline. Nekoliko puta tokom procesa potrebno je istaložiti talij iz rastvora i ukloniti ostale nečistoće. Na kraju se on prevodi u talij-sulfat a elementarni talij se izdvaja [[elektroliza|elektrolizom]] na ploče od [[platina|platine]] ili nehrđajućeg čelika.<ref name="Downs" /> Proizvodnja talija je u periodu od 1995. do 2009. smanjena za oko 33%, sa oko 15 na približno 10 metričkih tona. Pošto postoji nekoliko manjih depozita i ruda sa relativno velikim udjelom talija, možda će biti moguće povećati njegovu proizvodnju ako se nove aplikacije talija pokažu praktične za primjenu u industrijskom obimu (izvan laboratorije), kao što je hipotetski visokotemperaturni superprovodnik koji bi sadržavao talij.<ref name="USGS-CS2010" /> == Upotreba == === Historijska === [[Talij(I)-sulfat|Talij-sulfat]], spoj bez okusa i mirisa, ranije se dosta koristio kao otrov za pacove i sredstvo za ubijanje [[mravi|mrava]]. Međutim, od 1972. ovaj vid upotrebe je zabranjen u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] zbog rizik po zdravlje ljudi.<ref name="sl2001"/><ref name="USGS1972"/> Mnoge države su slijedile primjer SAD u narednim godinama. Soli talija su se koristile za tretman određenih [[dermatofitoza]] i nekih kožnih infekcija te za smanjenje znojenja noću kod [[tuberkuloza|tuberkuloznih]] pacijenata. Ipak, ovaj vid upotrebe je ograničen zbog njihovog uskog terapeutskog indeksa i razvoja brojnih drugih naprednih lijekova za ova stanja.<ref name="CRC" /><ref name="ringworm" /><ref name="galvano" /> ===Optika=== Kristali [[talij(I)-bromid]]a i [[talij(I)-jodid]]a su korišteni kao infracrveni optički materijali jer su dosta tvrđi od drugih uobičajenih infracrvenih optičkih materijala te zato što emitiraju na znatno dužim talasnim dužinama. Ovaj materijal je poznat pod trgovačkom oznakom ''KRS-5''.<ref name="refrakcija" /> [[Talij(I)-oksid]] se koristio za izradu [[staklo|stakla]] sa visokim [[indeks prelamanja|indeksom prelamanja]]. U kombinaciji sa [[sumpor]]om ili selenom i arsenom, talij se koristio i u proizvodnji stakla velike gustoće sa niskim [[talište|tačkama topljenja]] u rasponu od 125 do 150&nbsp;°C. Takva stakla na sobnoj temperaturi imaju osobine slične običnom staklu ali su dosta trajnija i sa jedinstvenim indeksima prelamanja.<ref name="valentina" /> ===Elektronika=== [[Datoteka:Thallium rod corroded.jpg|thumb|desno|Korodirana šipka talija]] [[Električna provodljivost]] [[talij(I)-sulfid]]a se mijenja njegovim izlaganjem infracrvenom zračenju, pa se ovaj spoj pokazao korisnim u [[fotootpornik|fotootpornicima]].<ref name="CRC" /> Talij-selenid se koristio u [[bolometar|bolometrima]] za otkrivanje infracrvenog zračenja.<ref name="applopt" /> Dopiranje [[selen]]skih poluprovodnika sa talijem poboljšava njihove performanse, pa se tako koristi u vrlo malim količinama u selenijskim ispravljačima.<ref name="CRC" /> Druga primjena talija je dopiranje kristala [[natrij-jodid]]a u uređavjima za otkrivanje gama zračenja. U njima, kristali natrij-jodida su dopirani vrlo malim količinama talija zbog poboljšanja efikasnosti kao [[scintilacija (fizika)|scintilatorski]] generatori.<ref name="robertr" /> Neke od elektroda u analizatorima otopljenog kisika također sadrže talij.<ref name="sl2001"/> ===Superprovodljivost na visokim temperaturama=== U toku su aktivnosti na istraživanju s talijem oko razvoja materijala koji pokazuju [[superprovodljivost]] na visokim temperaturama, a mogli bi služiti u aplikacijama kao što je fotografisanje pomoću [[Magnetna rezonanca|magnetne rezonance]], skladištenja magnetne energije, magnetnog motora i proizvodnje i prenosa električne struje. Istraživanje ovog naučnog polja započelo je nakon otkrića prvog superprovodnika na bazi talij-barij-kalcij-bakar oksida 1988. godine.<ref name="bulksuper" /> Superprovodnici napravljeni na bazi talij-kuprata imaju temperaturni prelaz iznad 120 K. Neki superprovodnici talij-kuprata dopirani živom imaju temperaturne prelaze iznad 130 K pri normalnom pritisku, što je gotovo dvostruko više od živa-kuprata koji drže svjetski rekord.<ref name="zettl" /> ===Medicina=== Prije nego što se [[tehnecij-99m]] masovno počeo upotrebljavati u nuklearnoj medicini, radioaktivni izotop [[talij-201]] sa vremenom poluraspada od 73 sata, bio je osnovna supstanca za nuklearnu kardiografiju. Ovaj nuklid se i danas koristi za stres testove za procjenu rizika kod pacijenata sa [[bolest koronarne arterije|bolesti koronarne arterije]].<ref name="diwakar" /> Ovaj izotop talij se može sačiniti pomoću pokretnog generatora sličnog generatoru za tehnecij-99m.<ref name="shielded" /> Generator sadrži izotop olova-201 (sa vremenom poluraspada 9,33 sati) a koji se raspada [[elektronski zahvat|elektronskim zahvatom]] na talij-201. Olovo-201 se može dobiti u [[ciklotron]]u bombardovanjem talija [[proton]]ima ili deuteronima putem reakcija (p,3n) i (d,4n).<ref name="medharv" /><ref name="tl201med" /> ====Scintigrafija==== Stres test talijem je oblik [[scintigrafija|scintigrafije]], gdje je određena količina talija u tkivima u korelaciji sa opskrbom tkiva krvlju. Žive ćelije srca imaju normalan rad ionskih izmjenjivačkih pumpi Na<sup>+</sup>/K<sup>+</sup>. Kation Tl<sup>+</sup> se veže na pumpu kalija the K<sup>+</sup> i prenosi se u ćelije. Vježba ili unos [[dipiridamol]]a uzrokuje proširenje (vazodilaciju) normalnih koronarnih arterija. Ovo dalje proizvodi koronarni zastoj iz područja gdje su arterije najviše raširene. Područja infarkta ili ishemičnog tkiva i dalje ostaju "hladne". Mjernje talija prije i poslije stres testa može dati podatke o područjima koja mogu imati poboljšanja od hirurške revaskularizacije miokarda. Njegova redistribucija pokazuje postojanje koronarnog zastoja i prisustvo ishemične bolesti koronarnih arterija.<ref name="primary" /> ===Ostalo=== [[Legura|Legure]] talija i žive, koje formiraju eutektičnu smjesu pri udjelu od 8,5% talija, navodno se ukrućuju na temperaturi od −60&nbsp;°C, što je oko 20&nbsp;°C niže od tačke topljenja žive. Ova legura se koristi u termometrima i niskotemperaturnim prekidačima.<ref name="CRC" /> U [[organska hemija|organskim]] [[sinteza]]ma soli talija(III), u vidu talij-trinitrata ili triacetata, korisni su reagenti za izvođenje raznih transformacija u aromatskim spojevima, ketonima, olefina i drugim.<ref name="taylor10" /> Talij je sastojak legure anodnih ploča u magnezijskim baterijama aktiviranih morskom vodom.<ref name="sl2001" /> Rastvorljive soli talija se dodaju u kade za pozlatu da bi se ubrzalo pozlaćivanje i smanjila veličina zrna unutar sloja zlata.<ref name="pechtm" /> Zasićeni rastvor sa jednakim dijelovima talij(I)-formata (Tl(CHO<sub>2</sub>)) i talij(I)-malonata (Tl(C<sub>3</sub>H<sub>3</sub>O<sub>4</sub>)) u vodi je poznat kao [[Clerici rastvor]]. To je isparljiva [[tečnost]] bez mirisa koja gubi svoju žućkastu boju i postaje bezbojna, redukcijom u koncentriranim solima talija. Na 20&nbsp;°C ima gustoću od 4,25 g/cm<sup>3</sup>, pa je to jedan od najtežih poznatih vodenih rastvora. U 20. vijeku on se koristio za mjerenje gustoće minerala pomoću metode flotacije, ali je njegova upotreba prestala zbog velike otrovnosti talija i korozivnosti rastvora.<ref name="jahns" /><ref name="b1" /> Talij-jodid se ranije koristio i kao dodatak (aditiv) u svjetiljkama na bazi metalnih halida, često zajedno sa jednim ili dva druga metalna halida. On je omogućavao da se optimizira radna temperatura svjetiljke i isijavanje određene boje,<ref name="merkurv" /><ref name="arctemp" /> pomičući konačnu nijansu svjetlosti prema zelenom dijelu spektra, što je bilo vrlo korisno za osvjetljenje pod vodom.<ref name="squid" /> == Otrovnost == Talij i njegovi spojevi su ekstremno toksični, te bi se pri rukovanju s njima trebalo posebno paziti. Postoji veliki broj zabilježenih slučajeva [[smrt]]onosnog trovanja talijem.<ref name="njcom" /> Kontakt talija s [[koža|kožom]] može biti vrlo opasan a pri topljenju ovog metala mora se obezbijediti adekvatno prozračivanje. Jednovalentni spojevi talija(I) su veoma dobro rastvorljivi u vodi te se vrlo lahko apsorbiraju kroz kožu. Izlaganje njima putem udisanja ne bi smjelo preći 0,1&nbsp;mg po kubnom metru tokom osmosatnog prosječnog rada (i 40-satnog rada sedmično).<ref name="oshagov" /> Talij se također vrlo lahko apsorbira kroz kožu te se o tome treba voditi računa da bi se izbjegao ovaj način izlaganja, a apsorpcija kroz kožu može prekoračiti apsorbiranu dozu primljenu udisanjem pri dozvoljenoj granici izlaganja.<ref name="zraksltc" /> Sumnja se da je talij kancerogen za čovjeka.<ref name="WebEl" /> Dugo vremena talijevi spojevi su bili vrlo rašireni kao otrov za [[pacov]]e. Ta činjenica, njihova lahka rastvorljivost te gotovo potpuno odsustvo mirisa i okusa dovodili su do brojnih slučajeva trovanja bilo slučajnih ili s kriminalnim namjerama.<ref name="Murder" /> == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="galvano">{{cite journal|doi = 10.1016/S0378-4274(98)00126-X| pages =1–13|title = Thallium toxicity|url = https://archive.org/details/sim_toxicology-letters_1998-09-30_99_1/page/n1|year= 1998|author= Galvanarzate S; Santamarı́a A.|journal = Toxicology Letters|volume = 99|pmid = 9801025|issue = 1}}</ref> <ref name="applopt">{{cite journal|bibcode= 1977ApOpt..16.2942N|title= Thallium selenide infrared detector|url= https://archive.org/details/applied-optics_1977-11_16_11/page/2942|author = Nayer, P. S; Hamilton, O.|journal= Appl. Opt.|volume = 16|issue = 11|page =2942|year=1977|doi= 10.1364/AO.16.002942}}</ref> <ref name="robertr">{{cite journal|pages =796–810|doi =10.1103/PhysRev.75.796|title =The Detection of Gamma-Rays with Thallium-Activated Sodium Iodide Crystals|url =https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-03-01_75_5/page/n92|year =1949|issue =5|author =Hofstadter Robert|journal =Physical Review|volume =75|bibcode = 1949PhRv...75..796H }}</ref> <ref name="bulksuper">{{cite journal|journal = Nature|volume = 332|issue = 6160|pages = 138–139|year = 1988|doi = 10.1038/332138a0|title = Bulk superconductivity at 120 K in the Tl–Ca/Ba–Cu–O system|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-03-10_332_6160/page/138|author = Z. Z. Sheng; Hermann A. M. |bibcode=1988Natur.332..138S}}</ref> <ref name="shielded">{{cite journal|title = An integrally shielded transportable generator system for thallium-201 production|journal = International Journal of Applied Radiation Isotopes|year = 1982|volume = 33|issue = 12|pages = 1439–1443|author = Lagunas-Solar M. C.; Little, F. E.; Goodart, C. D.|url = http://www.medscape.com/medline/abstract/7169272 Abstract|doi = 10.1016/0020-708X(82)90183-1|pmid = 7169272}}</ref> <ref name="zettl">{{cite journal|title=Stabilization of the Tl<sub>2</sub>Ba<sub>2</sub>Ca<sub>2</sub>Cu<sub>3</sub>O<sub>10</sub> superconductor by Hg doping|url=https://archive.org/details/sim_physica-c-superconductivity_1994-12-01_234_1-2/page/24|author=Jia, Y. X.; Lee, C. S.; Zettl, A.|journal=Physica C|volume =234|issue= 1–2|pages=24–28|bibcode=1994PhyC..234...24J|doi=10.1016/0921-4534(94)90049-3|year=1994}}</ref> <ref name="refrakcija">{{cite journal|pages = 338–346|doi = 10.1364/JOSA.46.000956|title = Refraction and Dispersion of Thallium Bromide Iodide|year= 1956|issue = 11|author = Rodney William S.; Malitson Irving H.|journal = Journal of the Optical Society of America|volume = 46}}</ref> <ref name="diwakar">{{cite book|title = Essential cardiology: principles and practice|chapter = Nuclear imaging in cardiovascular medicine|author = Diwakar Jain; Barry L. Zaret; Clive Rosendorff (ur.)|pages = 221–222|isbn = 978-1-58829-370-1|publisher = Humana Press|url = http://books.google.com/?id=cY182J9q5NoC&pg=PA222|year = 2005|edition = 2.}}</ref> <ref name="ringworm">{{cite journal|doi = 10.1111/j.1365-2133.1930.tb09395.x|pages =59–69|title = The Treatment of Ringworm of The Scalp with Thallium Acetate|year= 1930|issue = 2|author = Percival G. H.|journal = British Journal of Dermatology|volume = 42}}</ref> <ref name="medharv">[http://www.med.harvard.edu/JPNM/physics/isotopes/Tl/Tl201/prod.html Proizvodnja talija-201] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913175254/http://www.med.harvard.edu/JPNM/physics/isotopes/Tl/Tl201/prod.html |date=13. 9. 2006 }} sa stranice Zajedničkog programa o nuklearnoj medicini Harvardske medicinske škole</ref> <ref name="tl201med">{{cite journal|title =Thallium-201 for medical use|url =http://jnm.snmjournals.org/cgi/content/abstract/16/2/151|pmid =1110421|journal =The Journal of Nuclear Medicine|volume =16|issue =2|pages =151–5|year =1975|author =Lebowitz E.; Greene M. W.; Fairchild R. ''et al.''}}</ref> <ref name="primary">{{cite book |url=http://books.google.com/?id=u_A5BSqsb20C&pg=PA100 |page=100 |title=Primary care cardiology |author=Taylor, George J. |publisher=Wiley-Blackwell |year=2004 |isbn=1-4051-0386-8 }}</ref> <ref name="taylor10">{{cite journal|pages = 956–960|doi =10.1021/ar50034a003|title = Thallium in organic synthesis|year = 1970|issue = 10|author = Taylor Edward Curtis; McKillop Alexander|journal = Accounts of Chemical Research|volume = 3}}</ref> <ref name="pechtm">{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=hDwX3slSvQ4C&pg=PA113 | pages = 113–115 | title = Integrated circuit, hybrid, and multichip module package design guidelines: a focus on reliability | isbn = 978-0-471-59446-8 | author = Pecht, Michael | date = 1. 3. 1994 }}</ref> <ref name="arctemp">{{cite journal|doi=10.1364/AO.6.001563|title=The Effect of Thallium Iodide on the Arc Temperature of Hg Discharges|url=https://archive.org/details/sim_applied-optics_1967-09_6_9/page/1563|year=1967|author=Gallo C. F.|journal=Applied Optics|volume=6|issue=9|pages=1563–5|pmid=20062260|bibcode=1967ApOpt...6.1563G}}</ref> <ref name="squid">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1987/08/11/science/undersea-quest-for-giant-squids-and-rare-sharks.html?pagewanted=all&src=pm|title=UNDERSEA QUEST FOR GIANT SQUIDS AND RARE SHARKS|author=Wilford, John Noble|datum=11. 8. 1987}}</ref> <ref name="b1">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=tfXa13uWiRIC&pg=PA63|pages=63–64|title=Gemmology|author=Peter G. Read|publisher=Butterworth-Heinemann|year=1999|isbn=0-7506-4411-7}}</ref> <ref name="merkurv">{{cite journal|doi=10.1364/JOSA.54.000532|title=Characteristics of Mercury Vapor-Metallic Iodide Arc Lamps|url=https://archive.org/details/sim_optical-society-of-america-journal_1964-04_54_4/page/532|year=1964|author=Reiling Gilbert H.|journal=Journal of the Optical Society of America|volume=54|issue=4|page=532}}</ref> <ref name="valentina">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=jOOSKQHEJdwC&pg=PA52|publisher = CRC Press|title = Glasses for infrared optics|isbn = 978-0-8493-3785-7|year = 1996|author = Valentina F. Kokorina}}</ref> <ref name="jahns">{{cite journal|title=Clerici solution for the specific gravity determination of small mineral grains|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM24/AM24_116.pdf|volume=24|page=116|year=1939|author=Jahns, R. H.|journal=American mineralogist}}</ref> <ref name="njcom">[http://www.nj.com/news/index.ssf/2011/02/thallium_is_favored_method_of.html A 15-year-old case yields a timely clue in deadly thallium poisoning]. NJ.com (13. februar 2011). Pristupljeno 14. septembra 2015.</ref> <ref name="zraksltc">[https://www.osha.gov/SLTC/surfacecontamination/ Safety and Health Topics | Surface Contamination]. Osha.gov. Pristupljeno 14. septembra 2015.</ref> <ref name="oshagov">[https://www.osha.gov/dts/chemicalsampling/data/CH_271500.html Chemical Sampling Information | Thallium, soluble compounds (as Tl)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322030241/https://www.osha.gov/dts/chemicalsampling/data/CH_271500.html |date=22. 3. 2014 }}. Osha.gov. Pristupljeno 14. septembra 2015.</ref> <ref name="WebEl">{{cite web|url = http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tl/biol.html|title = Biology of Thallium|publisher = webelements|access-date = 11. 11. 2008|archive-date = 10. 4. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080410090157/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tl/biol.html|url-status = dead}}</ref> <ref name="kamper">{{cite journal|doi = 10.1016/j.marchem.2003.09.006|pages = 125–139|title = The mass balance of dissolved thallium in the oceans|year = 2004|issue = 3–4|author = Rehkamper M; Nielsen Sune G.|journal = Marine Chemistry|volume = 85}}</ref> <ref name="jankov">{{cite journal|doi = 10.1016/0168-9002(88)90170-2|title = The Allchar Tl–As–Sb deposit, Yugoslavia and its specific metallogenic features|year = 1988|author = Jankovic S.|journal = Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume = 271|issue = 2|page = 286|bibcode = 1988NIMPA.271..286J }}</ref> <ref name="USGS-CS2010">{{cite web|author = David E. Guberman|title = Mineral Commodity Summaries 2010: Thallium|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thallium/mcs-2010-thall.pdf|access-date = 13. 5. 2010|publisher = Geološki zavod SAD|archive-date = 15. 7. 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100715162053/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thallium/mcs-2010-thall.pdf|url-status = dead}}</ref> <ref name="zitkov">{{cite journal|doi= 10.1007/BF01684859|title= Thallium: Occurrence in the environment and toxicity to fish|url= https://archive.org/details/sim_bulletin-of-environmental-contamination-and-toxicology_1975-01_13_1/page/23|year= 1975|author= Zitko V.; Carson W. V.; Carson W. G.|journal= Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology|volume= 13|pages= 23–30|pmid= 1131433|issue= 1}}</ref> <ref name="Vira">{{cite journal|doi = 10.1016/j.envint.2004.09.003|title = Thallium: a review of public health and environmental concerns|year = 2005|author = Peter A; Viraraghavan T|journal = Environment International|volume = 31|pages = 493–501|pmid = 15788190|issue = 4}}</ref> <ref name="Downs">{{cite book|title = Chemistry of aluminium, gallium, indium, and thallium|author = Anthony John Downs|publisher = Springer|year = 1993|isbn = 978-0-7514-0103-5|pages = 90-106|url = http://books.google.com/?id=v-04Kn758yIC}}</ref> <ref name="USGS1972">{{cite book |title=Minerals yearbook metals, minerals, and fuels |year=1972 |chapter=Thallium |page=1358 |publisher=Geološki zavod SAD |url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/EcoNatRes/EcoNatRes-idx?type=goto&id=EcoNatRes.MinYB1972v1&page=1358&isize=XL |volume=1 |author=Urednici odjeljenja za obojene metale }}</ref> <ref name="shawd">{{cite journal|doi = 10.1016/0016-7037(52)90003-3|title = The geochemistry of thallium|year = 1952|author = Shaw D|journal = Geochimica et Cosmochimica Acta|volume = 2|issue = 2|pages = 118–154 |bibcode = 1952GeCoA...2..118S}}</ref> <ref name="James">{{cite journal|title =Of 'Medals and Muddles' the Context of the Discovery of Thallium: William Crookes's Early|author = Frank A. J. L. James|journal =Notes and Records of the Royal Society of London|volume = 39|issue = 1|year = 1984|pages = 65–90|jstor = 531576|doi =10.1098/rsnr.1984.0005}}</ref> <ref name="Murder">{{cite book|title = The Elements of Murder: A History of Poison|chapter = Thallium|author = John Emsley|publisher = Oxford University Press|year = 2006|isbn = 978-0-19-280600-0|url = http://books.google.com/?id=BACSR7TXWhoC|pages = 326–327}}</ref> <ref name="DeKosky">{{cite journal|title = Spectroscopy and the Elements in the Late Nineteenth Century: The Work of Sir William Crookes|author = Robert K. DeKosky|journal = The British Journal for the History of Science|volume = 6|issue = 4|year = 1973|pages = 400–423|jstor = 4025503|doi = 10.1017/S0007087400012553}}</ref> <ref name="nouvea">{{cite journal|title = De l'existencè d'un nouveau métal, le thallium|journal = Comptes Rendus|year = 1862|author = Claude-Auguste Lamy|volume = 54|pages = 1255–1262|url = http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30115.image.r=Comptes+Rendus+Hebdomadaires.f1254.langFR}}</ref> <ref name="prelimintha">{{cite journal|title = Preliminary Researches on Thallium|author = William Crookes|journal = Proceedings of the Royal Society of London|volume = 12|issue = 0|year = 1862|pages = 150–159|jstor = 112218|doi = 10.1098/rspl.1862.0030}}</ref> <ref name="transaction2">{{cite journal|title = On Thallium|author = William Crookes|journal =Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume = 153|issue = 0|year = 1863|pages =173–192|jstor = 108794|doi = 10.1098/rstl.1863.0009}}</ref> <ref name="elviram">{{cite journal| doi = 10.1021/ed009p2078| title = The discovery of the elements. XIII. Supplementary note on the discovery of thallium| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_july-december-1932_9_7-12/page/2078| year = 1932|author = Weeks Mary Elvira| journal = Journal of Chemical Education| volume = 9| issue = 12| page = 2078|bibcode = 1932JChEd...9.2078W }}</ref> <ref name="kirhofb">{{cite journal|title = Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen|pages = 337–381|author = G. Kirchhoff; R. Bunsen|doi = 10.1002/andp.18611890702|journal = Annalen der Physik und Chemie|volume = 189|issue = 7|year = 1861|bibcode=1861AnP...189..337K}}</ref> <ref name="liddell">Liddell, Henry George; Scott, Robert (ur.) "[http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/resolveform?lookup=qallos&type=begin&lang=greek&searchText=&options=Sort+Results+Alphabetically&.submit=Submit&formentry=1&lang=greek θαλλος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415174207/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/resolveform?lookup=qallos&type=begin&lang=greek&searchText=&options=Sort+Results+Alphabetically&.submit=Submit&formentry=1&lang=greek |date=15. 4. 2016 }}", u ''A Greek–English Lexicon'', Oxford University Press.</ref> <ref name="nezavis">Talij su, radeći nezavisno jedan od drugo, otkrili William Crookes i Claude Auguste Lamy: * Crookes, William (30. mart 1861) "On the existence of a new element, probably of the sulphur group," ''Chemical News'', vol. 3, [http://books.google.com/books?id=6QcAAAAAMAAJ&pg=PA193 pp. 193–194]; štampano u: {{cite journal|url=http://books.google.com/books?id=OhyQnaPXF5QC&pg=RA1-PA301|date=1. 4. 1861|title=XLVI. On the existence of a new element, probably of the sulphur group|volume=21|issue=140|pages=301–305|journal=Philosophical Magazine}}; * Crookes, William (18. maj 1861) "Further remarks on the supposed new metalloid," ''Chemical News'', vol. 3, [http://books.google.com/books?id=6QcAAAAAMAAJ&pg=PA303 str. 303]. * Crookes, William (10. juni 1862) "Preliminary researches on thallium," ''Proceedings of the Royal Society of London'', vol. 12, str. 150–159. * Lamy, A. (16. maj 1862) "De l'existencè d'un nouveau métal, le thallium," ''Comptes Rendus'', vol. 54, [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30115.image.r=Comptes+Rendus+Hebdomadaires.f1254.langFR str 1255–1262].</ref> <ref name="crookesw1">{{cite journal |author=Crookes William |year=1864 |title=On Thallium |journal=The Journal of the Chemical Society, London |volume=XVII |pages=112–152 |publisher=Harrison & Sons |url=http://books.google.com/books?id=H58wAAAAYAAJ |access-date=13. 1. 2012 |doi=10.1039/js8641700112 }}</ref> <ref name="jamshid">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=CqQgnHrDxrUC&pg=PA173|chapter = Detection, Evaluation, and Risk Stratification of Coronary Artery Disease by Thallium-201 Myocardial Perfusion Scintigraphy 155|author = Jamshid Maddahi; Daniel Berman|title = Cardiac SPECT imaging|edition = 2|publisher = Lippincott Williams & Wilkins|year = 2001|isbn = 978-0-7817-2007-6|pages = 155–178}}</ref> <ref name="roadmap">{{cite web |url = http://hss.energy.gov/healthsafety/ohre//roadmap/histories/0472/0472d.html |title = Thallium Research |publisher = United States Department of Energy |access-date = 13. 5. 2010 |archive-date = 13. 4. 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090413195931/http://hss.energy.gov/healthsafety/ohre//roadmap/histories/0472/0472d.html |url-status = bot: unknown }}</ref> <ref name="manualreac">{{cite web|url=http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/te_1340_web.pdf|title=Manual for reactor produced radioisotopes|publisher=International Atomic Energy Agency|year=2003|access-date=13. 5. 2010}}</ref> <ref name="HollemanAF">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|pages = [https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/892 892]–893|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author = Arnold F. Holleman; Wiberg, Egon; Wiberg, Nils|chapter =Thallium|language = de}}</ref> <ref name="Audi">{{cite journal|author = Audi Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A.H. |title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729| issue = 1|pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center|year = 2003| doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001| bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="sl2001">{{cite web|title=Chemical fact sheet&nbsp;— Thallium|publisher=Spectrum Laboratories|datum=1. 4. 2001|url=http://www.speclab.com/elements/thallium.htm|access-date=2. 2. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221222321/http://www.speclab.com/elements/thallium.htm|archive-date=21. 2. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="rosenpub">{{cite book|title = The Boron Elements: Boron, Aluminum, Gallium, Indium, Thallium|url = https://archive.org/details/boronelementsbor0000hasa| page = [https://archive.org/details/boronelementsbor0000hasa/page/14 14]| author =Heather Hasan|year = 2009| isbn = 978-1-4358-5333-1|publisher = Rosen Publishing Group}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|edition=70|location=Boca Raton|year=1989|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="CRC">{{cite book|author =Hammond, C. R.|title =The Elements, u Handbook of Chemistry and Physics|edition =85.|publisher =CRC press|isbn =0-8493-0485-7|url =https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Thallium}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/081.htm Talij], obrazovni video na stranici Univerzitet Nottinghama * Chip Gresham: [http://www.emedicine.com/emerg/topic926.htm Thallium Toxicity], na stranici Medscape.com * P. Cvjetko ''et al.'' (2009): [http://hrcak.srce.hr/49025 Toksičnost talija u humanoj populaciji] ([http://hrcak.srce.hr/file/75550 puni tekst]) {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] 5q7a6zcpd89logjih0jdyc1m7p2rlu0 Terbij 0 8755 3915875 3819782 2026-08-02T00:54:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915875 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Terbij | Simbol = Tb | Atomski broj = 65 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Pure terbium, 3 grams. Original size - 1 cm.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 8,5 {{e|-5}} | Atomska masa = 158,92535(2)<ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 175 | Atomski radijus izračunat = 225 | Kovalentni radijus = - | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f<sup>9</sup>6s<sup>2</sup> | Izlazna energija = 3,0 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 27, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 565,8 | Energija ionizacije_2 = 1110 | Energija ionizacije_3 = 2114 | Energija ionizacije_4 = 3839 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 8253<ref name=Greenwood /> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 0,11)<ref name="Weast" /> | Tačka topljenja_K = 1629 | Tačka topljenja_C = 1356 | Tačka ključanja_K = 3396<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 3123 | Molarni volumen = 19,3 · 10<sup>-6</sup> | Toplota isparavanja = 391 kJ/mol<ref name="Zhang" /> | Toplota topljenja = 10,8 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2620 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 180 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 0,889 · 10<sup>6</sup> | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 11 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 4, '''3''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = | Elektronegativnost = 1,2 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 155 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,32 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,821 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|<sup>155</sup>Gd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 156 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,35 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,444 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|<sup>156</sup>Gd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 157 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 71 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,060 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|<sup>157</sup>Gd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Tb | Maseni broj = 158 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 180 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,220 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|<sup>158</sup>Gd]] | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada2ZE = 0,937 | Tipraspada2ZP = [[Disprozij|<sup>158</sup>Dy]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Tb | Maseni broj = 159 | Rasprostranjenost u prirodi = 100 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 160 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 72,3 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,835 | Tipraspada1ZP = [[Disprozij|<sup>160</sup>Dy]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 161 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 6,88 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 0,593 | Tipraspada1ZP = [[Disprozij|<sup>161</sup>Dy]] }} |}} '''Terbij''' je [[hemijski element]] sa simbolom '''Tb''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 65. To je srebrenasti, rijetki zemni [[metal (hemija)|metal]], dosta dobro kovan, [[duktilnost|duktilan]] i veoma mehak da se može rezati nožem. On je deveti član serije hemijskih elemenata zvanih [[lantanoidi]]. Terbij je prilično [[elektronegativnost|elektropozitivan]] metal koji reagira s [[voda|vodom]], izdvajajući iz nje plinoviti [[vodik]]. U prirodi se ne može naći u slobodnom, elementarnom stanju već je sadržan u mnogim [[mineral]]ima kao što su [[cerit]], [[gadolinit]], [[monacit]], [[ksenotim]] i [[euksenit]]. Švedski hemičar [[Carl Gustaf Mosander]] je 1843. otkrio terbij u vidu zasebnog elementarnog spoja, tako što je zapazio određene nečistoće u [[itrij-oksid]]u, Y<sub>2</sub>O<sub>3</sub>. Oba ova elementa, [[itrij]] i terbij dobili su ime po selu [[Ytterby]] u [[Švedska|Švedskoj]]. Međutim, čisti elementarni metal nije dobijen sve do pojave ionsko-izmjenjivačkih tehnika. Terbij se koristi kao dopant za [[kalcij-fluorid]], [[kalcij-volframat]] i [[stroncij-molibdat]], materijale koji se koriste u uređajima u čvrstom stanju te kao stabilizatori kristala [[Goriva ćelija|gorivih ćelija]] koje rade pri povišenim temperaturama. Kao jedan od sastojaka [[terfenol-D|terfenola-D]] ([[legura|legure]] koja se širi i skuplja pri djelovanju [[magnetno polje|magnetnog polja]], više od bilo koje druge poznate legure), terbij se koristi i u pogonskim elementima u raznim mašinama, pomorskim [[sonar]]nim sistemima i senzorima. Najveći dio svjetske proizvodnje terbija koristi se u zelenom fosforu. Terbij-oksid upotrebljava se u fluorescentnim svjetiljkama, televizorima i [[računar]]skim [[Katodni monitor|CRT monitorima]]. Terbijski zeleni fosfori se kombiniraju sa dvovalentnim [[europij]]skim plavim fosforima i trovalentnim crvenim fosforima, čime se omogućava trihromatska svjetlosna tehnologija, kao i veoma efikasno bijelo svjetlo, pogodno za standardno osvjetljenje prostorija. == Historija == [[Švedska|Švedski]] [[hemičar]] [[Carl Gustaf Mosander]] otkrio je terbij 1843. godine. Tada je zapazio novi element kao nečistoću u uzorku [[itrij-oksid]]a, Y<sub>2</sub>O<sub>3</sub>. Itrij je dobio ime prema nazivu sela [[Ytterby]] u [[Švedska|Švedskoj]]. Terbij nije izoliran u svom čistom, elementarnom obliku sve do pojave ionsko-izmjenjivačkih tehnika sredinom 20. vijeka.<ref name=history/> Mosander je prvi koji je razdvojio rudu zvanu ''itrija'' na tri sastojka, a sve ih je nazvao po nazivu rude: ''itrija'', ''erbija'' i ''terbija''. "Terbija" je prvobitno bila frakcija koja je sadržavala ružičastu boju, zbog elementa koji je danas poznat pod imenom [[erbij]]. "Erbija" (sadrži element koji danas zovemo terbij) prvobitno je bila frakcija koja je općenito bila bezbojna u rastvorima. Za nerastvorljivi oksid ovog elementa primijećeno je da ima neznatne smeđe nijanse. Kasniji istraživači nisu u dovoljnoj mjeri uspjeli zapaziti slabije obojenu frakciju "erbiju", ali rastvorljivu ružičastu frakciju nije bilo moguće ne primijetiti. U daljnjem toku istraživanja izmjenjivali su se argumenti "za" i "protiv" postojanja ''erbije''. Osim toga, nastala je i zabuna oko imena jer su prvobitna imena zamijenjena, pa su kasnije ružičastu frakciju nazivali rastvorom koji sadrži erbij (a koji u rastvoru jeste ružičast). Danas se smatra da su tadašnji naučnici koristili dvostruki natrij ili [[kalij-sulfat]] za uklanjanje "cerije" iz rude "itrije", čime se nepovratno gubio terbij u talogu koji je sadržavao "ceriju". Ono što je danas poznato kao element terbij, bilo je samo oko 1% prvobitne rude "itrije", ali je i to bilo sasvim dovoljno da dadne žućkastu boju itrij-oksidu. Stoga je terbij bio manja komponenta prvobitnog uzorka u kojem se pojavljivao, a gdje su "dominirali" njegovi susjedi iz periodnog sistema: [[gadolinij]] i [[disprozij]]. Poslije toga, kad god su druge rijetke zemlje izdvojene iz ove smjese, a koja god od njih je davala smeđe okside, dobijala je ime terbij, sve dok najzad nije dobijen smeđi oksid terbija u čistom obliku. Istraživači tokom [[19. vijek]]a nisu imali mogućnosti ispitivanja uzoraka tehnologijom ultraljubičaste fluorescencije kako bi posmatrali jarko žutu ili zelenu fluorescenciju Tb(III), čime su mnogo lakše mogli identificirati čvrste smjese ili rastvore.<ref name=history/> == Osobine == === Fizičke === Terbij je srebrenasto-sjajni rijetki zemni [[metal (hemija)|metal]], lahko kovan, [[duktilnost|duktilan]] i mehak, tako da se može rezati nožem.<ref name=CRC/> Relativno je postojan na [[zrak]]u u odnosu na mnogo reaktivnije lantanoide iz prve polovine serije lantanoida.<ref name="sales"/> Terbij postoji u dva [[kristal]]na [[Alotropske modifikacije|alotropa]], a tranformacija između njih odvija se na temperaturi od 1289&nbsp;°C.<ref name=CRC/> Ukupno 65 [[elektron]]a u atomu terbija raspodijeljeno je po orbitalama prema [[elektronska konfiguracija|konfiguraciji]] [Xe]4f<sup>9</sup>6s<sup>2</sup>. Obično, samo tri elektrona se mogu ukloniti prije nego što naboj jezgre postane isuviše velik da bi se dopustila daljnja [[ionizacija]], međutim u slučaju terbija, stabilnost polu-popunjene [Xe]4f<sup>7</sup> konfiguracije omogućava daljnju ionizaciju četvrtog elektrona u prisustvu vrlo snažnih oksidirajućih sredstava kao što je naprimjer plin [[fluor]].<ref name=CRC/> Kationi terbija(III) pokazuju vrlo jaku [[fluorescencija|fluorescenciju]], sjajne limun žute boje, koja je rezultat snažne zelene emisijske linije u kombinaciji sa drugim linijama u narandžastom i crvenom dijelu spektra. [[Itrofluorit]] je varijetet minerala [[fluorit]]a a koji svoju kremasto-žutu fluorescenciju jednim dijelom duguje i terbiju. Terbij se vrlo lahko oksidira pa se u svom elementarnom obliku koristi isključivo za istraživanja. Japanskim naučnicima je uspjelo da pojedinačne [[atom]]e terbija izoliraju tako što su ih "ubacili" u molekule [[fuleren]]a.<ref name="Shimada"/> Terbij ima jednostavni feromagnetni raspored pri temperaturi ispod 219 K. Iznad te temperature, prelazi u spiralno antimagnetno stanje u kojem su svi atomski momenti u određenoj baznoj ravni paralelni i usmjereni pod stalnim uglom prema momentima susjednih slojeva. Takva neobična antiferomagnetna transformacija prelazi u neuređeno paramagnetno stanje pri 230 K.<ref name="Jackson"/> === Hemijske === Najčešće [[oksidacijsko stanje]] terbija je +3, kao što je naprimjer u [[Terbij(III)-oksid|{{chem|Tb|2|O|3}}]]. Stanje +4 je poznato u spojevima TbO<sub>2</sub> i TbF<sub>4</sub>.<ref name="Koehler"/><ref name=patnaik/> Terbij lahko sagorijeva dajući miješani [[terbij(III,IV)-oksid]]:<ref name="reactions"/> :8 {{Chem|Tb}} + 7 {{Chem|O|2}} → 2 {{Chem|Tb|4|O|7}} U rastvorima, terbij gradi samo trovalentne ione. On je izrazito [[elektronegativnost|elektropozitivan]] te sporo reagira u hladnoj vodi. Međutim, u vreloj vodi reagira vrlo brzo istiskujući iz nje [[vodik]] i gradeći terbij-hidroksid:<ref name="reactions"/> :2 {{Chem|Tb}} + 6 {{Chem|H|2|O}} → 2 {{Chem|Tb|(OH)|3}} + 3 {{Chem|H|2}}↑ Metalni terbij reagira sa svim halogenim elementima, dajući bijele trihalide:<ref name="reactions"/> :2 {{Chem|Tb}} + 3 {{Chem|X|2}} → 2 {{Chem|Tb|X|3}} (X = [[fluor|F]], [[hlor|Cl]], [[brom|Br]], [[jod|I]]) Terbij se vrlo lahko rastvara u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže svijetloružičaste ione terbija(III), a koji postoje u vidu kompleksa [Tb(OH<sub>2</sub>)<sub>9</sub>]<sup>3+</sup>:<ref name="reactions"/> :2 {{Chem|Tb}} (č) + 3 {{Chem|H|2|S|O|4}} → 2 {{Chem|Tb|3+}} + 3 {{chem|SO|4|2-}} + 3 {{chem|H|2}}↑ === Izotopi === Terbij koji se nalazi u prirodi sastoji se isključivo samo iz jednog stabilnog [[izotop]]a, terbija-159; stoga je ovo jedan od elemenata koji spadaju u mononuklidne i monoizotopske elemente. Osim toga, poznato je 36 [[Radioaktivnost|radioaktivnih]] vještačkih izotopa, od kojih je najteži terbij-171 (sa [[Atomska masa|atomskom masom]] od 170,95330(86) [[Jedinica atomske mase|u]]) dok je najlaški izotop terbij-135 (tačna atomska masa nepoznata).<ref name="iso"/> Najstabilniji vještački radioizotop terbija je terbij-158, čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 180 [[godina]], a slijedi terbij-157, sa vremenom poluraspada od 71 godine. Svi ostali radioaktivni izotopi imaju vremena poluraspada kraća od tri mjeseca, a velika većina od njih vremena poluraspada kraća od pola minute.<ref name="iso"/> Osnovni način raspada izotopa lakših od stabilnog izotopa <sup>159</sup>Tb je [[elektronski zahvat]], kojim se dobijaju izotopi [[gadolinij]]a, a osnovni način raspada težih izotopa jeste [[Beta-zrake|beta minus]] raspad, kojim se dobijaju izotopi [[disprozij]]a.<ref name="iso"/> Ovaj element također ima i 27 [[Nuklearni izomer|nuklearnih izomera]], sa masama od 141–154, 156 i 158 (svaki maseni broj ne odgovara isključivo samo jednom izomeru). Najstabilniji metastabilni izomeri su terbij-156m, sa vremenom poluraspada od 24,4 sata te terbij-156m2, sa vremenom poluraspada od 22,7 sati; to je duže od vremena poluraspada većine radioaktivnih izotopa terbija u osnovnom stanju, izuzev onih sa masenim brojevima 155–161.<ref name="iso"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Xenotim mineralogisches museum bonn.jpg|thumb|Ksenotim]] {{dvostruka slika |left |smjer = vertikalno |Tb-sulfate.jpg|120px|Tb-sulfate-luminescence.jpg|120px |<small>Terbij-sulfat<br>Tb<sub>2</sub>(SO<sub>4</sub>)<sub>3</sub><br>pod običnim svjetlom</small>|<small>fluorescentira zeleno<br>pod ultraljubičastim<br> svjetlom</small> }} Terbij je sadržan, zajedno sa drugim rijetkim zemnim elementima, u mnogim [[mineral]]ima kao što su [[monacit]] ((Ce,La,Th,Nd,Y)PO<sub>4</sub> sa oko 0,03% terbija), [[ksenotim]] (YPO<sub>4</sub>) i [[euksenit]] ((Y,Ca,Er,La,Ce,U,Th)(Nb,Ta,Ti)<sub>2</sub>O<sub>6</sub> sa više od 1% terbija). Procjenjuje se da u Zemljinoj kori ima oko 1,2&nbsp;mg/kg terbija.<ref name=patnaik/> Trenutno najbogatiji, poznati komercijalni izvori terbija su ionsko-adsorpcijske [[glina (materijal)|gline]] iz južne Kine. Koncentrat koji sadrži oko dvije trećine itrij-oksida po težine može sadržavati oko 1% terbija. Vrlo malehne količine terbija nalaze se i u [[bastnesit]]u i monacitu, a kada se oni prerade ekstrakcijom rastvorima dobijaju se vrlo vrijedni teški lantanoidi u vidu koncentrata [[samarij]]-[[europij]]-[[gadolinij]]a, a iz njih se izdvaja terbij. Pošto se u industriji količinski mnogo više prerađuje [[bastnesit]] u odnosu na ionsko-adsorpcijske gline, značajan udio svjetske proizvodnje terbija dolazi od prerade bastnesita.<ref name=CRC/> == Dobijanje == Isitnjeni minerali koji sadrže ovaj element tretiraju se vrućom koncentriranom [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] čime se dobijaju sulfati rijetkih zemalja rastvorljivi u vodi. Kiseli filtrati se djelimično neutraliziraju sa kaustičnom sodom do pH 3-4. [[Torij]] se istaloži iz rastvora u vidu hidroksida i uklanja se. Nakon što se rastvor tretira [[amonij-oksalat]]om, rijetke zemlje se prevode u svoje nerastvorljive oksalate. Zatim se oksalati razlažu zagrijavanjem do oksida. Nakon toga se dobijeni oksidi rastvaraju u [[dušična kiselina|dušičnoj kiselini]] kojom se izdvaja jedan od osnovnih sastojaka, [[cerij]], čiji oksidi nisu rastvorljivi u HNO<sub>3</sub>. Konačno, terbij se izdvaja kao dvostruka so putem kristalizacije sa [[amonij-nitrat]]om.<ref name=patnaik/> Najefikasniji način izdvajanja soli terbija iz rastvora soli rijetkih zemalja jeste [[ionska izmjena]]. U tom procesu, [[ion]]i rijekih zemalja se sorbiraju na pogodnu ionsko-izmjenjivačku [[smola|smolu]] putem izmjene sa [[vodik]]om, [[amonijak]]om ili ionima bakra prisutnih u smoli. Zatim se ioni selektivno ispiraju pogodnim sredstvom za kompleksiranje. Kao i kod drugih rijetkih zemalja, metalni terbij se dobija redukcijom bezvodnim hloridima ili fluoridima sa metalnim kalcijem. Nečistoće [[kalcij]]a i [[tantal]]a se mogu ukloniti ponovnim topljenjem u [[vakuum]]u, destilacijom, prevođenjem u amalgame ili [[Zonsko topljenje|zonskim topljenjem]].<ref name=patnaik/> == Upotreba == Terbij se koristi kao dopant za [[kalcij-fluorid]], kalcij-volframat i [[stroncij]]-molibdat, materijale koji se koriste u uređajima u čvrstom stanju te kao stabilizatori kristala u gorivim ćelijama, a koje rade pri povišenim temperaturama, zajedno sa cirkonij(IV)-oksidom.<ref name=CRC/> Ovaj element se također koristi u [[legura]]ma te u proizvodnji nekih električnih uređaja. Kao jedan od sastojaka terfenola-D, terbij se koristi i u uređajima za pokretanje, [[sonar]]skim sistemima, senzorima te uređaju [[SoundBug]] (njegova prva komercijalna upotreba), kao i drugim magnetomehaničkim uređajima. Terfenol-D je legura terbija koja se širi ili skuplja u prisustvu magnetnog polja. Ova legura ima najvišu magnetostrikciju među svim poznatim legurama.<ref name="sna2008"/> Terbij-oksid koristi se u zelenim fosforima kod fluorescentnih svjetiljki i TV monitora u boji. Natrij-terbij-borat se koristi u uređajima u čvrstom stanju. Izražena fluorescencija je razlog korištenja terbija kao sredstva za testove u biohemiji, gdje on djelovanjem podsjeća jednim dijelom na [[kalcij]]. Terbijski zeleni "fosfori" (čija fluorescencija je sjajna limun žuta) kombiniraju se sa dvovalentnim plavim fosforima načinjenim od europija, te crvenim trovalentnim istog elementa, čime se dobija trihromatska tehnologija, koja troši najveći dio svjetske proizvodnje terbija. Trihromatsko osvjetljenje daje mnogo jači svjetlosni izvor iz određene količine električne energije u odnosu na klasične žarne niti u [[sijalica]]ma.<ref name=CRC/> Terbij se koristi za otkrivanje [[endospora]], jer djeluje kao test [[dipikolinska kiselina|dipikolinske kiseline]] na bazi fotoluminescencije.<ref name="ac9609"/> == Spojevi == Terbij se spaja sa dušikom, ugljikom, sumporom, fosforom, borom, selenom, silicijem i arsenom pri povišenim temperaturama, gradeći različite binarne spojeve kao što su TbH<sub>2</sub>, TbH<sub>3</sub>, TbB<sub>2</sub>, [[terbij(III)-sulfid|Tb<sub>2</sub>S<sub>3</sub>]], TbSe, TbTe i [[terbij(III)-nitrid|TbN]].<ref name=patnaik/> U tim spojevima, Tb pretežno ispoljava oksidacijska stanja +3 a ponekad i +2. Terbij(II) halogenidi se dobijaju žareći trovalentne Tb(III) halogenide u pristustvu metalnog terbija u posudama od tantala. Terbij također gradi i seskvihlorid Tb<sub>2</sub>Cl<sub>3</sub>, koji se mogu dalje reducirati do TbCl žareći ga pri temperaturi od 800&nbsp;°C. Ovakvi terbij(I)-hloridi grade zrnca sa slojevitom strukturom sličnoj [[grafit]]u.<ref name="cotton"/> Drugi spojevi terbija su: hloridi [[terbij(III)-hlorid|TbCl<sub>3</sub>]], bromidi [[terbij(III)-bromid|TbBr<sub>3</sub>]], jodidi [[terbij(III)-jodid|TbI<sub>3</sub>]] i fluoridi: [[terbij(III)-fluorid|TbF<sub>3</sub>]] i [[terbij(IV)-fluorid|TbF<sub>4</sub>]] [[Terbij(IV)-fluorid]] je vrlo snažno fluoridirajuće sredstvo, koje otpušta gotovo čisti elementarni monoatomni fluor pri zagrijavanju<ref name="Chilingarov"/> umjesto mješavine fluoridnih para kao što je to slučaj kod CoF<sub>3</sub> ili CeF<sub>4</sub>. == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name=history>{{cite book| page = 5| url=https://books.google.com/books?id=E1npz8pwmYwC&pg=PA5| title =Extractive metallurgy of rare earths| author =Gupta, C. K.; Krishnamurthy, Nagaiyar | publisher=CRC Press|year=2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> <ref name="Koehler">{{cite journal|title=Higher Oxides of the Lanthanide Elements: Terbium Dioxide|author=Gruen, D.M.; Koehler, W.C.; Katz, J.J. |datum=1. 4. 1951|pages=1475–9|volume=73|journal=Journal of the American Chemical Society|doi=10.1021/ja01148a020|issue=4}}</ref> <ref name=patnaik>{{cite book |author=Patnaik Pradyot|year=2003|title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds | publisher = McGraw-Hill | pages = 920–921| isbn =0-07-049439-8 | url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243 |access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="reactions">{{cite web| url =https://www.webelements.com/terbium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Terbium| publisher =Webelements| access-date =6. 6. 2009| archive-date =20. 9. 2022| archive-url =https://web.archive.org/web/20220920171657/https://www.webelements.com/terbium/chemistry.html| url-status =dead}}</ref> <ref name="iso">{{cite journal |author=G. Audi; A. H. Wapstra; C. Thibault; J. Blachot; O. Bersillon |year=2003 |title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties |url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |journal=Nuclear Physics A |volume=729 |pages=3–128 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001 |bibcode=2003NuPhA.729....3A |access-date=27. 7. 2017 |archive-date=23. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923135135/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="sna2008">{{cite journal|doi=10.1016/j.sna.2008.11.026|title=New elastomer–Terfenol-D magnetostrictive composites|year=2009|author=Rodriguez, C; Rodriguez M.; Orue I.; Vilas J.; Barandiaran J.; Gubieda M.; Leon L.|journal=Sensors and Actuators A: Physical|volume=149|pages=251|issue=2}}</ref> <ref name="ac9609">{{cite journal|author=Rosen D. L.; Sharpless C.; McGown L. B.|title=Bacterial Spore Detection and Determination by Use of Terbium Dipicolinate Photoluminescence|journal=Analytical Chemistry|year=1997|volume=69|issue=6|pages=1082–1085|doi=10.1021/ac960939w|url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ac960939w}}</ref> <ref name="cotton">{{cite book| page=1128| url=https://books.google.com/books?id=U3MWRONWAmMC&pg=PA1128| title =Advanced inorganic chemistry| edition =6| author= Cotton| publisher= Wiley-India|year = 2007| isbn =81-265-1338-1}}</ref> <ref name="Chilingarov">{{cite journal | title=Transition and rare earth metal fluorides as thermal sources of atomic and molecular fluorine |author= J. V. Rau; N. S. Chilingarov; M. S. Leskiv; V. F. Sukhoverkhov|year=2001|doi=10.1051/jp4:2001314|journal=J. Phys. IV France|volume=11|pages=Pr3-109 - Pr3-113}}</ref> <ref name="Shimada">{{cite journal|author=Shimada T.; Ohno Y.; Okazaki T.; Sugai T.|title=Transport properties of C<sub>78</sub>, C<sub>90</sub> and Dy@C<sub>82</sub> fullerenes - nanopeapods by field effect transistors|journal=Physica E: Low-dimensional Systems and Nanostructures|year=2004|volume=21|issue=2–4|pages=1089–1092 |doi=10.1016/j.physe.2003.11.197|bibcode = 2004PhyE...21.1089S}}</ref> <ref name=CRC>{{cite book | editor = Lide, D. R. | title = CRC Handbook of Chemistry and Physics | url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed | edition = 86. | location = Boca Raton| publisher = CRC Press | year = 2005 | isbn = 0-8493-0486-5 |author=Hammond, C. R. |chapter=The Elements}}</ref> <ref name="Jackson">{{cite journal| author =Jackson, M.| title =Magnetism of Rare Earth| url =http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| journal =The IRM quarterly| volume =10| issue =3| page =1| year =2000| date =| access-date=27. 7. 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| archive-date=12. 7. 2017| url-status =dead}}</ref> <ref name="Zhang">Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: ''Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks''. u: ''Journal of Chemical & Engineering Data''. 56, 2011, str. 328–337, {{doi|10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="sales">{{cite web| url = http://www.elementsales.com/re_exp/index.htm |title = Rare-Earth Metal Long Term Air Exposure Test|access-date=5. 5. 2009}}</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name=Greenwood>N. N. Greenwood; A. Earnshaw: ''Chemie der Elemente'', 1. izd, VCH, Weinheim 1988, {{ISBN|3-527-26169-9}}, str. 1579.</ref> <ref name="Weast">Weast, Robert C. (gl.ur.): ''CRC Handbook of Chemistry and Physics''. 70. izd, CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1989. str. E-129 do E-145. {{ISBN|0-8493-0470-9}}.</ref> }} {{Commonscat|Terbium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] av1plbgkmay7qhemqiwaiexvk3r9uy1 Tulij 0 8759 3915892 3832420 2026-08-02T03:02:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915892 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Tulij | Simbol = Tm | Atomski broj = 69 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | CAS registarski broj = 7440-30-4 | Slika = [[Datoteka:Thulium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|180px]] | Izgled = srebrenosivi metal | Zastupljenost = 1,9 · 10<sup>-5</sup><ref name="binder" /> | Atomska masa = 168,93422(2)<ref name="IUPAC"/><ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 174,6 | Atomski radijus izračunat = 222 | Kovalentni radijus = 190 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f<sup>13</sup>6s<sup>2</sup> | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 31, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 596,7 | Energija ionizacije_2 = 1160 | Energija ionizacije_3 = 2285 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2-3 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 9318<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ<sub>m</sub>'' = 0,017)<ref name="Weast"/> | Tačka topljenja_K = 1818 | Tačka topljenja_C = 1545 | Tačka ključanja_K = 2223<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 1950 | Molarni volumen = 19,1 · 10<sup>-6</sup> | Toplota isparavanja = 247<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 16,8 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 160 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,477 · 10<sup>6</sup> | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 16,8 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, '''3''', 4 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,32 [[Volt|V]] (Tm<sup>3+</sup> + 3e<sup>-</sup> → Tm) | Elektronegativnost = 1,25 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F|Xi}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|15|17|36/37}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|26|36|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 167 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,25 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,748 | Tipraspada1ZP = <sup>167</sup>Er }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 168 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 93,1 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,257 | Tipraspada1ZP = <sup>168</sup>Er }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Tm | Maseni broj = 169 | Rasprostranjenost u prirodi = '''100''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 170 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 128,6 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 0,314 | Tipraspada1ZP = <sup>170</sup>Yb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 171 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 63,6 [[sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,880 | Tipraspada1ZP = <sup>171</sup>Yb }} |}} '''Tulij''' je [[hemijski element]] sa simblom '''Tm''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 69. On je trinaesti element po redu u seriji [[lantanoidi|lantanoida]]. Poput ostalih lantanoida, njegovo najčešće oksidacijsko stanje je +3, u kojem se nalazi u svojim oksidima, halidima i drugim spojevima. U [[voda|vodenim]] rastvorima, poput spojeva drugih lantanoida, njegovi rastvorljivi spojevi grade komplekse sa devet molekula vode. Godine 1879. [[Šveđani|švedski]] hemičar [[Per Teodor Cleve]] odvojio je okside "rijetke zemlje" ''erbije'' ([[erbij(III)-oksid]]) na dvije, prethodno nepoznate, komponente, koje je nazvao ''holmija'' ([[holmij(III)-oksid]]) i ''tulija'' ([[tulij(III)-oksid]]). Bili su to oksidi elemenata [[holmij]]a i tulija. Relativno čisti uzorak metalnog tulija prvi put je dobijen 1911. godine. Tulij je drugi najrjeđi element među lantanoidima, nakon [[prometij]]a, a na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] se može naći samo u tragovima. Ovaj [[metal (hemija)|metal]] se vrlo lahko obrađuje, a ima svijetli srebreno-sivi sjaj. Relativno je mehak, a izložen djelovanjem kisika iz [[zrak]]a polahko tamni. Uprkos njegove visoke cijene i rijetkost, tulij se koristi kao izvor radijacije u prenosnim rendgenskim uređajima te u nekim [[Laser čvrstog stanja|laserima čvrstog stanja]]. Nema značajnije biološke uloge i nije pretjerano otrovan. == Historija == Tulij je otkrio švedski hemičar [[Per Teodor Cleve]] 1879. kada je u smjesi oksida rijetkih zemnih elemenata tražio nečistoće (istim postupkom [[Carl Gustaf Mosander]] je ranije otkrio neke druge rijetke zemne elemente). Cleve je postupak započeo uklanjanjem svih poznatih zagađivača u ''zemlji'' erbiji (odnosno [[erbij|Er]]<sub>2</sub>[[kisik|O]]<sub>3</sub>). Nakon daljnje obrade, dobio je dvije nove supstance: jednu smeđu a drugu zelenu. Smeđa supstanca bila je oksid elementa [[holmij]]a te joj je Cleve dao ime ''holmija'', dok je zelena supstanca bila oksid nekog nepoznatog elementa. Taj oksid Cleve je nazvao ''tulija'', a njen element ''tulium'' prema Tuli, nazivu koji su Antički Grci dali [[Skandinavija|Skandinaviji]] (ili možda Islandu). Raniji atomski simbol tulija bio je '''Tu''', ali je kasnije promijenjen u današnji '''Tm'''.<ref name=history/><ref name ="concise encyclopedia"/> Tulij je bio tako rijedak da ga niko od prvobitnih istraživača nije imao u dovoljnoj mjeri da bi zaista mogli vidjeti zelenu boju oksida; bili su "zadovoljni" sa [[spektroskopija|spektroskopskim]] posmatranjima pojačavanja dvije karakteristične apsorpcijske linije, u trenutku kada je erbij naglo uklonjen iz smjese. Prvi naučnik koji je dobio gotovo čisti tulij bio je Charles James, britanski iseljenik koji je pretežno radio na Univerzitetu New Hampshire u [[Durham (New Hampshire)|Durhamu]] (SAD). James je svoje rezultate istraživanja objavio 1911. godine, navodeći da je pročišćavanje uzorka vršio pomoću metode frakcijske kristalizacije bromatima koju je sam razvio. Naveo je također da mu je bilo potrebno 15.000 ponavljajućih operacija kako bi postigao da materijal bude homogen.<ref name="ja022"/> == Osobine == === Fizičke === Čisti metalni tulij ima izraziti srebreni sjaj, koji polahko tamni ako se izloži na zraku. Metal se može rezati nožem,<ref name=history/> jer je veoma mehak, a tvrdoća po Mohsu iznosi od 2 do 3. Lahko se kuje i izvlači u žice.<ref name="CRC"/> Ovaj element pokazuje feromagnetične osobine na temperaturi ispod 32 K, antiferomagnetičan je u rasponu od 32 do 56 K, a iznad 56 K je paramagnetičan.<ref name="Jackson"/> Tulij ima dvije osnovne [[alotropske modifikacije]]: tetragonalnu α-Tm i dosta stabilniju heksagonalnu β-Tm.<ref name="CRC"/> === Hemijske === Tulij pohako potamni u dodiru sa zrakom, i lahko sagorijeva pri temperaturi od oko 150&nbsp;°C gradeći [[tulij(III)-oksid]]: :4 Tm + 3 O<sub>2</sub> → 2 Tm<sub>2</sub>O<sub>3</sub> On relativno [[elektronegativnost|elektropozitivan]] te sporo reagira s hladnom vodom, dok s vrelom reagira veoma brzo gradeći tulij-hidroksid: :2 Tm (č) + 6 H<sub>2</sub>O (t) → 2 Tm(OH)<sub>3</sub> (t) + 3 H<sub>2</sub> (g) Metal reagira sa svim halogenim elementima. Reakcije su vrlo spore na sobnoj temperaturi, ali su burne na temperaturama iznad 200&nbsp;°C: :2 Tm (č) + 3 F<sub>2</sub> (g) → 2 TmF<sub>3</sub> (č) (bijel) :2 Tm (č) + 3 Cl<sub>2</sub> (g) → 2 TmCl<sub>3</sub> (č) (žut) :2 Tm (č) + 3 Br<sub>2</sub> (g) → 2 TmBr<sub>3</sub> (č) (bijel) :2 Tm (č) + 3 I<sub>2</sub> (g) → 2 TmI<sub>3</sub> (č) (žut) ::<small>(č) - čvrsto; (t) - tečno; (g) - gasovito agregatno stanje</small> Tulij se lahko rastvara u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadržavaju svijetlo zelene ione Tm(III), koji postoje u vidu kompleksa [Tm(OH<sub>2</sub>)<sub>9</sub>]<sup>3+</sup>:<ref name="webel"/> :2 Tm (č) + 3 H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> (t) → 2 Tm<sup>3+</sup> (t) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (t) + 3 H<sub>2</sub> (g) Ovaj metal reagira sa raznim metalima i nemetalima gradeći niz binarnih spojeva, kao što su TmN, TmS, TmC<sub>2</sub>, Tm<sub>2</sub>C<sub>3</sub>, TmH<sub>2</sub>, TmH<sub>3</sub>, TmSi<sub>2</sub>, TmGe<sub>3</sub>, TmB<sub>4</sub>, TmB<sub>6</sub> i TmB<sub>12</sub>. U tim spojevima, tulij ima valentne brojeve +2 i +3, mada mu je stanje +3 najčešće te jedino stanje koje je zapaženo u njegovim rastvorima.<ref name="patnaik"/> U [[rastvor]]ima tulij postoji u vidu Tm<sup>3+</sup> [[ion]]a. U tom stanju, ion je okružen sa devet molekula vode.<ref name=history/> Ioni Tm<sup>3+</sup> pokazuju svijetloplavu [[luminiscencija|luminescenciju]].<ref name="history"/> Jedini poznati oksid tulija je [[tulij-oksid|Tm<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]. Ovaj oksid se ponekad naziva i ''tulija''.<ref name="hist and use"/> Crveno-ružičasti spojevi tulija(II) mogu se dobiti redukcijom spojeva tulija(III). Primjeri spojeva tulija(II) uključuju, između ostalih, halide (osim fluorida). Neki hidratizirani spojevi tulija, poput TmCl<sub>3</sub>'''·'''7H<sub>2</sub>O i Tm<sub>2</sub>(C<sub>2</sub>O<sub>4</sub>)<sub>3</sub>'''·'''6H<sub>2</sub>O su zelene ili zeleno-bijele boje.<ref name="concise encyclopedia"/> Tulij-dihlorid vrlo burno reagira s vodom. Ovom reakcijom nastaju gasoviti [[vodik]] i [[tulij-hidroksid]] (Tm(OH)<sub>3</sub>) dajući crvenkastu boju koja postepeno blijedi. Kombinacija tulija i halkogena daje njegove halkogenide.<ref name="emeleus"/> Tulij reagira sa hlorovodikom istiskujući iz njega gasoviti vodik, a preostaje [[tulij-hlorid]]. Sa dušičnom kiselinom daje tulij-nitrat (Tm(NO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>).<ref name="cool"/> === Izotopi === Izotopi tulija kreću se u rasponu od <sup>145</sup>Tm do <sup>179</sup>Tm. Osnovni način raspada izotopa lakših od najrasprostranjenijeg stabilnog izotopa <sup>169</sup>Tm jeste [[elektronski zahvat]], dok se teži izotopi uglavnom raspadaju beta raspadom. Osnovni proizvod raspada lakših od izotopa <sup>169</sup>Tm su izotopi elementa 68 ([[erbij]]), a osnovni proizvodi raspada težih su izotopi elementa 70 ([[iterbij]]).<ref name="hand"/> Tulij-169 je najrasprostranjeniji i najduže živući izotop ovog elementa. On je također i jedini izotop za koji se smatra da je stabilan, iako postoje teoretske pretpostavke da se i on raspada alfa raspadom na [[holmij]]-165 ali uz veoma dugo vrijeme poluraspada.<ref name=history/> Nakon njega, najduže živući izotopi su tulij-171, čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 1,92 godine, te tulij-170 sa vremenom poluraspada od 128,6 dana. Većina ostalih izotopa ima vremena poluraspada od nekoliko minuta ili kraće.<ref name="Nudat"/> Do danas je poznato 35 izotopa i 26 nuklearnih izomera tulija.<ref name=history/> Većina izotopa tulija čije su atomske mase manje od 169 raspadaju se putem elektronskog zahvata ili emisije [[pozitron]]a, mada neki od njih pokazuju značajne alfa raspada ili emisiju [[proton]]a. Teži izotopi se raspadaju beta-minus raspadom.<ref name="Nudat"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Monazit - Madagaskar.jpg|thumb|lijevo|180px|Tulij je pronađen u mineralu [[monacit]]u]] On se smatra jednim od najmanje rasprostranjenih lantanoida na Zemlji, izuzev prometija.<ref name=history/> Ovaj element nikad nije pronađen u prirodi u svom čistom obliku. U malehnim količinama nađen je u [[mineral]]ima zajedno sa drugim rijetkim zemljama. Tulij se često javlja sa mineralima koji sadrže [[itrij]] i [[gadolinij]]. Naročito često se javlja u mineralu [[gadolinit]]u.<ref name="handbook of metals"/> Osim njega, tulija ima i u mineralima [[monacit]]u, [[ksenotim]]u i [[euksenit]]u. Njegov udio u Zemljinoj kori iznosi 0,5&nbsp;mg/kg po težini i 50 dijelova na milijardu po [[Mol (jedinica)|molu]]. Tulija ima približno 0,5 dijelova na milion u zemljištu, mada se ta vrijednost kreće u rasponu od 0,4 do 0,8 dijelova na milion (ppm). Tulij sačinjava 250 dijelova na kvadrilion morske vode.<ref name=history/> U Sunčevom sistemu, tulij postoji u koncentracijama od oko 200 dijelova na trilion po težini odnosno 1 dio na trilion po molu.<ref name="cool"/> Ruda tulija najviše ima u [[Kina|Kini]]. Osim Kine, [[Australija]], [[Brazil]], [[Grenland]], [[Indija]], [[Tanzanija]] i SAD također imaju veće zalihe ruda tulija. Ukupne rezerve tulija procjenjuju se na oko 100 hiljada tona. == Dobijanje == Tulij se uglavnom izdvaja iz rude [[monacit]]a, koja sadrži oko 0,007%. Monacit se najviše nalazi u riječnom pijesku. Izdvaja se pomoću ionsko-izmjenjivačke metode. Novije ionsko-izmjenjivačke tehnike i tehnike ekstrakcije [[Otapalo|solventima]] dovele su do lakšeg odvajanje rijetkih zemalja, a što je pomoglo u povećanju prinosa i smanjenju troškova proizvodnje tulija. Danas su osnovni izvori ovog metala adsorpcija iona gline porijekom iz južne [[Kina|Kine]]. U njoj približno dvije trećine ukupnog sadržaja rijetkih zemalja otpada na [[itrij]], dok je udio tulija oko 0,5% (tj. otprilike u istom udjelu kao i lutecij po rijetkosti). Metal se može izdvojiti redukcijom njegovih oksida sa metalnim [[lantan]]om ili redukcijom [[kalcij]]em u zatvorenoj posudi. Niti jedan prirodni spoj tulija nema komercijalnu važnost. Godišnje se u svijetu proizvede oko 50 tona tulij-oksida.<ref name=history/> Cijena tulij-oksida 1996. iznosila je 20 američkih dolara po gramu, a 2005. cijena čistog metala tulija u prahu iznosila je 70 [[američki dolar|US$]] po gramu.<ref name=CRC/> == Upotreba == ===Laser=== [[Holmij]]-[[hrom]]-tulij trostruko dopirani [[itrij-aluminij granat]] (Ho:Cr:Tm:YAG ili Ho,Cr,Tm:YAG) jeste aktivni materijal za [[laser]]ski medij visoke efikasnosti. On emitira zrake dužine 2097&nbsp;nm te se široko koristi u vojnim, medicinskim i meteorološkim aplikacijama. Jednostruko, elementarno tulijem dopirani YAG (Tm:YAG) laseri imaju operativni raspon od 1930 do 2040&nbsp;nm.<ref name="Solids"/> Valne dužine lasera na bazi tulija su veoma efikasne za površinsku ablaciju (odljepljivanje) tkiva, uz neznatnu koagulacijsku dubinu u zraku ili vodi. To čini tulijske lasere pogodnim za korištenje u [[hirurgija|hirurškim]] operacijama laserom.<ref name="duartef"/> ===Izvor x-zraka=== Uprkos svojoj visokoj cijeni, tulij se koristi kao izvor radijacije u prenosivim uređajima na bazi x-zraka, a koji je prethodno bombardovan u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]]. Ovi izvori imaju korisni vijek trajanja od jedne godine, u vidu alata za medicinsku i stomatološku dijagnozu, kao i za otkrivanje kvarova u nepristupačnim mehaničkim i elektroničkim dijelovima. Takvi izvori ne zahtijevaju pretjeranu zaštitu od zračenja, dovoljan je samo mali pokrov od [[olovo|olova]].<ref name=appl/> Izotop tulij-170 dobija na značaj kao izvor x-zraka za liječenje karcinoma pomoću [[brahiterapija|brahiterapije]].<ref name="Devan"/> Ovaj izotop ima vrijeme poluraspada od 128,6 dana i pet osnovnih linija emisije uporedivog intenziteta (na 7,4; 51,354; 52,389; 59,4 i 84,253 keV).<ref name="Hwaree"/> Tulij-170 je jedan od četiri najpopularnija radioizotopa koji se koriste u industrijskoj [[radiografija|radiografiji]].<ref name="Baldev"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="IUPAC">{{Cite web| url=http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html| title=IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2| access-date=19. 5. 2017| archive-date=3. 3. 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195336/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html| url-status=bot: unknown}}.</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="Weast">{{Cite book|author=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}</ref> <ref name="Zhang">{{cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name=history>{{cite book| pages=442–443| url =https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC&pg=PA442| title =Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements| author =Emsley, John | publisher=Oxford University Press |location =SAD| year = 2001| isbn = 0-19-850341-5}}</ref> <ref name ="concise encyclopedia">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Owuv-c9L_IMC&pg=PA1105| title=Concise Encyclopedia Chemistry | isbn=978-3-11-011451-5 |author=Eagleson Mary |year=1994|publisher=Walter de Gruyter|page=1105}}</ref> <ref name="ja022">{{cite journal|author=James Charles|year=1911|title=Thulium I|journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=33|issue=8|pages=1332–1344|doi=10.1021/ja02221a007}}</ref> <ref name="CRC">{{cite book| author = Hammond, C. R. |chapter=The Elements|title = Handbook of Chemistry and Physics| url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |edition = 81.| publisher =CRC press| year = 2000| isbn = 0-8493-0481-4}}</ref> <ref name="Jackson">{{cite journal| author =Jackson, M.| title =Magnetism of Rare Earth| url =http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| journal =The IRM quarterly| volume =10| issue =3| page =1| year =2000| date =| access-date=23. 5. 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| archive-date=12. 7. 2017| url-status =dead}}</ref> <ref name="webel">{{cite web| url =https://www.webelements.com/thulium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Thulium| publisher =Webelements| access-date =6. 6. 2009| archive-date =19. 11. 2021| archive-url =https://web.archive.org/web/20211119185309/https://www.webelements.com/thulium/chemistry.html| url-status =dead}}</ref> <ref name="patnaik">{{cite book |author=Patnaik Pradyot |year = 2003 | title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds | publisher = McGraw-Hill | page = 934 | isbn =0-07-049439-8 | url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA934}}</ref> <ref name ="hist and use">{{cite book | url= https://books.google.com/books?id=yb9xTj72vNAC&pg=PA300| title= The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide | isbn= 978-0-313-33438-2 | author= Krebs, Robert E |year=2006}}</ref> <ref name="emeleus">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=es-Pu2hI5swC&printsec=frontcover| title=Advances in Inorganic Chemistry and Radiochemistry | isbn=978-0-08-057869-9 | author=Emeléus H. J.; Sharpe A. G.|year=1977|publisher=Academic Press}}</ref> <ref name ="cool">[http://www.chemicool.com/elements/thulium.html Tulij], na stranici Chemicool.com. Pristupljeno 29. marta 2013.</ref> <ref name="hand">{{cite book|author= Lide David R.|year= 1998|title = Handbook of Chemistry and Physics |url= https://archive.org/details/isbn_9780849305948| edition = 87 | location = Boca Raton, FL | publisher = CRC Press | isbn = 0-8493-0594-2 | chapter =Section 11, Table of the Isotopes}}</ref> <ref name="Nudat">{{cite web|author=Alejandro Sonzogni|url=http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/reCenter.jsp?z=68&n=97|title=Untitled|publisher=National Nuclear Data Center|access-date=20. 2. 2013|archive-date=21. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321050628/http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/reCenter.jsp?z=68&n=97|url-status=dead}}</ref> <ref name="handbook of metals">{{cite book|author=Walker, Perrin; Tarn, William H. |title=CRC Handbook of Metal Etchants|url=https://books.google.com/books?id=-2ObmTZTq2QC&pg=PA1241|year=2010|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2253-1|pages=1241–}}</ref> <ref name="Solids">{{cite book| page=49|url = https://books.google.com/books?id=RK3jK0XWjdMC&pg=PA49| title =Solid-state laser engineering| author =Koechner, Walter | publisher= Springer| year= 2006| isbn = 0-387-29094-X}}</ref> <ref name="duartef">{{cite book| page=214| url=https://books.google.com/books?id=FCDPZ7e0PEgC&pg=PA214| title = Tunable laser applications| author = Duarte, Frank J. | publisher= CRC Press| year = 2008| isbn=1-4200-6009-0}}</ref> <ref name=appl>{{cite book| page = 32| url = https://books.google.com/books?id=F0Bte_XhzoAC&pg=PA32| title = Extractive metallurgy of rare earths| author = Gupta, C. K.; Krishnamurthy, Nagaiyar| publisher =CRC Press|year= 2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> <ref name="Devan">{{cite journal|author= Krishnamurthy Devan; Vivian Weinberg; J. Adam M. Cunha; I-Chow Hsu; Jean Pouliot|title = Comparison of high–dose rate prostate brachytherapy dose distributions with iridium-192, ytterbium-169, and thulium-170 sources |journal= Brachytherapy|volume = 10|issue = 6|pages=461–465|year=2011|doi=10.1016/j.brachy.2011.01.012|pmid=21397569}}</ref> <ref name="Hwaree">Ayoub, Amal Hwaree ''et al.'' [http://www.rooj.com/TM-170%20Brachytherapy.htm Development of New Tm-170 Radioactive Seeds for Brachytherapy], Department of Biomedical Engineering, Univerzitet Ben-Gurion u Negevu</ref> <ref name="Baldev">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lOCjakwiRWAC&pg=PA55|title=Practical Radiography|isbn=978-1-84265-188-9|author=Raj Baldev; Venkataraman Balu |year=2004}}</ref> }} {{Commonscat|Thulium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] 01qcq896l9qewqw2yibldsf8cparvdw Sergej Ejzenštejn 0 11054 3915735 3842424 2026-08-01T13:11:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915735 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sergej Eisenstein | slika =Sergei Eisenstein 02.jpg | veličina_slike = | opis = Sergej Mihajlovič Eisenstein | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1898|1|23}} | mjesto_rođenja = Riga, Latvija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1948|2|11|1898|1|23}} | mjesto_smrti = Moskva, SSSR | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Sergej Mihajlovič Ejzenštejn''' (''Сергей Михайлович Эйзенштейн''; [[Riga]], 23. januar 1898 – [[Moskva]], 11. februar 1948) bio je [[SSSR|sovjetski]] [[film]]ski [[režiser]] i teoretičar. [[Datoteka:Mikhail-einsenstein-0713-01.jpg|desno|mini|219x219piksel|Mladi Eisenstein sa svojim roditeljima Mihailom i Julijom Eisenstein]] Doživljavao je [[montaža|montažu]] kao primarno oblikovno načelo [[film]]a, što je praktički pokazao u svojim ostvarenjima. Njegovi teorijski radovi izdani su u [[New York]]u u dvije knjige - "Film Sense" i "Film Form". Važan je i njegov pedagoški rad na Visokoj državnoj filmskoj školi u [[Moskva|Moskvi]], a zbog svojih shvaćanja o [[Filozofija|filozofskoj]] i [[Estetika|estetskoj]] strukturi [[film]]a često je dolazio u sukob sa državnim vlastima. Smatran jednim od najvećih filmskih stvaralaca svih vremena, bio je pionir u teoriji i praksi [[Montaža (filmska produkcija)|montaže]].<ref name="Rollberg 2009 204–210">{{Cite book|last=Rollberg|first=Peter|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2009|isbn=978-0-8108-6072-8|location=US|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1/page/204 204]–210}}</ref> Posebno je poznat po svojim [[Nijemi film|nijemim filmovima]] ''[[Udar (film 1925.)|Udar]]'' (1925), ''[[Oklopni brod Potemkin]]'' (1925) i ''[[October: Ten Days That Shook the World|Oktobar]]'' (1928), kao i [[Historijska drama|historijskim]] [[Epski film|epovima]] ''[[Aleksandar Nevski (film)|Aleksandar Nevski]]'' (1938) i ''[[Ivan grozni (film iz 1945.)|Ivan Grozni]]'' (1945/1958). U [[The Sight and Sound Greatest Films of All Time 2022|svojoj desetogodišnjoj anketi]], časopis ''[[Sight and Sound]]'' proglasio je njegov ''Oklopni brod Potemkin'' 54. najvećim filmom svih vremena.<ref name="The Greatest Films of All Time">{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|title=The Greatest Films of All Time|website=BFI|language=en|access-date=20. 10. 2025}}</ref> Na [[Sankt Peterburg|Petrogradskom]] građevinskom institutu, Eisenstein je studirao arhitekturu i inženjerstvo, profesiju svog oca.<ref name="Rollberg 2009 204–210"/> Godine 1918. napustio je školu i pridružio se [[Crvena armija|Crvenoj armiji]] kako bi učestvovao u [[Ruski građanski rat|Ruskom građanskom ratu]], iako je njegov otac Mihail podržavao suprotnu stranu.<ref name="The Greatest Films of All Time"/> To je dovelo njegovog oca u Njemačku nakon poraza antiboljševičkih snaga, a Sergeja u Petrograd, [[Vologda|Vologdu]] i [[Daugavpils|Dvinsk]].<ref name="Seton 1952">{{Harvnb|Seton|1952}}.</ref> Godine 1920., Sergej je premješten na komandnu poziciju u [[Minsk]]u, nakon uspjeha u [[Propaganda|propagandi]] za [[Oktobarska revolucija|Oktobarsku revoluciju]]. U to vrijeme, bio je izložen [[Kabuki]] teatru i učio je [[Japanski jezik|japanski]], naučivši oko 300 [[kanji]] znakova, koje je naveo kao utjecaj na svoj slikovni razvoj.<ref name="Seton 1952"/><ref>{{harvnb|Эйзенштейн|1968}} {{Cite web |url=http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_kak_ya_stal_rezhisserom.txt |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 1. 2026 |archive-date=1. 9. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901194906/http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_kak_ya_stal_rezhisserom.txt |url-status=bot: unknown }}</ref> Eisenstein je doživio [[Infarkt miokarda|srčani udar]] 2. februara 1946. godine i veći dio sljedeće godine proveo je oporavljajući se. Umro je od drugog srčanog udara 11. februara 1948. godine, u dobi od 50 godina.<ref name="Rollberg 2009 204–210"/> Njegovo tijelo je ležalo u Dvorani filmskih radnika prije nego što je kremirano 13. februara, a njegov pepeo je sahranjen na [[Novodjevičje groblje|Novodjevičjem groblju]] u Moskvi.<ref name="The Greatest Films of All Time"/> == Filmografija == * ''[[Krstarica Potemkin]]'' (Броненосец "Потёмкин", [[1925]]) * ''[[Strike]]'' (Стачка, [[1925]]) * ''[[October: Ten Days That Shook The World|October]]'' (Октябрь: Десять дней,которые потрясли мир, [[1927]]) * ''[[The General Line]]'' (Генеральная линия aka Старое и новое, [[1929]]) (aka "Old And New" - 1930 američki naziv) * ''[[Que Viva Mexico!]]'' (nedovršen, 1930-1932) * ''[[Thunder Over Mexico]]'' ([[1933]]) * ''[[Eisenstein In Mexico]]'' ([[1933]]) * ''[[Death Day]]'' ([[1933]]) * ''[[Bezhin Meadow]]'' (Бежин луг, nedovršen, [[1935]] – [[1937]]) * ''[[Alexander Nevsky (film)|Alexander Nevsky]]'' (Александр Невский, [[1938]]) * ''[[Time In The Sun]]'' ([[1940]]) * ''[[Ivan Grozni, Prvi dio]]'' (Иван Грозный, [[1945]]) * ''[[Ivan Grozni, Drugi dio]]'' ([[1946]] / [[1958]]) * ''[[Ivan Grozni, Treći dio]]'' ([[1946]], nedovršen) * ''[[Que Viva Mexico]]'' ([[1979]]) == Također pogledajte == * [[Film]] * [[Spisak režisera]] * [[Režiser]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == {{Refbegin}} * {{citation|last=Bergan|first=Ronald|title=Sergei Eisenstein: A Life in Conflict|place=Boston, MA|publisher=Overlook Hardcover|year=1999|isbn=978-0-87951-924-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/eisensteinlifein00berg}} * {{citation|last=Bordwell|first=David|author-link=David Bordwell|title=The Cinema of Eisenstein|place=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|year=1993|isbn=978-0-674-13138-5}} * {{citation|editor1-last=Geduld|editor1-first=Harry M.|editor-link1=Harry M. Geduld|editor2-first=Ronald|editor2-last=Gottesman|title=Sergei Eisenstein and Upton Sinclair: The Making & Unmaking of Que Viva Mexico!|place=Bloomington, IN|publisher=[[Indiana University Press]]|year=1970|isbn=978-0-253-18050-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/sergeieisenstein0000gedu}} * {{citation|last=Goodwin|first=James|title=Eisenstein, Cinema, and History|place=Urbana|publisher=University of Illinois Press|year=1993|isbn=0-252-06269-8}} * {{citation|last=Leyda|first=Jay|title=Kino: A History of the Russian And Soviet Film|place=New York|publisher=Macmillan|year=1960|oclc=1683826|url=https://archive.org/stream/kinohistoryofrus00jayl#page/n0/mode/2up}} * {{citation|last=Eisenstein|first=Sergei|title=Sergei Eisenstein on Disney|publisher=Seagull Books|year=1986|isbn=978-0-85742-491-4|editor-last=Leyda|editor-first=Jay|location=Calcutta|translator-last=Upchurch|translator-first=Alan Y.|oclc=990846648}} * {{citation|last1=Leyda|first1=Jay|first2=Zina|last2=Voynow|title=Eisenstein At Work|place=New York|publisher=Pantheon|year=1982|isbn=978-0-394-74812-2}} * {{citation|last=Montagu|first=Ivor|title=With Eisenstein in Hollywood|place=Berlin|publisher=Seven Seas Books|year=1968|oclc=8713}} * {{citation|last=Neuberger|first=Joan|title=Ivan the Terrible: The Film Companion|place=London; New York|publisher=I.B. Tauris|year=2003|isbn=1-86064-560-7}} * {{citation|last=Nizhniĭ|first=Vladimir|title=Lessons with Eisenstein|place=New York|publisher=Hill and Wang|year=1962|oclc=6406521}} * {{citation|last=Seton|first=Marie|title=Sergei M. Eisenstein: A Biography|place=New York|publisher=A.A. Wyn|year=1952|oclc=2935257|url=https://archive.org/details/sergeimeisenstei00seto}} * {{citation|last=Howes|first=Keith|chapter=Eisenstein, Sergei (Mikhailovich)|editor-first=Robert|editor-last=Aldrich|editor2-first=Garry|editor2-last=Wotherspoon|title=Who's Who in Gay and Lesbian History from Antiquity to World War II|publisher=Routledge; London|year=2002|isbn=0-415-15983-0}} * {{citation|last=Stern|first=Keith|chapter=Eisenstein, Sergei|title=Queers in History|publisher=BenBella Books, Inc.; Dallas, TX|year=2009|isbn=978-1-933771-87-8}} {{Refend}} * Antonio Somaini, ''Ejzenstejn. Il cinema, le arti, il montaggio'' (''Eisenstein. Cinema, the Arts, Montage)'', Einaudi, Torino 2011 == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sergei Eisenstein}} === Članci === * [http://sensesofcinema.com/2017/great-directors/sergei-eisenstein/ Sergei Eisenstein in Senses of Cinema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251223184233/https://www.sensesofcinema.com/2017/great-directors/sergei-eisenstein/ |date=23. 12. 2025 }} * {{IMDb name|id=0001178|name=Sergei Eisenstein}} * [http://revolutionarydemocracy.org/rdv3n2/ivant.htm Discussion with Stalin regarding ''Ivan the Terrible''] * [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0123.html Sergei Eisenstein Is Dead In Moscow]; ''[[New York Times]]'' * [https://web.archive.org/web/20150102210648/http://hwj.oxfordjournals.org/content/78/1/157.full Sergei Eisenstein and the Haitian Revolution] by Charles Forsdick and Christian Hogsbjerg, [[History Workshop Journal]], 78 (2014). * [https://artsandculture.google.com/exhibit/YgKC3Cneu0iiKg Sergei Eisenstein on Google Arts and Culture] === Videa === * {{YouTube|id=Ea46_RKxUUM|title=Glumov's Diary (1923) Sergei Eisenstein}}. Original Russian title: Дневник Глумова (Dnevnik Glumova). Video duration 4m 34s. Uploader Iconauta, 2021. * {{YouTube|id=UXUlifTYJJU|title=Het Bezoek van Eisenstein aan Holland (Eisenstein's visit to the Netherlands)}}. Video duration 7m 13s. Uploader Ximon Nl 2012. Author Henk Alsem (1902-1953), Hispano Filmfabriek The Hague. Black and white, no sound. * [http://www.archive.org/details/BattleshipPotemkin Krstarica Potemkin] Besplatno preuzimanje na [[Internet Archive]] sajtu.{{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ejzenštejn, Sergej}} [[Kategorija:Ruski režiseri]] [[Kategorija:Biografije, Riga]] [[Kategorija:Rođeni 1898.]] [[Kategorija:Umrli 1948.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] niee19voj7l1r5rj6g0plfu0orbuoki Taksonomija 0 13193 3915853 3872454 2026-08-01T22:34:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915853 wikitext text/x-wiki {{Taksonomski rangovi}} {{Evolucija|expanded=Prirodna historija}} '''Taksonomija''' ([[starogrčki|grč.]] τάξις – ''taksis'' = red, uređivanje + νόμος – ''nomos'' = zakon, nauka) ili '''taksonomska shema''' je praksa i nauka o pojedinačnoj klasifikaciji. Izvorno, termin taksonomija ondnosi se samo na klasifikaciju organizama ili njihovu pojedinačnu klasifikaciju. U širem, općenitijem smislu, ona se može odnositi na klasifikaciju stvari ili koncepata, kao i na principe na kojima se temelji takva klasifikacija. Taksonomija se razlikuje od [[meronomija|meronomije]] koja se bavi klasifikacijom dijelova cjeline. Mnoge taksonomije imaju [[hijerarhija|hijerarhijsku]] strukturu, ali to nije uslov. Taksonomija koristi taksonomske jedinice, poznate kao "takson" - taksoni. == Aplikacije == Wikipedijine kategorije prikazuju taksonomiju,<ref>Zirn, Cäcilia, Vivi Nastase and Michael Strube. 2008. [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140111074556/http://www.h%2Dits.org/english/research/nlp/papers/zirn08.pdf "Distinguishing Between Instances and Classes in the Wikipedia Taxonomy"] [http://videolectures.net/eswc08_zirn_dbi/ (video lecture).] 5th Annual European Semantic Web Conference (ESWC 2008).</ref> i potpune taksonomske kategorije, koje se mogu dobiti automatski.<ref>S. Ponzetto and M. Strube. 2007. [https://www.aaai.org/Papers/AAAI/2007/AAAI07-228.pdf "Deriving a large scale taxonomy from Wikipedia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814042325/http://www.aaai.org/Papers/AAAI/2007/AAAI07-228.pdf |date=14. 8. 2017 }}. Proc. of the 22nd Conference on the Advancement of Artificial Intelligence, Vancouver, B.C., Canada, pp. 1440-1445.</ref> U 2009., pokazalo se da se ručno izrađena taksonomija, poput one računarskih leksikona poput [[WordNet]], može koristiti za poboljšanje i restrukturiranje taksonomije Wikipedijinih kategorija.<ref>S. Ponzetto, R. Navigli. 2009. [https://web.archive.org/web/20110715113552/http://ijcai.org/papers09/Papers/IJCAI09-343.pdf "Large-Scale Taxonomy Mapping for Restructuring and Integrating Wikipedia"]. Proc. of the 21st International Joint Conference on Artificial Intelligence (IJCAI 2009), Pasadena, California, pp. 2083-2088.</ref> U najširem smislu, taksonomija se takođe odnosi na sheme odnosa koji nisu u hijerarhiji roditelj-dete, kao što su [[mreža (matematika)|mrežne strukture]] s. Taksonomije tada može uključivati pojedinačnu, višeroditeljsku djecu, naprimjer, termin "car" (autoobil) može se pojaviti s roditeljima "Vozilo" i "Čelični mehanizmi"; no nekima to samo znači da je 'car' dio nekoliko različitih taksonomija.<ref>Jackson, Joab. [http://gcn.com/Articles/2004/02/03/Taxonomys-not-just-design-its-an-art.aspx?Page=1&p=1 "Taxonomy's not just design, it's an art,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205130201/https://gcn.com/articles/2004/02/03/taxonomys-not-just-design-its-an-art.aspx |date=5. 2. 2020 }} ''Government Computer News'' (Washington, D.C.). September 2, 2004.</ref> Taksonomija bi također mogla biti jednostavno organiziranje vrsta stvari u grupe ili abecedne popise; ovdje je, međutim, rječnički termin prikladniji. U današnjoj upotrebi u [[upravljanje znanjem|upravljanju znanjem]], taksonomije se smatraju užim nego [[ontologija (računarstvo)|ontologija]]] jer ontologije rabe veći broj različitih odnosa.<ref>Suryanto, Hendra and Paul Compton. [http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf "Learning classification taxonomies from a classification knowledge based system."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809021830/http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf |date=9. 8. 2017 }} University of Karlsruhe; [http://www.greenchameleon.com/gc/blog_detail/defining_taxonomy/ "Defining 'Taxonomy',"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809021830/http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf |date=9. 8. 2017 }} Straights Knowledge website.</ref> Matematički, hijerarhijska taksonomija je [[stablo strukture]], klasifikacija za određeni skup objekata. Nazvan je i [[hijerarhijski sadržaj]]. Na vrhu ove strukture nalazi se jedna klasifikacija, korijenski čvor, koja se odnosi na sve objekte. Čvorovi ispod ovog korijena su specifičnije klasifikacije koje se primjenjuju na podskupove ukupnog skupa klasificiranih objekata. Napredak rezonovanja prelazi iz općeg u posebnije. Suprotno tome, u okviru pravne terminologije, otvoreno-završena kontekstitivna taksonomija – taksonomija drži se samo u odnosu na određeni kontekst. U scenarijima preuzetim iz domena pravna modelira se formalni prikaz otvorene teksture legalnih pojmova, što sugerira različita značenja pojmova „jezgro“ i „penumbra“. Napredak obrazloženja proizlazi iz specifičnog u općenitije.<ref>Grossi, Davide, Frank Dignum and John-Jules Charles Meyer. (2005). [http://www.springerlink.com/content/9yj2lfa5cy67c78m/fulltext.pdf?page=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229182349/http://www.springerlink.com/content/9yj2lfa5cy67c78m/fulltext.pdf?page=1 |date=29. 2. 2020 }} "Contextual Taxonomies" in ''Computational Logic in Multi-Agent Systems,'' pp. 33-51|date=February 2020}}.</ref> Taksonomija u biologiji, može se odnositi na: * [[Naučna klasifikacija (biologija)|naučnu klasifikaciju]] u [[biologija|biologiji]] * bilo koju klasifikaciju ili razvrstavanje.<ref name=<“king“>{{cite book|authors= King R. C., Stansfield W. D., Pamela K. Mulligan P. K. |year=2007|title= A Dictionary of Genetics (7 ed.)|publisher=Oxford University Press|place=Oxford}}</ref> == Također pogledajte == * [[Hiponim]] *[[Takson]] *[[Biosistematika]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Taxonomy}} {{Biologija}} {{taksonomija}} [[Kategorija:Taksonomija]] [[Kategorija:Nomenklature]] [[Kategorija:Ontologija]] [[Kategorija:Biološka terminologija]] nak58bxk8t2tkyres48hgj7q8p3cp3z Stećak 0 19259 3915819 3561405 2026-08-01T19:14:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915819 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:BiH,_Radimlja_necropolis_5.jpg|mini|Radimlja]] '''Stećak''' je uobičajeni naziv za [[kamen]]i nadgrobni spomenik iz [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] na širem području [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], sjeverozapadnim dijelovima [[Crna Gora|Crne Gore]], zapadnim dijelovima [[Srbija|Srbije]] i južnim dijelovima [[Hrvatska|Hrvatske]], uglavnom u [[Dalmacija|Dalmaciji]]. Sinonimi za stećak su i nazivi: ''mramorje, grčko goblje, kaursko groblje'' i sl. Na samim stećcima nalaze se nazivi:''bilig (bilizi), kami (kamenovi), mramor (mramorovi)'' i nešto rjeđe ''kuća, zlamenije''.<ref name="Sanduci">{{Cite web |url= https://www.academia.edu/12847435/Bosanski_ste%C4%87ci |title=Enver Imamović: Bosanski stećci (Iz knjige „Korijeni Bosne i bosanstva, Sarajevo 1995) |work= www.academia.edu |access-date= 9. 2. 2020}}</ref> Karakteriše [[Historija|historiju]] [[Srednjovjekovna Bosna|srednjovjekovne bosanske države]] i njenih susjednih krajeva. Na području današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] očuvano je, prema popisu 1971, 59.593 stećaka, u Srbiji 2.267, u Crnoj Gori 3.407, a u Hrvatskoj 4.497.<ref>Edin Bujak Katedra za arheologiju Filozofski fakultet u Sarajevu -NOVI POPIS STEĆAKA BOSNE I HERCEGOVINE</ref> Stećci i njihove [[Nekropola|nekropole]] su jedna od misterija [[Historija Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačke historije]]. Najveće dileme se svode na pitanja njihovog porijekla, pripadnosti pokojnika koji su sahranjivani ispod stećaka, kao i simboličkih poruka koje nose pojedine predstave uklesane na njima. Najviše podataka za historičare daju natpisi koji karakterišu manji broj stećaka. Natpisi govore o različitim [[Društvo|društvenim]] slojevima koji su sahranjivani ispod stećaka, a i različitim vjerskim pripadnostima. Time je opravdana postavka o stećcima kao nadgrobnim spomenicima stanovnika srednjovjekovne Bosne.<ref name="Alojz Benac">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/51402695/Alojz-Benac-Stecci |title=Alojz Benac: STEĆCI – Mala istorija Jugoslavije |work= Izdavački zavod Jugoslavija, Beograd 1967 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> [[Datoteka:Stećci in National Museum of Bosnia and Herzegovina 3.jpg|mini|Stećci u Zemaljskom muzeju u Sarajevu]] Najpoznatiji stećak na prostorima Bosne je [[Zgošćanski stećak]] nađen u okolini [[Kakanj|Kaknja]].<ref name="Bešlagić">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI – KULTURA I UMJETNOST|work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> On nema natpis, a zbog izuzetne ukrašenosti neki istraživači, kao što je [[Đorđe Stratimirović]], uzimaju da se radi o grobu [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]]. Zgošćanski stećak se sada nalazi u vrtu [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Najpoznatija nekropola u Bosni i Hercegovini je [[Nekropola stećaka Radimlja|Radimlja]] kod [[Stolac|Stoca]]. Stećci su danas najvažniji spomenički dokaz [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne Bosne]], najupečatljiviji materijalni simbol vremena od 13. do kraja 15. vijeka. Već nakon [[1463.]] i [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|pada Bosne pod Osmanlije]] stećak počinje ustupati mjesto [[Posljednji stećci i prvi nišani|osmanlijskom nišanu]]. Iako se glas o njima pronio i prije, stećci se počinju sistematski proučavati od [[Austro-Ugarska|austrougarske]] [[Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine|aneksije Bosne i Hercegovine]] i otada svako vrijeme njihovu pripadnost tumači u svoju političku korist. I danas postoje dvije dominantne teorije o njihovoj pripadnosti. Jedna kaže da je riječ o [[Bogumili|bogumilskim]] spomenicima, odnosno nadgrobnim spomenicima pripadnika [[Crkva bosanska|Crkve bosanske]], a druga da su ih radili [[Vlasi]], originalna nomadska grupa s ovih prostora. Ono što je sigurno jest da su se ispod stećaka pokopavali pripadnici tri tadašnje konfesije u Bosni i Hercegovini: [[Crkva bosanska|Crkve bosanske]], [[Katoličanstvo u Bosni i Hercegovini|Rimokatoličke]] i [[Pravoslavlje u Bosni i Hercegovini|Pravoslavne]]. == Stećci na listi [[UNESCO]] == {{Glavni|Stećci (svjetska baština UNESCO-a)}} Stećci, jedinstven primjer srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika, poslije sedam godina rada na tom projektu, upisani su na [[Svjetska baština|Listu svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a (Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu). Tako je 15.07.2016 odlučio Komitet UNESCO-a na zasjedanju u [[Istanbul]]u.<ref>{{Cite web |url=http://vijesti.ba/clanak/317318/stecci-na-listi-svjetske-bastine |title=Stećci na listi UNESCO |access-date=15. 7. 2016 |archive-date=17. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817205057/http://vijesti.ba/clanak/317318/stecci-na-listi-svjetske-bastine |url-status=dead }}</ref> Na listi nalazi se ukupno 30 nekropola, od kojih se 22 nalaze na teritoriju Bosne i Hercegovine, po tri na području Srbije i Crne Gore i dvije na teritoriju Hrvatske.<ref name="CG">[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5617 Spisak nekropola stećaka Svjetske baštine u Crnoj Gori na zvaničnoj stranici UNESCO-a]</ref><ref name="HR" >[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5618 Spisak nekropola stećaka Svjetske baštine u Hrvatskoj na zvaničnoj stranici UNESCO-a]</ref><ref name="SR" >[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5619 Spisak nekropola stećaka Svjetske baštine u Srbiji na zvaničnoj stranici UNESCO-a]</ref><ref name="BiH" >[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5607 Spisak nekropola stećaka Svjetske baštine u Bosni i Hercegovini na zvaničnoj stranici UNESCO-a]</ref><ref>{{cite journal |last1=Todorovic |first1=Milos |title=Heritage in and as diplomacy: a practice based study |journal=International Journal of Heritage Studies |date=2022 |volume=28 |issue=7 |page=857 |doi=10.1080/13527258.2022.2091637 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13527258.2022.2091637 |access-date=6. 9. 2023}}</ref> ==Oblici stećaka== {{Glavni|Oblici stećaka}} Ono po čemu stećci izrazito privlače pažnju jeste njihov izgled i dimenzije, koje su nekada relativno velike, a u rijeđim slučajevima male. Temeljna podjela stećaka jeste ona na ležeće i stojeće, koju je uveo [[Dimitrije Sergejevski]] [[1952.]] godine. U prvu grupu spadaju stećci u obliku ploče, sanduka i sanduka sa postoljem, sljemenjak i sljemenjak sa postoljem, dok u drugu grupu spadaju stećci sa dva oblika – stubovi i krstače. Pored ovih temeljnih oblika, koji imaju nekoliko podvrsta i varijanti, postoje i amorfni stećci. == Natpisi na stećcima == {{Glavni|Natpisi na stećcima}} [[Natpisi na stećcima|Epitaf]]i stećaka napisani [[Bosančica|bosančicom]] svjedok su tadašnje [[pismenost]]i. Oni uglavnom otkrivaju ime pokojnika (često je i nekoliko njih pokopano ispod stećka). Na nekim primjercima je i potpis [[dijak]]a - pisara koji je sastavio i uklesao natpis. Neki natpisi donose pojedinosti iz pokojnikovog života ili molitve. == Ukrasi i simboli na stećcima == {{Glavni|Ukrasi na stećcima}} {{Glavni|Simboli na stećcima}} [[Ukrasi na stećcima]], odnosno njihova [[Simboli na stećcima|simbolika]] još je [[Enigma (zagonetka)|enigma]], ali ujedno dokaz nasljeđa prahistorijskog doba i [[Antika|antike]]. Pojavljuju se motivi sunčevog diska, [[polumjesec]] u pratnji zvijezde koji izaziva brojna tumačenja, zatim [[križ]] i [[ljiljan]], prikazi lova, oruđa i [[alat]]a, figure [[muškarac]]a i [[žena]] sa štapovima ili križevima u ruci. == Literatura == * [https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/03.pdf Šefik Bešlagić: SREDNJOVJEKOVNI NADGROBNI SPOMENICI — STEĆCI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207004613/http://fmks.gov.ba//download/zzs/ns8/03.pdf |date=7. 2. 2017 }} * [https://de.scribd.com/document/51081067/O-pojmu-stecak-Emina-Zecevic glasnik srpskog arheološkog društva, Beograd, 2001] * [http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=57932 Hrvatska enciklopedija leksikografski zavod Miroslav Krleža] *Lovrenović, Dubravko: ''Stećci - bosansko i humsko mramorje srednjeg vijeka'', Rabic, Sarajevo, 2008. *Sergejevski, Dimitrije: Ludmer, edicija: ''Srednjovjekovni nadgrobni spomenici Bosne i Hercegovine'', Zemaljski muzej, Sarajevo, 1952. *Lubovac, Ragib Čelebija: ''Stećci bosanski stil'', Šahinpašić, Sarajevo 2016. == Također pogledajte == * [[Nekropole stećaka]] * [[Oblici stećaka]] * [[Klesari stećaka]] * [[Predstave na stećcima]] * [[Ukrasi na stećcima]] * [[Simboli na stećcima]] * [[Natpisi na stećcima]] * [[Proučavanje stećaka]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Stećak}} {{Commonscat|Stećci}} * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5619/ UNESCO - Stećak's - Medieval Tombstones] {{Simboli jezika|en|engleski}} * [https://web.archive.org/web/20121104085923/http://www.udruga-kameleon.hr/tekst/2163/ Stećci - jedinstvena i zadivljujuća baština] * [https://web.archive.org/web/20160408085723/http://bhekoturizam.com/497/ bhekoturizam - Nominacija stećaka za Listu svjetske kulturne baštine] *[https://www.nekropola.ba/bs/map Mapa stećaka] {{Portal Bosna i Hercegovina}} {{Kultura srednjovjekovne Bosne}} {{Svjetska baština u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Stećci| ]] srf6inspdfmkyxjvb0kkosfueykof7x Tomislav Piplica 0 19644 3915883 3897799 2026-08-02T02:04:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Tomislav Piplica | slika = 2022-11-11 Borussia Dortund II gegen FC Erzgebirge Aue (3. Liga 2022-23) by Sandro Halank–297.jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1969|4|5}} | rodnigrad = [[Bugojno]] | rodnadržava = [[SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 182&nbsp;cm | pozicija = [[Golman]] | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1981–1989. | omladinskipogoni = [[NK Iskra Bugojno]] | godine1 = 1989–1991. | klubovi1 = [[NK Zagreb]] | nastupi(golovi)1 = | godine2 = 1991–1992. | klubovi2 = [[NK Istra 1961|Istra]] | nastupi(golovi)2 = 15 (0) | godine3 = 1993–1997. | klubovi3 = [[HNK Segesta|Segesta]] | nastupi(golovi)3 = 115 (4) | godine4 = 1997–1998. | klubovi4 = [[NK Samobor|Samobor]] | nastupi(golovi)4 = 14 (0) | godine5 = 1998–2009. | klubovi5 = [[FC Energie Cottbus|Energie Cottbus]] | nastupi(golovi)5 = 248 (0) | godine6 = 2012–2015. | klubovi6 = [[FC Eilenburg]] | nastupi(golovi)6 = 28 (0) | reprezentacija = Da | nacionalnegodine1 = 1987. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija U-20]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 0 (0) | nacionalnegodine2 = 2001-2002. | nacionalneekipe2 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|BiH]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 9 (0) | trenergodine = 2009–2011.<br />2010–2014.<br />2012–2013.<br />2012.<br />2013–2015.<br />2016–2017.<br />2020–2021.<br />2024. | trenerklubovi = [[FC Energie Cottbus]]<br />[[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|BiH]]<br />[[FC Eilenburg]]<br />→[[Hartenfels Torgau 04]]<br />[[FC Eilenburg]]<br />[[FSV Wacker 90 Nordhausen]]<br />[[SpVgg Bayreuth II]]<br />[[1. FC Lokomotive Leipzig]] | zadnjeuređivanje = 8. juni 2026 }} '''Tomislav Piplica''' (rođen 5. aprila 1969. u [[Bugojno|Bugojnu]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], SFRJ) je bivši bosanskohercegovački [[fudbal|nogometni]] golman. Bio je trener golmana [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentacija Bosne i Hercegovine]] i [[FC Energie Cottbus]]a. == Klupska karijera == Fudbalsku karijeru počeo je sa 12 godina u [[Bugojno|bugojanskoj]] [[NK Iskra Bugojno|Iskri]] kao igrač. Godinu poslije postao je golman. 1989. odlazi u [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatsku]], gdje je igrao za [[NK Zagreb]], [[NK Istra 1961|NK Istru]], [[HNK Segesta|HNK Segestu]] i [[NK Samobor]]. Prvi inozemni angažman imao je 1997. Bio je 15 dana na probi u [[Belgija|belgijskom]] [[Royal Antwerp F.C.|Antwerpenu]], ali njegov tadašnji klub [[HNK Segesta]] je tražio previsoku odštetu tako da se ubrzo vratio. U ljeto 1998. odlazi u [[Njemačka|njemački]] [[FC Energie Cottbus]] gdje je branio 11 godina, odnosno sve do kraja igračke karijere.<ref name="Kult-Keeper" /><ref name="torwart.de">{{cite web|url=http://www.torwart.de/Tomislav-Piplica-II-Energie-C.1846.0.html|title=Tomislav Piplica – "hautnah" bei torwart.de (20.10.07)|date=20 October 2007|publisher=torwart.de|accessdate=12 February 2010}}</ref> Dva puta je bio izabran za igrača godine. Zbog svojih posebnosti u sezoni 2004/05. bio je jedini igrač koji je imao dvije autogram karte sa različitim frizurama. Osim toga poznat je i po legendarnom autogolu glavom, kada mu je bezopasna lopta prešla preko glave. Za taj gol je u emisiji "[[TV Total]]" [[Stefan Raab|Stefana Raaba]] dobio nagradu "Raab der Woche" po koju je lično došao. Poznat je i po tome što je kao najpopularniji igrač [[FC Energie Cottbus]]a imao čast da ugosti [[Gerhard Schröder]]a i [[Angela Merkel|Angelu Merkel]]. Kancelar Schröder poželio je da mu puca jedanaesterac. Iako su mu svi iz kluba govorili da pusti gol, on ga je namjerno obranio, nakon čega je imao problema sa upravom kluba. "Pipi" ili "Pirat" kako ga od milja zovu navijači [[FC Energie Cottbus|Energia]] ima kultni status u klubu,<ref name="Kult-Keeper">{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/06/24/energie-cottbus/tomislav-piplica-bekommt-multi-vertrag.html|title=Kult-Keeper wird Torwart-Trainer, Scout und Klub-Repräsentant|date=24 June 2009|publisher=bild.de|accessdate=24 December 2009|archive-date=17. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090817134030/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/06/24/energie-cottbus/tomislav-piplica-bekommt-multi-vertrag.html|url-status=dead}}</ref> te mu je 21. maja 2009. upriličena oproštajna utakmica, na kojoj je prisistvovalo 15.000 navijača. Zbog statusa koji uživa i zbog vjernosti [[FC Energie Cottbus|Energiu]], uprava mu je ponudila mjesto trenera i skauta koje je prihvatio. == Reprezentacija == === Jugoslavija === Bio je član [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|nogometne reprezentacije Jugoslavije]] koja je osvojila [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetsko prvenstvo do 20 godina]] koje se održavalo u [[Čile]]u 1987. === Bosna i Hercegovina === Za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometnu reprezentacijau Bosne i Hercegovine]] debitovao je 24. marta 2001. na kvalifikacionoj utakmici za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetsko Prvestvo]] 2002. protiv [[Nogometna reprezentacija Austrije|reprezentacije Austrije]]. Posljednju utakmicu za reprezenatciju odigrao je 21. augusta 2002. na prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Srbije|reprezentacije Srbije]] na [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševu]].<ref>{{cite web|url=https://eu-football.info/_player.php?id=16702|title=Player Database|website=eu-football.info|accessdate=2021-04-26}}</ref> == Trenerska karijera == Dana 5. januara 2010. dobio je [[UEFA]] trenersku licencu, za koju je edukaciju prošao u [[Jablanica|Jablanici]].<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-x.com/sport/nogomet/clanak/110105084|title=Profesionalne licence Barbarezu, Piplici i kolegama|date=5 January 2011|language=Bosnian|accessdate=23 March 2012}}</ref> U februaru 2010 selektor bosanskohercegovačke fudbalske reprezentacije [[Safet Sušić]] izabrao ga je za trenera golmana reprezentacije. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.transfermarkt.de/de/tomislav-piplica/profil/spieler_180.html Profil] na ''transfermarkt.de'' * [https://www.youtube.com/watch?v=Ji_vc3FHCqA Razgovor s Tomislavom Piplicom], serijal ''Oni pobjeđuju'', [[Al Jazeera Balkans]], 19. 5. 2023. ([[YouTube]]) {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Piplica, Tomislav}} [[Kategorija:Rođeni 1969.]] [[Kategorija:Biografije, Bugojno]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Nogometni golmani]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Nogometaši Istra Pule]] [[Kategorija:Nogometaši Zagreba]] [[Kategorija:Nogometaši Istre 1961]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 20. vijeka]] c37zk3iw8316og75kb00ddyd0ol13yw Sveti Kristofor i Nevis 0 20613 3915832 3900106 2026-08-01T20:58:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915832 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija država| izvorno_ime=Sveti Kristofor i Nevis| zvanično_ime=Sveti Kristofor i Nevis| ime_genitiv=Svetog Kristofora i Nevisa| zastava=Flag of Saint Kitts and Nevis.svg| grb=Coat of arms of Saint Kitts and Nevis (variant).svg| mapa=LocationSaintKittsAndNevis.png| službeni_jezik=[[Engleski jezik|engleski]]| glavni_grad=[[Basseterre]]| vrsta_prve_vlasti=Generalni Guverner| vladar_prva_vlast=[[Cuthbert Sebastian]]| vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade| vladar_druga_vlast=[[Denzil Douglas]]| po_površini_na_svijetu=186.| površina=261| procenat_vode=zanemarivo| po_broju_stanovnika_na_svijetu=209.| stanovnika=42.696| gustoća=149| nezavisnost=1983| valuta=[[Istočnokaripski dolar]]| vremenska_zona=-4, ljeti -4| himna="[[O Land of Beauty!]]"<center>[[File:United_States_Navy_Band_-_O_Land_of_Beauty.ogg]]</center>| internetski_nastavak=[[.kn]]| pozivni_broj=1-869| |}} '''Federacija Sveti Kristofor i Nevis''' se nalazi u [[Srednja Amerika|Srednjoj Americi]], u sjevernom dijelu [[Mali Antili|Malih Antila]]. Država se sastoji od dva brdovita ostrva [[vulkan]]skog porijekla. Dijeli ih tri kilometra širok prolaz. == Historija == Nezavisnost od [[Velika Britanija|Velike Britanije]] stekli su [[1983]]. godine kao parlamentarna monarhija u okviru britanskog [[Commonwealth]]a. == Vlada == Ustroj vlasti je višestranački, odnosno [[ustav]]na [[monarhija]] s dva zakonodavna doma. == Političke podjele == {{Proširiti sekciju}} == Geografija == {{Proširiti sekciju}} == Privreda == Slaba privreda zasniva se na uzgoju [[Šećerna trska|šećerne trske]]. Devedesetih godina postao je značajan i [[turizam]]. == Stanovništvo == Većina stanovništva su [[Crnci]] ili mješanci, a uglavnom potomci bivših [[Robovlasništvo|robova]]. == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Saint Kitts and Nevis}} {{Commonscat|Saint Kitts and Nevis}} {{wikiatlas|Saint Kitts and Nevis}} ; Uprava * [http://www.sknis.info Saint Kitts & Nevis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706203847/http://www.sknis.info/ |date=6. 7. 2016 }} službena vladina informativna usluga * [http://www.gov.kn Saint Kitts & Nevis] službena vladina stranica * [http://www.ciu.gov.kn St. Kitts & Nevis Citizenship-by-Investment Program] * [http://www.fsrc.kn Saint Kitts & Nevis] St Kitts Financial Services Regulatory Commission ; Opće informacije * {{CIA World Factbook link|sc|Sveti Kristofor i Nevis}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1202982.stm Sveti Kristofor i Nevis] na [[BBC|BBC News]] ; Karte * [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Saint_Kitts_and_Nevis&params=17_18_N_62_44_W_type:country GeoHack list of street, satellite, and topographic maps] * [http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skm.shtml Caribbean-On-Line, St. Kitts & Nevis Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812025043/http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skm.shtml |date=12. 8. 2012 }} ; Turizam *[http://www.nevisisland.com/ Nevis Tourism Authority] – službena stranica *[http://www.stkittstourism.kn/ Saint Kitts Tourism Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409144226/http://www.stkittstourism.kn/ |date=9. 4. 2007 }} – službena stranica ; Novosti * [http://www.winnfm.com West Indies News Network (WINN FM)] * [http://www.thestkittsnevisobserver.com The St. Kitts-Nevis Observer] * [http://www.sknvibes.com SKNVibes] * [http://www.miyvue.com MIYVUE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227192722/http://www.miyvue.com/ |date=27. 12. 2017 }} {{Commonwealth}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}} [[Kategorija:Sveti Kristofor i Nevis|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1983.]] stehe3vt40nk06kf2jg10hm6z0l8ata Svemirski teleskop Hubble 0 20788 3915830 3872543 2026-08-01T20:57:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915830 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|mini|300px||desno|Svemirski teleskop Hubble]] '''Svemirski teleskop Hubble''' (HST)<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Hubble-Space-Telescope|title=Hubble Space Telescope (HST) {{!}} History, Discoveries, & Facts {{!}} Britannica|date=30. 6. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 7. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/main/index.html|title=Hubble Space Telescope|last=Belleville|first=Michelle|date=24. 9. 2019|website=NASA|access-date=3. 7. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stsci.edu/home/hst|title=Hubble Space Telescope|website=STScI|language=en|access-date=3. 7. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hubblesite.org/home|title=hubblesite}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://esahubble.org/|title=ESA/Hubble Space Telescope|last=information@eso.org|website=esahubble.org|language=en|access-date=3. 7. 2023}}</ref> je projekt nastao saradnjom [[NASA]]-e i [[ESA|Evropske svemirske agencije]]. [[Teleskop]] se nalazi u orbiti oko [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i snima 5 puta kvalitetnije slike svemirskih tijela i pojava, kao i mnoštvo naučnih informacija. Posmatranja se mogu izvoditi u vidljivom, infracrvenom i ultraljubičastom dijelu [[elektromagnetni spektar|spektra]]. Hubble je na mnoge načine izmijenio našu predodžbu o [[svemir]]u – donio je revoluciju u modernu [[astronomija|astronomiju]] i to ne samo kao vrlo dobar instrument, već i kao stalan poticaj novim istraživanjima. === Položaj === Smješten je na 600 [[km]] visine uz pomoć [[Space Shuttle]]a. Zemlju obilazi pod nagibom od 28,5 stepeni a obiđe je za prosječno 96 minuta. == Troškovi misije == Jedna je od najskupljih svemirskih misija, troškovi iznose oko 6,5 milijardi [[američki dolar|dolar]]a, 15% plaća [[Evropska svemirska agencija|ESA]] ostalo [[NASA]] koja je i zadužena za pogon.<ref name="ogledalo"/> == Historija == [[Datoteka:Improvement in Hubble images after SMM1.jpg|mini|desno|Slika prije popravke (lijevo) i poslije popravke (desno).]]Slanje teleskopa u orbitu je bila zamišljeno puno prije lansiranja Hubbleovog teleskopa u svemir. Pa ipak, nauka i tehnologija su napredovali toliko da su ljudi mogli poslati teleskop u orbitu. Gradnja je započela [[1977]]. godine a odlučeno je da se teleskop nazove po [[Edwin Hubble|Edwinu Hubbleu]]. Telekop je završen [[1985]]., a nakon odgode zbog katastrofe Challengera [[1986]]., teleskop je lansiran [[1990]]. godine. Uskoro, nakon prvih snimaka, bilo je jasno da s Hubbleom nije nešto u redu. Slike su bile mutne i nisu se mogle fokusirati. One su mogle doduše pomoću kompjutera biti korigovane, ali time se ne bi postigao planirani kvalitet i oštrina snimaka. Sa sljedećim letom shutllea, tri godine (1993.)<ref name="servis"/> kasnije greška je popravljena pomoću korigujuće optike. Zatim slike koje su uslijedile bile su bolje od i kojih do tada.<ref name="naocare">[http://www.handelsblatt.com/technik/forschung-innovation/25-jahre-hubble-teleskop-weltraum-dino-feiert-geburtstag/11670926.html Weltraum-Dino feiert Geburtstag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426122958/http://www.handelsblatt.com/technik/forschung-innovation/25-jahre-hubble-teleskop-weltraum-dino-feiert-geburtstag/11670926.html|date=26. 4. 2015}} [[Der Handelsblatt|Handelsblatt]] objavljeno 22. 4.2015 {{de simbol}}</ref> Uslijedile su još misije servisiranja SM2 u [[1997]]. godini, instalirani su novi instrumenti. SM3 u [[1999]]. godini donijela je novi žiroskope, nakon što je jedan od četiri postojeća zakazao. 2002. ugrađuju se nove [[solarni sistem|solarne ćelije]]. 2005. NASA najavljuje kraj finansiranja ali 2006. se situacija mijenja i odlučuje se dodatnim komponentama (akumulatori, žiroskopi) produžiti rok trajanja za 5 godina. To je i zadnja servisna misija.<ref name="servis">[http://www.handelsblatt.com/technik/forschung-innovation/25-jahre-hubble-teleskop-hubble-ist-laengst-teil-der-popkultur/11670926-2.html Hubble ist längst Teil der Popkultur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104085532/http://www.handelsblatt.com/technik/forschung-innovation/25-jahre-hubble-teleskop-hubble-ist-laengst-teil-der-popkultur/11670926-2.html|date=4. 1. 2016}} [[Der Handelsblatt|Handelsblatt]] objalvjeno 22.4.2015 {{de simbol}}</ref> == Javna upotreba == === Proces predlaganja === [[Datoteka:EmissionNebula NGC6357.jpg|thumb|150px|desno|Zvjezdano jato Pismis 24 sa maglinom.]] Svako se može prijaviti za dodjelu vremena na teleskopu; ne postoje ograničenja u pogledu nacionalnosti ili akademske pripadnosti, ali finansiranje za analizu dostupno je samo institucijama SAD-a. Konkurencija za vrijeme na teleskopu je intenzivna, sa oko jednom petinom odobrenih prijedloga tokom svakog ciklusa. Pozivi za podnošenje prijedloga se objavljuju otprilike jednom godišnje, s vremenom dodijeljenim za ciklus koji traje oko godinu dana. Prijedlozi su podijeljeni u nekoliko kategorija; Prijedlozi "općeg posmatranja" su najčešći, i pokrivaju rutinska zapažanja. Druga grupa su kratka (snapshot) posmatranja, za koja je potrebno samo 45 minuta ili manje vremena teleskopa, uključujući i vrijeme potrebno za pronalaženje mete. Ona se koriste za popunjavanje praznina u rasporedu teleskopa koje se ne mogu popuniti redovnim opštim programima posmatrača. Astronomi mogu da daju predloge da teleskop „iskoristi priliku“, u kojima su zapažanja zakazana ako se prolazni događaj obuhvaćen prijedlogom dogodi tokom ciklusa planiranja. Osim toga, do 10% vremena teleskopa je označeno kao "direktorovo diskreciono" (DD) vrijeme. Astronomi se mogu prijaviti za korištenje DD vremena u bilo koje doba godine, i obično se dodjeljuje za proučavanje neočekivanih prolaznih fenomena kao što su supernove. Druge upotrebe DD vremena uključivale su posmatranja koja su dovela do pogleda na Hubble Deep Field i Hubble Ultra Deep Field, a u prva četiri ciklusa vremena teleskopa, posmatranja koja su izveli astronomi amateri <ref>O'Meara, Stephen James (June 1997). Aguirre, Edwin L. (ed.). "The Demise of the HST Amateur Program". Sky & Telescope. 96 (6): 97. Bibcode:1997S&T....93f..97O.</ref><ref>Walthert, Matthew (April 24, 2015). "Open Mic Night at the Hubble Telescope". Motherboard.</ref>. U 2012. godini, ESA je održala takmičenje za obradu javnih slika Hubble podataka kako bi podstakla otkrivanje "skrivenog blaga" u sirovim Hubble podacima <ref>Goddard, Louis (August 27, 2012). "Hubble image processing competition creates stunning new views from old data". The Verge.</ref>. === Korištenje od strane astronoma amatera === [[Datoteka:Hubble Space Telescope in Orion.jpg|thumb|150px|desno|HST je ponekad vidljiv sa zemlje, kao u ovoj ekspoziciji od 39 sekundi kada je u Orionu. Maksimalni sjaj je oko 1 magnitude.]] Prvi direktor STScI-ja, Riccardo Giacconi, objavio je 1986. da namjerava posvetiti dio vremena koje direktor može diskreciono rasporediti kako bi dozvolio astronomima amaterima da koriste teleskop. Ukupno vrijeme koje je trebalo dodijeliti bilo je samo nekoliko sati po ciklusu, ali je izazvalo veliko interesovanje među astronomima amaterima <ref>O'Meara, Stephen James (June 1997). Aguirre, Edwin L. (ed.). "The Demise of the HST Amateur Program". Sky & Telescope. 96 (6): 97. Bibcode:1997S&T....93f..97O. Archived from the original on February 9, 2019. Retrieved February 9, 2019.</ref><ref>Walthert, Matthew (April 24, 2015). "Open Mic Night at the Hubble Telescope". Motherboard. Archived from the original on April 7, 2022. Retrieved April 6, 2022.</ref>. Prijedlozi za amatersko vrijeme strogo su razmatrani od strane Odbora astronoma amatera, a vrijeme je dodjeljivano samo prijedlozima za koje se smatralo da imaju istinsku naučnu vrijednost, Odbor nije duplirao prijedloge profesionalaca i zahtijevao je jedinstvene mogućnosti svemirskog teleskopa. Trinaest astronoma amatera dobilo je vrijeme na teleskopu, a posmatranja su vršena između 1990. i 1997. godine. Jedna takva studija bila je "Tranzicione komete—UV traženje OH". Prvi prijedlog, "Studija Hablovog svemirskog teleskopa o posvjetljenju i promjenama albeda na Io-u", objavljen je u Icarusu <ref>Secosky, James J.; Potter, Michael (September 1994). "A Hubble Space Telescope Study of Posteclipse Brightening and Albedo Changes on Io". Icarus. 111 (1): 73–78. Bibcode:1994Icar..111...73S. doi:10.1006/icar.1994.1134.</ref>, časopisu posvećenom proučavanju solarnog sistema. Druga studija druge grupe amatera također je objavljena u Icarusu <ref>Storrs, Alex; Weiss, Ben; Zellner, Ben; Burleson, Win; et al. (February 1999). "Imaging Observations of Asteroids with Hubble Space Telescope" (PDF). Icarus. 137 (2): 260–268. Bibcode:1999Icar..137..260S. doi:10.1006/icar.1999.6047.</ref>. Nakon tog vremena, međutim, smanjenje budžeta u STScI učinilo je podršku radu astronoma amatera neodrživom, a dodatni amaterski programi nisu sprovedeni. == Naučni rezultati == === Ključni projekti === Početkom 1980-ih, NASA i STScI sazvali su četiri panela kako bi se diskutovalo o ključnim projektima. To su bili projekti koji su bili i naučno važni i zahtijevali bi značajno vrijeme teleskopa, koje bi bilo eksplicitno posvećeno svakom od njih. To je garantovalo da će ovi konkretni projekti biti završeni ranije, u slučaju da se teleskop pokvari prije predviđenog vijeka trajanja. Paneli su identifikovali tri takva projekta: * 1) proučavanje obližnjeg međugalaktičkog medijuma korištenjem [[Apsorpcijska spektroskopija|apsorpcionih linija]] [[kvazar]]a za određivanje karakteristika međugalaktičkog medija i gasovitog sadržaja galaksija i grupa galaksija <ref>Bahcall, J. N.; Bergeron, J.; Boksenberg, A.; Hartig, G. F.; Jannuzi, B. T.; Kirhakos, S.; Sargent, W. L. W.; Savage, B. D.; et al. (1993). "The Hubble Space Telescope Quasar Absorption Line Key Project. I. First Observational Results, Including Lyman-Alpha and Lyman-Limit Systems". The Astrophysical Journal Supplement Series. 87: 1–43. Bibcode:1993ApJS...87....1B. doi:10.1086/191797. ISSN 0067-0049.</ref>; * 2) srednje duboko istraživanje korištenjem kamera širokog polja koja uzima podatke kad god se koristi neki od drugih instrumenata <ref>Ostrander, E. J.; Nichol, R. C.; Ratnatunga, K. U.; Griffiths, R. E. (1998). "The Hubble Space Telescope Medium Deep Survey Cluster Sample: Methodology and Data". The Astronomical Journal. 116 (6): 2644–2658. arXiv:astro-ph/9808304. Bibcode:1998AJ....116.2644O. doi:10.1086/300627. S2CID 11338445.</ref> i * 3) projekt za određivanje [[Hubbleov zakon|Hubbleove konstante]] unutar deset posto smanjenjem grešaka, vanjskih i unutrašnjih, kalibracijom skale udaljenosti. == Karakteristike == Hubbleov svemirski teleskop je postavljen u kružnu orbitu oko Zemlje (za jedan krug treba mu prosječno 96 minuta) na visini od 600&nbsp;km. Srce teleskopa čini 2,4 metarsko [[ogledalo]]. Težak je 14 tona a veličine kao manji autobus.<ref name="ogledalo">[http://lexikon.astronomie.info/kosmos/hubble.html Hubble 2005: 15 Jahre Hubble Space Telescope und ein Rückblick auf die Kosmologie des 20. Jahrhunderts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706130545/http://lexikon.astronomie.info/kosmos/hubble.html |date=6. 7. 2014 }}''lexikon.astronomie.info'', pristupljeno 26.4.2015 {{de simbol}}</ref> [[Energija|Energiju]] dobija iz [[solarne ploče|solarnih ploča]] dimenzija 2,6 x 7,1 metara koje mu daju energiju koja mu je potrebna za rad. Dio energije se sprema u 6 [[nikl]]-[[vodonik]]ovih [[baterija]] koje mu daju energiju dok je u Zemljinoj sjeni. Ima dvije antene. Jednu za primanje naredbi sa Zemlje a drugu za slanje podataka na Zemlju]]. Hubble, naravno, ima sistem za ispravljanje položaja, te precizne [[žiroskop]]e koji pomažu u vrlo preciznim mjerenjima.<ref>{{Cite web |url=http://www.heise.de/tp/blogs/11/print/155473 |title=Članak na portalu HEISE (&#91;&#91;Njemački jezik{{!}}njem.&#93;&#93;) |access-date=24. 12. 2013 |archive-date=18. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218223026/http://www.heise.de/tp/blogs/11/print/155473 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.astronews.com/frag/antworten/1/frage1391.html Portal o astronomiji, astrofizici i astronautici ([[Njemački jezik|njem.]])]</ref> Hubble može pomoću 4 instrumenta snimati u rasponu od infracrvenog pa sve do ultraljubičastog dijela spektra. Uz jednu [[kamera|kameru]] ima dva kombinirana uređaja [[spektrograf]] kombiniran s kamerom. Lako se može popraviti u svemiru, bez potrebe vraćanja na Zemlju. Sastoji se od puno odvojenih modula koji se mogu lako zamijeniti i odvojiti. == Budućnost == Mjesečno pošaje 670 [[Bajt|GB]] na Zemlju. Teleskop Hubble je u svemiru više od 25 godina, i poslao je oko 1 000.000 fotografija.<ref name="podaci">[http://www.heise.de/tr/artikel/Unser-Auge-im-All-2616715.html Unser Auge im All] ''[[Heise Online|Heise Technology Review]]'', objavljeno 24.4.2015, pristupljeno 26.4.2015 {{de simbol}}</ref> == Također pogledati == * [[Stubovi stvaranja]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Hubble Space Telescope}} * http://hubblesite.org/ * [https://web.archive.org/web/20060504033323/http://www.croeos.net/Mambo/index.php?option=content&task=view&id=62&itemid=60 Svemirski teleskop Hubble] na ''CroEOS.net'' * [http://www.spacetelescope.org/ ESA/Hubble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221210501/http://www.spacetelescope.org/ |date= 21. 2. 2011}} * [http://rammb.cira.colostate.edu/dev/hillger/HST.htm http://rammb.cira.colostate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212204143/http://rammb.cira.colostate.edu/dev/hillger/HST.htm |date=12. 2. 2021 }} filatelija posvećena teleskopu Hubble * [http://www.heise.de/tp/artikel/42/42139/1.html ATLAST – 2000-mal besser als Hubble], ''heise.de'' {{de simbol}} {{Svemirske opservatorije}} {{Astronomija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Svemirski teleskop Hubble| ]] [[Kategorija:Edwin Hubble]] [[Kategorija:Sateliti Evropske svemirske agencije]] [[Kategorija:Program velikih opservatorija]] [[Kategorija:Lockheed]] [[Kategorija:NASA-ini sateliti]] [[Kategorija:Eksperimenti u nauci o svemiru]] [[Kategorija:Ultraljubičasti teleskopi]] aej9dxquqanf42ygo5gzjjez10zywhu Kraško polje 0 20863 3915758 3573179 2026-08-01T14:47:34Z MaGa 29752 +slika 3915758 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Suica River, Suica BH.jpg|mini|Duvanjsko polje]] '''Kraško polje''' ili polje u kršu je [[Geologija|geološki]] fenomen, i predstavlja najveća udubljenja u [[Krečnjak|krečnjačkim]] terenima. Termin kras dobio je naziv po geografskoj oblasti, koja se nalazi na granici između Italije i Slovenije. Oblast je ograničena potezom Monfalkone – [[Trst]] – Pivka – [[Postojna]] – Vipava – Gorica. U Italiji ta oblast se naziva Karso (Carso). U [[Dinaridi|Dinarskom]] kršu, u odnosu na ostale kraške regije, javlja se najveći broj klasičnih polja u kršu. Znameniti istraživač bio je [[Jovan Cvijić]]. Stoga su pojmovi ''polje'', ''dolina'' i ''uvala'' iz jezika [[Južni Slaveni|južnoslavenskih]] naroda prihvaćeni u međunarodnoj krškoj terminologiji. Tokom vremena riječ “polje” dobila je posebno značenje u nauci. Od prvobitnog pojma koji se odnosio na ravne prirodnom ili umjetnom [[Vegetacija|vegetacijom]] pokrivene površine, danas on označava krški površinski oblik i svaku prostranu kršku ravnicu obrubljenu krečnjačkim brdovitim terenima. Kraška polja javljaju se širom svijeta, ali najčešće na području Sredozemlja u [[Grčka|Grčkoj]], [[Italija|Italiji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Španija|Španiji]], [[Maroko|Maroku]], [[Turska|Turskoj]], [[Slovenija|Sloveniji]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]] (tzv. Lička polja, grupa od pet kraških polja, te [[Gacko polje]]), [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] te Crnoj Gori. U Aziji su polja česta u Turskoj i [[Iran]]u, a nekoliko kraških polja postoji i u [[Kina|Kini]]. Polja u kršu brojna su na [[Jamajka|Jamajci]], [[Kuba|Kubi]] i u [[Portoriko|Portoriku]] te u [[Kanada|Kanadi]] (u području Nahanni), dok se u [[SAD]]-u spominje samo jedno polje ({{ill|Grassy Cove|en}} u državi Tennessee). == Način postanka == Postala su kombinovanim tektonskim djelovanjem u vrijeme [[mezozoik]]a (rasjedi). Nakon toga, djelovanjem riječne [[Erozija|erozije]] i kraškim procesom [[Korozija|korozije]], rjeđe samo spajanjem kraških uvala, nastao je današnji oblik polja.<ref>{{Cite web |url=https://geografijazasve.me/2017/02/19/kraska-polja/ |title=Kraška polja - Geografija za sve |access-date=10. 8. 2020 |archive-date=28. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928194049/https://geografijazasve.me/2017/02/19/kraska-polja/ |url-status=dead }}</ref> Pojedina kraška polja kao [[Popovo polje]] razvila su se iz riječnih dolina. Kraški proces karakteriše se razvojem na velikim površinama. U pitanju su stotine i hiljade kvadratnih kilometara. Najvažniji uslov za odvijanje hemijskog procesa korozije jest topivost stijenske mase u vodi. Najzastupljenije rastvorljive stijene u prirodi su karbonatne stijene (krečnjaci i, u manjoj meri, dolomiti). Kraški proces se može, razvijati i na gipsu, anhidritu, ležištima soli, itd. Te stijene izgledaju vrlo čvrsto i otporno, ali voda ih nagriza. Proces je dugotrajan, razvija se u vremenu koje se mjeri geološkim mjerilima vremena. Sama voda je vrlo slabo hemijski aktivna. Međutim reakcijom sa ugljen-dioksidom iz vazduha, gradi se ugljena kiselina, čija je rastvaračka moć u odnosu na čistu vodu povećana i stotinu puta. Ugljena kiselina deluje na kalcij-karbonat koji gradi krečnjačke stijene. Rezultat reakcije je kalcij-bikarbonat, veoma nepostojano jedinjenje.<ref>[https://viktorijassite.wordpress.com/kraski-oblici-reljefa/ Podzemni oblici reljefa]</ref> Hemijska jednačina kraškoga procesa glasi: CaCO<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> ↔ Ca<sup>2+</sup> + 2HCO<sub>3</sub><sup>2-</sup> To znači da se kalcijev karbonat (CaCO<sub>3</sub>) u dodiru s vodom (H<sub>2</sub>O) i ugljen-dioksidom (CO<sub>2</sub>) raspada na jone kalcija (Ca<sup>2+</sup>) i hidrogen-karbonata (HCO<sub>3</sub><sup>2-</sup>). Tako se karbonatne stijene tope, i nestaju. Zbog korozije, u kršu ima vrlo mnogo šupljina. Prošupljenost je jedno od glavnih obilježja stijena kraških prostora, a rezultat su brojni različiti oblici reljefa. == Oblici reljefa == === Površinski oblici reljefa === Površinski oblici reljefa kraških polja su: ''polja, škrape, vrtače i uvale''.<ref>{{Cite web |url=http://www.o-4os.ce.edus.si/gradiva/geo/geomorfologija/kraske_oblike_povrsinske.html |title=Površinski kraški oblici |access-date=13. 8. 2020 |archive-date=11. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170911150216/http://www.o-4os.ce.edus.si/gradiva/geo/geomorfologija/kraske_oblike_povrsinske.html |url-status=dead }}</ref> [[Škrapa]] je nadzemna udubina u kršu, nastala otapanjem (korozijom) stijena uz vodu, žljebovitih, rebrastih i oštrih oblika. [[Vrtača]] je udubina sa plodnim tlom, promjera do 200 metara i dubine do 10 metara. [[Uvala]] je udubljenje ili veća zatvorena depresija, dužine i do 1000 metara, sa plodnim tlom na dnu (obično je to crvenica). Nastala je kroz duži vremenski period od više vrtača. === Podzemni oblici reljefa === Podzemni oblici reljefa su: ''jame, pećine i ponori''. [[Jama]] je prvenstveno vertikalno udubljenje do 1000 metara, ali ih ima i vodoravnih. Nastala je kao posljedica geoloških procesa, djelovanja vode (obično vodoravne jame) i drugih uticaja na krečnjačko tlo. U njoj se obično nalaze [[stalaktit]]i (([[grčki jezik]]: ''stalaktites'', (Σταλακτίτης) - kapanje)) i [[stalagmit]]i.<ref>[https://www.megakviz.si/kviz/sezona-201718/luknjasti-kraski-svet/jame Jame]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sites.google.com/site/dinarskisvet21/kraske-jame |title=Sara Fištrovič - Kraški jame |access-date=13. 8. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009212608/https://sites.google.com/site/dinarskisvet21/kraske-jame |url-status=dead }}</ref> [[Pećina]] je horizontalna udubljenja. Može biti: prosta, razgranata sa više kanala i u grupi sa više pećina u grupi (Ledenica i okolne pećine u Grahovskom polju). Morfološki se sastoji od ulaza, kanala i dvorane. Ukrasi su joj: stalagmiti (sa dna), stalaktiti (sa vrha) i stalagnati (kombinovano). Reprezentativni primjer pećine u kraškom polju je [[Vjetrenica]]. [[Ponor (geomorfologija)|Ponor]] je udubina sa rijekama ponornicama, sa mnogo vode kroz stijene.<ref>[https://coggle.it/diagram/Wp22K3KSrg5CA1V1/t/kra%C5%A1ka-polja Kraška polja - Oblici reljefa]</ref> == Tla kraških polja == Raznolika tla kraških polja nastala su uz utjecaj pedogenetičkih faktora iz različitih spoljnih sredina: geosfere, biosfere, atmosfere i naročito hidrosfere. === Krečnjačko-dolomitni kamenjari === Krečnjačko-dolomitni kamenjari imaju međunarodni naziv ''Litosol''. Po WRB klasifikaciji definišu se kao Lithic Leptosol. Neki ih nazivaju i sirovim kamenim tlom. Na ovom tlu dominiraju čiste stijene koje su praktično bez vegetacije. Na njemu se pojavljuju veće ili manje pjege sa plitkim tlom od 1 – 2&nbsp;cm. debljine. Kamenjari su zastupljeni i nazaravnjenim formama ili blažim nagibima. Za ova tla karakteristična su veoma velika propustljivost vode. Hemijsko trošenje je slabo izraženo. Tlo ima neutralnu reakciju a površinski sloj je siromašan hranjivima. === Crvenica === Ovo tlo je karakteristično po boji koju uzrokuje mineral hematit. Međunarodni naziv za je ''Terra rossa''. U WRB sistemu se naziva Rhodic Cambisol. Gornji sloj je po teksturi ilovasta glinuša. Drugi sloj je nešto zbijeniji dok treći sloj prelazi u matični supstrat.Dubina mu varira u prostoru ovisno o matičnom supstratu i reljefskom položaju. Dosta se lako obrađuje, propušta vodu i prozračno je. Reakcija mu je neutralna do slabo kisela. Naročito je siromašno [[fosfor]]om. === Močvarno glejno tlo === Močvarno glejno tlo ili euglej dobilo je naziv iz ruskog jezika od riječi glej što znači mulj. U WRB sistemu nazivaja se Gleysol. Zbog visokog nivo podzemnih voda zadržava se najčesće tokom cijele godine. Suha i mokra faza se naizmjenično mjenjaju. Gornji dio profila je zasićen vodom samo u jednom dijelu godine. Ima nepogodne fizičke osobine, po teksturi je glinuše. U kontaktu s vodom bubri i postaje nepropusno za vodu. Po hemijskom sastavu heterogeno je i moge biti karbonatno i kiselo tlo. === Aluvijalna tla === Nazivaju se još i fluviosoli a taj naziv im potiče iz latinskog jezika. U WRB sistemu se označavaju kao Fluviosoli. Aluvijalna tla nastaju nanošenjem i taloženjem nošenih materijala duž plavne terase rijeke, koja zaostaju nakon plavnog vala. Fluviosoli se redovno obnavljaju novim nanosima. Ovi nanosi imaju organomineralne komponente takoda je za ova tla karakteristična velika plodnost. U uslovima jačeg vlaženja ova tla prelaze u močvarno glejna. Ova tla se veoma razlikuju po teksturnom sastavu, počevši od ilovastih i pjeskovito-ilovastih, koja su veoma povoljna do jako glinovitih koja su nisu povoljna. === Smeđa tla === Smeđa tla nazivaju se i kalkokambisoli. Po WRB sistemu definišuse kao Calcic Cambisol. Nastaju dugotrajnim procesom iz crnice, oslobađanjem gline iz krečnjačkog supstrata. Sadržaj humusa u njemu jako varira. <ref name="Ljubinje">[https://www.academia.edu/27001638/TLA_POLJA_U_KR%C5%A0U_BOSNE_I_HERCEGOVINE TLA POLJA U KRŠU BOSNE I HERCEGOVINE - UNIVERZITET U SARAJEVU - Prirodno-matematički fakultet; Odsjek za geografijuSmjer; Regionalno i prostorno planiranje SEMINARSKI RAD IZ PEDOGEOGRAFIJE]</ref>. == Kraška polja i voda == U kraškim poljima postoji dvostruki režim voda. Tokom kišnog režima od oktobra do juna, u polje pristižu znatne količine vode. Slijevaju se sa okolnih padina, ili izbijaju iz krških vrela po obodu polja, a jedan dio vode dolazi rijekama sa drugih područja. Takav slučaj su Trebišnjica i [[Zalomka]], koje izviru sjeverno od [[Gatačko polje|Gatačkog polja]] i svoje vode gube u Popovom i [[Nevesinjsko polje|Nevesinjskom polju]]. Tada se stvara [[jezero]] različite veličine i trajanja. Narod ga naziva i blato ([[Mostarsko blato|Mostarsko]], Buško). Dubina ponekad doseže i 30 metara. U velikoj [[Poplava|poplavi]] 1883. god. na Popovu polju je bilo 350 miliona m3 vode. Voda se u prosjeku zadržava po 250 dana, a rekord je 303 dana 1915. god. u Popovu polju. S vremenom, voda se povlači s površine, a ostaju biološki vrijedna vlažna staništa i močvarni dijelovi obrasli [[Trska|trskom]] i [[šaš]]om. Ova pojava zanimljiva je zbog dvojnog načina života [[riba]]. Tokom sušnog perioda ribe odlaze u podzemlje, ali malo se zna o njihovu životu u to doba godine. Vrste koje naseljavaju takva staništa imaju mogućnost prilagođavanja koja im omogućuju dulje preživljavanje u podzemlju, pa tako mogu izdržati dulje vrijeme gladovanja i podnositi nisku koncentraciju kiseonika. Vrlo se malo zna o njihovoj [[Biologija|biologiji]] tokom boravka u podzemlju.<ref name="polja u H"/> === Rijeke === Krševite planine oko polja apsorbuju znatne količine padavina koje se kroz propusnu stijenu cijede u podzemlje. Kada naiđe na nepropusnu stijenu voda ponovno izbija na površinu, obično u jednom kraju polja, u obliku jednog ili više raštrkanih izvora. Iz njih često teku rijeke, jer taloženjem [[lapor]]a i [[Glina|gline]] nastaje nepropusna podloga, pa se održavaju na površini, protječući blago nagnutim poljima, slobodno vijugajući, erodirajući obale i stvarajući meandre.<ref name="polja u H"/> U drugom, nižem kraju polja rijeke naiđu na propusnu kršku stijenu, pa ponovno poniru i nastavljaju svoj put kroz kraško podzemlje. Nazivaju se [[ponornica]]ma. Neke odlaze u [[more]], gdje se pojavljuju u obliku priobalnih izvora i vrulja. Druge se vraćaju na površinu. <ref name="polja u H">[http://prirodahrvatske.com/krska-polja/ Krška polja - Priroda Hrvatske, Prirodno bogatstvo Hrvatske]</ref> === Poplave === Kraška polja [[Dinaridi|Dinarida]] mogu biti suha, ali su uglavnom podložna periodskim redovnim dugotrajnim poplavama koje su karakteristične za uslove staništa ovih jedinstvenih krajolika.<ref>{{Cite web |url=https://www.euronatur.org/fileadmin/docs/docs_english/Karst-workshop_October2013/Kraska_polja_BiH_Knjiga_sazetaka_BHS.pdf |title=Ulrich Schwarz - Prva međunarodna radionica o dinarskim kraškim poljima kao močvarama od državnog i mežunarodnog značaja - ANALIZA POPLAVA NA KRAŠKIM POLJIMA U BOSNI I HERCEGOVINI, Livno, 2013 |access-date=10. 8. 2020 |archive-date=18. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418224754/https://www.euronatur.org/fileadmin/docs/docs_english/Karst-workshop_October2013/Kraska_polja_BiH_Knjiga_sazetaka_BHS.pdf |url-status=dead }}</ref> Poplave u kraškim poljima igraju ključnu,<ref>{{Cite web |url=https://www.euronatur.org/fileadmin/docs/docs_english/Karst-workshop_October2013/Flooding_analysis_of_Karst_Poljes_in_Bosnia_and_Herzegovina_3152013.pdf |title=Analiza pljavljenja u kraškim poljima - EURONATUR |access-date=17. 8. 2020 |archive-date=19. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419005624/https://www.euronatur.org/fileadmin/docs/docs_english/Karst-workshop_October2013/Flooding_analysis_of_Karst_Poljes_in_Bosnia_and_Herzegovina_3152013.pdf |url-status=dead }}</ref> ali nedovoljno izučenu ulogu u funkcioniranju i razvoju podzemnih i površinskih krških ekosistema. Opstanak brojnih endemskih i ugroženih vrsta u poljima u kršu i u podzemnim prostorima vezanima za njih značajno je ugrožen prirodnim ([[klima]]tskim varijacijama ili promjenama), ali sve više i negativnim uticajima izazvanim različitim ljudskim djelatnostima.<ref>[https://www.dinarskogorje.com/a4-planine-niske-hercegovine.html Ivo Lučić - TREBIŠNJICA. JUČER NAJVEĆA PONORNICA, DANAS TVORNICA STRUJE, SUTRA…?]</ref> U tom smislu uloga inženjerskih i agrotehničkih radova na smanjivanju trajanja poplava u poljima u kršu potpuno je neistražena, ali je očito da može imati značajne negativne posljedice.<ref>[http://d2ouvy59p0dg6k.cloudfront.net/downloads/wwf_livno_brosura_preview_1.pdf Krška polja u Dinarskom luku: priroda u stalnom pokretu]</ref> === Močvare === [[Močvara|Močvare]] su važni oblici površinske vode u kraškim poljima, koja se u redovnim vremenskim intervalima, u periodu poplava, pune vodom i postaju ogromne močvare. Na taj način se može steći slika o njihovim podzemnim vodotocima, koji su veoma malo istraženi i o kojima se još uvijek ne zna mnogo. Kraške močvare su dobri primjeri na kojima se vidi kako močvare regulišu vodni režim nekog područja, tako što zadržavaju, regulišu i otpuštaju vodu, i na taj način predstavljaju dragocjene resurse za ljude i druga živa bića. Održivo upravljanje vodenim ekosistemima je veoma važno, posebno u podučjima kraških polja, gdje [[poljoprivreda]], [[saobraćaj]], [[Energetika|energetska]] i urbana infrastruktura direktno zavise od njih. Bez odgovarajućeg upravljanja močvarama, nema ni dovoljno kvalitetne vode kada i gdje je potrebna. Preko močvara, vodeni resursi postaju dostupni društvu.<ref>{{Cite web |url=https://www.euronatur.org/fileadmin/docs/docs_english/Karst-workshop_October2013/Kraska_polja_BiH_Knjiga_sazetaka_BHS.pdf |title=Tobias Salathé - Prva međunarodna radionica o dinarskim kraškim poljima kao močvarama od državnog i međunarodnog značaja - MOČVARE U SUŠNIM PODRUČJIMA: GLOBALNI ZNAČAJ KRAŠKIH POLJA, Livno, 2013 |access-date=10. 8. 2020 |archive-date=18. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418224754/https://www.euronatur.org/fileadmin/docs/docs_english/Karst-workshop_October2013/Kraska_polja_BiH_Knjiga_sazetaka_BHS.pdf |url-status=dead }}</ref> Močvare su važni regulatori vodenih sistema što zahtijeva poseban i održiv sistem upravljanja. Najveća kraška polja u Bosni i Hercegovini leže u [[Kanton 10|jugozapadnoj Bosni]], te zapadnom i istočnom dijelu [[Hercegovina|Hercegovine]], a najznačajnija su: [[Livanjsko polje]] (405&nbsp;km<sup>2</sup>), [[Nevesinjsko polje]], [[Popovo polje]], [[Gatačko polje]], [[Glamočko polje]], [[Duvanjsko polje]], [[Mostarsko blato]] i druga.<ref>{{Cite web |url=http://kraskapolja.ptice.ba/bs/pocetna/ |title=Kraška polja Bosne i Hercegovine |access-date=10. 8. 2020 |archive-date=6. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806091945/http://kraskapolja.ptice.ba/bs/pocetna/ |url-status=dead }}</ref> <gallery> File:Livanjsko polje ka Grahovu.jpg|[[Livanjsko polje]] File:Vychodni strana Veleze, Nevesinjsko polje.jpg|[[Nevesinjsko polje]] File:Popovo polje Turkovici 2.jpg|[[Popovo polje]], sa današnjim izgledom korita Trebišnjice File:Ljubinje05201.JPG|[[Ljubinjsko polje]] File:Mostarsko blato02353.JPG|[[Mostarsko blato]] File:Medeno polje 2.jpg|Medeno polje, jedan od 11 dijelova [[Petrovačko polje|Petrovačkog polja]] File:Bravsko polje.jpg|[[Bravsko polje]], karakteristično po brojnim vrtačama File:Gatačko polje 25.jpg|[[Gatačko polje]] File:Glamocko polje 1.JPG|[[Glamočko polje]] File:Grahovsko polje 3.jpg|[[Grahovsko polje]] </gallery> == Reference == {{Refspisak|2}} {{Commonscat|Karst fields in Bosnia and Herzegovina}} [[Kategorija:Kraški oblici reljefa|Polje]] [[Kategorija:Kraška polja| ]] 1gsd2tcqd84icksz0sf350g19wupw5e Zapadna Virginia 0 22086 3915933 3902696 2026-08-02T09:14:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915933 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Savezna država | ime = Zapadna Virginia | izvorno_ime = | drugo_ime = ''State of West Virginia'' {{Simboli jezika|en|engleski}} | kategorija = [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|Savezna država]] | etimologija = | graniči_sa = {{plainlist| * [[Ohio]] * [[Pennsylvania]] * [[Virginia]] * [[Maryland]] * [[Kentucky]] }} | zastava = Flag of West Virginia.svg | simbol = Seal of West Virginia.svg | simbol_vrsta = Grb | glavni_grad = Charleston | službeni_naziv = | moto = Montani semper liberi | nadimak = Mountain State<br><small>''Zemlja planina''</small> | slika = | opis_slike = | država = Sjedinjene Američke Države | zastava_države = da | širina_stepeni_glavnog_grada = 38| širina_minuta_glavnog_grada = 20| širina_sekundi_glavnog_grada = 50| širina_SJ_glavnog_grada =N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 81| dužina_minuta_glavnog_grada = 38| dužina_sekundi_glavnog_grada = 00| dužina_IZ_glavnog_grada =W | najviši = | najviša_lokacija = Spruce Knob | najviša_visina = 1482 | najniža = | najniža_lokacija = rijeka [[Potomac]] | najniža_visina = 73 | dužina = 385 | širina = 210 | površina = 62755 | površina_zemlje = | površina_vode = 0,6% | stanovništvo = 1850326<ref name="PopEstUS" /> | stanovništvo_datum = procjena 2014 | stanovništvo_gustoća = 29.8 | osnovan = 35. savezna država | datum = 20. juni 1863. | vlada = | lider = [[Jim Justice]] | lider_vrsta = Guverner | lider_partija = ([[Republikanska stranka (SAD)|R]]) | vremenska_zona = [[UTC]]-5/-4 | vremenska_zona_DST = | poštanski_broj = WV | pozivni broj = | kod = US-WV | kod_vrsta = [[ISO 3166-2]] | karta = West Virginia in United States.svg | opis_karte = Položaj Zapadne Virginije na karti Sjedinjenih Američkih Država | web_stranica = [http://wv.gov/ wv.gov] | bilješka = }} '''Zapadna Virginia''' ('''WV''', {{Audio|pomoć=ne|en-us-West Virginia.ogg|izgovor}}, zvanično {{jez-en|State of West Virginia}}) jeste [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|savezna država]] koja se nalazi u regiji [[Apalači|Apalačkog gorja]] južnog dijela SAD<ref name="geography.vt.edu" /><ref name="reaganw" /><ref name="bayless" /> Graniči sa [[Virginia|Virginijom]] na jugoistoku, [[Kentucky]]jem na jugozapadu, [[Ohio]]m na sjeverozapadu, [[Pennsylvania|Pennsylvanijom]] na sjeveru (i neznatno na istoku) i [[Maryland]]om na sjeveroistoku. Zapadna Virginia je 41. savezna država po površini u SAD te 38. po broju stanovnika među 50 saveznih država. Glavni i najveći grad je [[Charleston (West Virginia)|Charleston]]. Zapadna Virginia je postala savezna država nakon održavanja dvije konvencije u gradiću Wheelingu 1861. gdje su delegati iz nekih unionističkih okruga sa sjeverozapada Virginije odlučili se [[Secesija u Sjedinjenim Američkim Državama|otcijepiti]] od [[Virginia|Virginije]] tokom [[Američki građanski rat|građanskog rata u SAD]], pa su time obuhvatili mnoge secesionističke okruge u novu državu.<ref name="fonere" /> Zapadna Virginia je pristupila Uniji 20. juna 1863. i bila je ključna granična država u građanskom ratu. Ona je jedina država koja je nastala odvajanjem od neke [[Konfederacija američkih država|konfederacijske države]], te prva koja se odvojila od bilo koje države nakon što se [[Maine]] odvojio od [[Massachusetts]]a, te jedna od dvije države koja je nastala tokom građanskog rata (druga je [[Nevada]], koja se odvojila od teritorije [[Utah]]). [[Biro za popis stanovništva SAD|Biro za popis stanovništva]] i [[Udruženje američkih geografa]]<ref name="geography.vt.edu"/> svrstavaju Zapadnu Virginiju kao dio Juga. Sjeverna Panhandle ({{bs|Drška tave}}) se pruža duž granice sa Pennsylvanijom i Ohiom, sa zapadnovirdžinskim gradovima [[Wheeling (Zapadna Virginia)|Wheeling]] i [[Weirton (Zapadna Virginia)|Weirton]], u neposrednoj blizini sa metropolskim područjem [[Pittsburgh]]a, dok je grad [[Bluefield (Zapadna Virginia)|Bluefield]] udaljen manje od 110&nbsp;km od [[Sjeverna Karolina|Sjeverne Karoline]]. [[Huntington (Zapadna Virginia)|Huntington]] na jugozapadu je vrlo blizu država Ohio i Kentucky, dok se [[Martinsburg (Zapadna Virginia)|Martinsburg]] i [[Harpers Ferry]] u području istočne Pannhandle smatraju dijelom metropolskog područja [[Washington, D.C.|Washingtona]], između saveznih država Marylanda i Virginije. Jedinstven položaj Zapadne Virginije uzrok je što se ona često uključuje u nekoliko geografskih područja, kao što su Srednjoatlantske savezne države, Južno gorje i Jugoistok SAD-a. Ona je jedina savezna država koja je u potpunosti u nadležnosti [[Regionalna komisija Apalači|Apalačke regionalne komisije]]; a područje se često definira kao ''Apalačija''.<ref name="ARC service area" /> Država je poznata po svojim planinama i brežuljcima, historijski značajnim [[šumarstvo]]m i kopanju [[ugalj|uglja]], svojoj političkoj i radničkoj historiji. Jedna je od najgušće naseljenih krških područja svijeta, što je čini idealnim za amatersko i naučno istraživanje pećina. Krški pejsaž dosta doprinosi hladnim rijekama idealnim za pastrmku. Također je poznata i po mogućnostima za razne aktivnosti u prirodu poput skijanja, raftinga, ribolova, planinarenja, brdskog biciklizma, lova i drugim. == Historija == === Prahistorija === Analiza lokalnih [[stalagmit]]a 2010. otkrila je da su domorodački narodi spaljivali šume da bi dobili obradivo zemljište oko 100. p. n. e.<ref name="aolnews" /> Neka regionalna plemena iz istočnog Woodlanda iz perioda kasne prahistorije više su bila oslonjena na lov i [[ribolov]], koristeći metode istočnog poljoprivrednog kompleksa "sijeci i spali". Druga grupa starosjedioca napredovala je do metode uzgoja biljaka koja je zahtjevala više vremena, ali su tim naprednim metodama mogli uzgajati nekoliko biljaka istovremeno. Baštineći tradiciju antičkih domorodaca, počevši od kraja prahistorijskog perioda, koristili su vrijeme i prostor za sadnju [[duhan]]a. Prema navodima L. Mills (2003.)<ref name="lmills" /> ''[[kukuruz]] nije igrao značajnu ulogu u prehrani sve do poslije 1150. godine''. Međutim, plemenska sela su se znatno oslanjala na uzgoj kukuruza za ishranu svojih životinja, naročito ćurki, jer su se drevna plemena Kanawha bavila peradarstvom. Lokalni Indijanci su pravili i [[hljeb|kruh]] od kukuruza te tanki kruh od raži zvani ''banick'', čije recepte su naslijedili iz prahistorijske ere. Tradicija se vrlo malo mijenjala sve do početka 18. vijeka kada je počela kulturna asimilacija, nakon što su se trgovačke stanice nastale duž rijeka Potomac i James počele širiti po cijeloj zemlji. === Naseljavanje Evropljana === [[Datoteka:ThomasLEE.JPG|thumb|desno|150px|[[Thomas Lee (Virginia)|Thomas Lee]], prvi menadžer kompanije "Ohio" u Virginiji.]] [[Datoteka:Abraham Lincoln - WV Statue.jpg|thumb|desno|150px|''Abraham Lincoln šeta u ponoć'', statua ispred Državnog kapitola Zapadne Virginije.]] Godine 1671. general [[Abraham Wood]] je po nalogu kraljevskog guvernera William Berkeleya kolonije Virginia poslao grupu iz utvrde Fort Henry pod komandom Thomasa Batts i Roberta Fallama, koji su otkrili vodopade Kanawha. Neki izvori navode da je ekspedicija guvernera Alexandera Spotswooda 1716. došla sve do današnjeg okruga Pendleton, međutim prvobitni izvještaji navode da niko od njegovih konjanika nije došao zapadnije od planina [[Blue Ridge]] i [[Harrisonburg (Virginia)|Harrisonburga]]. John Van Metre, indijanski trgovac, došao je do sjevernog dijela 1725. godine. Iste godine, [[Nijemci|njemački]] naseljenici iz [[Pennsylvania|Pennsylvanije]] osnovali su ''New Mecklenburg'', današnji [[Shepherdstown (Zapadna Virginia)|Shepherdstown]] na rijeci [[Potomac (rijeka)|Potomac]], a ubrzo su ih slijedili i drugi. Kralj [[Karlo II, kralj Engleske|Karlo II]] je 1661. odobrio kompaniji zemljoposjednika zemlju između rijeka Potomac i [[Rappahannock (rijeka)|Rappahannock]], područje poznato kao ''Sjeverni vrat''. Zemlja je kasnije došla u posjed Thomasa Fairfaxa, 6. lorda Fairfaxa od Camerona, a 1746. postavljen je takozvani ''Fairfax'' kamen na izvoru rijeke North Branch Potomac (sjeverni rukavac Potomaca) kako bi se obilježila zapadna granica posjeda. Značajan dio ove zemlje istražio je [[George Washington]] između 1748. i 1751. Podaci u dnevniku koji je vodio navode da je u to vrijeme već bio ogroman broj naseljenika, pretežno njemačkog porijekla duž rijeke South Branch Potomac (južni rukavac Potomaca). [[Christopher Gist]], istraživač i zaposlenik prve "Ohio" kompanije, istraživao je zemlju duž rijeke Ohio sjeverno od ušća [[Kanawha (rijeka)|rijeke Kanawha]] između 1751. i 1752. godine. Kompanija je nastojala osnovati 14. koloniju pod nazivom Vandalia. Mnogi naseljenici su prešli planine nakon 1750. ali ih je u tome spriječio otpor američkih domorodaca. Vrlo malo američkih domorodaca je stalno živio unutar današnjih granica države, ali je ovo područje bilo vrlo značajno lovište, presjecano brojnim putevima. Tokom Francusko-indijanskog rata, brojna raštrkana britanska naselja su gotovo uništena. Godine 1774. kraljevski guverner Virginije John Murray, 4. grof od Dunmorea, poveo je svoje snage preko planina, čineći jedinice pod vodstvom (tada) pukovnika Andrew Lewisa, porazivši indijansko pleme Shawnee pod vodstvom poglavice Cornstalk (''Klip kukuruza'') u bici kod Point Pleasanta na ušću rijeka Kanawha i Ohio. Sporazum u Camp Charlotte okončao je takozvani [[Dunmoreov rat]], poglavica Cornstalk je priznao rijeku Ohio kao novu granicu prema ''Dugim noževima'' (indijanski naziv za britanske koloniste). Međutim do 1776. pleme [[Shawnee]] su ponovno poveli rat, pridruživši se plemenu Chickamauga. Napadi domorodaca nastavili su se i nakon Američkog rata za nezavisnost. Tokom rata, naseljenici u zapadnoj Virginiji su općenito bili aktivni Whigovci, a mnogi od njih su bili pripadnici Kontinentalne armije. Međutim, strah od rata u Zapadnoj Virginiji iskazan je tokom Claypoolske pobune 1780-1781. kada je grupa ljudi odbila plaćati kolonijalne [[porez]]e. === Odvajanje od Virginije === [[Datoteka:WVaCent.jpg|Poštanska marka američke pošte povodom 100-godišnjice ulasaka Zapadne Virginije u SAD iz 1963. godine|desno|mini]] Zapadna Virginia je jedina država u Uniji koja se odvojila od neke konfederalne države ([[Virginia]]) tokom Američkog građanskog rata.<ref name="wvcult" /> U Richmondu se 17. aprila 1861. okupilo 49 zastupnika iz buduće savezne države Zapadne Virginije te sa 17 glasova ''za'' (u korist akta o secesiji Virginije od SAD), 30 glasova ''protiv''<ref name="virgil" /> i 2 suzdržana, glasali za ostanak u okvirima Unije.<ref name="ambler" /> Gotovo odmah nakon glasanja o secesiji od Unije koje je održano u Općoj skupštini Virginije gdje se izglasalo odvajanje od SAD, masa građana se okupila u Clarcksburgu i tražila da svaki okrug u sjeverozapadnoj Virginiji pošalje zastupnike na konvenciju koja se održala u Wheelingu 13. maja 1861. Na toj prvoj Konvenciji u Wheelingu okupilo se 425 zastupnika iz 25 okruga, mada je gotovo trećina zastupnika bilo iz sjevernog područja Pannhandle,<ref name="mcgregor" /> a tokom zasjedanja došlo je do određenog razilaženja u stavovima. Neki zastupnici su bili za formiranje nove države bez odugovlačenja, dok su drugi smatrali da odvajanje Virginije neće biti dovršeno do okončanja neophodnog [[referendum]]a, jer takav potez predstavlja revoluciju protiv SAD. Odlučeno je da ukoliko se takav akt usvoji (za šta nije postojala ni najmanja sumnja), trebala bi se održati i druga konvencija zajedno sa izabranim članovima zakonodavca u Wheelingu u junu 1861. Na izborima 23. maja 1861. secesija od SAD je ratificirana većinom glasova, ali su zapadni okruzi glasali protiv odvajanja sa 34.677 glasova ''protiv'' i 19.121 glas ''za''.<ref name="curry" /> Tokom građanskog rata, general Sjeverne unije George B. McClellan sa svojim snagama zaposjeo je veći dio teritorije u ljeto 1861. što je kulminiralo [[Bitka kod Rich Mountain|bitkom kod planine Rich]], ali kontrola područja od strane Unije nikad nije bila ugrožena, i pored pokušaja [[Robert Edward Lee|generala Leea]] kasnije iste godine. Dvije godine kasnije, 1863. general Imboden sa oko 5.000 vojnika Juga zauzeo je značajan dio države. Paravojne i gerilske jedinice spalile su i opljačkale neka naselja, i sve do kraja rata nisu u potpunosti stavljene pod kontrolu. Okruzi u istočnoj Pannhandle (bos. ''drška tave'') su bili nešto više ugroženi ratom, jer je vojna kontrola nad tim područjem često prelazila iz ruke u ruku. === Rekonstrukcija === Nakon ere Rekonstrukcije, nova 35. savezna država imala je koristi od razvoja i iskorištavanja svojih mineralnih izvora više od bilo koje druge pojedinačne ekonomske aktivnosti. Izvori [[natrij-nitrat]]a (potaše) su iskorištavani širom Apalačkog područja zbog proizvodnje municije. Granica sa Virginijom uključivala je i ''potašin put'', niz krečnjačkih pećina koje su sadržavale bogate depozite [[kalcij-nitrat]]a, koji se kopao i prodavao državi. Taj niz se pružao od okruga [[Okrug Pendleton (Zapadna Virginia)|Pendleton]] do zapadnog kraja rute u gradu [[Union (okrug Monroe, Zapadna Virginia)|Union]], [[Okrug Monroe (Zapadna Virginia)|okrug Monroe]]. Gotovo polovina svih ovih pećina nalazi se u Zapadnoj Virginiji, uključujući i poznatije pećine Organ i Haynes. U kasnom 18. vijeku, rudari potaše su u pećini Haynes pronaši velike životinjske kosti unutar depozita. Lokalni historičar i vojnik pukovnik John Stuart ih je poslao [[Thomas Jefferson|Thomasu Jeffersonu]]. Fosilu su dali ime ''[[Megalonyx jeffersonii]]'', koji je postao poznat kao Jeffersonov troprsti ljenivac. Zvanično je proglašen "fosilom Zapadne Virginije" 2008. godine. Mineral simbol države Zapadne Virginije je ''bituminozni ugalj'',<ref name="billtext" /> a "državni" dragi kamen je silicizirani misisipski fosil koral Lithostrotionella.<ref name="statefac" /> == Geografija == [[Datoteka:Westvirginia schild.jpg|mini|Obilježje ulaska u državu ([[US Route 52|autoput 52]])]] [[Datoteka:WVirginiaCo.png|mini|Karta okruga u Zapadnoj Virginiji]] Smještena u planinskom vijencu Apalačkih planina, Zapadna Virginia zauzima površinu od 62.754,8&nbsp;km<sup>2</sup>, sa 62.361&nbsp;km<sup>2</sup> zemljišta i 393,8&nbsp;km<sup>2</sup> vodenih površina, što je čini 41. po veličini saveznom državom SAD-a.<ref name="please"/> Na sjeveroistoku graniči s Pennsylvanijom i Marylandom, na jugoistoku s Virginijom, na sjeverozapadu s Ohiom, a na jugozapadu s Kentuckyjem. Najdužu granicu ima s Virginijom (613,16&nbsp;km), zatim s Ohiom (391&nbsp;km), Marylandom (280&nbsp;km), Pennsylvanijom (189,9&nbsp;km) i Kentuckyjem (127,1&nbsp;km).<ref name="econedu"/> ===Geologija i teren=== [[Datoteka:Spruce Knob.jpg|desno|mini|Vrh [[Spruce Knob]] je često prekriven oblacima.]] Zapadna Virginia u potpunosti se nalazi unutar regije Apalača, a reljef joj je gotovo sav planinski, po čemu je i dobila nadimak ''Zemlja planina'' ({{jez-en|The Mountain State}}), te zvanični državni moto ''Montani Semper Liberi'' ("Ljudi iz planina uvijek su slobodni"). Nadmorska visina i neravni teren smanjuju se pored većih vodotoka, poput rijeka Ohio i [[Shenandoah (rijeka)|Shenandoah]]. Oko 75% površine države je unutar regija platoa Cumberland i Allegheny. Iako reljef nije toliko visok, regija platoa ekstremno je neravna u većini područja. Prosječna [[nadmorska visina]] Zapadne Virginije iznosi približno 460 m, što je više od bilo koje savezne države istočno od [[Rijeka|rijeke]] [[Mississippi (rijeka)|Mississippi]]. Na istočnoj državnoj granici s Virginijom visoki vrhovi područja Nacionalne šume Monongahela čine svojevrsno ''ostrvo'' hladnije klime i ekosistema, sličnih onima u sjevernoj [[Nova Engleska|Novoj Engleskoj]] i istočnoj Kanadi. Najviša tačka države je vrh [[Spruce Knob]] sa 1.482 m<ref name="usgs"/>, prekriven crnogoričnom šumom gustih [[smrča]] na visinama iznad 1200 m. Spruce Knob leži unutar Nacionalne šume Monongahela i dio je Nacionalnog rekreacijskog područja Spruce Knob-Seneca Rocks.<ref name="fsfedus"/> Unutar te zaštićene šume također se nalazi i šest područja divljine. Izvan šume prema jugu nalazi se New River Gorge, kanjon dubok 300 m, koji je izdubila rijeka [[New River (Kanawha)|New River]]. Druga zaštićena područja, između ostalih, su: [[Nacionalni Apalački panoramski put]], Nacionalna panoramska rijeka Bluestone, Nacionalno zaštićeno divlje područje Canaan Valley, Nacionalni historijski park "Chesapeake and Ohio Canal", Nacionalna šuma "George Washington" i drugi. Flora i fauna Zapadne Virginije je veoma raznovrsna. Gotovo sva država nalazi se unutar ekoregije Apalačkih miješanih mezofitskih šuma, dok više planine duž istočne granice i u području Pannhandle leže unutar Apalačkih-Blue Ridge šuma. Prirodna vegetacija većine države čine uglavnom mješovite šume hrasta, kestena, bukve, breze i bijelog bora, a duž većine rijeka mogu se naći vrba i zapadni (američki) plantan (''Platanus occidentalis''). === Klima === {{Vremenski okvir | naslov = Prosječna klima Zapadne Virginije <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan = 4 | vt_feb = 6 | vt_mar = 12 | vt_apr = 18 | vt_maj = 23 | vt_jun = 27 | vt_jul = 28 | vt_aug = 28 | vt_sep = 24 | vt_okt = 18 | vt_nov = 12 | vt_dec = 7 <!-- * Najniža prosječna temperatura * --> | nt_jan = -6 | nt_feb = -4 | nt_mar = 0 | nt_apr = 4 | nt_maj = 10 | nt_jun = 15 | nt_jul = 18 | nt_aug = 17 | nt_sep = 13 | nt_okt = 7 | nt_nov = 2 | nt_dec = -3 <!-- * Padavine * --> | p_jan = 84 | p_feb = 74 | p_mar = 97 | p_apr = 94 | p_maj = 112 | p_jun = 102 | p_jul = 107 | p_aug = 102 | p_sep = 86 | p_okt = 74 | p_nov = 89 | p_dec = 84 | izvor = <ref name="climates" /> }} Klima Zapadne Virginije je općenito vlažna kontinentalna (po [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenu]] ''Dfa'', osim na višim nadmorskim visinama ''Dfb''). Ljeta su topla do vruća ali vlažna, dok su zime pretežno hladne, a porastom nadmorske visine i prilično hladne. Neka planinska područja na jugu imaju umjerenu planinsku klimu (Köppen ''Cfb'') gdje su zimske i ljetne temperature dosta niže. Prema podjeli po zonama otpornosti biljaka na zimu, Zapadna Virginia se općenito nalazi između zone ''5b'' (u centralnom gorju Apalača) do zone ''7a'' u najtoplijim i najnižim dijelovima.<ref name="hardiness" /> U istočnoj Panhandle (''dršci tave'') i dolini rijeke [[Ohio (rijeka)|Ohio]], temperature su dovoljno visoke da tamo mogu rasti u suptropske biljke poput južne magnolije (''[[Mangolia gradiflora]]''), ''[[Albizia julibrissin]]'', američke slatke gume i čak neke vrste palmi ili mali sabal (''Sabal minor''). Međutim, ove biljke ne uspijevaju dobro u drugim, višim i hladnijim dijelovima države. Prosječne januarske temperature kreću se u rasponu od −4&nbsp;°C u blizini rijeke [[Cheat (rijeka)|Cheat]] do 5&nbsp;°C duž dijelova granice sa Kentuckyjem. Julski prosječni raspon se kreće od 19&nbsp;°C duž sjevernog rukavca rijeke Potomac do 24&nbsp;°C u zapadnim dijelovima države. U planinama je mnogo hladnije od nizinskih dijelova države.<ref name="climates" /> Najviša zabilježena temperatura u Zapadnoj Virginiji bila je 44&nbsp;°C kod [[Martinsburg (Zapadna Virginia)|Martinsburga]] 10. jula 1936. a najniža je zabilježena kod [[Lewisburg (Zapadna Virginia)|Lewisburga]] 30. decembra 1917. gdje je izmjereno −38&nbsp;°C. Godišnja količina padavina kreće se od 810&nbsp;mm u nižim, istočnim dijelovima zemlje do 1400&nbsp;mm u višim dijelovima planinskog lanca Allegheny. Više od polovine [[padavina]] dešava se od aprila do septembra. Gusta [[magla]] je uobičajena u mnogim dolinama u području Kanawha, naročito doliini Tygart. Zapadna Virginia se smatra jednom u najoblačnijih saveznih država u SAD, a gradovi Elkins i Beckley su na 9. i 10. mjestu u SAD, respektivno, po broju oblačnih dana godišnje (preko 210). Gradić Snowshoe je jedan od najkišovitih gradova u SAD sa preko 200 dana sa kišom ili [[snijeg]]om. Snijeg pada obično nekoliko dana u nižim predjelima, a može padati i nekoliko sedmica u višim planinskim područjima. U Charlestonu godišnje padne oko 86&nbsp;cm snijega, iako je na zimu 1995/96. palo tri puta više snijega u brojnim gradovima u državi, što čini rekord po sniježnim padavinama. Prosječno u gorju Allegheny padne i do 460&nbsp;cm snijega godišnje. Tornada nisu česta pa se Zapadna Virginia smatra najmanje ugrožnenom tornadima istočno od Stjenjaka. == Stanovništvo == [[Datoteka:West Virginia population map.png|thumb|230px|Karta gustoće naseljenosti Zapadne Virginije]] {{USCensusPop|align=right |1790= 55873 |1800= 78592 |1810= 105469 |1820= 136808 |1830= 176924 |1840= 224537 |1850= 302313 |1860= 376688 |1870= 442014 |1880= 618457 |1890= 762794 |1900= 958800 |1910= 1221119 |1920= 1463701 |1930= 1729205 |1940= 1901974 |1950= 2005552 |1960= 1860421 |1970= 1744237 |1980= 1949644 |1990= 1793477 |2000= 1808344 |2010= 1852994 |estimate= 1850326 |estyear= 2014 |footnote=izvor: 1910–2010<ref name="census2010" /> }} Popisni biro SAD procjenjuje da je na dan 1. jula 2014. Zapadna Virginia imala 1.850.326 stanovnika, što je smanjenje od 0,14% u odnosu na popis iz 2010. godine.<ref name="PopEstUS" /> [[Centar populacije]] Zapadne Virginije nalazi se u [[okrug Braxton (Zapadna Virginia)|okrugu Braxton]], u gradiću Gassaway.<ref name="censuswww" /> Prema Gallupovom-Hathaway indeksu kvaliteta života iz 2012. Zapadna Virginia je zauzela najlošije 50. mjesto u SAD, gdje je u dvije katergorije (emocionalno i psihičko zdravlje) svrstana najslabije od svih saveznih država.<ref name="gallup" /> Na popisu 2010. rasni sastav stanovništva ove savezne države bio je: * 93,2% stanovništva bili su nehispanski bijelci * 3,4% bili su nehispanci [[afroamerikanci]] ili crnci * 0,2% američki domoroci (indijanci) ili domoroci Aljaske * 0,7% nehispanski azijati * 0,1% neke druge rase * 1,3% višerasni Amerikanci Iste godine, oko 1,2% stanovništva Zapadne Virginije bili su latinoamerikanci, hispanskog ili španskog porijekla (svih rasa). Prema procjenama iz 2012. Zapadna Virginia imala je približno 1.855.413 stanovnika, što predstavlja povećanje za samo 49 stanovnika u odnosu na prethodnu godinu i povećanje od 2.414 stanovnika ili 0,13% u odnosu na 2000. godinu. Ovo povećanje uključuje prirodno smanjenje u odnosu na posljednji popis od 3.296 stanovnika (tj. 108.292 rođenja minus 111.588 umrli) te povećanje po osnovu neto migracije u državu od 14.209 stanovnika. Među svim saveznim državama Juga, Zapadna Virginia ima najmanji broj stanovnika. Useljavanje stanovnika porijeklom izvan SAD rezultiralo je neto povećanjem stanovništva za 3.691 osobu, a migracije unutar SAD neto povećanjem od 10.518 stanovnika. Samo 1,1% stanovnika Zapadne Virginije je rođeno izvan SAD, što je najmanje među svih 50 država u SAD. Ona također ima i najnižu udio stanovnika koji ne pričaju engleski kod kuće (2,7%). Pet najvećih grupa stanovništva po porijeklu su [[Nijemci]] (18,9%), [[Irci]] (15,1%), etnički Amerikanci (12,9%), [[Englezi]] (11,8%) i [[Italijani]] (4,7%).<ref name="factfinder2.census.gov" /> Na popisu stanovništva 2000. 18,7% građana se izjasnilo kao Amerikanci po svojoj etničkoj pripadnosti,<ref name="2004pubs"/> većina njih su uglavnom škotsko-irskog ili engleskog porijekla. Veliki broj građana njemačkog porijekla žive u sjeveroistočnim okruzima države. Osobe koje su engleskog porijekla žive u gotovo svim okruzima. Mnogi Zapadnovirdžinci koji se identificiraju kao Amerikanci irskog porijekla vjerovatno vode porijeklo od škotsko-irskih protestanata.<ref name="cameron" /> Oko 5,6% stanovništva Zapadne Virginije je mlađe od 5 godine, 22,3% je ispod 18 godina, dok je 15,3% stanovništva starije od 65 godine. Žene čine oko 51,4% stanovnika. === Religija === Nedavno je obavljeno nekoliko anketa i istraživanja o religiji, kao što je to bile anketa Američkog religijskog identiteta (ARIS) 2008.<ref name="aris2008" /> i Pew foruma o religiji i javnom životu 2010. godine.<ref name="pewf" /> Pew anketa daje mogućnost greške od oko 6,5% više ili manje, dok ARIS anketa navodi da su "procjene subjekat greške velikog uzorka u državama sa malim brojem stanovnika". Osobina religije među Apalačkim zajednicama je veliki broj nezavisnih, nesvrstanih crkava, koje "ostaju nezabilježene i nepobrojane na bilo kom popisu crkvenog života u SAD". Ponekad to vodi do mišljenja da su ove zajednice "nekrštene".<ref name="utpress" /> Najveća denominacija 2010. bila je Ujedinjena metodistička crkva sa 136 hiljada članova u 1.200 zajednica (kongregacija). Druga najveća protestantska crkva bile su Američke baptističke crkve u SAD sa 88.000 članova u 381 zajednici. Južna baptistička crkva ima 44.000 članova u 287 zajednici. Crkve Krista imaju 22 hiljade članova, dok Prezbiterijanska crkva ima 200 zajednica sa 20 hiljada članova.<ref name="stateadh" /> == Administrativna podjela == Zapadna Virginia se sastoji od [[Okruzi u Zapadnoj Virginiji|55 okruga]] ({{jez-en|counties}}). 50 od njih je već bilo formirano prije 1861. i konvencije u Wheelingu, dok je pet okruga formirano kasnije, nakon proglašenja savezne države 1863. godine. U to vrijeme dva najistočna okruga, Berkeley i Jefferson, odbili su pristupiti novoformiranoj saveznoj državi, pa je američki Kongres u martu 1866. proglasio zajednički mandat za njihovo priključenje Zapadnoj Virginiji.<ref name="riceotis" /> === Najveći gradovi === {{Najveći gradovi | ime = Najveći gradovi u Zapadnoj Virginiji | ime_države_u_lokativu = Zapadnoj Virginiji | drž_ref = | list_by_pop = Najveći gradovi u Zapadnoj Virginiji | class = nav | int_ime = Okrug | int_link = Okruzi u Zapadnoj Virginiji | grad_1 = Charleston (Zapadna Virginia){{!}}Charleston | int_1 = Okrug Kanawha (Zapadna Virginia){{!}}Kanawha | stan_1 = 50.404 | img_1 = Charleston WV skyline.jpg | grad_2 = Huntington (Zapadna Virginia){{!}}Huntington | int_2 = Okrug Cabell (Zapadna Virginia){{!}}Cabell | stan_2 = 48.807 | img_2 = Marshall University Old Main Building.jpg | grad_3 = Morgantown (Zapadna Virginia){{!}}Morgantown | int_3 = Okrug Monongalia (Zapadna Virginia){{!}}Monongalia | stan_3 = 31.073 | img_3 = MotownDOWNTOWN.PNG | grad_4 = Parkersburg (Zapadna Virginia){{!}}Parkersburg | int_4 = Okrug Wood (Zapadna Virginia){{!}}Wood | stan_4 = 30.981 | img_4 = Boreman view.jpg | grad_5 = Wheeling (Zapadna Virginia){{!}}Wheeling | int_5 = Okrug Ohio (Zapadna Virginia){{!}}Ohio | stan_5 = 27.790 | grad_6 = Weirton (Zapadna Virginia){{!}}Weirton | int_6 = Okrug Hancock (Zapadna Virginia){{!}}Hancock | stan_6 = 19.362 | grad_7 = Fairmont (Zapadna Virginia){{!}}Fairmont | int_7 = Okrug Marion (Zapadna Virginia){{!}}Marion | stan_7 = 18.740 | grad_8 = Martinsburg (Zapadna Virginia){{!}}Martinsburg | int_8 = Okrug Berkeley (Zapadna Virginia){{!}}Berkeley | stan_8 = 17.743 | grad_9 = Beckley (Zapadna Virginia){{!}}Beckley | int_9 = Okrug Raleigh (Zapadna Virginia){{!}}Raleigh | stan_9 = 17.238 | grad_10 = Clarksburg (Zapadna Virginia){{!}}Clarksburg | int_10 = Okrug Harrison (Zapadna Virginia){{!}}Harrison | stan_10 = 16.242 }} == Privreda == Kada bi Zapadna Virginia bila nezavisna država, njena privreda bi nominalno bila 62. najveća ekonomija svijeta, iza [[Irak]]a a ispred [[Kuba|Kube]], prema projekcijama Svjetske banke 2009. godine.<ref name="wwb" /> Također, prema procjenama [[Međunarodni monetarni fond|MMF]] iz 2009. bila bi 64. najveća ekonomija svijeta, iza Iraka a ispred Libije.<ref name="googlesh" /> Država ima procijenjeni nominalni BDP u 2009. od 63,34 milijarde dolara prema izvještaju Biroa za ekonomske analize iz novembra 2010, dok joj je realni BDP iznsop 55,04 milijarde [[Američki dolar|dolara]]. Realni rast [[Bruto domaći proizvod|BDP]] u saveznoj državi 2009. godine iznosio je 0,7%, što je sedmi najveći rast od svih saveznih država.<ref name="BEA" /> Zapadna Virginia je jedna od samo deset saveznih država koje su 2009. zabilježile ekonomski rast.<ref name="helard" /> Iako je na saveznom nivou dohodak po stanovniku pao za 2,6% u 2009, u Zapadnoj Virginiji je on porastao za 1,8%.<ref name="WVC" /> Tokom 2010tih, izvoz iz Zapadne Virginije je dostigao 3 milijarde US$, što je rast od 39,5% u odnosu isti period prethodnih godina te je iznad nacionalnog prosjeka od 15,7%.<ref name="WVC" /> Grad [[Morgantown (Zapadna Virginia)|Morgantown]] je 2010. uvršten u [[Forbes]]ovu listu kao 10. najbolji mali grad u SAD za pokretanje biznisa.<ref name="MMF" /> Taj grad je također i sjedište [[Univerzitet Zapadna Virginia|Univerziteta]], koji je prema izvještaju U.S News & World 2011. bio 98. najbolji javni [[univerzitet]] u SAD.<ref name="koledz" /> Odnos broja odraslih stanovnika ove savezne države koji imaju fakultetsku diplomu je najniži u SAD sa 17,3%.<ref name="rank19" /> Stopa [[porez]]a na neto dohodak pravnih lica iznosi 6,5%, a troškovi poslovanja su 13% niži od nacionalnog prosjeka.<ref name="porbis" /><ref name="Vwindu" /> Američki Biro za ekonomske statistike navodi da je ekonomija Zapadne Virginije 2014. rasla dva puta brže od sljedeće najbrže rastuće ekonomije istočno od rijeke Mississippi, odnosno treća najbrže rastuća ekonomija na nivou SAD, zajedno sa Wyomingom, a neznatno sporije od Sjeverne Dakote i Texasa.<ref name="beagov" /> === Turizam === Savezna država ima okolinu koja oslikava njenu umjerenu topografiju. Turističke atrakcije su, između ostalih, most New River Gorge (jedno od samo dva mjesta u SAD gdje postoji eksplicitna dozvola za BASE skokove, kada se treće subote u oktobru održava ''Dan mosta''), Nacionalni historijski park Harpers Ferry i mnogi državni parkovi. Hotel i resort ''The Greenbrier'', napravljeni 1778. se već dugo smatraju vrhunskim hotelom koji često posjećuju brojne svjetske vođe i američki predsjednici. U Zapadnoj Virginiji se nalazi i [[teleskop]] Green Bank u nacionalnoj radioastronomskoj opservatoriji. Glavni objekat Države bolnice Weston napravljena je od ručno obrađenog kamena pješčara i najveća je zgrada te vrste u Sjevernoj Americi, te druga po veličini u svijetu, odmah iza moskovskog [[Kremlj]]a. === Resursi === Jedan od osnovnih resursa privrede Zapadne Virginije je [[ugalj]]. Prema podacima EIA (Energetska informativna administracija), Zapadna Virginia je drugi najveći proizvođač uglja, odmah iza [[Wyoming]]a. Osim toga, ovdje se proizvode i veće količine prirodnog gasa i manja količina [[nafta|nafte]] (7,5 miliona barela godišnje<ref name="nafta" />). Zapadna Virginia se nalazi u samom središtu velikog polja prirodnog gasa Marcellus Shale, koji se proteže od sjevera Tennesseeja do New Yorka u sredini Apalačije. Gotovo sva električna energija u Zapadnoj Virginiji proizvodi se u termoelektranama. Ona proizvodi viškove struje i predvodnik SAD u neto izvozu struje između država.<ref name="tonto" /> Stočarstvo je također rasprostranjeno, ali u ograničenom obimu zbog planinskog terena u većem dijelu savezne države. Osim toga, u Zapadnoj Virginiji se proizvodi i mnogo drveta, jer je vrlo bogata listopadnim šumama. Najviše ima drveta hrasta, javora, trešnje, topole i drugih. == Politika == Glavni grad i sjedište vlade Zapadne Virginije je grad [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], smješten u jugozapadnom području zemlje. ===Zakonodavna vlast=== Zakonodavna skupština Zapadne Virginije je dvodomna. Sastoji se iz Skupštine zastupnika i Senata. To je građanska zakonodavna skupština, što znači da mjesto u skupštini nije profesionalno zanimanje (s punim radnim vremenom), već pozicija plaćena po provedenom vremenu na poslu. Zbog toga, skupštinski delegati obično rade puno radno vrijeme u svojim zajednicama gdje žive. Obično, zakonodavna skupština je u zasijedanju 60 dana između januara i početka aprila. Posljednji dan redovne sjednice završava često završava u haosu i donošenju zakona u posljednji tren kako bi se ispoštovao ustavom određeni rok prije ponoći tog dana. U ostatku godine, održavaju se vanredne mjesečne sjednice kojima se vrše pripreme za redovnu sjednicu. Zastupnici se ponekad sastaju na ''posebnoj'' sjednici kada je takvu sjednicu sazove [[guverner]]. Mjesto zamjenika guvenera je po statutu ove savezne države dodijeljeno predsjedniku Senata. ===Izvršna vlast=== {{Glavni|Spisak guvernera Zapadne Virginije}} Guverner Zapadne Virginije polaže zakletvu u januaru naredne godine nakon izbora, koji se održavaju svake četiri godine, istovremeno sa izborima za [[Izbori za predsjednika SAD|Predsjednika SAD]]. Guverner može služiti dva uzastopna mandata ali mora imati pauzu prije nego što bude izabran za treći mandat. ===Sudska vlast=== Zapadna Virginia je jedna od 19 saveznih država u kojoj nema [[Smrtna kazna|smrtne kazne]] i jedina je država u jugoistočnom dijelu SAD koja je ukinula tu kaznu. U svrhu sudova opće nadležnosti, država je podijeljena na 31 sudski okrug. Svaki sudski okrug sačinjen je iz jednog ili više administrativnih okruga. Sudije okruga se biraju na općim stranačkim izborima i imaju mandat od osam godina. Najviša sudska instanca u Zapadnoj Virginiji je Vrhovni žalbeni sud. Taj sud jedan od najzaposlenijih sudova takve vrste u SAD. Zapadna Virginia je jedna od 11 saveznih država koja ima samo jedan sud za žalbe. Državni ustav omogućava osnivanje nižih sudova za žalbe, ali Zakonodavna skupština nije formirala nijedan takav sud. Vrhovni sud ima pet sudaca, izabranih na izborima na mandat od 12 godina. U Zapadnoj Virginiji je na snazi kontrola distribucije i prodaje alkoholnih pića. Međutim, za razliku od mnogih drugih država, ona ne posjeduje monopol nad maloprodajom, čime se prestala baviti 1990. godine. Zadržala je samo [[monopol]] nad veleprodajom destiliranih alkoholnih pića. == Saobraćaj == Autoputevi sačinjavaju glavnu "kičmu" saobraćajnog sistema Zapadne Virginije, koja raspolaže sa oko 60.000&nbsp;km javnih puteva.<ref name="wvdotcom"/> Brojni aerodromi, željeznice i rijeke upotpunjavaju komercijalne načine saobraćaja u saveznoj državi. Komercijalni letovi koriste [[aerodrom]]e u Charlestonu, Huntingtonu, Morgantownu, Beckleyu, Lewisburgu, Clarksburgu i [[Parkersburg (Zapadna Virginia)|Parkersburgu]]. Svi aerodromi osim Charlestona i Huntingtona posluju u sklopu programa Američkog ministarstva saobraćaja. Gradovi Charleston, Huntington, Beckley, Wheeling, Morgantown, Clarksburg, Parkersburg i Fairmont imaju javni autobuski sistem prevoz, dok gradovi Huntington i Charleston imaju zajedničke sisteme kojima su međusobno povezani na dnevnoj bazi. [[West Virginia University|Univerzitet Zapadne Virginije]] u Morgantownu razvio je PRT sistem (brzi privatni sistem prevoza), što je jedini takav javni sistem prevoza u ovoj saveznoj državi. Sistem su razvili [[Boeing]], Fakultet inženjeringa pri Univerzitetu Zapadne Virginije te Savezno ministarstvo saobraćaja SAD, prema modelu lahko transporta niskog kapaciteta pogodnog za manje gradove. Rekreacijski i turistički transport u državi uključuje staze za pješačenje,<ref name="sundqu"/> željezničke linije,<ref name="tailsto"/> off-road staze,<ref name="Hatfield"/> rijeke pogodne za rafting,<ref name="Wvwhite"/> te dvije turističke željezničke linije, Panoramska željeznica Cass<ref name="Scenicr"/> i Panoramska željeznica Potomac Eagle.<ref name="Potomaceagle"/> == Kultura == Kulturni centar Zapadne Virginije nalazi se u [[Charleston (West Virginia)|Charlestonu]] i najznačajniji je organizator i koordinator mnogih muzičkih i kulturnih dešavanja u ovoj saveznoj državi. == Sport == Zapadna Virginia dom je nekoliko manjih profesionalnih sportskih klubova koji se bave [[bejzbol]]om, [[američki nogomet|američkim nogometom]], [[nogomet]]om, [[košarka|košarkom]] i drugim [[sport]]ovima. Među većim klubovima su [[West Virginia Mountaineers]] i [[Marshall Thundering Herd]], koji imaju svoje ogranke u američkom nogometu i košarci. [[West Virginia Power]] je bejzbolski tim koji se trenutno takmiči u Maloj bejzbolskoj ligi (''Minor League Baseball''). [[West Virginia Wild]] takmiči se u nižim košarkaškim ligama, dok su [[Wheeling Nailers]] [[hokej na ledu|hokejaški]] klub, također u nižoj ligi. U Zapadnoj Virginiji rođen je i [[Jerry West]], jedan od najboljih košarkaša u historiji [[NBA]] lige. == Muzika == Popularna ''country'' pjesma [[John Denver|Johna Denvera]] "Take Me Home, Country Roads" opisuje iskustva vožnje kroz Zapadnu Virginiju. U pjesmi se spominje rijeka Shenandoah i planine Blue Ridge, iako se one protežu samo krajnjim istočnim dijelom istočnog "klina" u [[Okrug Jefferson (Zapadna Virginia)|okrugu Jefferson]]. 8. marta 2014. guverner [[Earl Ray Tomblin]] proglasio je pjesmu "Take Me Home, Country Roads" četvrtom zvaničnom pjesmom Zapadne Virginije, pored tri dotadašnje: "The West Virginia Hills", "This Is My West Virginia" i "West Virginia, My Home Sweet Home". == Također pogledajte == * [[Adena (kultura)]] == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="PopEstUS">{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2014/tables/NST-EST2014-01.csv|format=CSV|title=Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2014|date=29. 12. 2014|publisher=Američki biro za popis|access-date=29. 12. 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/65BI9D3Xm?url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2011/tables/NST-EST2011-01.csv|archive-date=3. 2. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="geography.vt.edu">{{Cite web |url=http://www.geography.vt.edu/sedaag/ |title=Southeastern Division of the Association of American Geographers |access-date=15. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101170046/http://www.geography.vt.edu/sedaag/ |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref name="reaganw">Charles Reagan Wilson; William Ferris, ''Encyclopedia of Southern Culture'', Univ. of North Carolina Press, 1990.</ref> <ref name="bayless">Thomas R. Ford; Rupert Bayless Vance, ''The Southern Appalachian Region, A Survey'', Univ. of Kentucky Press, 1962.</ref> <ref name="fonere">Foner, Eric, ''Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863–1877'', Harper, 2002, str. 39</ref> <ref name="ARC service area">{{cite web |url=http://www.arc.gov/index.do?nodeId=27 |title=Appalachian Region: Counties in Appalachia |publisher=Appalachian Regional Commission |access-date=13. 11. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917184038/http://www.arc.gov/index.do?nodeId=27 |archive-date=17. 9. 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref name="aolnews">{{cite web|url=http://www.aolnews.com/science/article/wva-stalagmite-points-to-surprising-carbon-footprint/19443425|title=W.Va. Stalagmite Points to Surprising Carbon Footprint|author=David Thier|date=18. 4. 2010|publisher=aolnews.com|access-date=16. 9. 2015|archive-date=20. 4. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420094810/http://www.aolnews.com/science/article/wva-stalagmite-points-to-surprising-carbon-footprint/19443425|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="lmills">L. Mills (2003): ''[https://etd.ohiolink.edu/!etd.send_file?accession=osu1054605467 MITOCHONDRIAL DNA ANALYSIS OF THE OHIO HOPEWELL OF THE HOPEWELL MOUND GROUP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010709/https://etd.ohiolink.edu/!etd.send_file?accession=osu1054605467 |date=5. 3. 2016 }}'', doktorska disertacija, Ohio State University</ref> <ref name="wvcult">{{cite web |url=http://www.wvculture.org/history/statehood/statehood12.html |title="Chapter Twelve "Reorganized Government of Virginia Approves Separation" |publisher=Wvculture.org |access-date=31. 7. 2010 |archive-date=7. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407100928/http://www.wvculture.org/history/statehood/statehood12.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="virgil">Detaljan spisak imena delegata i glasova naveden je u Virgil Lewis ''[https://archive.org/details/ldpd_10797632_000 How West Virginia Was Made]'', str. 30 i Charles Ambler: ''A History of West Virginia'', 1933, str. 309. Međutim na oba spiska nedostaju delegati iz okruga McDowell, William P. Cecil i Samuel L. Graham, također predstavljali i okruge Tazewell i Buchanan, koji su i dalje dio Virginije. Također i u Pendleton, William C. ''History of Tazewell County and Southwest Virginia, 1748–1920'', Richmond, 1920, str. 600-603.</ref> <ref name="ambler">Prema Ambler, Charles H. ''[http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015013153633;view=1up;seq=331 A History of West Virginia]'', str. 309, fusnota 32. ''nisu glasali Thomas Maslin iz okruga Hardy i Benjamin Wilson iz okruga Harrison</ref> <ref name="mcgregor">J. McGregor (1922): "[https://archive.org/details/disruptionofvirg01mcgr The Disruption of Virginia]", str. 193</ref> <ref name="curry">Richard O. Curry (1964) "A House Divided", str. 147, University of Pittsburgh Press; 1. izdanje, {{ISBN|978-0822983897}}</ref> <ref name="billtext">{{cite web |url=http://www.legis.state.wv.us/Bill_Text_HTML/2009_SESSIONS/RS/BILLS/hcr37%20intr.htm |title=West Virginia House Concurrent Resolution No. 37, signed into law June&nbsp;2009 |access-date=18. 2. 2010 |publisher=Država Zapadna Virginia |archive-date=16. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616050623/http://www.legis.state.wv.us/Bill_Text_HTML/2009_SESSIONS/RS/BILLS/hcr37%20intr.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="statefac">{{cite web |url=http://www.wvcommerce.org/travel/requestinformation/statefacts.aspx |title=State Facts |access-date=12. 11. 2009 |publisher=Država Zapadna Virginia |archive-date=31. 7. 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69ZcwvwuK?url=http://www.wvcommerce.org/travel/requestinformation/statefacts.aspx |url-status=dead }}</ref> <ref name="please">{{cite web |title=Land and Water Area of States, 2000 |publisher=Information Please |year=2000 |url=http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html |access-date=7. 7. 2010 }}</ref> <ref name="econedu">[http://www.econ.umn.edu/~holmes/data/BORDLIST.html University of Minnesota State Border Data Set]</ref> <ref name="usgs">{{cite web| date=29. 4. 2005| url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title=Elevations and Distances in the United States| publisher=U.S Geological Survey| access-date=9. 11. 2006| archive-date=6. 10. 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status=dead}}</ref> <ref name="fsfedus">{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/r9/mnf/sp/sksrnra.html |title=FS.fed.us |publisher=FS.fed.us |access-date=31. 7. 2010 }}</ref> <ref name="climates">{{cite web |title=West Virginia University data |url=http://www.health.wvu.edu/employment/live/clim_quickfacts.aspx |publisher=West Virginia University Health Office |access-date=7. 7. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531095326/http://health.wvu.edu/employment/live/clim_quickfacts.aspx |archive-date=31. 5. 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref name="hardiness">{{cite web |url=http://www.plantmaps.com/interactive-west-virginia-usda-plant-zone-hardiness-map.php |title=West Virginia USDA Plant Hardiness Zone Map |publisher=plantmaps.com |access-date=11. 11. 2010 }}</ref> <ref name="census2010">{{cite web|author=Resident Population Data|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data – 2010 Census|publisher=2010.census.gov|access-date=24. 12. 2012|archive-date=23. 8. 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|url-status=dead}}</ref> <ref name="censuswww">{{cite web |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=Popisni biro SAD |access-date=6. 12. 2008 |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt }}</ref> <ref name="gallup">{{cite web |title=West Virginia Well-Being |url=http://cdn1.hubspot.com/hub/162029/2012WBI-Composite.pdf |publisher=Gallup-Hathaway |access-date=18. 9. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305002830/http://cdn1.hubspot.com/hub/162029/2012WBI-Composite.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="factfinder2.census.gov">{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_5YR_B04001|title=American FactFinder|publisher=Popis stanovništva u SAD|access-date=7. 8. 2014}}</ref> <ref name="2004pubs">{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |title=Ancestry 2000, Census 2000 Brief |publisher=Popisni biro SAD |access-date=24. 8. 2013 |website=census.gov }}</ref> <ref name="cameron">Cameron Joseph (6. oktobar 2009): ''[http://www.theatlantic.com/politics/archive/2009/10/the-scots-irish-vote/27853/ The Scots-Irish Vote]'', ''The Atlantic'', pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="aris2008">{{Cite web |url=http://commons.trincoll.edu/aris/publications/aris-2008-summary-report/ |title=ARIS 2008 Summary Report-ARIS 2008 |access-date=19. 9. 2015 |archive-date=13. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120613231230/http://commons.trincoll.edu/aris/publications/aris-2008-summary-report/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="pewf">[http://religions.pewforum.org/ Religion in American Culture – Pew Forum on Religion & Public Life]</ref> <ref name="utpress">{{Cite web |url=http://utpress.org/Appalachia/EntryDisplay.php?EntryID=013 |title=Old-Time Religion, Encyclopedia of Appalachia |access-date=19. 9. 2015 |archive-date=17. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117094726/http://utpress.org/Appalachia/EntryDisplay.php?EntryID=013 |url-status=dead }}</ref> <ref name="stateadh">{{Cite web |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/54/rcms2010_54_state_adh_2010.asp |title=www.thearda.com/rcms2010/r/s/54/rcms2010_54_state_adh_2010.asp |access-date=19. 9. 2015 |archive-date=17. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217051349/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/54/rcms2010_54_state_adh_2010.asp |url-status=dead }}</ref> <ref name="riceotis">Rice, Otis; Brown, Stephen (1993). ''West Virginia, A History'' (2. izd.). Lexington, KY: University Press of Kentucky. str. 153. {{ISBN|9780813118543}}</ref> <ref name="wwb">[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf "The World Bank: World Development Indicators database"], Svjetska banka, 27, septembar 2010, pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="googlesh">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&s=NGDPD&grp=0&a=&pr.x=48&pr.y=9#notes "Report for Selected Countries and Subjects"], MMF, oktobar 2010, pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="BEA">[http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2010/pdf/gsp1110.pdf "ECONOMIC DOWNTURN WIDESPREAD AMONG STATES IN 2009"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923183307/http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2010/pdf/gsp1110.pdf |date=23. 9. 2015 }}, Biro za ekonomske analize, 18. novembar 2010, pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="helard">[https://web.archive.org/web/20150701033649/http://www.herald-dispatch.com/business/x490648255/West-Virginia-showed-GDP-growth-from-2008-to-2009 "West Virginia showed GDP growth from 2008 to 2009"], The Herald-Dispatch. 24. novembar 2010, arhivirano 1. jula 2015.</ref> <ref name="WVC">[http://www.wvcommerce.org/news/story/West_Virginia_improves_per_capita_ranking/1150/default.aspx "West Virginia improves per capita ranking"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117211338/http://www.wvcommerce.org/news/story/West_Virginia_improves_per_capita_ranking/1150/default.aspx |date=17. 11. 2010 }}, Catherine Zacchi. Ministarstvo trgovine Zapadne Virginije. 2010. Pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="MMF">[http://www.wvgazettemail.com/Business/201011231036 "Morgantown makes Forbes list again"], Charleston Gazette-Mail. 24. novembar 2010. Pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="koledz">[http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/national-top-public "Best Colleges 2015"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826121616/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/national-top-public |date=26. 8. 2009 }}, U.S. News & World Report. 2010. Pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="rank19">{{cite web |url=http://www.census.gov/statab/ranks/rank19.html |title=State Rankings-Statistical Abstract of the United States-Persons 25 Years Old and Over With a Bachelor's Degree or More, 2004 |publisher=Census.gov |date=7. 1. 2009 |access-date=31. 7. 2010 }}</ref> <ref name="porbis">[http://www.wvcommerce.org/business/businessassistance/expandingorrelocating/businesstaxes.aspx "Business Taxes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131010747/http://www.wvcommerce.org/business/businessassistance/expandingorrelocating/businesstaxes.aspx |date=31. 1. 2019 }}, Ministarstvo trgovine Zapadne Virginije. Pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="Vwindu">[http://wvcommerce.org/business/industries/default.aspx "West Virginia Industries"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220013929/http://www.wvcommerce.org/business/industries/default.aspx |date=20. 12. 2010 }}, Ministarstvo trgovine Zapadne Virginije. Pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="beagov">[http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2015/gsp0615.htm Broad Growth Across States in 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923183317/http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2015/gsp0615.htm |date=23. 9. 2015 }}, Ministarstvo trgovine SAD, Biro za ekonomske analize, pristupljeno 19. septembra 2015.</ref> <ref name="nafta">[http://www.dep.wv.gov/oil-and-gas/databaseinfo/Documents/Production%20Data/2014%20WV%20Production%2006-04-2015.zip Proizvodnja nafte i prirodnog gasa u 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306103358/http://www.dep.wv.gov/oil-and-gas/databaseinfo/Documents/Production%20Data/2014%20WV%20Production%2006-04-2015.zip |date=6. 3. 2016 }}, Ministarstvo zaštite okoline Zapadne Virginije, pristupljeno 20. septembar 2015. format XLS/ZIP</ref> <ref name="tonto">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WV |title=EIA State Energy Profiles: West Virginia |date=12. 6. 2008 |access-date=24. 6. 2008 |archive-date=17. 11. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117133449/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WV |url-status=dead }}</ref> <ref name="wvdotcom">{{cite web |url=http://www.wvdot.com/3_roadways/3_roadways.htm |title=West Virginia Department of Transportation |publisher=Wvdot.com |date= |access-date=31. 7. 2010 |archive-date=24. 10. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024223558/http://www.wvdot.com/3_roadways/3_roadways.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="sundqu">de Hart, A, Sundquist, B., ''Monongahela National Forest Hiking Guide'', West Virginia Highlands Conservancy, Charleston, Zapadna Virginia 1993.</ref> <ref name="tailsto">{{cite web |url=http://www.wvrtc.org |title=West Virginia Rails-to-Trails Council |publisher=Wvrtc.org |date= |access-date=31. 7. 2010 }}</ref> <ref name="Hatfield">{{cite web |author=Southern West Virginia |url=http://www.trailsheaven.com/ |title=Hatfield and McCoys Trail web site |publisher=Trailsheaven.com |date= |access-date=31. 7. 2010 }}</ref> <ref name="Wvwhite">{{cite web |url=http://www.wvwhitewater.com/ |title=WV White Water web site |publisher=Wvwhitewater.com |date= |access-date=31. 7. 2010 }}</ref> <ref name="Scenicr">{{cite web |url=http://www.cassrailroad.com/ |title=Cass Scenic Railroad web site |publisher=Cassrailroad.com |date= |access-date=31. 7. 2010 |archive-date=18. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618132105/http://www.cassrailroad.com/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Potomaceagle">{{cite web |url=http://www.potomaceagle.info/ |title=Potomac Eagle Scenic Railroad |publisher=Potomaceagle.info |datum=20. 2. 2010 |access-date=31. 7. 2010 |archive-date=26. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926230922/http://potomaceagle.info/ |url-status=dead }}</ref> }} {{Commonscat|West Virginia}} {{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}} [[Kategorija:Savezne države Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Zapadna Virginia| ]] 9buxc6rt61fyvq8w9lsoxfwafax5vrh Savez komunista Jugoslavije 0 23119 3915731 3872464 2026-08-01T12:27:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915731 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Savez komunista Jugoslavije | izvorno_ime = Савез комуниста Југославије<br />Zveza komunistov Jugoslavije<br />Сојуз на комунистите на Југославија | logo = League of Communists of Yugoslavia Flag.svg | predsjednik = Prvi: [[Josip Broz Tito]] | sekretar = | godina osnivanja = 1919 | broj članova = | sjedište = [[Beograd]], [[SFRJ]] | ideologija = [[Titoizam]], [[Komunizam]] | boja1 = crvena | boja2 = | boja3 = | boja4 = | web stranica = }} '''Savez komunista Jugoslavije''', a prije 1952. godine poznata pod nazivom Komunistička partija Jugoslavije, bila je najveća komunistička partija i vladajuća stranka [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. Osnovana je kao opoziciona stranka u [[Kraljevina Srba, Hrvata, i Slovenaca|Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca]] 1919. godine. Nakon početnih uspjeha na izborima bila je zabranjena od strane kraljevske vlade, te je nastavila sa ilegalnim radom do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Njeno revolucionarno djelovanje je od strane tadašnjih vlasti bilo ponekad surovo i nasilno sprečavano. Poslije raspada prve Jugoslavije 1941. godine, [[Jugoslavenski partizani]] predvođeni komunistima poveli su [[Narodnooslobodilački rat|Jugoslavenski oslobodilački rat]] porazivši vojne snage [[Sile Osovine|Sila Osovine]] i njihove domaće [[Kvislinzi|kvislinške]] pomagače u krvavom [[Građanski rat|građanskom ratu]]. Nakon oslobođenja od strane okupatora 1945. godine, stranka je učvrstila svoju vlast i uspostavila jedinstvenu stranačku državu u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, koja je postojala do [[Raspad SFRJ|raspada Jugoslavije]] 1990. godine. Partija, koju je vodio [[Josip Broz Tito]] od 1937. do 1980. godine, bila je prva komunistička partija na vlasti u historiji [[Varšavski pakt|Istočnog bloka]] koja se otvoreno suprotstavila [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]]. Zbog toga je bila protjerana iz [[Informbiro]]a 1948. godine nakon [[Raskol Tita i Staljina|raskola Tita i Staljina]]. Poslije unutrašnjeg čišćenja pro-sovjetskih članova, stranka je preimenovana u Savez Komunista Jugoslavije i usvojila je politiku [[Radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]] i nezavisnog [[Komunizam|komunizma]], poznatog i kao [[titoizam]]. == Historija == === Historijski kontekst i počeci stvaranja radničkog pokreta na jugoslavenskim prostorima === Moderni radnički pokret u jugoslavenskim zemljama javlja se (u poređenju s razvijenijim zemljama evropskog zapada) znatno kasnije i bio je pod jakim idejnim i političkim utjecajem [[Socijalizam|socijalističkih]] pokreta tih zemalja. Prvi snažniji podsticaji stvaranju radničkih organizacija i pojavi prvih propagatora socijalizma u jugoslavenskim zemljama došli su poslije osnivanja [[Prva Internacionala|Prve Internacionale]] i poslije [[Pariska komuna|Pariske Komune]]. Prvi propagator socijalističkih ideja u jugoslavenskim zemljama bio je [[Svetozar Marković]].<ref name="RadPok">{{cite web |url=https://hrcak.srce.hr/107504 |title=Radnički pokret u jugoslavenskim zemljama od svojih početaka do 1918/1919. godine (I dio historije SKJ) i odnos općeg, posebnog i pojedinačnog |publisher=Vlado Oštrić, Institut za historiju radničkog pokreta Hrvatske, Zagreb, SFRJ |date=1. 1. 1980 |access-date=8. 11. 2018| language = }}</ref> Njegov primjer slijede: [[Vasa Pelagić]], [[Dimitrije Cenić]], [[Andra Banković]] i drugi. Tada ili nešto kasnije javljaju se prvi propagatori socijalizma i u drugim jugoslavenskim zemljama: [[Dragutin Kale]], [[France Železnikar]], [[Vitomir Korać]], [[Vasil Glavinov]] i drugi. Nastaju i prva radnička i socijalistička glasila: [[Radnički prijatelj]], [[Delavski list]], [[Revolucija (glasilo)|Revolucija]] i drugi. Intenzivniji proces osnivanja sindikalnih i političkih organizacija radničke klase u Hrvatskoj, Sloveniji i Vojvodini uslijedio je poslije stvaranja socijaldemokratskih partija Mađarske i Austrije i osnivanja [[Druga Internacionala|Druge Internacionale]] 1889. Prve radničke organizacije u Vojvodini i Sloveniji nastale u to vrijeme, bile su u sastavu mađarske ili austrijske socijaldemokratske partije. U posljednjoj deceniji 19. i prvoj polovini 20. vijeka osnovane su socijaldemokratske partije Hrvatske i Slavonije (1894), Slovenije (1896), Dalmacije (1903), Srbije (1903) i Bosne i Hercegovine (1909). Partijske organizacije u Vojvodini ostale su do [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] u sastavu mađarske socijaldemokratske partije. U Makedoniji su postojale pojedine socijalističke organizacije. Ove su organizacije (premda su djelovale u različitim državnim okvirima i u različitim prilikama) svojom pojavom i aktivnošću označile novu etapu u historiji svojih naroda. S njima se na pozornici društvenih zbivanja pojavila radnička klasa kao organizovana društveno-politička snaga. Na njihovu inicijativu u okviru radničkog pokreta pojavile su se nove organizacije: sindikati, radničke komore, ustanove socijalnog osiguranja i radnička prosvjetna društva. U njihovim glasilima i raznim publikacijama objašnjavana su društvena kretanja sa stanovišta interesa radničke klase i propagirana nova, [[Marksistička filozofija|marksistička teorija]] o društvu. Vodeći borbu za poboljšanje položaja radničke klase, socijaldemokratske partije borile su se istovremeno za demokratska prava i slobode kao i za sudjelovanje najširih narodnih slojeva u političkom životu. Početkom Prvog svjetskog rsta socijaldemokratske partije u jugoslavenskim zemljama bile su zabranjene ili je, zbog ratnih prilika, njihov rad bio obustavljen. U završnim etapama rata, pod utjecajem teških socijalnih prilika i perspektive poraza [[Centralne sile|Centralnih sila]], one se postepeno organizacijski obnavljaju i počinju djelovati. Od 1917, a pogotovo u 1918, jugoslavenske zemlje, osobito one pod Austro-Ugarskom, zahvatili su spontani pokreti vojničkih, radničkih i seljačkih masa. Pod utjecajem tih revolucionarnih kretanja i Oktobarske revolucije, obnavljanje aktivnosti socijaldemokratskih partija bilo je prožeto žestokim političkim i idejnim sukobima. U rukovodstvima tek obnovljenih socijaldemokratskih partija Srbije, Bosne i Hercegovine i Dalmacije prevladale su pristalice klasne borbe. Oni su isticali solidarnost s [[Oktobarska revolucija|Oktobarskom revolucijom]] i prihvatali [[Lenjin]]ovu inicijativu za stvaranje nove, komunističke internacionale. U rukovodstvima socijaldemokratskih partija Hrvatske i Slovenije glavnu su riječ u početku imali reformisti i pristalice klasne saradnje s [[Buržoazija|buržoazijom]]. === Osnivanje === [[Datoteka:Delegati Prvog kongresa SRPJ(k).JPG|thumb|180px|desno|Delegati Prvog Kongresa Socijalističke Radničke Partije Jugoslavije održanog u Beogradu 1919.]] [[Datoteka:Filip Filipovic.jpg|thumb|180px|desno|FIlip Filipović, prvi sekretar KP Jugoslavije i jedan od njenih osnivača.]] Kada je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] nastala [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]], različite [[Socijaldemokratija|socijaldemokratske]] partije koje su postojale na područjima [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]] i [[Kraljevina Crna Gora|Kraljevine Crne Gore]] zatražile su ujedinjenje svojih partija. Ove težnje o ujedinjenju su bile posljedica uspona u revolucionarnom pokretu po uzoru na [[Oktobarska revolucija|Oktobarsku revoluciju]] 1917. godine u [[Rusko Carstvo|Rusiji]]. Ideja je bila široko prihvaćena od strane partija i organizacija iz cijele zemlje, a aprila 1919. u [[Beograd]]u je održan [[Kongres ujedinjenja]], kojem je prisustvovalo 432 delegata koji su predstavljali 130.000 organizovanih pristalica radničke klase iz svih krajeva Kraljevine, izuzev područja današnje [[Slovenija|Slovenije]].<ref name="PromNaz">{{cite web |url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=75642 |title=Promjena naziva Komunističke partije Jugoslavije u Savez komunista Jugoslavije |publisher=Domagoj Štefančić |date=1. 10. 2007 |access-date=8. 11. 2018| language = }}</ref> Na ovom kongresu Partiji se pridružuju: [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine (1919)|Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]], [[Srpska socijaldemokratska stranka]], [[Socijaldemokratska partija Dalmacije]] i dio članstva Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slovenije. Na svom [[Prvi osnivački kongres SRPJ(k)|Prvom kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije]] stranka je postavila "Principe ujedinjenja", principe partijske organizacije. Osuđen je društveni [[šovinizam]] i donijeta je odluka o pridruživanju [[Kominterna|Kominterni]]. Za predsjednika stranke je bio izabran [[Filip Filipović]], a [[Živko Topalović]] za glavnog sekretara. Tada je uz sudjelovanje istih delegata održan i Kongres sindikalnog ujedinjenja, koji se izjasnio za jedinstvo sindikalnog pokreta, a izabrano je Centralno radničko sindikalno veće Jugoslavije (CRSVJ). Održana je i Konferencija žena socijalistkinja (komunistkinja) koja je prihvatila program SRPJ. U [[Zagreb]]u je [[10. oktobar|10. oktobra]] [[1919.]] osnovan [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]] (SKOJ), koji je također usvojio program SRPJ(k). U aprilu 1920. radničke [[Socijalistička partija Slovenije (1919)|Socijalističke partije Slovenije]] i [[Jugoslovenska socijaldemokratska stranka]] zvanično su pristupile Socijalističkoj radničkoj partiji Jugoslavije (komunisti). Time je bio dovršen proces ujedinjenja jugoslavenskog radničkog pokreta. === Period legalnog djelovanja i zabrana === [[Datoteka:Vukovarski-kongres.jpg|thumb|180px|desno|Delegati na Drugom Kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije održanom od 20-25. juna 1920. u Vukovaru.]] Naglo je jačao utjecaj SRPJ(k) i ona je brzo izrasla u značajan politički faktor u zemlji. Međutim, rast stranke je također podstakao neslaganja o partijskom programu i doveo je do podjele između dvije struje. Reformistički [[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|centrumaši]], su naglašavali da kraljevstva industrijski nerazvijenih država nisu zrela za [[Revolucija|revoluciju]]. Suprotstavljala se naglasku o klasnoj borbi i bliskoj vezi između stranke i sindikata, a zalagala se za učešće u političkom životu legalnim sredstvima i za rad na društvenim promjenama. Druga struja su bili komunistički revolucionari, tvrdeći da su preduslovi za revoluciju već postojali, te se zalagali su centralizovanu partiju, bliski savez sa sindikatima i zauzimanje vlasti silom. Na [[Drugi kongres KPJ|Drugom Kongresu]] održanom od 20-25. juna 1920. u [[Vukovar]]u za nove sekretare izabrani su [[Filip Filipović]] i [[Sima Marković]]. Na ovom kongresu komunistički revolucionari predvođeni Filipom Filipovićem su odnijeli prevagu, a partija je promijenila ime u Komunistička partija Jugoslavije. [[Datoteka:Pobeda komunista 1920.jpg|thumb|180px|desno|Partijska štampa o velikoj pobjedi Komunističke partije Jugoslavije na opštinskim izborima 1920. godine.]] Na opštinskim izborima u martu i augustu 1920. partija je osvojila opštine u mnogim gradovima (Beograd, Zagreb, Osijek, Skoplje, Niš i dr.), a na izborima za [[Izbori za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS 1920.|Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS]], u novembru 1920, dobila je 58 mandata i zauzela treće mjesto po broju poslanika u Skupštini.<ref>[[Branko Petranović]], [[Momčilo Zečević]], http://www.znaci.net/00001/138_15.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930092637/http://www.znaci.net/00001/138_15.pdf |date=30. 9. 2020 }} ''Jugoslavija 1918-1988. Tematska zbirka dokumenata'', p. 158</ref> U ljeto 1920. SRPJ(k) je imala preko 65.000 članova, a ujedinjeni sindikati oko 210.000. Tada je izdavala svoje središnje glasilo [[Radničke novine (Beograd)|Radničke novine]] kao i brojne pokrajinske i lokalne listove. U aprilu 1920. održan je štrajk oko 50.000 željezničara, a to je bila jedna od najkrupnijih radničkih akcija toga vremena. Štrajk je protekao u znaku pojačane odlučnosti režima da se obračuna s revolucionarnim pokretom gdje su bile poduzimane mjere poput: prve zabrane proslave 1. maja, pojačana cenzura, hapšenja rukovodilaca SRPJ(k), suspendovanje komunističkih odbornika u opštinama i raspuštanje komunističkih opštinskih uprava, proglašenje militarizacije željezničara, oružani napadi na štrajkače. Ovi događaji dali su dobar izgovor [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|kralju Aleksandru]] da optuži KPJ za pokušaj državnog prevrata, te je objavio [[Obznana|Obznanu]] u kojoj je zabranjena svaka komunistička aktivnost do donošenja novog [[Ustav]]a. Uslijedila su zatvaranja organizacija KPJ i masovna hapšenja. Većina rukovodećih komunista, uključujući i komunističke poslanike, bila je uhapšena, a KPJ organizaciono razjedinjena. Čim je ustav bio izglasan, Skupština je 2. augusta 1921. donijela [[Zakon o zaštiti države]], kojim je komunistička aktivnost kvalifikovana kao zločinačka. U obrazloženju tog zakona KPJ je optužena kao krivac za neuspjeli atentat na regenta Aleksandra i atentat na ministra policije [[Milorad Drašković|Milorada Draškovića]] u junu-julu 1921. === Period ilegalnog djelovanja i antifrakcijska borba === {{Glavni|Sukob lijeve i desne frakcije u KPJ}} Ovakvi uslovi nužno su nametali stvaranje ilegalne revolucionarne partije koja će odgovarajućim programom radikalnih društvenih promjena izrasti u avangardu radničke klase i svih drugih ugnjetenih društvenih slojeva. Ovaj period bio je u znaku idejne i političke borbe između revolucionarnih snaga i snaga sa reformističkim,[[Socijaldemokratija|socijaldemokratskim]] i anarhosindikalnim idejnim naslijeđem. U sukobu tih snaga u vrhovima KPJ ubrzo su nastale lijeva i desna frakcija. U to vrijeme postojala su 3 rukovodstva KPJ: * Rukovodstvo KPJ izabrano na Vukovarskom kongresu, koje je bilo uglavnom u zatvoru. * Alternativno centralno vođstvo stranke u zemlji koje su vodili [[Kosta Novaković]], [[Triša Kaclerović]] i [[Moša Pijade]]. * Izvršni komitet partije u inostranstvu, (osnovan u Beču u septembru 1921.) predvođen [[Simo Marković|Simom Markovićem]]. Na [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prvoj zemaljskoj konferenciji]] održanoj u [[Beč]]u u julu 1922. godine: Sima Marković je tvrdio da je odložio revoluciju i usmjerio se na ustavne promjene, dok je Kosta Novaković želio da cilja na "brzu revolucionarnu promjenu." Marković je ubijedio većinu delegata u svoj stav čime su prevladali stavovi desne frakcije. Kominterna je na svom 4. kongresu potvrdila "desničarsku" većinu, ali su njeni govornici kritikovali vođe KPJ koji su bili "posvetili svu svoju pažnju izbornoj pobjedi", zapostavljajući komunističke metode klasne borbe. Na [[Druga zemaljska konferencija KPJ|Drugoj zemaljskoj konferenciji]] održanoj u Beču od 9-12. maja 1923. usvojeni su stavovi lijeve frakcije o: stvaranju ilegalne kadrovske partije na principu demokratskog centralizma, osvajanju pozicija u sindikalnim i drugim legalnim organizacijama i otvaranju diskusije u KPJ o nacionalnom pitanju u Kraljevini SHS. To je pospješilo proces stvaranja ilegalnih organizacija KPJ i osnivanje legalnih organizacija: Nezavisnih sindikata, [[Nezavisna radnička partija Jugoslavije|Nezavisne radničke partije Jugoslavije]] (NRPJ) i [[Savez radničke omladine Jugoslavije|Saveza radničke omladine Jugoslavije]] (SROJ), preko kojih je KPJ počela razvijati političku aktivnost. Daljnji stepen u ideološkom sazrijevanju KPJ bile su odluke njene [[Treća zemaljska konferencija KPJ|Treće zemaljske konferencije KPJ]] održane u Beogradu od 1-4. januara 1924. Odlučeno je da se uz zabranjenu KPJ osnuje i jedna legalna radnička partija, [[Nezavisna radnička partija Jugoslavije]] (NRPJ) preko koje bi komunisti vodili borbu protiv [[Buržoazija|buržoaske]] vlasti. Konferencija je odbacila shvatanja Sime Markovića o nacionalnom pitanju i orijentisala se na borbu za ravnopravnost jugoslavenskih naroda. U to je vrijeme KPJ imala 1000 članova. Kao odgovor na pojačanu aktivnost KPJ uslijedili su u 1924. protiv nje novi udarci SHS režima, gdje je zabranjen rad NRPJ i SROJ. Posebno su negativne posljedice imali stavovi koje je zauzela Kominterna na svom 5. kongresu u [[Moskva|Moskvi]] 1924. o jugoslavenskom nacionalnom pitanju. Princip samoodređenja bio je izražen u zahtjevu za razbijanje "versajske Jugoslavije" i za stvaranje federacije radničko-seljačkih republika na [[Balkan]]u, čime se isključivala mogućnost rješenja nacionalnog pitanja u okviru Jugoslavije. Prihvativši stav Kominterne, KPJ se našla izvan tekućih političkih zbivanja u zemlji koja su nosila pečat borbe između vladajuće srpske buržoazije i buržoazija ostalih naroda. Upravo ova diskusija oko nacionalnog pitanja i državnog ujedinjenja vođena je između odvojenih partijskih grupa tokom najvećeg dijela 1920-ih godina, a u njoj su učestvovali gotovo svi istaknuti partijski funkcioneri. U Rezoluciji Centralnog odbora Nezavisne radničke partije Jugoslavije (NRPJ) dat je proglas u kojem se kaže da sve nacije Jugoslavije imaju neotuđivo pravo na samoopredjeljenje, kao i na njihov kasniji slobodni sporazum o ulasku u [[Balkanska federacija|Federaciju radničko-seljačkih republika Balkana]]. Također, NRPJ ocjenjuje da je jedan od prvih zadataka u tom pravcu borba protiv srpskog [[Šovinizam|šovinizma]]. Neslaganja i nadmetanja dvije frakcije unutar partije slabilo je snagu partije. Ni pokušaj Kominterne da se stanje sredi pomirenjem frakcija i izborom Sime Markovića za sekretara KPJ na [[Treći kongres KPJ|Trećem kongresu KPJ]] u Beču od 14-22. maja 1926. nije donio pozitivne rezultate. Tako je KPJ u doba porasta krize buržoaskog sistema u Jugoslaviji ostala nekonsolidovana i bez odgovarajuće političke platforme. === Antifrakcijska linija === {{Glavni|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} Frakcijske borbe u rukovodstvima dovele su KPJ na rub rascjepa i onesposobile je za organizovanu političku akciju. Nastojanja vođa frakcija da osiguraju svoj utjecaj u partijskom članstvu naišla su tada na odlučan otpor, a njegovi nosioci bili su kadrovi izrasli u neposrednoj borbi radnićke klase. Otpor je najsnažnije došao do izražaja na [[Osma zagrebačka mjesna konferencija KPJ|Osmoj konferenciji zagrebačke organizacije KPJ]] održan 25-26. februara 1928. Na čelu otpora bio je organizacioni sekretar Mjesnog komiteta KPJ [[Josip Broz Tito]], kao i [[Đuro Đaković]], [[Andrija Hebrang]] i [[Blagoje Parović]]. Josip Broz je na konferenciji optužio obje frakcije, ističući da je obračun s njima prvi uslov za konsolidaciju KPJ. Konferencija je osudila frakcije, a Broza izabrala za sekretara zagrebačke organizacije. Stavovi zauzeti na ovoj konferenciji ušli su u otvoreno pismo kojim se Kominterna u proljeće 1928. obratila članstvu KPJ i koji su zatim postali osnovom za pripremu [[Četvrti kongres KPJ|Četvrtog kongresa KPJ]]. Kongres je održan od 5-12. novembra 1928. u [[Dresden]]u u [[Njemačka|Njemačkoj]]. Iznesena je oštra kritika sukoba između frakcija, a naročito Sime Markovića. Kongres je ponovo potvrdio principe centralizma i tražio da se rukovodstvo sastoji od industrijskih radnika obrazovanih u duhu [[Lenjinizam|lenjinizma]]. [[Jovan Mališić]] je bio izabran za političkog sekretara, a za organizacionog sekretara Đuro Đaković. Kongres je također predvidio neizbježnu buržoasku revoluciju, usvojio teoriju Kominterne o [[Društveni fašizam|društvenom fašizmu]], koji je socijaldemokratiju posmatrao kao oblik [[Fašizam|fašizma]] i potvrdio politiku raspada Jugoslavije kao "vještačke versajske tvorevine." I Komunistička partija Jugoslavije i Kominterna su podržavali ove stavove do 1935. KPJ je tada imala 2034 člana. === Zavođenje diktature i oružani otpor === {{Glavni|Šestojanuarska diktatura|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|180px|desno|Policijski snimak sekretara SKOJ-a [[Janko Mišić|Janka Mišića]] i [[Mijo Oreški|Mije Oreškog]] koji su ubijeni u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] Nakon [[Atentat u Narodnoj skupštini|atentata u Narodnoj skupštini]] u Beogradu, [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|kralj Aleksandar]] je 6. januara 1929. ukinuo [[Vidovdanski ustav|ustav iz 1921]], raskinuo [[Narodna skupština Kraljevine SHS|Narodnu skupštinu]] te zaveo [[Šestojanuarska diktatura|šestojanuarsku diktaturu]]. Odmah zatim je krenuo obračun sa ljevičarskim pokretima i partijama. Osim vođa, hapšeni su, podvrgavani mučenju, osuđivani na višegodišnje robije i ubijani su brojni članovi i simpatizeri KPJ. CK KPJ je odgovorio pozivom na ustanak, ocjenjujući da je revolucionarna situacija već nastupila. Time je KPJ, malobrojna i nekonsolidovana, bez čvršće veze s radničkom klasom i bez oslonca u drugim društvenim slojevima bila izložena represiji tadašnje kraljevske vlade i njihovog policijskog aparata. U oružanim borbama sa policijom ubijeni su [[Đuro Đaković]], politički sekretar KPJ, [[Nikola Hećimović]], sekretar [[Crvena pomoć|Crvene pomoći]], kao i članovi CK KPJ [[Marko Mašanović]], [[Rista Samardžić]], [[Božo Vidas Vuk]], [[Bracan Bracanović]] i [[sedam sekretara SKOJ-a]]. Posljedica svega ovoga je bilo to da je KPJ organizaciono razbijena, a njen krnji Centralni komitet je u aprilu 1930. prešao u Beč, ostavši bez veza s preostalim organizacijama u zemlji. === Obnova KPJ === Uvođenjem diktature vlasti nisu uspjele da konsoliduju sistem centralizma, a nisu našle ni šire političke oslonce u društvu. Velika privredna kriza brzo je podstakla neraspoloženje narodnih slojeva i podsticala njihovu spremnost za borbu. Zato je i odlučan otpor KPJ diktaturi znatno pridonio podizanju njenog ugleda i utjecaja u narodu. S druge strane, poučeni teško plaćenim iskustvom, komunisti su se u praksi odrekli avanturističke parole ustanka i postepeno se sve uspješnije koristili onim oblicima borbe koje su narodne mase prihvatale. Pored porasta neraspoloženja u radničkim i seljačkim masama, u ovo vrijeme revolucionarne ideje sve izrazitije zahvataju inteligenciju, a pogotovo studente i srednjoškolsku omladinu, u kojima KPJ i [[SKOJ]] nalaze pouzdanu i sve masovniju osnovu. To je jasno došlo do izražaja u studentskim nemirima 1931. Revolucionarnom pokretu u vrijeme diktature prilaze i brojni književnici, publicisti, umjetnici, koji su pokrenuli više listova i časopisa marksističke orijentacije. Godine 1932. obnovljeno je više pokrajinskih organizacija i rukovodstava KPJ (Slovenija, Bosna i Hercegovina, Vojvodina, Crna Gora). Taj proces je ubrzan 1933. i 1934, kada su osobito došle do izražaja posljedice ekonomske krize i političkog sistema diktature. Na razvitak i aktivnost KPJ u ovom razdoblju negativno je utjecala činjenica da je njen CK bio u inostranstvu, bez čvršćih veza s organizacijama i bez punijeg uvida u politička kretanja u zemlji, te opterećen starim, sektaškim koncepcijama. On je djelovao više kao činovnički aparat u mehanizmu Kominterne nego kao političko rukovodstvo jednog posebnog revolucionarnog pokreta. U periodu oružanog otpora i represije, broj članova partije je nastavio drastično da opada, od 400 aktivnih članova krajem 1929. godine, na svega 200 članova do 1932. Međutim, u otporu diktaturi, komunisti su na kraju te decenije izrasli u čvrsto organizovanu partiju, koja je imala čvrste vrijednosti i pravila ponašanja u čijoj su srži bili spremnost na žrtve i unutrašnja solidarnost. [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ]] koja je bila održana u [[Ljubljana|Ljubljani]] od 24—25. decembra 1934, pokazala je da je partija organizacijski obnovljena. Na ovoj konferenciji su bile izražene pozitivne tendencije u prodiranju KPJ u politički život zemlje. Od posebnog značaja za dalju aktivnost partije bili su njeni stavovi o nacionalnom pitanju i odluke da se u sastavu KPJ osnuju nacionalne komunističke partije Hrvatske i Slovenije, a kasnije i Makedonije, te da se pristupi stvaranju [[Antifašizam|antifašističkog]] fronta.<ref name="pirjevec" /> Za sekretara CK KPJ izabran je [[Milan Gorkić]] (pravim imenom Josip Čižinski), koji je ovu funkciju obavljao po odluci Kominterne od sredine 1932. === Antifašistička borba KPJ i Narodni front === {{Glavni|Antifašizam|Narodni front}} [[Datoteka:Proleter juli 1937.jpg|thumb|desnoo|180px|Proleter, juli 1937. godine, ilegalne novine KPJ.]] Brzi uspon na vlast [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] u [[Treći rajh|Trećem Rajhu]] 1930-ih postao je najveći problem komunističkom pokretu. Kominterna obustavlja rat protiv socijaldemokratije i "buržoaskih" partija kao najvećeg neprijatelja, i počinje sa okupljanjem svih potencijalnih saveznika protiv fašizma. Politbiro izabran na ljubljanskoj konferenciji sačinjavali su: [[Milan Gorkić]], [[Blagoje Parović]], [[Josip Broz Tito|Josip Broz]], [[Kamilo Horvatin]] i [[Adolf Muk]]. Od petorice izabranih, jedino je Broz uspjeo dočekati kraj [[staljin]]ove [[KPJ tokom Velike čistke|Velike čistke u KPJ]] živ i na slobodi. Pošto Centrani komitet, koji se nalazio u inostransvu, nije mogao efikasno da utječe na rad partijskih organizacija, sredinom 1935. godine osnovan je Zemaljski biro CK kao operativni organ u zemlji, koji je pomogao u čvršćem povezivanju i usmjeravanju aktivnosti partije. Krajem 1935. KPJ je imala oko 3.000 članova. Da bi spriječio širenje revolucionarnog pokreta, režim je pojačao progone protiv KPJ. Krajem 1935. uslijedila je policijska provala u kojoj je do marta 1936. uhapšeno 950 članova KPJ, među kojima i najveći dio rukovodstva u zemlji. U skladu sa odlukom Kominterne o prelasku rukovodstva KPJ u zemlju i o njegovom osnivanju iz redova ljudi koji su izrasli u samom pokretu, odlučeno je da Josip Broz, član Politbiroa CK, ode na rad u Kraljevinu Jugoslaviju. Tokom 1937. godine unutar KPJ su osnovane [[Komunistička partija Hrvatske]] i [[Komunistička partija Slovenije]]. KPJ tih godina prihvata politiku narodnog fronta i novi kurs Kominterne da je fašizam najveći neprijatelj. Istovremeno [[ustaše]], pod utjecajem fašističke Italije i nacističke Njemačke, razvijaju snažno antikomunističku ideologiju. Već 1937. Komunistička partija Hrvatske u svom proglasu osuđuje stavove "frankovačko-fašističke demagogije o nezavisnoj hrvatskoj državi," koja želi "da hrvatskom narodu umjesto jednog jarma nametne drugi, još gori jaram Rima i Berlina." === Rano vođstvo Josipa Broza Tita u KPJ === [[Datoteka:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|desno|180px|Josip Broz Tito je bio na čelu Komunističke partije Jugoslavije od 1937. pa sve do njegove smrti 1980.]] Upravo u tako teškim prilikama za Partiju i revolucionarní radnički pokret uopšte, u decembru 1936. s posebnim ovlašćenjima došao je u zemlju [[Josip Broz]]. Od tog momenta on je vršio odlučujući utjecaj na razvoj i djelatnost KPJ. Tokom tog perioda njegovog ilegalnog revolucionarnog djelovanja uspio je da pridobije podršku Kominterne, a koristio je pseudonime "Walter" i "Tito". U augustu 1937, pošto je Kominterna opozvala generalnog sekretara [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]], on je i formalno preuzeo rukovođenje partijom. Pred novoizabranim partijskim rakovodstvom bili su veoma teški zadaci. Od malobrojne, unutrašnjim sukobima podrivane i terorom režima razbijene organizacije trebalo je za najkraće vrijeme stvoriti masovnu, čvrstu i idejno jedinstvenu partiju. Godine 1937. KPJ je pojačala borbu protiv profašističkog kursa u unutrašnjoj i spoljnoj politici vlade [[Milan Stojadinović|Milana Stojadinovića]]. Bila je i organizator mnogih političkih akcija u kojima su sudjelovale široke mase građana. Poslije stvaranja [[Blok narodne sloge|Bloka narodne sloge]] pod vođstvom [[Vlatka Mačeka|Vlatko Maček]] u oktobru 1937. KPJ je povela akciju da se blok proširi predstavnicima radničke klase. Zato je pokušavala da osnuje jednu legalnu stranku — Stranku radnog naroda (SRN) s programom Narodnog fronta, ali su vođstva građanskih stranaka odbila saradnju s KPJ. U isto vrijeme je Tito pokrenuo rješavanje aktuelnih unutrašnjih pitanja KPJ. U noći između 1-2. augusta 1937. u šumi Anindol kod [[Samobor]]a, održan je osnivački kongres [[Savez komunista Hrvatske|KP Hrvatske]], na kom je učestvovalo 19 sudionika, a za sekretara komiteta izabran je [[Đuro Špoljarić]]. Sastankom je rukovodio [[Tito]], a jedini dokument koji je sačuvan je Titov proglas pod nazivom "Osnivanje Komunističke stranke Hrvatske".<ref name="goldstein" /> Tri mjeseca ranije osnovana je [[Savez komunista Slovenije|KP Slovenije]], koji su istaknuli da je rješenje nacionalnog pitanja bitan dio borbe za revolucionarni preobražaj jugoslavenskog društva. Postavljene su nove osnove organizacione izgradnje SKOJ-a kao masovne omladinske organizacije i rukovodeće snage naprednog omladinskog pokreta. Rukovodstva KPJ ojačana su mladim kadrovima, a idejno-političko obrazovanje postavljeno je na širu osnovu. Partijska štampa i publicistika obogaćene su novim izdanjima listova, brošura i knjiga te prilagođena potrebama političke borbe i konsolidacije partije. U maju 1937. je osnovao je u zemlji privremeno rukovodstvo, likvidirao žarišta frakcionaštva među komunistima u emigraciji i na robiji, a po dolasku u Moskvu u jesen 1938. uspio je, uz podršku [[Georgi Dimitrov]]a, da u Kominterni otkloni nagomilane nesporazume i rezerve prema KPJ. Tada je dobio mandat za osnivanje CK KPJ u zemlji, čime je ranije u zemlji osnovano rukovodstvo bilo i praktično potvrđeno. Oslanjanjem na provjerene, ideološko-politički izgrađene i mlade partijske kadrove, dosljednom, upornom i sistematskom akcijom za idejnu čistoću, kao i savlađivanjem frakcijskih borbi — od 1937. do 1940. godine je, pod rukovodstvom Josipa Broza Tita, obnovljena i konsolidovana Komunistička partija Jugoslavije. === Španski građanski rat === {{Glavni|Španski građanski rat}}{{Glavni|Jugoslaveni u Španskom građanskom ratu}} [[Datoteka:Jugoslovenski artiljerci u Španiji.jpg|thumb|180px|desno|Jugoslavenski borci 1937. u Španiji. U prvom redu stoje: treći s lijeva (sa hartijom u ruci) [[Robert Domany]], komandant baterije i peti s lijeva [[Koča Popović]].]] Španski građanski rat je okupio mnogobrojnu ljevičarsku inteligenciju širom zapadnog svijeta, a mnogi ugledni umjetnici i pisci su ušli u službu [[Druga španska republika|španske republike]]. Također, privukao je i veliki broj stranih ljevičarsko orijentisanih pripadnika radničke klase, za koje je rat ponudio ne samo idealističku avanturu, već i bjekstvo od nezaposlenosti nakon [[Velika depresija|Velike depresije]]. KPJ, zajedno sa [[SKOJ]]-em oganizovali su akcije pomoći republikanskoj Španiji na tri kolosijeka: političkom propagandom, prikupljanjem materijalne pomoći i mobilizacijom dobrovoljaca za odlazak u Španiju u borbu protiv fašizma.<ref name="goldstein">"Tito", [[Ivo Goldstein]], [[Slavko Goldstein]], Akademska knjiga 2018. Novi Sad {{ISBN|978-86-6263-218-0}}</ref> U svom proglasu od 23. oktobra 1936. godine KPJ se pridružila međunarodnim ljevičarskim snagama sa ciljem da pomognu republikanskoj španskoj vladi i radnicima u njihovoj borbi protiv pobunjenika i reakcionarnih fašističkih snaga predvođenih generalom [[Francisco Franco|Franciscom Francom]]. U proglasu KPJ povodom Španskog građanskog rata stoji: {{Citat|"Borba herojskog španskog naroda nije samo borba koja će imati za rezultat pobjedu ili poraz demokratije samo u Španiji, nego je to početak oružanog sukoba fašizma i demokratije čitavog svijeta."}} KPJ je bila jedini organizator u Kraljevini Jugoslaviji u pružanju pomoći, a španski su događaji u 1936. i 1937. godini bili središnje i najvažnije pitanje unutar KPJ. Antifašistički dobrovoljci su u Španiju odlazili isključivo ilegalno u čemu su nerijetko bili osujećivani. U toku dvije godine u Španiju je iz Jugoslavije otišlo oko 1700 (1800 do 2000 dobrovoljaca)<ref name="goldstein" />, od kojih je 700, nešto manje od polovice<ref name="goldstein" /> poginulo u borbama. U zemlju se vratilo oko 350, a većina je prebjegla u [[Francuska|Francusku]] poslije pobjede Frankove armije. Kasniji zapovjednici četiri armije [[Jugoslavenska armija|Jugoslavenske armije]], bili su borci u španskom ratu: [[Peko Dapčević]], [[Koča Popović]], [[Kosta Nađ]] i [[Petar Drapšin]].<ref name="goldstein" /> Tadašnja jugoslavenska vlada je po svaku cijenu nastojala da onemogući odlazak njenih državljana u rat u Španiju. Veliku, ali neuspješnu akciju prebacivanja oko 500 dobrovaljaca brodom "Korzika" u organizaciji [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]], spriječila je jugoslavenska policija, hapšenjima u Baru 3. marta 1936, oko 120 dobovoljaca, te kod [[Šibenik]]a. Dojavu o brodu je policija dobila od italijanske policije. Jedan od razloga pada Gorkića u nemilost od strane Kominterne, bila je ova neuspješna akcija.<ref name="goldstein" /> Jedan od prvih pet stranaca u Španskom građanskom ratu je bio slovenski komunist [[Josip Kopinič]], koji je u Španiju došao mjesec dana nakon početka rata i proslavio se kao hrabar borac. Bio je na palubi podmornice, koja se suprostavila frankovoj mornarici, te je učestovao u probijanju blokade Gibraltara, zbog čega je dobio čin [[kapetan fregate]] - najviši vojni čin koji je imao neki borac iz jugoslavenskih zemalja, te bio član španske vojne misije u Parizu.<ref name="pirjevec">"Tito i drugovi", [[Jože Pirjevec]], [[Slavko Goldstein]], Laguna 2013. Beograd {{ISBN|978-86-521-1402-2}}</ref> Nakon poziva Kominterne svim internacionalcima da se priključe oslobodilačkom ratu španskog naroda, veliki broj pripadnika KPJ se odazvao ovom pozivu. Glavna baza za regrutovanje boraca bila je u [[Pariz]]u u knjižari "Horizont", koja je bila u vlasništvu KPJ. U [[Pariz]]u su u to vrijeme održavali sjednice Centralnog komiteta na kojima su učestvovali [[Rodoljub Čolaković]] i [[Sreten Žujović]] (članovi Politbiroa), [[Prežihov Voranc]], [[Ivan Krndelj]] i [[Drago Marušić]], koji su boravili u Parizu, a povremeno [[Rajko Jovanović]], [[Ivo Lola Ribar]] i [[Boris Kidrič]], te kasnije isključeni članovi [[Ivan Marić]] i [[Labud Kusovac]]. [[Josip Broz]] boravi u Parizu od 17. augusta 1937, a prije dolaska boravi u [[Beč]]u u drugoj polovici maja, gdje uspostavlja novi pukt za slanje dobrovoljaca.<ref name="goldstein" /> Tokom boravka u Parizu, članovi Politbiroa Čolaković i Žujović, obavijestili su Tita da je generalni sekretar KPJ Milan Gorkić u Moskvi, te da nemaju vijesti od njega, kao da ni donacije od Komiterne za KPJ ne pristižu. Tito je predložen da postane član Politbiroa, te su njih trojica podijelili obaveze: Tito je bio zadužen za veze sa zemljom i Kominternom, financije, zastupanje KPJ i opće poslove Centralnog komiteta (CK). Žujović je bio, za sve što je povezano sa dobrovoljcima za Španiju, veze sa Komunističkom partijom Francuske, i tekuće poslove CK; Čolaković - uređivanje i distribucija partijskog lista "[[Proleter (novine)|Proletera]]", po potrebi obilazak partijskih organizacija u Jugoslaviji i među jugoslavenskim interbrigadistima u Španiji. To je vrijeme i financijske krize partije, zbog šutnje Kominterne, ali novčanom pomoći organizacija KPJ iz SAD, Kanade i Belgije, kao i partijskih organizacija iz zemlje, štampanje Proletera bilo je omogućeno u Parizu sve do januara 1938. godine.<ref name="goldstein" /> Pred [[Madrid]]om je poginuo (ili je likvidiran) i [[Blagoje Parović]], član CK KPJ i politički komesar 13. internacionalne brigade. === Staljinistička čistka === [[Datoteka: Milan Gorkic.jpg|thumb|180px|desno|Milan Gorkić, generalni sekretar CK KPJ, Titov prethodnik i jedna od brojnih žrtava Staljinovih čistki.]] Komunistička Partija Jugoslavije u drugoj polovini 1930-ih bila je suočena sa dva teška iskušenja, [[Staljinova čistka|Staljinovim čistkama]] i [[Pakt Ribbentrop-Molotov|Paktom Ribbentrop-Molotov]] između Sovjetskog Saveza i [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]]. Ovi događaji su uznemirili i otuđili mnoge intelektualce iz njenih redova. Staljinističke čistke u KPJ su imale teške posljedice. Procjenjuje se da je tokom te čistke ubijeno oko 600-700 članova Komunističke Partije Jugoslavije, uključujući veliki broj osnivača i gotovo cjelokupno dotadašnje rukovodstvo. U Moskvi su streljani svi dotadašnji generalni sekretari KPJ: [[Filip Filipović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Cvijić]], [[Jovan Mališić]] i aktuelni [[Milan Gorkić]], osim [[Triša Kaclerović|Triše Kaclerovića]], koji se na vrijeme povukao iz [[Politika|politike]]. Također su streljana i dva sekretara SKOJ-a, kao i veliki broj rukovodilaca KPJ, članova CK i Politbiroa. Naročito je slikovit primjer tadašnjeg generalnog sekretara KPJ Milana Gorkića, koji je iz Pariza pozvan u Moskvu na referisanje. Predočena mu je optužba na preko sedamdeset stranica u kojoj je bio optužen da je kovao planove protiv CK KPJ. Ubrzo akon toga, Gorkić je bio zatvoren i likvidiran. Nakon likvidacije dotadašnjeg jugoslavenskog rukovodstva, Tito je podržan od Kominterne za šefa Komunističke Partije Jugoslavije. Likvidacijom CK Milana Gorkića 1937. i imenovanjem Josipa Broza za generalnog sekretara 1940. godine kulminira period rigidne staljinizacije KPJ. Ove dalekosežne promjene sprovedene su bez izjašnjavanja članstva i sazivanja kongresa, pukim partijskim prevratom i fizičkim likvidacijama konkurenata. Po završetku čistke, sazvana je [[Peta zemaljska konferencija KPJ]], na kojoj je potvrđeno novo rukovodstvo Josipa Broza. Peta konferencija je održana od 19. do 23. oktobra 1940. godine u predgrađu Zagreba. Osnovni zaključci sa konferencije su bili razrada političke linije KPJ u uslovima [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Na konferenciji je izglasan novi Centralni komitet od 29 članova i 9 kandidata za članove, a za generalnog sekretara je izabran Josip Broz Tito. U periodu kada je Tito konsolidovao Partiju, članstvo se udvostručilo - od 1.500 članova u jesen 1937. godine do 3.000 članova maja 1939. godine. Do septembra 1939., SKOJ je imao 17.800 članova. U vrijeme Pete zemaljske konferencije krajem 1940. godine, brojnost KPJ je narasla na 7.000 članova. === Drugi svjetski rat === {{Glavni|Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije}} {{Glavni|Narodnooslobodilački pokret}} {{Glavni|Bratstvo i jedinstvo}} {{Citat|Jer južnoslavenski komunisti su bili duboko idealisti; oni vjeruju u semoizlječivo svojstvo društva, u osnovnu obnovu čovječanstva radom - i predlažu smrt fašizmu i rađanje federalne demokratije sa sve pratećim državljanstvom i obrazovanjem u čemu vide dovoljan poticaj za ono što smatraju da su prirodne vrline čovjeka. Pravedno društvo bi bila njihova nagrada.}}<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/3_1_4.htm |title=Basil Davidson: Partisan Picture |access-date=27. 12. 2018 |archive-date=6. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010630/http://www.znaci.net/00001/3_1_4.htm |url-status=dead }}</ref> Basil Davidov ==== Okupacija i ustanak ==== {{Glavni|Ustanak u Jugoslaviji 1941.}} [[Datoteka:Ustanak u Jugoslaviji 1941.png|thumb|180px|desno|Prikaz slobodne teritorije u okupiranoj Jugoslaviji, nakon poziva na ustanak koji je povela KPJ [[1941]].]] Početkom maja 1941. godine u Zagrebu je održano partijsko savjetovanje na kome je Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije ocijenio da su unutrašnji događaji nametnuli da se na širem forumu partijskog aktiva razmotre [[Vojni puč 27. marta 1941.|martovski]] i [[Aprilski rat|aprilski događaji]] i donesu odgovarajuće odluke za dalji razvitak oslobodilačke i revolucionarne borbe radničke klase i naroda Jugoslavije. Nakon što je [[Adolf Hitler]] započeo [[Operacija "Barbarossa"|Napad na SSSR]] 22. juna 1941. godine, Tito je sazvao hitnu sjednicu Politbiroa CK KPJ u Beogradu na kojoj je Centralni Komitet izdao proglas narodina Jugoslavije u kome ga poziva na oružanu borbu protiv njemačkih okupatora. {{Citat|"U ime slobode i nacionalne nezavisnosti Komunistička partija Jugoslavije poziva sve rodoljubive narodne elemente da se ujedine u borbi protiv zajedničkog neprijatelja — fašističkog okupatora i domaćih izdajnika ... učinimo da naša zemlja bude okupatoru grobnica, a ne baza za njegovo snabdjevanje!"}} Na sjednici Politbiro CK KPJ održanoj 4. jula 1941. godine u vili [[Vladislav Ribnikar|Vladislava Ribnikara]] u Beogradu, odlučeno je da se od sabotaža i diverzija pređe na sveopšti narodni ustanak, te da partizanski rat bude osnovno oblik razvijanja ustanka. Na sastanku su prisustvovali: Tito, [[Aleksandar Ranković]], [[Milovan Đilas]], [[Svetozar Vukmanović Tempo]] i [[Ivo Lola Ribar]]. Na tom sastanku osnovan je Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije sastavljen prvenstveno od najužeg rukovodstva Politbiroa. U Glavni štab za Srbiju su pri tom ušli: [[Sreten Žujović]], [[Branko Krsmanović]], [[Filip Kljajić Fića]], [[Nikola Grulović]] i [[Rodoljub Čolaković]]. Uslijedili su [[Dan ustanka naroda Srbije|sedmojulski pucnji]] u [[Bela Crkva (Srbija)|Beloj Crkvi]] kod [[Valjevo|Valjeva]] i početak ustanka u Srbiji. U prvim mjesecima ustanka postojale su dvije vojne grupe pokreta otpora, jugoslavenski partizani predvođeni KPJ i Titom, te četnici predvođeni tada pukovnikom stare jugoslavenske vojske [[Draža Mihailović|Dražom Mihajlovićem]]. Tito je u na sastancima sa četničkim rukovodstvom u septembru i novembru 1941. pokušavao da ih pridobije za sveopštu borbu protiv okupatora u Jugoslaviji. Međutim, velike razlike u ideološkim ciljevima partizana o uspostavljanju komunističkog sistema u Jugoslaviji, te četničkog o povratku kralja Petra II Karađorđevića i uspostavljanja starog stanja u Jugoslaviji bile su nepremostive. Pregovori nisu urodili plodom, a do novembra 1941. godine četnici počinju vojnu saradnju sa Nijemcima i Italijanima. Već prve godine rata Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije oslobodio je velike dijelove zemlje, a u zapadnoj Srbiji je čak stvorena [[Užička republika]]. Prvi veliki njemački protivnapad na Tita i partizane dogodio se u septembru 1941. i nastavio se tokom zime. Partizanska vojska je bila izbačena iz Srbije u Bosnu, a prilikom ovog povlačenja poginulo je 20 visokih oficira i oko 3.000 boraca. KPJ je u to vrijeme također imala značajne gubitke među svojim članovima. Tako su u 1941. stradali: [[Ratko Mitrović]], [[Božidar Adžija]], [[Marko Orešković Krntija]], [[Milan Blagojević]], [[Rade Končar]], [[Dragojlo Dudić]] i mnogi drugi. ==== Stvaranje organa vlasti ==== {{Glavni|AVNOJ}} [[Datoteka:Drugo zasedanje AVNOJ-A v Jajcu.jpg|thumb|180px|desno|Delegati tokom Drugog zasjedanja AVNOJ-a održanog u Jajcu 29. - 30. novembra 1943. U prvom redu, slijeva na desno, sjede: Josip Broz Tito, [[Josip Vidmar]], [[Edvard Kocbek]], [[Moša Pijade]].]] Nakon povlačenja sa slobodne teritorije u Srbiji, Politbiro je održao sastanak u [[Drenova (Prijepolje)|Drenovi]], blizu [[Prijepolje|Prijepolja]], 7. decembra 1941. Tito je pod utiskom poraza u Srbiji ponudio svoju ostavku, ali ona nije bila prihvaćena. Na sastanku je odlučeno da se zabranjuje postojanje paralelnih vojnih jedinca na slobodnoj teritoriji i da se vodi oružana borba sa [[četnici]]ma. Poslije sastanka počelo je zaoštravanje klasne borbe. Počela su sektaštva i ljevičarska skretanja. Tako je došlo do krvavih odmazdi nad partizanskim borcima i narodom na [[Kamena Gora|Kamenoj Gori]], blizu [[Nova Varoš|Nove Varoši]]. Ova skretanja su se nastavila i u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[Hercegovina|Hercegovini]]. Dolazilo je do masovnih streljanja bez presuda. U spriječavanju ovakvog razvoja događaja vrhovni komandant partizanskih jedinica Jugoslavije izdao je u to vrijeme naredbu: {{Citat|Svaka pojava pljačke i nasilja ima se temeljito ispitati najhitnije i u slučaju nepobitno utvrđene krivice krivci se moraju pred strojem kazniti strijeljanjem. Poduzeti sve mjere da se u našim jedinicama uspostavi ona disciplina koja je do sada vladala, da se bez pogovora izvršavaju sva naređenja pretpostavljenih starješina.}}<ref>{{cite web |url=https://euroclio.eu/wp-content/uploads/educational_resources/2014%20Once%20Upon%20a%20Time...We%20Lived%20Together/Croatian/13.%20Zivot%20partizana.pdf |title=Život partizana |publisher=Nenad Perošević, Miloš Vukanović |date=11. 7. 1988 |access-date=7. 2. 2019| language = }}</ref> U oslobođenoj [[Foča|Foči]], doneseni su "[[Fočanski propisi]]". Pod utisakom međunarodnih dešavanja, Partija je organizovala [[Prvo zasjedanje AVNOJ-a]] u oslobođenom [[Bihać]]u. Tada je AVNOJ donio veliki broj važnih odluka vezanih za buduće uređenje Jugoslavije. U prekretnoj godini Drugog svjetskog rata (1943), Partija se nalazila pred velikim iskušenjima. Proživljavala je velike njemačke ofanzive u Bosni i Crnoj Gori. U revolucionarnoj 1943. Glavni Štab je izgubio još jednog svog člana. Na [[Glamočko polje|Glamočkom Polju]] je poginuo [[Ivo Lola Ribar]], samo nekoliko dana prije [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugog zasjedanja AVNOJ-a]] u [[Jajce|Jajcu]]. Na Drugom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu 29–30. novembra 1943. godine, donijete su ključne odluke o budućem ustroju nove Jugoslavije, dogovorena je obnova zemlje na federalnim osnovama, zabranjen je povratak u zemlju kralju [[Petar II, kralj Jugoslavije|Petru II Karađorđeviću]], a Tito je proglašen za maršala. === Rad u SFRJ === ==== Peti kongres KPJ ==== {{Glavni|Peti kongres KPJ}} Članovi politbiroa na Petom kongresu KPJ, održanom od 21-28. jula 1948. u [[Beograd]]u bili su: * Politbiro (9 članova): [[Josip Broz Tito]], [[Edvard Kardelj]], [[Milovan Đilas]], [[Aleksandar Ranković]], [[Ivan Gošnjak]], [[Moša Pijade]], [[Boris Kidrič]], [[Blagoje Nešković]] i [[Franc Leškovšek]]. * Politbiro (4 kandidata): [[Vladimir Bakarić]], [[Đuro Pucar]], [[Lazar Koliševski]] i [[Svetozar Vukmanović-Tempo]]. ==== Šesti kongres KPJ ==== {{Glavni|Šesti kongres KPJ}} Članovi Izvršnog komiteta na Šestom kongresu KPJ, održanom od 2-7. novembra 1952. u [[Zagreb]]u bili su: Izvršni komitet (članovi): [[Josip Broz Tito]] (Generalni sekretar Izvršnog komiteta), [[Edvard Kardelj]], [[Milovan Đilas]] (do 17. januara 1954), [[Aleksandar Ranković]], [[Ivan Gošnjak]], [[Moša Pijade]] (do 15. marta 1957), [[Boris Kidrič]] (do 11. aprila 1953), [[Franc Leškovšek]], [[Vladimir Bakarić]], [[Đuro Pucar]], [[Lazar Koliševski]], [[Svetozar Vukmanović-Tempo]], [[Petar Stambolić]] (od 1954.), [[Miha Marinko]] (od 1955), [[Blažo Jovanović]] (od 1955). ==== Sedmi kongres SKJ ==== {{Glavni|Sedmi kongres SKJ}} Članovi Izvršnog komiteta na Sedmom kongresu SKJ, održanom od 22-26. aprila 1958. u [[Ljubljana|Ljubljani]] bili su: * Izvršni komitet (15 članova): [[Josip Broz Tito]] (Generalni sekretar Izvršnog komiteta), [[Edvard Kardelj]], [[Aleksandar Ranković]], [[Ivan Gošnjak]], [[Svetozar Vukmanović-Tempo]], [[Đuro Salaj]] (do 20. maja 1958), [[Đuro Pucar]], [[Lazar Koliševski]], [[Franc Leškovšek]], [[Vladimir Bakarić]], [[Miha Marinko]], [[Blažo Jovanović]], [[Petar Stambolić]], [[Jovan Veselinov]] i [[Veljko Vlahović]]. * Sekretarijat Izvršnog komiteteta (5 članova): [[Josip Broz Tito]] (Generalni sekretar Izvršnog komiteta), [[Edvard Kardelj]], [[Aleksandar Ranković]], [[Ivan Gošnjak]] (do 2. juna 1965) i [[Svetozar Vukmanović-Tempo]] (do 2. juna 1965). ==== Osmi kongres SKJ ==== {{Glavni|Osmi kongres SKJ}} Članovi Izvršnog komiteta na Osmom kongresu SKJ, održanom od 7-13. decembra 1964. u [[Ljubljana|Ljubljani]] bili su: * Izvršni komitet (19 članova): [[Josip Broz Tito]] (Generalni sekretar Izvršnog komiteta), [[Edvard Kardelj]], [[Aleksandar Ranković]] (do 1. jula 1966), [[Veljko Vlahović]], [[Vladimir Bakarić]], [[Krste Crvenkovski]], [[Ivan Gošnjak]], [[Blažo Jovanović]], [[Lazar Koliševski]], [[Boris Krajger]], [[Miha Marinko]], [[Cvijetin Mijatović]], [[Đorđije Pajković]], [[Đuro Pucar]], [[Petar Stambolić]], [[Mika Špiljak]], [[Mijalko Todorović]] (do 4. oktobra 1966), [[Jovan Veselinov]], [[Svetozar Vukmanović-Tempo]] i [[Milentije Popović]] (od 1. jula 1966). * Sekretarijat Izvršnog komiteteta (4 članova): [[Josip Broz Tito]] (2. juna 1965do 4. oktobra 1966 Generalni sekretar Izvršnog komiteta), [[Aleksandar Ranković]] (2. juna 1965 do 1. jula 1966), [[Edvard Kardelj]] (2. juna 1965 do 4. oktobra 1966), [[Veljko Vlahović]] (2. juna 1965 do 1. jula 1966) i [[Mijalko Todorović]] (od 1. jula 1966). ==== Brionski plenum ==== {{Glavni|Brionski plenum}} Četvrta plenarna sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije održana je 1. jula 1966 na Brionima. Predsjedništvo Izvršnog komiteta bili su (35 članova): [[Josip Broz Tito]] (predsjednik), [[Edvard Kardelj]], [[Veljko Vlahović]], [[Vladimir Bakarić]], [[Krste Crvenkovski]], [[Ivan Gošnjak]], [[Blažo Jovanović]], [[Lazar Koliševski]], [[Boris Krajger]] (do 4. januara 1967), [[Miha Marinko]], [[Cvijetin Mijatović]], [[Đorđije Pajković]], [[Đuro Pucar]], [[Petar Stambolić]], [[Mika Špiljak]], [[Jovan Veselinov]], [[Svetozar Vukmanović-Tempo]], [[Milentije Popović]], [[Koča Popović]], [[Marko Nikezić]] (od oktobra 1968) i 16 drugih članova. * Članovi Izvršnog komiteta (11 članova): [[Mijalko Todorović]] (sekretar), [[Mirko Tepavac]] (4. oktobra 1966 do 1967), [[Miroslav Pečujlić]] i drugi. ==== Deveti kongres SKJ ==== {{Glavni|Deveti kongres SKJ}} Deveti kongres SKJ održan je u Beogradu od 11-15. marta 1969. godine. * Predsjedništvo Centralnog komiteta (52 članova): [[Josip Broz Tito]] (predsjednik), [[Mirko Tepavac]] (do 22. januara 1972), [[Nikola Ljubičić]], [[Lazar Koliševski]] (do aprila 1972), [[Krste Crvenkovski]] (do aprila 1972), [[Dobroslav Ćulafić]], [[Miko Tripalo]] (do 27. januara 1972), [[Cvijetin Mijatović]], [[Marko Nikezić]] (do 21. oktobra 1972), [[Miroslav Pečujlić]] (do 27. januara 1972), [[Veselin Đuranović]], [[Mirko Čanadanović]] (do 24. decembra 1972), [[France Popit]] i 38 weitere članova. Kasnije promjene: [[Milka Planinc]] (od 14. decembra 1971), [[Jure Bilić]] (od januara 1972), [[Tihomir Vlaškalić]] (od oktobra 1972) i [[Dušan Alimpić]] (od maja 1973). * Izvršni komitet Centralnog komiteta (15 članova): [[Josip Broz Tito]] (predsjednik), [[Mijalko Todorović]] (do 27. januara 1972), [[Miroslav Pečujlić]] (do 27. januara 1972), [[Veljko Vlahović]] (do 27. januara 1972), [[Budislav Šoškić]], [[Vladimir Bakarić]] (do 27. januara 1972), [[Miko Tripalo]] (do 27. januara 1972), [[Stane Dolanc]], [[Edvard Kardelj]] (do 27. januara 1972), [[Cvijetin Mijatović]] (do 27. januara 1972), [[Nijaz Dizdarević]] (do 27. januara 1972), [[Krste Crvenkovski]] (do 27. januara 1972), [[Kiro Gligorov]], [[Fadil Hoxha]] i [[Stevan Doronjski]]. Na godišnjoj konferenciji (25.&nbsp;do 27. januara 1972) sastav Izvršnog komiteta je smanjen i članovi su postali: Josip Broz Tito (predsjednik), [[Krste Avramović]], [[Budislav Šoškić]], [[Jure Bilić]], [[Stane Dolanc]], [[Todo Kurtović]], [[Kiro Gligorov]], [[Fadil Hoxha]] i [[Stevan Doronjski]]. ==== Deseti kongres SKJ ==== {{Glavni|Deseti kongres SKJ}} Deseti kongres SKJ održan je u Beogradu od 27-30. maja 1974. godine. * Predsjedništvo Centralnog komiteta (39 članova): [[Josip Broz Tito]] (predsjednik), [[Edvard Kardelj]], [[Stane Dolanc]], [[Vladimir Bakarić]], [[Mika Špiljak]], [[Jure Bilić]], [[Petar Stambolić]], [[Miloš Minić]], [[Lazar Koliševski]], [[Kiro Gligorov]], [[Aleksandar Grličkov]], [[Cvijetin Mijatović]], [[Vojo Srzentić]], [[Fadil Hoxha]], [[Stevan Doronjski]], [[Nikola Ljubičić]], [[Dušan Alimpić]], [[Branko Mikulić]], [[Angel Čemerski]], [[Tihomir Vlaškalić]], [[Veselin Đuranović]], [[Milka Planinc]], [[France Popit]], [[Mahmut Bakalli]] i 15 drugih članova. Promjene od februara 1975: [[Dobroslav Ćulafić]], [[Dušan Popović]], [[Ivan Kukoć]], [[Munir Mesihović]], [[Dragoljub Stavrev]], [[Ali Shukrija]] i [[Dobrivoje Vidić]]. * Izvršni komitet Centralnog komiteta (12 članova): [[Stane Dolanc]], [[Jure Bilić]], [[Todo Kurtović]], [[Mirko Popović]], [[Vojo Srzentić]], [[Aleksandar Grličkov]], [[Ivan Kukoć]], [[Munir Mesihović]], [[Dušan Popović]], [[Dragoljub Stavrev]], [[Ali Shukrija]] i [[Dobrivoje Vidić]]. ==== Jedanaesti kongres SKJ ==== {{Glavni|Jedanaesti kongres SKJ}} * Predsjednik Predsjedništa: [[Josip Broz Tito]] (predsjednik, do 4. maja 1980), Predsjedavajući Predsjedništva: [[Branko Mikulić]] (19. oktobra 1978 do 23. oktobra 1979), [[Stevan Doronjski]] (23. oktobra 1979 do 20. oktobra 1980), [[Lazar Mojsov]] (20. oktobra 1980 do 20. oktobra 1981), [[Dušan Dragosavac]] (20. oktobra 1981 do 29. juna 1982), Sekretari Predsjedništva: [[Stane Dolanc]] (23. juna 1978 do 15. maja 1979), Dušan Dragosavac (15. maja 1979 do 20. oktobra 1981) i [[Dobroslav Ćulafić]] (20. oktobra 1981 do 29. juna 1982). * Predsjedništvo (14 članova): [[Edvard Kardelj]] (do 10. februara 1979), [[Stane Dolanc]], [[Vladimir Bakarić]], [[Dušan Dragosavac]], [[Petar Stambolić]] (do 10. oktobra 1981), [[Miloš Minić]], [[Cvijetin Mijatović]] (do 18. juna 1979), [[Branko Mikulić]], [[Veselin Đuranović]], [[Vidoje Žarković]] (do 18. juna 1979), [[Lazar Koliševski]] (do 18. juna 1979), [[Aleksandar Grličkov]], [[Fadil Hoxha]], [[Stevan Doronjski]] (do 14. augusta 1981), [[Dobroslav Ćulafić]], [[Lazar Mojsov]], [[Hamdija Pozderac]], [[Andrej Marinc]], [[Dragoslav Marković]] (od 1. oktobra 1981), [[Dušan Alimpić]] (od 1. oktobra 1981) i 10 drugih članova: [[Josip Broz Tito]] (predsjednik,, do 4. maja 1980), [[France Popit]] (do aprila 1982), [[Milka Planinc]] (do 16. maja 1982), [[Tihomir Vlaškalić]] (do maja 1982), [[Nikola Stojanović]], [[Vojo Srzentić]], [[Angel Čemerski]] (do maja 1982), [[Mahmut Bakalli]] (do 6. maja 1981), Dušan Alimpić (do 28. aprila 1981), [[Nikola Ljubičić]], [[Boško Krunić]] (od 28. aprila 1981) i [[Velli Deva]] (od 6. maja 1981). * Izvršni komitet Centralnog komiteta: [[Milan Daljević]], [[Milojko Drulović]], [[Pavle Gaži]], [[Trpe Jakovlevski]], [[Vlado Janžić]], [[Ferhad Kotorić]], [[Nandor Major]], [[Marko Orlandić]] i [[Đuro Trbović]]. ==== Dvanaesti kongres SKJ ==== {{Glavni|Dvanaesti kongres SKJ}} * Predsjednik Predsjedništa: [[Mitja Ribičič]] (29. juna 1982 do 30. juna 1983), [[Dragoslav Marković]] (30. juna 1983 do 26. juna 1984), [[Ali Shukrija]] (26. juna 1984 do 25. juna 1985) i [[Vidoje Žarković]] (25. juna 1985 do 28. juna 1986), Sekretari Predsjedništva: [[Nikola Stojanović]] (29. juna 1982 do 26. juna 1984) i [[Dimče Belovski]] (26. juna 1984 do 28. juna 1986). * Predsjedništvo (14 članova): [[Vladimir Bakarić]] (do 16. januara 1983), [[Dušan Dragosavac]], [[Dimče Belovski]], [[Kiro Hadži Vasilev]], [[Franjo Herljević]] (do 26. juna 1984), [[Nikola Stojanović]], [[Milan Kučan]], [[Mitja Ribičič]], [[Dragoslav Marković]], [[Dobrivoje Vidić]], [[Veljko Milatović]] (do 30. jula 1984), [[Miljan Radović]], [[Petar Matić]], [[Ali Shukrija]], [[Jure Bilić]] (od 1. jula 1983), [[Hamdija Pozderac]] (od 26. juna 1984), [[Vidoje Žarković]] (od 30. jula 1984) i 9 članova: Jure Bilić (do 1. jula 1983), [[Krste Markovski]] (do 5. maja 1984), Hamdija Pozderac (do 28. maja 1984), [[Andrej Marinc]], [[Dušan Čkrebić]] (do 17. maja 1984), [[Dobroslav Ćulafić]] (do maja 1984), [[Marko Đuričin]] (do 28. aprila 1983), [[Sinan Hasani]] (do maja 1983), [[Dane Ćuić]] (do maja 1984), [[Josip Vrhovec]] (1. jula 1983 do 5. maja 1984), [[Slavko Veselinov]] (28. aprila 1983 do 28. aprila 1984), [[Ilaz Kurteshi]] (maj 1983 do 28. aprila 1984), [[Boško Krunić]] (28. aprila 1984 do 24. aprila 1985), [[Svetislav Dolašević]] (26. aprila 1984 do 1985), Vidoje Žarković (maj do 30. jula 1984), [[Georgije Jovičić]] (od maja 1984), [[Mato Andrić]] (28. maja 1984 do Juli 1985), [[Mika Špiljak]] (od 15. maja 1984), [[Kolë Shiroka]] (od 1985), [[Milan Pančevski]] (od 5. maja 1984), [[Marko Orlandić]] (od 30. jula 1984), [[Ivan Stambolić]] (od maja 1985), [[Đorđe Stojšić]] (od 24. aprila 1984), [[Radiša Gačić]] (17. maja 1984 do 1985) i [[Uglješa Uzelac]] (od Juli 1985). * Izvršni sekretar Centralnog komiteta: [[Trpe Jakovlevski]], [[Vlado Janžić]] i [[Marko Lolić]]. ==== Trinaesti kongres SKJ ==== {{Glavni|Trinaesti kongres SKJ}} * Predsjednik Predsjedništa: [[Milanko Renovica]] (28. juna 1986 do 30. juna 1987), [[Boško Krunić]] (30. juna 1987 do 30. juna 1988), [[Stipe Šuvar]] (30. juna 1988 do 17. maja 1989), [[Milan Pančevski]] (17. maja 1989 do 17. maja 1990), [[Miomir Grbović]] (17. maja do 26. maja 1990); Sekretari Predsjedništva: [[Radiša Gačić]] (28. juna 1986 do 30. juna 1988), [[Štefan Korošec]] (30. juna 1988 do 1990), [[Petar Škundrić]] (1990). * Predsjedništvo (14 članova): [[Ivan Brigić]], [[Milanko Renovica]] (do 17. oktobra 1988), [[Ivica Račan]] (do 13. decembra 1989), [[Stipe Šuvar]] (do 17. maja 1989), [[Kolë Shiroka]] (do 17. oktobra 1988), [[Milan Pančevski]] (do 17. maja 1990), [[Vasil Tupurkovski]] (do 26. jula 1989), [[Marko Orlandić]] (do 11. januara 1989), [[Vidoje Žarković]] (do 11. januara 1989), [[Dušan Čkrebić]], [[Radiša Gačić]] (do maja 1989), [[Štefan Korošec]], [[Franc Šetinc]] (do 26. oktobra 1988), [[Boško Krunić]] (do 1. oktobra 1988), [[Uglješa Uzelac]] (od maja 1989), [[Jusuf Zejnullahu]] (od maja 1989), [[Miomir Grbović]] (od maja 1989), [[Perko Vukotić]] (od maja 1989), [[Petar Škundrić]] (od maja 1989), [[Boris Mužević]] (od maja 1989), [[Stanko Radmilović]] (maj do 5. decembra 1989), [[Ljubomir Varošlija]] (od 20. oktobra 1989) i 9 članova: Uglješa Uzelac (do maja 1988), [[Stanko Stojčević]] (do 13. decembra 1989), [[Azem Vllasi]] (do maja 1988), [[Jakov Lazarovski]], [[Miljan Radović]] (do 11. januara 1989), [[Slobodan Milošević]] (do 24. maja 1989), [[Đorđe Stojšić]] (do maja 1988), [[Georgije Jovičić]] (do 28. aprila 1988), [[Abdulah Mutapčić]] (do 29. juna 1989), [[Kaqusha Jashari]] (maj do 17. November 1988), [[Milovan Šogorov]] (maj do 6. oktobra 1988), [[Petar Šimić]] (od 28. aprila 1988), [[Boško Kovačević]] (14. oktobra 1988 do 20. januara 1989), [[Rrahman Morina]] (od 27. januara 1989), [[Nedeljko Šipovac]] (od 20. januara 1989), [[Momir Bulatović]] (od 28. aprila 1989), [[Bogdan Trifunović]] (od 24. maja 1989), [[Nijaz Duraković]] (29. juna 1989 do marta 1990). * Izvršni sekretar Centralnog komiteta: [[Slobodan Filipović]], [[Marko Lolić]], [[Vukašin Lončar]], [[Boris Mužević]], [[Stanislav Stojanović]], [[Uglješa Uzelac]], [[Ljubomir Varošlija]]. ==== Četrnaesti kongres SKJ ==== {{Glavni|Četrnaesti kongres SKJ}} == Organizacija SKJ == === Nazivi === * Socijalistička radnička partija Jugoslavije (SRPJ) (1919-20.) * Komunistička partija Jugoslavije (1920-52.) * Savez komunista Jugoslavije (1952-1990. dezintegracija) === Centralni komitet === {{sekcija}} === Predsjednici <ref>{{cite web |title=Evidencija osoba koje su obnašale vodeće partijske i državne dužnosti na različitim razinama u posljednih trideset godina |url=http://hrcak.srce.hr/file/28947 |website=Hrčak |publisher=Portal znanstvenih i društvenih časopisa |language=hr |date=2007}}</ref>=== Od 1937. godine i sve do smrti partijom je, isprva kao generalni sekretar, a od 1963. kao predsjednik predsjedništva Centralnog komiteta rukovodio [[Josip Broz Tito]]. Već od oktobra 1978. godine, zbog zdravstenih problema Broza, ova je funkcija dodijeljena [[Branko Mikulić|Branku Mikuliću]], a od te godine se predsjednik mijenjao svake godine: * 1978–79: [[Branko Mikulić]] (1928–94.) * 1979–80: [[Stevan Doronjski]] (1919–81.) * 1980–81: [[Lazar Mojsov]] (1920–2011.) * 1981–82: [[Dušan Dragosavac]] (1919–2014.) * 1982–83: [[Mitja Ribičič]] (1919–2013.) * 1983–84: [[Dragoslav Marković]] (1920–2005.) * 1984–85: [[Ali Shukrija]] (1919–2005.) * 1985–86: [[Vidoje Žarković]] (1927–2000.) * 1986–87: [[Milanko Renovica]] (1928–2013.) * 1987–88: [[Boško Krunić]] (1929-2017) * 1988–89: [[Stipe Šuvar]] (1936–2004.) * 1989–90: [[Milan Pančevski]] (* 1935) == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|League of Communists of Yugoslavia}} * [http://komunist.free.fr/istorija.html Historija SKJ] * [https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Savez+Komunista+Jugoslavije/ Savez Komunista Jugoslavije na encyclopedia2.thefreedictionary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722111418/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Savez%20Komunista%20Jugoslavije |date=22. 7. 2013 }} * [http://adattar.vmmi.org/fejezetek/2453/10_revolucionarnih_radnicki_pokret_pod_vodstvom_josipa_braza_tita.pdf/ Revolucionarni radnički pokret pod vođstvom Josipa Broza Tita na adattar.vmmi.org]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Spanish_Civil_War/ Španski građanski rat na newworldencyclopedia.org] * [https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/resistance-movements/the-resistance-movement-in-yugoslavia/ Pokreti otpora u u Drugom Svjetskom Ratu, na historylearningsite.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826015411/https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/resistance-movements/the-resistance-movement-in-yugoslavia/ |date=26. 8. 2019 }} {{stub-polit}} {{DPO SFRJ}} {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politika Jugoslavije]] [[Kategorija:Komunističke partije u Evropi]] [[Kategorija:Savez komunista Jugoslavije]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1919.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 1990.]] ba9xl41wtkigl092r0fw09evspe14sw Tehnecij 0 25947 3915867 3903374 2026-08-02T00:07:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915867 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Tehnecij | Simbol = Tc | Atomski broj = 43 | Serija = Prelazni metali | Grupa = 7 | Perioda = 5 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:Metalni tehnecij.jpg|180px]] | Boja serije = LightCoral | CAS registarski broj = 7440-26-8 | Izgled = srebrenosivi metal | Zastupljenost = 1,2 · 10<sup>−19</sup><ref name="Harry"/> | Atomska masa = 98,9063 | Atomski radijus = 135 | Atomski radijus izračunat = 185 | Kovalentni radijus = 147 | Van der Waalsov radijus = | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 4d<sup>5</sup>5s<sup>2</sup> | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 13, 2 | Energija ionizacije_1 = 702 | Energija ionizacije_2 = 1472 | Energija ionizacije_3 = 1850 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 11500<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ<sub>m</sub>'' = 3,9 · 10<sup>−4</sup>)<ref name="CRC"/> | Tačka topljenja_K = 2430 | Tačka topljenja_C = 2157 | Tačka ključanja_K = 4538 | Tačka ključanja_C = 4265 | Molarni volumen = 8,63 · 10<sup>−6</sup> | Toplota isparavanja = 550 | Toplota topljenja = 23 | Pritisak pare = 0,0229 | Pritisak pare_K = 2473 | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 250 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 4,54 · 10<sup>6</sup> | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 51 | Toplotna provodljivost_K = 300 | Oksidacioni broj = −3 do 7 | Oksidi = Tc<sub>2</sub>O<sub>7</sub> | Elektrodni potencijal = 0,272 [[Volt|V]] (TcO<sub>2</sub> + 4&nbsp;e<sup>−</sup> + 4 H<sup>+</sup> → Tc + 2 H<sub>2</sub>O) | Elektronegativnost = 1,9 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|/}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Da | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tc | Maseni broj = 95 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 20 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,691 | Tipraspada1ZP = <sup>95</sup>Mo }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tc | Maseni broj = 96 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4,28 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,973 | Tipraspada1ZP = <sup>96</sup>Mo }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tc | Maseni broj = 97 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 2,6 · 10<sup>6</sup> [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,320 | Tipraspada1ZP = <sup>97</sup>Mo }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tc | Maseni broj = 98 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4,2 · 10<sup>6</sup> [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,796 | Tipraspada1ZP = <sup>98</sup>Ru }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tc | Maseni broj = 99 | Rasprostranjenost u prirodi = -1 | Vrijeme poluraspada = 211.100 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 0,294 | Tipraspada1ZP = <sup>99</sup>Ru }} |}} '''Tehnecij''' je [[hemijski element]] sa simbolom '''Tc''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 43. On je najlakši element kod kojeg su svi [[izotop]]i [[radioaktivnost|radioaktivni]], nema stabilnih izotopa. Jedini takav element, [[prometij]], također prethodi (u periodnom sistemu) elementima sa stabilnim izotopima. Gotovo sav tehnecij dobija se sintetičkim putem, a vrlo mala količina može se naći u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]]. Prirodni tehnecij nastaje kao spontani [[nuklearna fisija|fisijski]] proizvod u [[ruda]]ma [[uranij]]a ili proizvod neutronskog zahvata u rudama [[molibden]]a. Hemijske osobine ovog srebrenasto-sivog, kristalnog prelaznog metala otprilike su između osobina [[renij]]a i [[mangan]]a. Mnoge osobine tehnecija predvidio je [[Dmitrij Mendeljejev]] davno prije nego što je ovaj element otkriven. Mendeljejev je zapazio znatnu prazninu u svom [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] te je tada neotkrivenom elementu dao privremeno ime ''eka-mangan'' (''Em''). Godine 1937. tehnecij (tačnije njegov izotop <sup>97</sup>Tc) postao je prvi potpuno vještački proizveden hemijski element, pa je tako i dobio ime (iz grčkog ''τεχνητός'' što znači "umjetni" + sufiks ''-ij''). Njegov kratkoživući [[nuklearni izomer]] [[tehnecij-99m]] koji emitira [[gama-zračenje]], a koristi se u [[nuklearna medicina|nuklearnoj medicini]] za razne dijagnostičke testove. Tehnecij-99 koristi se kao izvor beta-čestica gdje je potreban njihov izvor bez gama-zračenja. Dugoživeći [[izotopi tehnecija]] komercijalno se dobijaju kao nusproizvodi [[nuklearna fisija|fisije]] izotopa [[uranij]]a-235 u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]] te se izdvaja iz šipki nuklearnog goriva. Budući da nijedan izotop tehnecija nema [[vrijeme poluraspada]] duže od 4,2 miliona godina (tehnecij-98), otkriće tehnecija 1952. u zvijezdama [[crveni div|crvenim divovoma]], koje su stare milijarde godina, poslužilo je kao dokaz da zvijezde [[zvjezdana nukleosinteza|nukleosintezom]] mogu proizvoditi i teže elemente. == Historija == ===Potraga za elementom 43=== Od 1860-ih do 1871. ruski naučnik Mendeljejev sačinio je prve varijante periodnog sistema elemenata, a koje su sadržavale prazninu između elemenata [[molibden]]a (redni broj 42) i [[rutenij]]a (44). On je 1871. predvidio da će ovaj nedostajući element zauzeti prazno mjesto ispod [[mangan]]a i imati hemijske osobine slične njemu. Dao mu je privremeno ime ''eka-mangan'' (od ''eka-'', [[sanskrt]]ska riječ za broj jedan) jer bi pretpostavljeni element bio ''jedno mjesto'' ispod, tada poznatog, elementa mangana.<ref name="BF008376"/> ===Pogrešna identifikacija=== Mnogi istraživači, i prije i nakon što je objavljen Mendeljejev period sistem, nastojali su biti prvi koji će otkriti i dati ime "nedostajećem" elementu. Njegova pozicija u periodnom sistemu davala je ''lažne'' nade da bi njegovo otkriće bilo mnogo lakše od drugih neotkrivenih elemenata. {| class=wikitable style="margin-left:2em;" !godina !pronalazač !predloženo ime !stvarna supstanca |- |1828 |[[Gottfried Osann]] |''polinij'' |[[iridij]] |- |1846 |R. Hermann |''ilmenij'' |[[legura]] [[niobij]]-[[tantal]] |- |1847 |[[Heinrich Rose]] |''pelopij''<ref name="history-origin"/> |legura niobij-tantal |- |1877 |Serge Kern |''davij'' |legura [[iridij]]-[[rodij]]-[[željezo]] |- |1896 |Prosper Barrière |''lucij'' |[[itrij]] |- |1908 |[[Masataka Ogawa]] |''niponij'' |[[renij]], koji je tada bio poznat kao ''dvi-mangan''<ref name="masatakao"/> |} ===Nepotvrđena otkrića=== Njemački hemičari [[Walter Noddack]], [[Otto Berg (hemičar)|Otto Berg]] i [[Ida Tacke]] objavili su 1925. otkriće elementa 75 i elementa 43, kada su elementu 43 dali ime ''masurij'' (prema regiji Masuriji u istočnoj [[Pruska|Pruskoj]], današnja Poljska, odakle je bilo porijeklo porodice Noddack.<ref name="multidict"/> Ova grupa naučnika bombardirala je ferokolumbit snopom [[elektron]]a te zaključili da je element 43 bio prisutan u uzorku na osnovu difrakcijskih [[spektrogram]]a x-zraka.{{sfn|Emsley|2001|p=423}} Talasne dužine dobijenih x-zraka odgovaraju atomskim brojevima elemenata prema formuli koju je 1913. izveo [[Henry Moseley]]. Naučnici su tvrdili da su otkrili vrlo slab signal x-zraka na talasnoj dužini koja bi odgovarala elementu 43. Međutim, kasniji eksperimenti nisu uspjeli ponoviti ovo otkriće, pa je ono tokom sljedećih godina proglašeno greškom.<ref name="armstrong"/><ref name="nieska"/> Ponovno, 1933. godine serija članaka o otkriću novih elemenata dala je nesuđeni naziv ''masurij'' elementu 43.<ref name="Weeksa"/>{{efn|Godine 1998. John T. Armstrong sa Nacionalnog instituta za standarde i tehnologiju (NIST) sačinio je "računarsku simulaciju" eksperimenata iz 1925. i dobio rezultate koji su relativno slični onima koje je objavio Noddackov tim. "Koristeći osnovne principe emisije x-zraka i algoritme spektralne generacije koje je razvio NIST, simulirao sam spektar x-zraka koji bi mogli očekivati za prvobitne Van Asscheve procjene o sastavu Noddockovog uzroka. Prvi rezultati su neočekivano bliski spektru koji su oni objavili! Tokom nekoliko sljedećih godina, još tačnije smo napravili našu rekonstrukciju njihovih analitičkih metoda i izveli sofisticiranije simulacije. Podudaranje simuliranog i objavljenog spektra je značajno i u skladu je s direktnim mjerenjima uobičajenog udjela tehnecija u rudama uranija, koji su objavili Dave Curtis s kolegama 1999. u Los Alamosu. Nismo našli niti jedno moguće objašnjenje Noddackovih podataka osim da su oni zaista detektirali fisiju "masurijuma".<br /> {{cite journal|author=Armstrong J. T.|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/technetium.html | doi = 10.1021/cen-v081n036.p110|title=Technetium|journal=Chemical & Engineering News|year=2003|volume=81|issue=36|pages=110}} }} O činjenici da li je ovaj tim naučnika 1925. zaista otkrio tehnecij i danas se vode polemike.<ref name="Zingales"/> ===Zvanično otkriće=== [[Otkriće hemijskih elemenata|Otkriće]] ''elementa 43'' konačno je potvrđeno u decembru 1936. eksperimentom kojeg su na Univerzitetu u Palermu na [[Sicilija|Siciliji]] obavili [[Carlo Perrier]] i [[Emilio Segrè]].{{sfn|Heiserman|1992|p=164}} Sredinom 1936. Segrè je posjetio SAD, najprije [[Univerzitet Columbia]] u New Yorku a zatim i Nacionalnu laboratoriju Lawrence Berkeley pri [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerzitetu Berkeley]] u Kaliforniji. Tamo je nagovorio izumitelja [[ciklotron]]a [[Ernest Lawrence|Ernesta Lawrencea]] da mu ustupi neke demontirane dijelove ciklotrona koji su postali [[radioaktivnost|radioaktivni]]. Lawrence mu je poštom poslao foliju od [[molibden]]a koja je bila dio deflektora ciklotrona.<ref name="Emilios"/> Segrè je zamolio svog kolegu Perriera da pomoću komparativne hemije pokušaju dokazati da je aktivnost molibdena uzrokovana elementom s atomskim brojem 43. Uspjeli su izolirati izotope tehnecija-95m i Tc-97.<ref name=segre/>{{sfn|Emsley|2001|p=422-425}} Zvaničnici univerziteta u Palermu tražili su od njih da novi element nazovu ''panormij'', prema [[latinski jezik|latinskom]] nazivu grada [[Palermo]], ''Panormus''. Godine 1947.<ref name=segre/> element 43 je zvanično nazvan prema [[grčki jezik|grčkoj]] riječi ''τεχνητός'', u značenju "umjetni", pošto je to bio prvi element koji je vještački proizveden.<ref name="history-origin"/><ref name="multidict"/> Segrè se kasnije vratio na Berkeley i tamo upoznao [[Glenn T. Seaborg]]a. Zajedno su izolirali metastabilni izotop [[tehnecij-99m]], koji se danas koristi u oko desetak miliona medicinskih dijagnostičkih procedura svake godine.<ref name="transpipl"/> Godine 1952. astronom [[Paul W. Merrill]] u Kaliforniji uočio je spektralni "potpis" tehnecija (tačnije talasne dužine od 403,1&nbsp;nm; 423,8&nbsp;nm; 426,2&nbsp;nm i 429,7&nbsp;nm) u svjetlosnom spektru koji dolazi sa [[Zvjezdana klasifikacija|zvijezde S-tipa]] [[crveni div|crvenog diva]].<ref name="Merrill"/> Zvijezde koje su blizu kraja svog "životnog ciklusa", vrlo su bogate s ovim kratkoživućim elementom, što ukazuje da se tehnecij proizvodi unutar zvijezde putem nuklearnih reakcija. Ova činjenica dokazala je pretpostavku da su teži elementi proizvodi [[nukleosinteza|nukleosinteze]] unutar [[zvijezda]].{{sfn|Emsley|2001|p=422-425}} Nedavno, slična posmatranja su dokazala da se elementi formiraju neutronskim zahvatom tokom ''s-procesa''.{{sfn|Schwochau|2000|pp=7–9}} Od otkrića tehnecija, obavljena su mnoga istraživanja na zemaljskim materijalima u potrazi za njegovim prirodnim izvorima. Godine 1962, tehnecij-99m je izdvojen i identificiran u rudi [[uraninit]]u iz belgijskog [[Demokratska Republika Kongo|Konga]] ali u izuzetno malim količinama (oko 0,2&nbsp;ng/kg).{{sfn|Schwochau|2000|pp=7–9}} Smatra se da je taj tehnecij proizvod spontane fisije uranija-238. Prirodni fisijski nuklearni reaktor [[Oklo]] sadrži dokaze da je tamo proizvedena značajna količina tehnecija-99 ali i da se on raspao na [[rutenij]]-99.{{sfn|Schwochau|2000|pp=7–9}} == Osobine == ===Fizičke=== Tehnecij je srebreno-sivi [[radioaktivnost|radioaktivni]] [[metal (hemija)|metal]] koji je izgledom dosta sličan [[platina|platini]], a najčešće se dobija u vidu sivog praha.<ref name=CRC/> [[Kristalna struktura]] metala u čistom stanju je [[heksagonalni kristalni sistem|heksagonalna]] gusto-pakovana. Atomski tehnecij ima karakteristične emisijske linije spektra pri talasnim dužinama svjetlosti: 363,3&nbsp;nm; 403,1&nbsp;nm; 426,2&nbsp;nm; 429,7&nbsp;nm i 485,3&nbsp;nm.<ref name="crclide"/> Metalni oblik je neznatno paramagnetičan, što znači da se njegovi magnetni dipoli poravnavaju sa vanjskim magnetnim poljem, ali će se vratiti u prvobitni nasumični položaj čim se djelovanje [[Magnetno polje|magnetnog polja]] ukloni.<ref name=enc/> Čisti, metalni, monokristalni tehnecij pri temperaturama ispod 7,46 [[Kelvin|K]] postaje [[superprovodnik]] tipa II.{{efn|Nepravilni kristali i tragovi nečistoća povisuju ovu temperaturu tranzicije na 11,2 K kod 99,9% čistog praha tehnecija.{{sfn|Schwochau|2000|p=96}}}}{{sfn|Schwochau|2000|p=96}} Ispod ove temperature, tehnecij ima izuzetno veliku [[Meissnerov efekat|dubinu magnetnog prodiranja]] (penetracije), veću od bilo kojeg drugog elementa, izuzev [[niobij]]a.<ref name="Autler"/> === Hemijske === Tehnecij je smješten u [[7. grupa hemijskih elemenata|7. grupu]] [[periodni sistem elemenata|periodnog sistema elemenata]], između elemenata [[renij]]a i [[mangan]]a. Kao što je to bilo i predviđeno Mendeljejevim "periodnim zakonom", njegove hemijske osobine su približno između ova dva elementa. U tom pogledu, tehnecij je nešto više sličan reniju nego manganu, naročito zbog njegove hemijske inertnosti i tendencije da gradi [[kovalentna veza|kovalentne veze]].{{sfn|Greenwood|1997|p=1044}} Za razliku od mangana, tehnecij lahko ne gradi [[ion|katione]] (ione sa neto pozitivnim nabojem). Tehnecij iskazuje devet [[oksidacijsko stanje|oksidacijskih stanja]] od -1 do +7, među kojima su +4, +5 i +7 najčešća.<ref name="LANL"/> On se rastvara u [[aqua regia|zlatotopki]], [[dušična kiselina|dušičnoj kiselini]] i koncentriranoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]], ali se ne rastvara u [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnoj]] pri bilo kojoj koncentraciji.<ref name="CRC"/> Ovaj metal može katalizirati razlaganje [[hidrazin]]a dušičnom kiselinom, a ova osobina je posljedica njegove višestruke valencije.<ref name="hydrazine"/> To predstavlja problem pri izdvajanju [[plutonij]]a od uranija u procesiranju nuklearnog goriva, gdje se hidrazin koristi kao zaštitni reduktant (donor elektrona) za zadržavanje plutonija trivalentnim umjesto nešto stabilnijim četverovalentnim. Problem pogoršava međusobno pojačana ekstrakcija rastvaračima tehnecija i cirkonija u prethodnoj fazi,<ref name="Coextraction"/> pa je neophodna izmjena u procesu. === Izotopi === {{Glavni|Izotopi tehnecija}} Tehnecij, sa [[atomski broj|atomskim brojem]] (''Z'') 43, jest najlakši element u periodnom sistemu elemenata koji ima sve izotope [[radioaktivnost|radioaktivne]]. Drugi najlakši u potpunosti radioaktivni element, [[prometij]], ima atomski broj 61.<ref name="LANL"/> Atomska jezgra sa neparnim brojem [[proton]]a su manje stabilna od onih sa parnim brojem, čak i kada je ukupni broj nukleaon (protona i [[neutron]]a) paran,<ref name="Clayton"/> pa tako elementi sa neparnim ''Z'' imaju manji broj stabilnih izotopa. Najstabilniji radioaktivni izotopa su tehnecij-98 sa vremenom poluraspada od 4,2 miliona godina, zatim tehnecij-97 čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 2,6 miliona godina i tehnecij-99 čija polovina količine se raspane za 211 hiljada godina.<ref name="NNDC"/> Poznato je još oko 30 drugih radioaktivnih izotopa čiji maseni brojevi se kreću između 85 i 118.<ref name="NNDC"/> Većina ih ima vremena poluraspada kraća od jednog sata, uz izuzetke tehnecija-93 (vrijeme poluraspada 2,73 sata), tehnecija-94 (4,88 sata), tehnecija-95 (20 sati) i tehnecija-96 (4,3 dana).<ref name="CRCisotopes"/> Glavni način raspada izotopa lakših od <sup>98</sup>Tc jest [[elektronski zahvat]], čime nastaje neki od izotopa [[molibden]]a (''Z'' = 42).<ref name="NNDC"/> Za tehnecij-98 i teže izotope osnovni način raspada je beta-emisija (emisija elektrona ili pozitrona), dajući [[rutenij]] (''Z'' = 44) sa izuzetkom tehnecija-100 koji se može raspadati dvojako (beta-emisijom i elektronskim zahvatom).<ref name="crclide"/><ref name="NNDC"/> Tehnecij ima brojne [[nuklearni izomer|nuklearne izomere]], tj. izotope sa jednim ili više pobuđenih nukleona. Naprimjer, tehnecij-97m (<sup>97m</sup>Tc; gdje je ''m'' skraćenica od ''metastabilni'') je najstabilniji takav izomer čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 91 dan (0,0965 MeV).<ref name="CRCisotopes"/> Za njim slijede tehnecij-95m (vrijeme poluraspada 61 dan; 0,03 MeV) i [[tehnecij-99m]] (6,01 sat, 0,142 MeV).<ref name="CRCisotopes"/> Karakteristično za tehnecij-99m je da on emitira samo gama zrake i raspada se na tehnecij-99.<ref name="CRCisotopes"/> Tehnecij-99 (<sup>99</sup>Tc) je glavni proizvod fisije uranija-235 (<sup>235</sup>U), što ga čini najčešćim izotopom tehnecija koji se najlakše dobija. Jedan gram tehnecija-99 daje 6,2×10<sup>8</sup> raspada u sekundi (tj. 0,62 GBq/g).<ref name=enc/> == Rasprostranjenost == === U svemiru === Američki astronom [[Paul Willard Merrill]] je 1952. pomoću [[spektroskopija|spektroskopske analize]] [[zvijezda]] [[crveni div|crvenih divova]] spektralnih klasa ''S'', ''M'' i ''N'' dokazao da one sadrže velike količine tehnecija.<ref name="Spectroscopic"/> Iako su ove zvijezde pri kraju svog životnog ciklusa i veoma su stare, a najduže [[vrijeme poluraspada]] izotopa tehnecija iznosi kraće od 4 miliona godina, ovo je bio prvi nedvosmisleni dokaz da tehnecij i drugi teški elementi nastaju nuklearnom fuzijom u unutrašnjosti zvijezda. Kod zvijezda [[Zvjezdana klasifikacija|glavnog niza]] kao što je [[Sunce]], temperatura u njihovoj unutrašnjosti nije dovoljno visoka da bi se odvijala sinteza elemenata težih od [[željezo|željeza]]. Stoga su uslovi, poput onih koji vladaju u unutrašnjosti crvenih divova, nedovoljni za sintezu tehnecija u manjim zvijezdama.<ref name="CRC"/><ref name="s8"/><ref name="Charlotte"/> === Na Zemlji === [[Datoteka:UraniumUSGOV.jpg|thumb|Rude uranija sadrže tehnecij u tragovima]] Otkada je otkriveno postojanje elementa sa rednim brojem 43, počela je potraga za njegovim prirodnim izvorima na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]]. Tek 1961. naučnicima je uspjelo izdvojiti oko 1&nbsp;ng tehnecija iz 5,3&nbsp;kg rude uranija (tzv. pehblende) porijeklom iz [[Katanga (provincija)|Katange]] u [[Afrika|Africi]] te ga spektrografski dokazati.<ref name="s8"/> [[Spontani raspad|Spontanim raspadanjem]] jezgra izotopa <sup>238</sup>U nastaje element 43, približno iz 1&nbsp;kg čistog uranija nastane samo 1&nbsp;ng tehnecija.{{sfn|Emsley|2001|p=422-425}}<ref name="Dixon"/><ref name="curtisd"/> :<math>\mathrm{ ^{238}_{\ 92}U\ \xrightarrow {sf}\ ^{137}_{\ 53} I + ^{99}_{39} Y + 2\, ^{1}_{0} n } </math> :<math>\mathrm{ ^{99}_{39}Y\ \xrightarrow [1{,}47\,s]{\beta^{-}} \ ^{99}_{40}Zr\ \xrightarrow [2{,}1\,s]{\beta^{-}} \ ^{99}_{41}Nb\ \xrightarrow [15{,}0\,s]{\beta^{-}} \ ^{99}_{42}Mo\ \xrightarrow [65{,}94\, h]{\beta^-} \ ^{99}_{43}Tc\ \xrightarrow [211100\,a] {\beta^{-}} \ ^{99}_{44}Ru } </math> Sav tehnecij koji prirodno nastaje na Zemlji je privremeni međuproizvod nuklearnog raspada težih atomskih jezgara a nakon određenog vremena i sam se raspada na druge elemente. Zbog toga količina ovog elementa na Zemlji ne može se porediti sa drugim stabilnim elementima. Sveukupni udio tehnecija u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] samo je neznatno viši od udjela [[francij]]a i [[astat]]a, također dva rijetka radioaktivna hemijska elementa, kojih ima na Zemlji u [[mikrogram]]skim razmjerama. U [[Biosfera|biosferi]] tehnecij se javlja isključivo kao rezultat ljudskih aktivnosti.<ref name="yoshihara" /> Pri nadzemnim testovima [[Nuklearno oružje|nuklearnog oružja]] do 1994. u atmosferu je dospjelo oko 250&nbsp;kg tehnecija, te još dodatnih 1.600&nbsp;kg, koji je ispušten do 1986. iz [[Nuklearni reaktor|nuklearnih reaktora]] i postrojenja za preradu nuklearnog otpada.<ref name="yoshihara" /> Samo iz britanskog postrojenja [[Sellafield]] u periodu od 1995. do 1999. ispušteno je oko 900&nbsp;kg ovog metala u [[Irsko more]], a od 2000. zakonski je ograničeno ispuštanje tehnecija na 140&nbsp;kg godišnje.<ref name="Tagami" /> U živim organizmima tehnecij se može naći samo u izuzetnim slučajevima, naprimjer u [[Jastog|jastozima]] iz zagađenog Irskog mora.<ref name="Phipps" /> U ljudskom organizmu on se po pravilu ne nalazi, osim kod pacijenata koji su bili podvrgnuti nuklearnim medicinskim ispitivanjima na bazi tehnecija. == Upotreba == {{sekcija}} == Spojevi == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="Harry">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1339}}</ref> <ref name="CRC">{{Cite book|editor=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|page=[https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse/page/142 142]-147}}, u navedenom izvoru, vrijednosti su izražene u g/mol.</ref> <ref name="BF008376">{{cite journal|doi = 10.1007/BF00837634|title = Technetium, the missing element|year= 1996|author = Jonge F. A. A.; Pauwels EK|journal = European Journal of Nuclear Medicine|volume = 23|pages = 336–44|pmid = 8599967|issue = 3}}</ref> <ref name="history-origin">{{cite news| title = History of the Origin of the Chemical Elements and Their Discoverers|url = http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html|access-date = 3. 12. 2016| author = N. E. Holden| publisher = Brookhaven National Laboratory}}</ref> <ref name="masatakao">{{cite journal|title=Discovery of a new element 'nipponium': re-evaluation of pioneering works of Masataka Ogawa and his son Eijiro Ogawa|journal=Spectrochimica Acta Part B|year=2004|author=H. K. Yoshihara |volume=59 |issue=8 |pages=1305–1310 |doi=10.1016/j.sab.2003.12.027 |bibcode=2004AcSpe..59.1305Y}}</ref> <ref name="multidict">{{cite news| title = Elentymolgy and Elements Multidict, "Technetium"| url = http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Tc| access-date=4. 12. 2016| author = van der Krogt, P.}}</ref> <ref name="armstrong">{{cite journal|author=Armstrong J. T.|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/technetium.html | doi = 10.1021/cen-v081n036.p110|title=Technetium|journal=Chemical & Engineering News|volume=81|issue=36|pages=110|publisher=Chemical & Engineering News|year=2003|access-date =11. 11. 2009}}</ref> <ref name="nieska">{{cite news|author = K. A. Nies|url = http://www.hypatiamaze.org/ida/tacke.html|title = Ida Tacke and the warfare behind the discovery of fission|year = 2001|access-date = 4. 12. 2016|archive-date = 9. 8. 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090809125217/http://www.hypatiamaze.org/ida/tacke.html|url-status = bot: unknown}}</ref> <ref name="Weeksa">{{cite journal|title = The discovery of the elements. XX. Recently discovered elements|author= Weeks M. E.|journal = Journal of Chemical Education|year = 1933|pages = 161–170|doi = 10.1021/ed010p161|volume = 10|issue = 3|bibcode = 1933JChEd..10..161W}}</ref> <ref name="Zingales">{{cite journal|title = From Masurium to Trinacrium: The Troubled Story of Element 43|journal = Journal of Chemical Education|year = 2005|volume = 82|pages = 221–227|author = R. Zingales|url = http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Feb/abs221.html|doi = 10.1021/ed082p221|bibcode = 2005JChEd..82..221Z|issue = 2|access-date = 5. 12. 2016|archive-date = 13. 9. 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20060913085741/http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Feb/abs221.html|url-status = dead}}</ref> <ref name="Emilios">{{cite book |author=Emilio Segrè |year=1993 |title=A Mind Always in Motion: the Autobiography of Emilio Segrè |url=https://archive.org/details/mindalwaysinmoti00segr |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Kalifornija |isbn=0520076273 |pages=[https://archive.org/details/mindalwaysinmoti00segr/page/115 115]–118}}</ref> <ref name=segre>{{cite journal|doi = 10.1038/159024a0|pmid = 20279068|title = Technetium: The Element of Atomic Number 43|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1947-01-04_159_4027/page/24|year = 1947|author = Perrier C.; Segrè E.|journal = Nature|volume = 159|issue = 4027|pages = 24|bibcode = 1947Natur.159...24P }}</ref> <ref name="transpipl">{{cite book|title =The transuranium people: The inside story|publisher =University of California, Berkeley & Lawrence Berkeley National Laboratory|year =2000|chapter =Chapter 1.2: Early Days at the Berkeley Radiation Laboratory|page =15|url =http://www.worldscibooks.com/physics/p074.html|isbn =1-86094-087-0|access-date=5. 12. 2016|archive-url =https://web.archive.org/web/20070124220556/http://www.worldscibooks.com/physics/p074.html|archive-date=24. 1. 2007|url-status =dead}}</ref> <ref name="Merrill">{{cite journal|author=Merrill P. W.|journal=Science|volume=115|pages=479–89 [484]|year=1952|title=Technetium in the stars|doi=10.1126/science.115.2992.479|issue=2992|bibcode = 1952Sci...115..479. }}</ref> <ref name="crclide">{{cite book| title = The CRC Handbook| publisher =CRC press|chapter = Line Spectra of the Elements| year= 2005|url=https://books.google.com/?id=q2qJId5TKOkC&pg=PT1672|pages=10–70 (1672) | author=David R. Lide | isbn=978-0-8493-0595-5}}</ref> <ref name=enc>{{cite book| title = The Encyclopedia of the Chemical Elements| url = https://archive.org/details/encyclopediaofch00hamp| editor = Hampel, C. A.| author = Rimshaw S. J.| location = New York| publisher = Reinhold Book Corporation| year = 1968| pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofch00hamp/page/689 689]–693}}</ref> <ref name="Autler">{{cite news| title = Technetium as a Material for AC Superconductivity Applications| author = Autler S. H.| publisher = Proceedings of the 1968 Summer Study on Superconducting Devices and Accelerators|access-date = 5. 5. 2009 |year=1968| url = http://www.bnl.gov/magnets/Staff/Gupta/Summer1968/0049.pdf}}</ref> <ref name="LANL">{{cite web|title=Technetium|url=http://periodic.lanl.gov/43.shtml|publisher=Los Alamos National Laboratory|datum=15. 12. 2003|work=Periodic Table of the Elements|author=Husted R.|access-date=7. 12. 2016}}</ref> <ref name="hydrazine">{{cite journal | doi = 10.1016/0022-5088(84)90023-7 | title=The technetium-catalysed oxidation of hydrazine by nitric acid | journal=Journal of the Less Common Metals | year=1984 | volume=97 | pages=191–203 | author=John Garraway}}</ref> <ref name="Coextraction">{{cite journal | doi = 10.1016/0022-5088(85)90379-0 | title=Coextraction of pertechnetate and zirconium by tri-n-butyl phosphate | journal=Journal of the Less Common Metals | year=1985 | volume=106 | issue=1 | pages=183–192 | author=J. Garraway}}</ref> <ref name="Clayton">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=8HSGFThnbvkC&pg=PA547|page=547|title=Principles of stellar evolution and nucleosynthesis: with a new preface|author=Clayton, D. D.|publisher=University of Chicago Press|year=1983|isbn=0-226-10953-4}}</ref> <ref name="NNDC">{{cite web|url = http://www.nndc.bnl.gov/chart/|author = urednici NNDC|editor = Sonzogni, A. A.|title = Chart of Nuclides|publisher = National Nuclear Data Center, Brookhaven National Laboratory|access-date = 11. 12. 2016|year = 2008|location = New York|archive-date = 22. 8. 2011|archive-url = https://www.webcitation.org/618bSplPt?url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|url-status = dead}}</ref> <ref name="CRCisotopes">{{cite book |author = Holden N. E. |title = Handbook of Chemistry and Physics |editor = Lide. D. R. |edition = 87. |year = 2006 |publisher = CRC Press, Taylor & Francis Group |location = Boca Raton, Florida |pages = 11–88–11–89 |isbn = 0-8493-0487-3}}</ref> <ref name="Spectroscopic">{{Cite journal|author=S. Paul, W. Merrill|title=Spectroscopic Observations of Stars of Class S|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1952-07_116_1/page/21|journal=The Astrophysical Journal|volume=116|year=1952|pages=21–26|doi=10.1086/145589}}</ref> <ref name="s8">{{Cite book|author=K. Schwochau|title=Technetium—chemistry and radiopharmaceutical applications|publisher=Willey|year=2000|isbn=9783527294961|pages=7–9}}</ref> <ref name="Charlotte">{{Cite journal|author=Charlotte E. Moore|title=Technetium in the Sun|url=https://archive.org/details/sim_science_1951-07-20_114_2951/page/58|journal=Science|volume=114|number=2951|year=1951|pages=59–61|doi=10.1126/science.114.2951.59|pmid=17782983}}</ref> <ref name="Dixon">{{Cite journal|author=Paul Dixon, David B. Curtis, John Musgrave, Fred Roensch, Jeff Roach, Don Rokop|title=Analysis of Naturally Produced Technetium and Plutonium in Geologic Materials|journal=Analytical Chemistry|volume=69|number=9|year=1997|pages=1692–1699|doi=10.1021/ac961159q}}</ref> <ref name="curtisd">{{Cite journal|author=D. Curtis|title=Nature’s uncommon elements: plutonium and technetium|url=https://archive.org/details/sim_geochimica-et-cosmochimica-acta_1999-01_63_2/page/275|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=63|number=2|year=1999|pages=275–285|doi=10.1016/S0016-7037(98)00282-8}}</ref> <ref name="yoshihara">{{Cite book|author=K. Yoshihara|chapter=Technetium in the Environment|editor=K. Yoshihara, T. Omori|title=Technetium and Rhenium – Their Chemistry and Its Applications|volume=176|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin/ Heidelberg|year=1996|isbn=3-540-59469-8}}</ref> <ref name="Tagami">Keiko Tagami: {{Cite web| url= http://www.soc.nii.ac.jp/jnrs/paper/JN41/j041Tagami.pdf| title= Technetium-99 Behaviour in the Terrestrial Environment – Field Observations and Radiotracer Experiments.| access-date= 12. 12. 2016| archive-date= 16. 7. 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20110716074258/http://www.soc.nii.ac.jp/jnrs/paper/JN41/j041Tagami.pdf| url-status= bot: unknown}} u: ''Journal of Nuclear and Radiochemical Sciences.'' 4, 2003, str. A1–A8.</ref> <ref name="Phipps">{{Cite journal|author=John D. Harrison, Alan Phipps|url=http://www.iop.org/EJ/abstract/0952-4746/21/1/004|title=Gut transfer and doses from environmental technetium|journal=J. Radiol. Prot.|volume=21|year=2001|pages=9–11|doi=10.1088/0952-4746/21/1/004}}</ref> }} == Literatura == * {{cite book |title = Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |author = Emsley J. |publisher = Oxford University Press |year = 2001 |location = Oxford, Engleska |isbn = 0-19-850340-7 |url = https://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC&printsec=frontcover |ref = CITEREFEmsley2001}} * {{cite book|author= Heiserman D. L. |year = 1992 |title = Exploring Chemical Elements and their Compounds |url= https://archive.org/details/exploringchemica01heis |location = New York |publisher = TAB Books |isbn = 0-8306-3018-X |chapter = Element 43: Technetium |ref = CITEREFHeiserman1992}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=BHjxH8q9iukC&pg=PP1|author = Schwochau, K.|title =Technetium: chemistry and radiopharmaceutical applications| publisher = Wiley-VCH|year = 2000|isbn =3-527-29496-1|ref = CITEREFSchwochau2000}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Technetium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tc/index.html Osnovni podaci o tehneciju] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516062132/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tc/index.html |date=16. 5. 2008 }} {{en simbol}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Tehnecij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Prijelazni metali]] [[Kategorija:Radioaktivni elementi]] [[Kategorija:Sintetički elementi]] h4nno780rsm7t81kmudc44o97jvgh2u Slobodni softver 0 27875 3915757 3899937 2026-08-01T14:43:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915757 wikitext text/x-wiki '''Slobodan softver''' ({{jez-en|free software}}), definisan od strane [[Free Software fondacija|Free Software fondacije]], je [[softver]] koji se može koristiti, kopirati, mjenjati i redistribuirati bez ikakvih restrikcija. Sloboda od restrikcija je centralni koncept, a suprotno je od slobodnog softvera koji je [[vlasnički softver]] (ne odnosi se na razliku da li softver košta ili ne). Uobičajni način distribucije softvera kao slobodnog je za softver koji je licenciran pod slobodnom licencom (ili kao javno vlasništvo), te da je [[izvorni kod]] javno dostupan (za [[kompajler|kompajlirani]] [[programski jezik|jezik]]). == Korištenje == [[Datoteka:Free Software Foundation logo and wordmark.svg|mini|desno|150p|Logotip fondacije slobodnog softvera]] Da bi odvojili pojmove ''libre'' (slobodnog) softvera od gratis (besplatnog) softvera, [[Richard Stallman]], osnivač pokreta slobodnog softvera, je razvio sljedeće obrazloženje:<br /> "''Slobodan softver'' je pitanje slobode, ne cijene. Da bi razumili ovaj koncept, trebate misliti o ''free'' (besplatnom) kao u 'slobodnom govoru', ne kao u 'slobodnom pivu'." <ref>{{Cite web |url=http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |title=Definicija slobodnog softvera |access-date=30. 9. 2006 |archive-date=26. 1. 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |url-status=dead }}</ref> Još bolje, slobodni softver znači da korisnici imaju slobodu da upravljaju softverom. GNU Manifesto sadrži jezik koji daje evidenciju Stallmanove zabune o korištenju ovog pojma. Većina slobodnog softvera je distribuirana preko [[Internet]]a (online) bez ikakve naknade, ili off-line sa malom cijenom distribucije, ali ovo nije nužno, i ljudi mogu prodavati kopije po bilo kojoj cijeni. Usput, slobodni softver je potpuno kompatibilan sa komercijalnim softverom: zabrana prodavanja softvera bi bila restrikcija neizvršavanja definicije slobodnog softvera. Pojam "[[Otvoreni softver|Open source]]" važi za definiciju originalno napravljenu u [[1998]]. godini iz [[Debian]]ovog upustva o slobodnom softveru. Iako je većina open source softvera također i slobodan softver, to nije uvijek tako. Slobodni BSD-bazirani operativni sistemi, kao [[FreeBSD]], [[OpenBSD]], i [[NetBSD]], koriste sličnu definiciju slobodnog softvera, ali su drugačiji u interpretaciji o [[copyleft]]u. Korisnici ovih sistema često vide copyleft kao previše ograničavajući do tačke zadiranja u njihovu slobodu. "[[Freeware]]" je softver koji je dostupan ''bez naknade'', ali je uglavnom vlasnički softver, jer korisnici najčešće nemaju slobodu da ga koriste, mijenjaju, proučavaju, mijenjaju i redistribuiraju. Izvorni kod freewarea se također rijetko objavljuje, a dozvola za distribuiranje izmijenjenih verzija se može ili ne može dobiti, pa je tako freeware ''besplatan'', ali ne i ''slobodan''. FSFova definicija slobodnog softvera je prvi put objavljena u januaru [[1989]].<ref>{{Cite web |url=http://www.gnu.org/bulletins/bull6.html |title=Prva definicija slobodnog softvera |access-date=30. 9. 2006 |archive-date=24. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424232012/http://www.gnu.org/bulletins/bull6.html |url-status=dead }}</ref> Kasnije ju je preformulisao [[Bruce Perens]] da bi napravio [[Debian]] upustvo za slobodni softver (DFSG). Kada je osnovana Open Source Initiative grupa, njeni čelnici su koristili DFSG ali su riječ "slobodan softver" zamijenili sa "open-source softver"- Ove tri definicije (od FSFa, Debiana, i OSIa) su generalno prihvaćene definicije za slobodni softver (bilo kako ga zvali). == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[MatheGrafix]] == Vanjski linkovi == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html Definicija slobodnog softvera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=26. 1. 1998 }} {{SoftverDistribucije}} {{Commonscat|Free software}} [[Kategorija:Linux]] [[Kategorija:Softver]] [[Kategorija:GNU]] 57v80v4uact9r0o7bagzvaiatxb63h8 Hromozom 0 28539 3915951 3850643 2026-08-02T10:49:02Z RIO-rex 184254 /* Također pogledajte */ 3915951 wikitext text/x-wiki {{Genetika bočni stubac}} [[Datoteka:Chromosome.svg|mini|desno|Hromozom: 1. Hromatida 2. Centromera 3. Kratki krak 4. Dugi krak.]] '''Hromozom''' (grč. χρώμα, ''chroma'' - boja + σώμα, ''soma'' - tijelo) jest osnovna organizaciono-funkcionalna jedinica svake specifične [[hromosomska garnitura|hromozomske garniture]] - po morfologiji i strukturi - "lične karte" svake eukariotske vrste organizama. Hromozomi su najvažnije komponente jedra jer sadrže [[genetička informacija|genetičku informaciju]] za razvoj svih ostalih elemenata i faktora građe i funkcije svakog [[organizam|organizma]]. Redovno se nalaze u [[jedro|jedru]] i permanentne su strukture, tj. održavaju svoju individualnost tokom [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Odlikuje ih sposobnost autoreprodukcije, a u ćelijskoj diobi dijele se i oni, što održava njihov kontinuitet tokom sukcesivnih generacija [[ćelije|ćelija]], [[organizam]]a i pripadajućih [[vrsta]] živih bića.<ref>Raven P. H., Johanson G. B. (1999): Biology. WCB/McGraw–Hill, New York.</ref><ref>Campbell N. A. (1996): Biology. The Benjamin/Cummings Publishing Comp., Inc., Menlo Parc (CA), USA, {{ISBN|0-8053-1957-3}}.</ref><ref>Lawrence E. (1999): Henderson's Dictionary of biological terms. Longman Group Ltd., London, {{ISBN|0-582-22708-9}}.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2004): ''Biologija 1,'' "Svjetlost", Sarajevo, {{ISBN|9958-10-686-8}}.</ref><ref>Ibrulj S., Haverić S., Haverić A. (2008): Citogenetičke metode – Primjena u medicini. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-5-2}}.</ref> Svi oblici života imaju izvjesne osobine koje ih čine specifičnima i razlikuju od mrtvih tvari. Za razliku od nežive prirode, sva živa bića posjeduju autonomnost, autoregulaciju i autoreprodukciju. Prema tome, uobličena su u samoodržive organizme, sa sposobnošću samoregulacije životnih pojava i procesa i samoobnavljanja (reprodukcije) naredne generacije istovrsnih potomaka.<ref>Levin B. (2014): Genes XI. Oxford University Press, Oxford, New York, Tokyo.</ref><ref>King R. C., Stransfield W. D. (1998): Dictionary of genetics. Oxford niversity Press, New York, Oxford, {{ISBN|0-19-50944-1-7}}; {{ISBN|0-19-509442-5}}</ref><ref>Alberts B. et al. (1983): Molecular biology of the cell. Garland Publishing, Inc., New York & London, {{ISBN|0-8240-7283-9}}.</ref><ref>Lincoln R. J., Boxshall G. A. (1990): Natural history - The Cambridge illustrated dictionary. Cambridge University Press, Cambridge, {{ISBN|0 521 30551-9}}.</ref> == Hemijski sastav == Hemijski sastav hromozoma pokazuje da su njegove osnovne komponente [[nukleinske kiseline]] i [[bjelančevine|proteini]]. U sveukupnoj hrmosomskoj masi ima ih oko 70-90%. Osim [[dezoksiribonukleinska kiselina|dezoksiribonukleinske kiseline]] (DNK), hromozomi sadrže i različite količine [[nukleinske kiseline|ribonukleinske kiseline]] ([[RNK]]) i ''nehistonskih proteina''. Količina DNK i kiselih proteina jako varira u zavisnosti od metaboličke aktivnosti ćelije. == Oblik i veličina == Oblik i veličina hromozoma i njihovih garnitura su konstantne prirode i jedna su od prepoznatljivih obilježja osobenosti svake individue i vrste organizama. Zavisno od faze [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], oblik hromozoma se mijenja, ali obično su štapičasti ili nitasti. [[Interfaza|interfazni]] hromozom sadrži dvije ''hromatide'', a po završetku ćeliskih dioba ([[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] po jednu, koja se u novofotmiranoj ćeliji ponovo reduplicira. Mogu biti različite forme (što zavisi od elemenata njihove građe), a dužina im se kreće od 0,5 do 40 mikrona. Izuzetak u tom pogledu su džinovski hromozomi pljuvačnih žlijezda u vinskih (voćnih) mušica ([[rod]] ''Drosophila''), koji mogu biti i 20-ak puta duži od prosječnih metafaznih hromozoma. U jedrima se javljaju u ''haploidnim'' ([[gamet]]i) i ''diploidnim'' [[hromosomska garnitura|hromozomskim garniturama]] (somatske ćelije). [[Datoteka:Zellsubstanz-Kern-Kerntheilung.jpg|mini|lijevo|Dijagram eukariotske ćelije u [[mitoza|mitozi]]. Hromozomi su kopirani, kondenzirani i jasno organizirani ([[Walther Flemming]], [[1882]]).]] == Građa == U [[interfaza|interfazi]] i do [[mitoza|mitotičke]] [[anafaza|anafaze]] sastoji se od dvije [[hromatida|hromatide]]. Njihov središnji dio ispunjava [[hromonema]], koja se sastoji od molekule DNK uvijene u peptidni omotač.<ref>Krebs J. E., Goldstein E. S., Kilpatrick S., T. (2014): Lewin's Genes XI. Jones & Bartlett Publishing, Burlington, MA, USA.</ref> *'''[[Hromatida]]''' je ustvari lanac DNK koji je uronjen u [[bjelančevine|bjelančevinski]] omot (''matriks''). Lanac DNK čini osnovu hromozomske niti (''hromonema''; grč: ''chromo'' = boja, ''nema'' = konac, nit). Hromonema je mnogostruko (spiralno) i (manje ili više gusto i intenzivno) namotana cijelom svojom dužinom. Budući da je već i njena osnova (DNK) dvostruka spirala, figurativno govoreći, hromonema je ''spiraline spirale spirala'' na ''n''-tu potenciju. Zahvaljujući tome, metri tananih niti se "upakuju" u specifično određene hromozome i njihove garniture. Broj hromozoma kreće se od dva (konjska glista) do nekoliko hiljada (neke protozoe, npr). Duž hromoneme ova nit je mjestimično snažnije namotana u čvoriće - hromomere, koje se (zbog veće količine DNK) uočavaju kao intenzivnije obojeni segmenti. U [[mitoza|metafazi]] mitoze hromozomi su najintenzivnije kondenzirani (zahvaljući intenzivnoj kondenzaciji i međusobnom "zbijanju" navoja), kada se najjasnije (pod mikroskopom) uočavaju pojedini elementi njihove građe. Tom prilikom na njima se mogu uočiti hromatide, primarna (centromere) i sekundarna suženja (sateliti i telomere). *'''[[Centromera]]''' je dio hromozoma koji povezuje sestrinske [[hromatida|hromatide]]. Na toj poziciji je [[primarno suženje]] (primarna konstrikcija) i obavezan je element građe svakog (normalnog) hromozoma. Bez njega se hromozom negdje "zagubi" tokom ćelijskih dioba. Prema nekim uglednim izvorima, centromera se poistovjećuje sa [[kinetohor]]om, dok drugi kinetohor vide kao mjesto na kojem se tokom mitoze, hromozomi "preko kinetohora" vežu za niti diobenog vretena. Pojam je izvorno definiran kao genski lokus koji usmjerava ponašanje hromozoma. Prema drugom tumačenju, fizička uloga centromere je da djeluje kao mjesto okupljanja kinetohora – veoma složene multiproteinske strukture koja je odgovorna za ponašanje hromozoma prilikom segregacije. Taj sistem veže mikrotubule i signalizaciju tokom [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] onda kada su svi hromozomi pravilno vezani za diobeno vreteno. Tako osigurava da će se podjela ćelije nastaviti do završetka, odnosno njenog ulaska u anafazu. U širem smislu, postoje dva tipa centromera. *"Point centromere" se vežu se na specifične proteine koji prepoznaju određene DNK sekvence visoke efikasnosti. Svaka sekvenca DNK obično formira centromeru ako je prisutna kod određene vrste [[organizam]]a. Primjer može biti formiranje centromere u pupoljku kvasca ''Saccharomyces cerevisiae''. *"Regionalne centromere" je termin koji je skovan za opisivanje većine centromera, koje obično nastaju na područjima prioritetnih [[DNK]] sekvenci, ali koje se mogu formirati i na drugim DNK sekvencama, a inicijalni signal za formiranje regionalne centromere izgleda da je [[epigenetika|epigenetičke]] prirode. Većina organizama, u rasponu od fisije kvasca ''Schizosaccharomyces pombe'' do ljudi, imaju regionalne centromere. U svakoj varijanti, centromere su glavni determinatori kinetike hromozoma tokom ćelijskih dioba, osobito u [[mitoza|anafazama]], budući da ih "vuče" ka polovima [[mitoza|diobenog vretena]]. Od položaja centromere zavisi i oblik hromozoma. Po tom kriteriju, hromozomi mogu biti jednokraki (s terminalnom centromerom) ili dvokraki (sa centromerom u ostalim dijelovima regionima). Hromozomski kraci mogu biti jednake dužine ili ih centromera dijeli na dugi i kratki krak. Savremana klasifikacija hromozoma primarno respektira relativnu dužinu hromozomskih krakova, tj. numerički odnos njihovih dužina. Na osnovu tog kriterija razlikuju se metacentrični, submetacentrični, subtelocentrični, akrocentrični i telocentrični hromozomi. *'''[[Sekundarno suženje (sekundarna konstrikcija)]]''' javlja se samo kod nekih hromozoma, ali održavaju svoj kontinuitet u nizu ćelijskih dioba i generacija živih bića. Također predstavljaju svojevrsne [[genetički markeri|genetičke markere]] pripadajućih garnitura i vrsta. U nekim specifičnim hromozomskim garniturama sekundarne konstrikcije javljaju se relativno blizu jednog od njihovih krajeva, odvajajući jedan kraći dio hromozoma. Ti mali segmenti označavaju se kao ''sateliti'' (''trabanti''), a njihovi nosioci ''satelitski hromozomi''. Sateliti su glavni organizaori jedarca (nukleolusa). *'''[[Telomera|Telomere]]''' su završni (terminalni) segmenti hromozomskih krajeva, iako ne ispoljavaju bilo kakve morfološke diferencijacije. Imaju značajnu ulogu u polarizaciji i kinetici hromozoma u ćelijskim diobama. Promjene u njihovoj strukturi značajni su pokazatelji u dinamici starenja organizma. *'''[[Heterohromatin]]''' se očituje u jače ili slabije spiraliziranim segmentima hromoneme nego u ostalim dijelovima ili pak čitavim hromozomima (''euhromatin''). Nakon tretmana specifičnim bojama (pod mikroskopom) se ispoljava u tamnijim i svjetlijim segmentima. Tamniji su ''pozitivno heteropiknotični'' ([[spolni hromosom|spolni hromozom]]i, npr.), a svjetliji ''negativno'' ([[centromera]]). Intenzitet obojenosti direktno zavisi od količine [[DNK]] u promatranom hromozomskom segmentu. Jedarca sadrže heterohromatin pa su tamnije obojena, tj. ona su pozitivno heteropiknotična. [[Datoteka:Oblik i gradja hromosoma.jpg|centar|600px|Od DNK do hromozoma|alt=Od DNK do hromosoma]] {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" | '''Kategorizacija hromozoma prema odnosu dužine dugog i kratkog kraka'''<ref>Levan A., Fredga K., Sandberg A. A. (1964): Nomenclature for centromeric position on chromosomes. Hereditas, Lund, 52: 201.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Položaj centromere''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Odnos dužine krakova''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[Oznaka]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[Opis]] ''' |- |'''Medijalni ''sensu stricto'' ''' |1,0 – 1,6 |'''M''' |'''Metacentrični''' |- |'''Medijalni region''' |1,7 |'''m''' |'''Metacentrični''' |- |'''Submedijalni''' |3,0 |'''sm''' |'''Submetacentrični''' |- |'''Subterminalni''' |3,1 – 6,9 |'''st''' |'''Subtelocentrični''' |- |'''Terminalni region''' |7,0 |'''t''' |'''Akrocentrični''' |- |'''Terminalni ''sensu stricto'' ''' |'''''∞''''' |'''T''' |'''Telocentrični''' |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3"|'''Napomene''' | '''''–''''' |'''[[Metacentrični]]:''' '''M'''+'''m''' |'''[[Atelocentrični]]: '''M''' + '''m''' + '''sm''' + '''st''' + '''t''' |- |} ==Pozicija centromere na hromozomima čovjeka== Prema položaju centromere razlikujemo 4 tipa hromosoma: -akrocentrični gdje hromosom ima samo jedan krak -subtelocentričan gdje je jedan krak hromosoma znatno duži od drugog<ref>{{Cite book|last=Jerković|first=Anesa|title=Priručnik za vježbe iz citologije}}</ref> -submetacentričan gdje je jedan krak malo duži od drugog -metacentričan gdje su kraci iste dužine<br> {| class="wikitable sortable" |- !Hromozom !! Pozicija centromere (Mbp) !! Kategorija!! Veličina hromozoma (Mbp) |- | [[Hromosom 1 (čovjek)|1]] || 125.0 || Metacentrik || 247 |- | [[Hromosom 2 (čovjek)|2]] || 93.3 ||Metacentrik|| 243 |- | [[Hromosom 3 (čovjek)|3]] || 91.0 || Metacentrik|| |- | [[Hromosom 4 (čovjek)|4]] || 50.4|| || |- | [[Hromosom 5 (čovjek)|5]] || 48.4|| || |- | [[Hromosom 6 (čovjek)|6]] || 61.0|| || |- | [[Hromosom 7 (čovjek)|7]]|| 59.9|| || |- | [[Hromosom 8 (čovjek)|8]] || 45.6|| || |- | [[Hromosom 9 (čovjek)|9]] || 49.0|| || |- | [[Hromosom 10 (čovjek)|10]] || 40.2|| || |- | [[Hromosom 11 (čovjek)|11]]|| 53.7|| || |- | [[Hromosom 12 (čovjek)|12]]|| 35.8|| || |- | [[Hromosom 13 (čovjek)|13]]|| 17.9 || Akrocentrik || 114 |- | [[Hromosom 14 (čovjek)|14]]||17.6 || Akrocentrik|| |- | [[Hromosom 15 (čovjek)|15]] || 19.0 || Akrocentrik|| |- | [[Hromosom 16 (čovjek)|16]] || 36.6|| || |- | [[Hromosom 17 (čovjek)|17]] || 24.0|| || |- | [[Hromosom 18 (čovjek)|18]] || 17.2|| || |- | [[Hromosom 19 (čovjek)|19]] || 26.5|| || |- | [[Hromosom 20 (čovjek)|20]] || 27.5|| || |- | [[Hromosom 21 (čovjek)|21]] || 13.2 || Acrocentrik|| |- | [[Hromosom 22 (čovjek)|22]] || 14.7 || Acrocentrik|| |- | [[X hromosom|X]] || 60.6|| || |- | [[Y hromosom|Y]] || 12.5||Akrocentrik||| |- |} == Funkcija == Osnovna '''funkcija hromozoma''' je intraindividualna i interindividualna distribucija [[genetika|genetičkog]] materijala, tj. održavanje kontinuiteta [[genetička informacija|genetičke informacije]] u nizu sukcesivnih [[generacija]] [[ćelija]] i individua ([[jedinka|jedinki]]) [[vrsta|istovsrnih]] [[organizam]]a. To se ostvaruje putem hromozomske (''[[gen]]ske'' duplikacije i njegovog samoobnavljanja (reduplikacije). Počiva na temeljnim [[osobina]]ma [[DNK]]: samorazdvajanja polulanaca i njihovog ponovnog samoobnavljanja (u kompletne komplementarne lance). U normalnim okolnostima, hromozomska duplikacija (''hromozomska amplifikacija'', ''genska amplifikacija'') je duplikacija molekula ili regiona [[DNK]] koji sadrže [[gen]]e. Može javiti kao greška kao [[homologna duplikacija]], tj ''[[hromosomska mutacija|hromozomska]]'' ili ''[[genomska mutacija]]''.<ref name="Zhang_2003">{{cite journal |author=Zhang J |title=Evolution by gene duplication: an update |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=18 |issue=6 |pages=292–8 |year=2003 |doi=10.1016/S0169-5347(03)00033-8 |url = }}</ref> == Također pogledajte == * [[Ćelije]] * [[Ćelijsko jedro]] * [[Hromosomska garnitura|Hromozomska garnitura]] * [[Genetika]] * [[Citologija]] * [[Citogenetika]] * [[Citotaksonomija]] * [[Homologni hromosom|Homologni hromozom]] *[[Vanjedarno nasljeđivanje]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Chromosomes}} * https://web.archive.org/web/20090531182950/http://hopes.stanford.edu/basics/dna/b0.html * [https://web.archive.org/web/20080315062131/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/home.shtml Human Genome Project] * [http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/faq/genenumber.shtml How many Genes do humans have?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223064508/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/faq/genenumber.shtml |date=23. 2. 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20130225051343/http://labaction.com/ Human Genetics Video] ([http://www.genengnews.com/bestofweb/list.aspx?iid=93 website critique]) {{Citogenetika: Hromosomi}} {{Genetika}} {{Evolucijska biologija}} [[Kategorija:Hromosomi]] [[Kategorija:Citogenetika]] egs0z33yjz5akoal31dd0zbrodr5rzt Ustav Bosne i Hercegovine 0 30142 3915901 3914302 2026-08-02T05:04:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915901 wikitext text/x-wiki {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Ustav Bosne i Hercegovine''' najviši je pravni akt [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Sadašnji tekst usvojen je kao Aneks 4 [[Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini|Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini]] (poznatog i kao Dejtonski mirovni sporazum), parafiranog 21. novembra 1995. u [[Dayton (Ohio)|Daytonu]] i potpisanog 14. decembra 1995. u Parizu.<ref name="ustav-bs">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/ustav-bih-bs_1611076095.pdf |title=Ustav Bosne i Hercegovine |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="ohr-annex4">{{Cite web |url=https://www.ohr.int/dayton-peace-agreement/annex-4/ |title=Annex 4: Constitution of Bosnia and Herzegovina |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="wipolex">{{Cite web |url=https://wipolex.wipo.int/en/text/229684 |title=Constitution of Bosnia and Herzegovina |website=WIPO Lex |publisher=Svjetska organizacija za intelektualno vlasništvo (WIPO) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Za razliku od većine ustava, Ustav BiH nije usvojen posebnim ustavotvornim postupkom unutar zemlje, nego je nastao kao sastavni dio međunarodnog mirovnog sporazuma kojim je okončan [[rat u Bosni i Hercegovini]], a njegov izvorni, mjerodavni tekst sastavljen je i usvojen na [[Engleski jezik|engleskom jeziku]].<ref name="ustav-bs" /> Ustav uspostavlja Bosnu i Hercegovinu kao demokratsku državu koja nastavlja svoje pravno postojanje sa unutrašnjom strukturom sastavljenom od dva [[Administrativna jedinica|entiteta]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]], uz [[Brčko distrikt]] kao posebnu jedinicu dodanu ustavnim amandmanom 2009. godine.<ref name="ustav-bs" /><ref name="amandmanI">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/ustav-bih-bs_1611076095.pdf |title=Amandman I na Ustav Bosne i Hercegovine |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |date=2009 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Sastoji se od preambule i dvanaest članova kojima se uređuju kontinuitet i simboli države, ljudska prava, podjela nadležnosti između državnog i entitetskih nivoa vlasti, sastav i ovlasti Parlamentarne skupštine, Predsjedništva, Ustavnog suda i Centralne banke, te postupak izmjena i dopuna.<ref name="ustav-bs" /> Uz to, Ustav sadrži aneks s popisom međunarodnih sporazuma o ljudskim pravima koji se neposredno primjenjuju u Bosni i Hercegovini i imaju prednost nad ostalim zakonima.<ref name="ustav-bs" /> Ustav BiH počiva na principu [[Konsocijacionalizam|konsocijacijske]], odnosno podjelom moći uređene demokratije u smislu teorije koju je razvio nizozemsko-američki politolog Arend Lijphart, a u kojoj su [[Bošnjaci]], [[Hrvati]] i [[Srbi]] priznati kao konstitutivni narodi, dok mehanizmi poput entitetskog glasanja i zaštite vitalnog nacionalnog interesa imaju za cilj sprječavanje dominacije jedne etničke zajednice nad drugima.<ref name="ustav-bs" /><ref name="lijphart1977">{{Cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=1977 |isbn=9780300022942}}</ref><ref name="corpowers">{{Cite web |url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Bosnia-Herzegovina.aspx |title=Bosnia-Herzegovina – Division of Powers |website=Odbor regija Evropske unije (CoR) |access-date=13. 7. 2026 |archive-date=24. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203658/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Bosnia-Herzegovina.aspx |url-status=dead }}</ref> Ovakvo uređenje istovremeno je predmet trajne akademske i političke rasprave: [[Evropski sud za ljudska prava]] u više je navrata utvrdio da pojedine odredbe Ustava diskriminišu građane koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda, dok je [[Venecijanska komisija]] Vijeća Evrope pozivala na temeljitiju ustavnu reformu i postupno ukidanje prakse nametanja odluka od strane Visokog predstavnika.<ref name="sejdicfinci">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-96491 |title=Case of Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina (Applications nos. 27996/06 and 34836/06), Grand Chamber judgment |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |date=22. 12. 2009 |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="venice2005">{{Cite web |url=https://rm.coe.int/090000168092ad26 |title=Opinion on the Constitutional Situation in Bosnia and Herzegovina and the Powers of the High Representative, CDL-AD(2005)004 |website=Venecijanska komisija, Vijeće Evrope |date=11. 3. 2005 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Od 1995. godine Ustav je formalno mijenjan samo jednom, amandmanom kojim je 2009. godine [[Brčko distrikt]] uveden u ustavni tekst, dok su svi kasniji pokušaji sveobuhvatnije reforme – od Aprilskog paketa 2006. do inicijativa vezanih za pristupanje Evropskoj uniji – do danas ostali neuspješni.<ref name="bieber2010">{{Cite web |url=https://www.files.ethz.ch/isn/115432/PB_04_10_Bosnia.pdf |title=Constitutional Reform in Bosnia and Herzegovina: Preparing for EU Accession |last=Bieber |first=Florian |website=European Policy Centre – Policy Brief (arhivirano na ETH Zürich, International Relations and Security Network) |date=april 2010 |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="rse2025">{{Cite web |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-zastoji-kriza-vlasti-2025/33635507.html |title=Politički zastoji i kriza vlasti 2025. usporavaju evropski put BiH |website=Radio Slobodna Evropa |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Historijski kontekst == Bosna i Hercegovina je u periodu postojanja [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]] imala republički ustav iz 1974. godine, koji je uređivao njen status jedne od šest federalnih jedinica.<ref name="trnka2006">{{Cite book |last=Trnka |first=Kasim |title=Ustavno pravo |publisher=Fakultet za javnu upravu |location=Sarajevo |year=2006}}</ref> Nakon raspada SFRJ i proglašenja nezavisnosti 1992. godine, Predsjedništvo tadašnje Republike Bosne i Hercegovine 24. februara 1993. donijelo je odluku o tekstu novog republičkog ustava, koji je stupio na snagu 14. marta 1993. objavom u Službenom listu Republike Bosne i Hercegovine, čime je prestao važiti raniji Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine iz 1974. godine; zbog ratnih okolnosti, ovaj ustav u praksi je bio primjenjiv samo na dijelu teritorije pod kontrolom legalne Armije i Vlade Republike Bosne i Hercegovine.<ref name="rbih1993">{{Cite journal |title=Ustav Republike Bosne i Hercegovine (prečišćeni tekst) |journal=Službeni list Republike Bosne i Hercegovine |volume=Godina II, broj 5 |date=14. 3. 1993}}</ref> Ovaj ratni ustav prestao je važiti stupanjem na snagu sadašnjeg Ustava, koji sam sebe definiše (Član XII) kao akt koji nastavlja pravno postojanje ranije države uz izmijenjenu unutrašnju strukturu.<ref name="ustav-bs" /> Pregovori koji su doveli do sadašnjeg Ustava vođeni su tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992–1995), obilježenog opsadom Sarajeva, masovnim etničkim čišćenjem i [[Genocid u Srebrenici|genocidom u Srebrenici]]. Prijedlog unutrašnjeg uređenja države u obliku ustava sastavljen je pod posredovanjem Sjedinjenih Američkih Država tokom pregovora u Daytonu i uvršten je kao Aneks 4 u širi mirovni sporazum, umjesto da bude usvojen kroz uobičajenu ustavotvornu proceduru unutar zemlje.<ref name="ustav-bs" /> == Nastanak i pravna priroda == [[Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini|Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini]] parafiran je 21. novembra 1995. u vojnoj bazi u Daytonu (Ohajo, SAD) nakon tri sedmice pregovora (tzv. ''Proximity Talks''), a formalno potpisan 14. decembra 1995. u Parizu od strane predsjednika triju strana potpisnica – [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]] i [[Hrvatska|Republike Hrvatske]].<ref name="ustav-bs" /> Ustav Bosne i Hercegovine čini Aneks 4 tog sporazuma.<ref name="ustav-bs" /><ref name="wipolex" /> Zbog svog porijekla, Ustav ima nekoliko pravnih osobenosti rijetkih među savremenim ustavima: * '''Nema formalnu preambulu usvojenu posebnim ustavotvornim tijelom''' – tekst otvara preambula u kojoj se Bošnjaci, Hrvati i Srbi, kao konstitutivni narodi, zajedno s ostalima i građanima Bosne i Hercegovine, "ovim utvrđuju" Ustav, ali je sam tekst prethodno sastavljen i parafiran od strane međunarodnih posrednika i čelnika triju potpisničkih strana.<ref name="ustav-bs" /> * '''Mjerodavni jezik je engleski.''' Iako postoje zvanični prijevodi na bosanski, hrvatski i srpski jezik, u slučaju spora mjerodavan je izvorni engleski tekst.<ref name="ustav-bs" /> * '''Nema formalnog naziva "Ustav Republike Bosne i Hercegovine"''', nego "Ustav Bosne i Hercegovine" – Član I.1 mijenja i samo ime države, izostavljajući riječ "Republika" iz zvaničnog naziva.<ref name="ustav-bs" /> == Struktura i sadržaj == Ustav se sastoji od preambule, dvanaest članova (I–XII) i dva aneksa. Član II inkorporira listu dodatnih međunarodnih instrumenata o ljudskim pravima (Aneks I), dok Aneks II sadrži prijelazne odredbe.<ref name="ustav-bs" /> Naknadno je dodan jedan amandman (2009).<ref name="amandmanI" /> === Preambula === Preambula navodi vrijednosti na kojima Ustav počiva – poštovanje ljudskog dostojanstva, slobode i jednakosti, posvećenost miru, pravdi, toleranciji i pomirenju, te povjerenje u tržišnu ekonomiju i demokratske institucije – i poziva se na Povelju Ujedinjenih naroda, Opću deklaraciju o ljudskim pravima i Osnovna načela usaglašena u Ženevi i New Yorku u septembru 1995. godine.<ref name="ustav-bs" /> Bošnjaci, Hrvati i Srbi u njoj se označavaju kao konstitutivni narodi, zajedno s "ostalima" i građanima Bosne i Hercegovine.<ref name="ustav-bs" /> Za razliku od preambula većine ustava, ova preambula nema samostalnu pravnu snagu u smislu stvaranja obaveza, ali je [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavni sud BiH]] njome argumentisao dio svojih odluka o ravnopravnosti konstitutivnih naroda na cijeloj teritoriji države (vidi [[#Predmet „Konstitutivni narodi“ (U-5/98)|dio o predmetu U-5/98]]).<ref name="u598">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/hr/djelimicne-odluke-u-598 |title=Djelomične odluke U-5/98 |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Ovom se dijelu preambule opširno bavi i akademski komentar Ustava koji je uredio Christian Steiner, u kojem je pitanje konstitutivnog naroda posebno prokomentarisao prof. dr. Joseph Marko, sudija izvjestilac u predmetu U-5/98.<ref name="steinerademovic2010">{{Cite book |last1=Steiner |first1=Christian |last2=Ademović |first2=Nedim |title=Ustav Bosne i Hercegovine: komentar |publisher=Fondacija Konrad Adenauer |location=Sarajevo |year=2010 |isbn=9789958756950}}</ref><ref name="marko-u598">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/preamble/b-about-the-lines-respectively/constituent-power/comments-by-prof-dr-joseph-marko-the-judge-rapporteur-in-the-case-no-u-5-98-line-10/ |title=Comments by Prof. Dr. Joseph Marko, the judge rapporteur in the Case No. U 5/98 (line 10) |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Član I: Bosna i Hercegovina === Član I uređuje kontinuitet državnosti, sastav i osnovna obilježja države. Akademski komentar ovaj član opisuje kao odredbu kojom se, uprkos duboko izmijenjenoj unutrašnjoj strukturi, potvrđuje pravni kontinuitet države i njeno članstvo u međunarodnim organizacijama stečeno prije 1995. godine.<ref name="ustavbih-clanak1">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-i-bosnia-and-herzegovina/a-continuation-according-to-international-law-article-i-1/ |title=Article I – Bosnia and Herzegovina: A. Continuation according to international law (Article I.1) |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * '''Kontinuitet''' – Republika Bosna i Hercegovina, čiji je novi zvanični naziv "Bosna i Hercegovina", nastavlja pravno postojanje kao država s izmijenjenom unutrašnjom strukturom i postojećim međunarodno priznatim granicama, te ostaje članica Ujedinjenih naroda.<ref name="ustav-bs" /> * '''Demokratski principi''' – država funkcioniše na principu vladavine prava i slobodnih demokratskih izbora.<ref name="ustav-bs" /> * '''Sastav''' – Bosna i Hercegovina sastoji se od dva entiteta: Federacije Bosne i Hercegovine i Republike Srpske.<ref name="ustav-bs" /> * '''Sloboda kretanja''' – zagarantovana je sloboda kretanja lica, roba, usluga i kapitala na cijeloj teritoriji države; nijedan entitet ne smije uspostavljati kontrolu na međuentitetskoj granici.<ref name="ustav-bs" /> * '''Glavni grad''' – Sarajevo.<ref name="ustav-bs" /> * '''Simboli''' – zastavu, grb i druge državne simbole utvrđuje Parlamentarna skupština uz odobrenje Predsjedništva.<ref name="ustav-bs" /> * '''Državljanstvo''' – postoji državljanstvo Bosne i Hercegovine i državljanstvo svakog entiteta; svi državljani entiteta ujedno su državljani Bosne i Hercegovine, a niko ne smije biti proizvoljno lišen državljanstva niti ostavljen bez državljanstva.<ref name="ustav-bs" /> === Član II: Ljudska prava i osnovne slobode === Član II obavezuje Bosnu i Hercegovinu i oba entiteta na osiguranje najvišeg nivoa međunarodno priznatih ljudskih prava, uz uspostavu Komisije za ljudska prava predviđene Aneksom 6 Općeg okvirnog sporazuma.<ref name="ustav-bs" /> Njegova najznačajnija odredba propisuje da se prava i slobode iz [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropske konvencije o ljudskim pravima]] i njenih protokola neposredno primjenjuju u Bosni i Hercegovini i imaju prednost nad svim ostalim zakonom, čime je Konvencija de facto inkorporirana u sam vrh pravnog poretka.<ref name="ustav-bs" /> Član nabraja niz pojedinačnih prava (pravo na život, zabranu mučenja, pravo na pravično suđenje, slobodu izražavanja, vjere i udruživanja i dr.), propisuje zabranu diskriminacije po bilo kojoj osnovi, te garantuje pravo izbjeglica i raseljenih lica na povratak svojoj imovini u skladu s Aneksom 7 Općeg okvirnog sporazuma.<ref name="ustav-bs" /> Aneks I uz Ustav dodatno nabraja niz međunarodnih konvencija o ljudskim pravima – od Konvencije o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. do niza konvencija Ujedinjenih naroda i Vijeća Evrope – čija se primjena u Bosni i Hercegovini time ustavno garantuje.<ref name="ustav-bs" /> Prema akademskom komentaru Ustava, ovim se rješenjem Evropskoj konvenciji u BiH daje viši, izravno nadustavni status kakav ona nema u većini evropskih pravnih poredaka, što je jedna od najosobenijih crta cijelog Ustava.<ref name="ustavbih-clanak2">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-ii-human-rights-and-fundamental-freedoms/c-obligation-to-directly-apply-the-echr-article-ii-2-of-the-bih-constitution/ |title=Article II – Human rights and fundamental freedoms: C. Obligation to directly apply the ECHR (Article II.2) |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Član III: Nadležnosti i odnosi između institucija Bosne i Hercegovine i entiteta === Član III je temeljna odredba o podjeli vlasti u državi i detaljnije je obrađen u dijelu [[#Podjela nadležnosti|Podjela nadležnosti]] niže u tekstu. Državnim institucijama u isključivu nadležnost dodjeljuje ograničen popis pitanja (vanjska politika, vanjskotrgovinska i carinska politika, monetarna politika, imigraciona i azilantska politika, međunarodno i međuentitetsko krivično pravo, te uspostava zajedničkih komunikacijskih sredstava i regulacija međuentitetskog saobraćaja i kontrole zračnog prometa), dok se sve preostale, izričito nedodijeljene nadležnosti smatraju nadležnostima entiteta.<ref name="ustav-bs" /> Entiteti imaju pravo uspostavljati posebne paralelne odnose sa susjednim državama, uz poštovanje suvereniteta i teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine, te su obavezni pomagati državnim institucijama u izvršavanju međunarodnih obaveza zemlje.<ref name="ustav-bs" /><ref name="ustavbih-clanak3">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-iii-responsibilities-of-and-relations-between-the-institutions-of-bosnia-and-herzegovina-and-the-entities/d-concurrent-competences/special-case-entities-special-parallel-relationships-with-neighbouring-states/ |title=Article III: D. Concurrent competences – Special case: Entities' special parallel relationships with neighbouring states |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Član IV: Parlamentarna skupština === [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] je dvodomna: čine je Dom naroda i Predstavnički dom.<ref name="ustav-bs" /> * '''Dom naroda''' broji 15 delegata: dvije trećine iz Federacije (pet Hrvata i pet Bošnjaka, koje biraju hrvatski, odnosno bošnjački delegati u Domu naroda Federacije BiH) i jednu trećinu iz Republike Srpske (pet Srba, koje bira Narodna skupština Republike Srpske). Kvorum čini devet članova, uz prisustvo najmanje tri delegata iz svakog konstitutivnog naroda.<ref name="ustav-bs" /> * '''Predstavnički dom''' broji 42 poslanika, od kojih se dvije trećine biraju s teritorije Federacije, a jedna trećina s teritorije Republike Srpske.<ref name="ustav-bs" /> * Sve zakonodavne odluke moraju odobriti oba doma, a odlučuje se većinom prisutnih koji glasaju, uz nastojanje da ta većina obuhvati najmanje trećinu glasova iz svakog entiteta.<ref name="ustav-bs" /> * Predviđen je i mehanizam '''zaštite vitalnog nacionalnog interesa''': prijedlog odluke koji većina bošnjačkih, hrvatskih ili srpskih delegata proglasi štetnim po vitalni interes njihovog naroda zahtijeva odobrenje većine delegata svakog od ta tri naroda u Domu naroda; sporovi o (zlo)upotrebi ovog mehanizma rješavaju se putem Zajedničke komisije ili, u krajnjem slučaju, pred Ustavnim sudom.<ref name="ustav-bs" /><ref name="ustavbih-vitalni">{{Cite web |url=https://ustavbih.ba/en/article-iv-parliamentary-assembly/d-procedures-article-iv-3/vital-interest/ |title=Article IV – Parliamentary Assembly: D. Procedures (Article IV.3) – Vital Interest |website=Commentary on the Constitution of Bosnia and Herzegovina (ustavbih.ba) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * Nadležnosti Skupštine uključuju donošenje zakona potrebnih za provođenje odluka Predsjedništva, utvrđivanje izvora i visine prihoda i usvajanje budžeta institucija Bosne i Hercegovine, te davanje saglasnosti na ratifikaciju međunarodnih ugovora.<ref name="ustav-bs" /> === Član V: Predsjedništvo === [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] čine tri člana: jedan Bošnjak i jedan Hrvat, birani neposredno s teritorije Federacije, i jedan Srbin, biran neposredno s teritorije Republike Srpske.<ref name="ustav-bs" /> Mandat članova prvobitno izabranih trajao je dvije godine, a svih narednih iznosi četiri godine, uz mogućnost jednog uzastopnog reizbora.<ref name="ustav-bs" /> Predsjedništvo nastoji odluke donositi konsenzusom, a ukoliko to nije moguće, mogu ih usvojiti dva člana, uz pravo trećeg, neslažućeg člana da odluku proglasi štetnom po vitalni interes entiteta iz kojeg je biran, što tu odluku upućuje na potvrdu nadležnom entitetskom zakonodavnom tijelu.<ref name="ustav-bs" /> Nadležnosti Predsjedništva obuhvataju vođenje vanjske politike, imenovanje ambasadora, predstavljanje Bosne i Hercegovine u međunarodnim organizacijama, pregovaranje i (uz saglasnost Skupštine) ratifikaciju ugovora, te izvršavanje odluka Parlamentarne skupštine.<ref name="ustav-bs" /> Predsjedništvo predlaže i predsjedavajućeg [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeća ministara]], koji potom predlaže ministre, s tim da svi moraju dobiti odobrenje Predstavničkog doma.<ref name="ustav-bs" /> === Član VI: Ustavni sud === [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] ima devet članova: četiri bira Predstavnički dom Federacije Bosne i Hercegovine, dva bira Narodna skupština Republike Srpske, a preostala tri bira predsjednik [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]] nakon konsultacija s Predsjedništvom BiH; sudije koje bira predsjednik ESLJP-a ne smiju biti državljani Bosne i Hercegovine niti bilo koje susjedne države.<ref name="ustav-bs" /> Prvobitno imenovanim sudijama mandat je trajao pet godina, dok naknadno imenovane sudije ostaju na dužnosti do navršenih 70 godina života, osim ako podnesu ostavku ili budu razriješeni konsenzusom ostalih sudija.<ref name="ustav-bs" /> Sud ima isključivu nadležnost za sporove koji nastanu iz Ustava između entiteta, između Bosne i Hercegovine i entiteta, ili između državnih institucija, uključujući ocjenu saglasnosti entitetskog ustava ili zakona s Ustavom BiH; ima i apelacionu nadležnost te nadležnost odlučivanja o prethodnim pitanjima ustavnosti zakona koja mu upute redovni sudovi.<ref name="ustav-bs" /> Odluke Ustavnog suda konačne su i obavezujuće.<ref name="ustav-bs" /> === Član VII: Centralna banka === Ustavom se uspostavlja [[Centralna banka Bosne i Hercegovine]] kao jedino tijelo ovlašteno za izdavanje valute i vođenje monetarne politike u cijeloj zemlji.<ref name="ustav-bs" /> Prvih šest godina od stupanja Ustava na snagu Centralna banka je funkcionisala isključivo kao valutni odbor (currency board), bez ovlasti kreditiranja stvaranjem novca, dok Parlamentarna skupština kasnije nije bila ovlaštena proširiti njena ovlaštenja.<ref name="ustav-bs" /> Prvi Upravni odbor sačinjavali su guverner kojeg imenuje [[Međunarodni monetarni fond]] uz konsultacije s Predsjedništvom, te tri člana koje imenuje Predsjedništvo (dva iz Federacije – jedan Bošnjak i jedan Hrvat koji dijele jedan glas – i jedan iz Republike Srpske), svi na mandat od šest godina; nakon tog perioda Upravni odbor čini pet članova koje imenuje Predsjedništvo, koji potom između sebe biraju guvernera.<ref name="ustav-bs" /> === Član VIII: Finansije === Parlamentarna skupština svake godine, na prijedlog Predsjedništva, usvaja budžet za pokrivanje troškova institucija Bosne i Hercegovine i njenih međunarodnih obaveza; ako budžet ne bude usvojen na vrijeme, privremeno se primjenjuje budžet iz prethodne godine.<ref name="ustav-bs" /> Sredstva za budžet obezbjeđuju Federacija (dvije trećine) i Republika Srpska (jedna trećina), osim u dijelu prihoda koje Skupština odredi na drugi način.<ref name="ustav-bs" /> === Član IX: Opće odredbe === Ovaj član propisuje da lica koja izdržavaju kaznu izrečenu od [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]], kao i lica pod optužnicom tog suda koja se nisu odazvala pozivu na pojavljivanje, ne mogu se kandidovati niti obavljati javnu funkciju u Bosni i Hercegovini.<ref name="ustav-bs" /> Također propisuje da se naknada nosiocima javnih funkcija u državnim institucijama ne može smanjivati tokom mandata, te da imenovanja u državnim institucijama trebaju u načelu odražavati sastav naroda Bosne i Hercegovine.<ref name="ustav-bs" /> === Član X: Amandmani === Ustav se može mijenjati odlukom Parlamentarne skupštine, uz dvotrećinsku većinu prisutnih koji glasaju u Predstavničkom domu.<ref name="ustav-bs" /> Nijedan amandman ne smije ukinuti niti umanjiti prava i slobode iz Člana II, niti izmijeniti samu ovu zabranu.<ref name="ustav-bs" /> Od 1995. godine ovim putem je usvojen samo jedan amandman (vidi [[#Amandman I (2009)|dio o Amandmanu I]]).<ref name="amandmanI" /> === Član XI i XII: Prijelazne odredbe i stupanje na snagu === Član XI upućuje na Aneks II Ustava, kojim se uređuju prijelazna pitanja javnih funkcija, prava i drugih pravnih odnosa.<ref name="ustav-bs" /> Član XII propisuje da je Ustav stupio na snagu potpisivanjem Općeg okvirnog sporazuma, kao ustavni akt koji mijenja i zamjenjuje raniji Ustav Republike Bosne i Hercegovine, te je obavezao entitete da u roku od tri mjeseca usklade svoje ustave s njim.<ref name="ustav-bs" /> Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska naknadno su u tom smislu mijenjale vlastite ustave, uključujući i uvođenje sva tri konstitutivna naroda u oba entitetska ustava nakon odluke Ustavnog suda BiH u predmetu "Konstitutivni narodi" (vidi niže).<ref name="fbihustav">{{Cite web |url=http://www.parlamentfbih.gov.ba/dom_naroda/bos/parlament/o_parlamentu/ustavfbih.html |title=Ustav Federacije Bosne i Hercegovine |website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=13. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140113221125/http://parlamentfbih.gov.ba/dom_naroda/bos/parlament/o_parlamentu/ustavfbih.html |archive-date=13. 1. 2014 |url-status=dead}}</ref> == Podjela nadležnosti == Ustav BiH uspostavlja izrazito decentralizovan model u kojem je popis isključivih državnih nadležnosti kratak, a sve ostale, izričito nedodijeljene nadležnosti pripadaju entitetima.<ref name="ustav-bs" /> Praktično to znači da entiteti, a u Federaciji BiH i kantoni, zadržavaju široke ovlasti u oblastima poput obrazovanja, zdravstva, socijalne politike, unutrašnjih poslova, pravosuđa i ekonomske politike, dok državni nivo prvenstveno koordinira vanjsku i monetarnu politiku, carine i osnovne aspekte pravosuđa i sigurnosti.<ref name="corpowers" /> Ustav predviđa i mogućnost da Bosna i Hercegovina preuzme dodatne nadležnosti ako se tako sporazumiju entiteti, ako je to predviđeno aneksima 5–8 Općeg okvirnog sporazuma, ili ako je to nužno za očuvanje suvereniteta i teritorijalnog integriteta zemlje; Predsjedništvo pritom može olakšavati međuentitetsku koordinaciju u pitanjima izvan isključive državne nadležnosti, osim ako se tome usprotivi neki od entiteta.<ref name="ustav-bs" /> Ovakva raspodjela – u kombinaciji s kantonalnom strukturom Federacije BiH i Brčko distriktom kao zasebnom jedinicom – rezultira sistemom koji akademska literatura opisuje kao jedan od najsloženijih oblika podijeljene vlasti u savremenom svijetu.<ref name="kapidzic2021">{{Citation |last=Kapidžić |first=Damir |title=Subnational competitive authoritarianism and power-sharing in Bosnia and Herzegovina |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003208327-5/subnational-competitive-authoritarianism-power-sharing-bosnia-herzegovina-damir-kapid%C5%BEi%C4%87 |work=Illiberal Politics in Southeast Europe |year=2021 |pages=79–99 |doi=10.4324/9781003208327-5 |isbn=9781003208327 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Entiteti, distrikt i teritorijalna struktura == {{Glavni|Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|Federacija Bosne i Hercegovine|Republika Srpska|Brčko distrikt}} Iako Ustav BiH sam po sebi ne propisuje detaljnu unutrašnju teritorijalnu podjelu entiteta, njegov Član I.3 uspostavlja dvoentitetsku strukturu na kojoj počiva cjelokupna administrativna podjela zemlje, dok entitetski ustavi – [[Ustav Federacije Bosne i Hercegovine|Ustav Federacije BiH]] iz 1994. i [[Ustav Republike Srpske]] – dalje uređuju unutrašnju organizaciju svakog entiteta (kantone u Federaciji, odnosno opštine i gradove u Republici Srpskoj).<ref name="ustav-bs" /><ref name="fbihustav" /> Status Brčko distrikta, koji ne pripada nijednom entitetu, izvorno je proizašao iz arbitražnog postupka predviđenog Aneksom 2 Općeg okvirnog sporazuma, a tek je 2009. godine formalno ugrađen u sam ustavni tekst (vidi niže).<ref name="brcko-award1997">{{Cite web |url=https://www.ohr.int/ohr_archive/brcko-arbitral-tribunal-for-dispute-over-the-inter-entity-boundary-in-brcko-area-award/ |title=Brčko Arbitral Tribunal for Dispute Over the Inter-Entity Boundary in Brčko Area: Award |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |date=14. 2. 1997 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Amandman I (2009) == Amandman I na Ustav Bosne i Hercegovine jedini je do danas formalno usvojeni amandman na ustavni tekst.<ref name="amandmanI" /> Usvojila ga je Parlamentarna skupština BiH u martu 2009. godine – na 49. sjednici Predstavničkog doma i 27. sjednici Doma naroda – nakon što su lideri triju najvećih stranaka (SDA, HDZ BiH i SNSD) u sklopu tzv. Prudskog procesa postigli saglasnost o ustavnom uređenju [[Brčko distrikt]]a.<ref name="amandmanI" /><ref name="avaz15">{{Cite web |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/624416/15-mucnih-godina-sukoba-i-tenzija-nakon-pada-aprilskog-paketa |title=15 mučnih godina sukoba i tenzija nakon pada 'aprilskog paketa' |website=Avaz.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Amandmanom je u Član VI dodana nova tačka VI.4, kojom se Brčko distriktu obezbjeđuje neposredan pristup Ustavnom sudu BiH radi zaštite njegovog statusa i nadležnosti, kako su utvrđeni arbitražnim odlukama Arbitražnog tribunala i Konačnom odlukom iz 1999. godine, čime je status distrikta kao teritorije pod suverenitetom Bosne i Hercegovine, a u zajedničkom vlasništvu (kondominiju) oba entiteta, formalno unesen u ustavni tekst.<ref name="amandmanI" /><ref name="ohrstatus">{{Cite web |url=https://www.ohr.int/supervisor-brcko-districts-status-is-clear-entities-are-obligated-to-support-it/ |title=Supervisor: Brčko District's status is clear, entities are obligated to support it |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Amandman I stupio je na snagu osmog dana od dana objavljivanja u Službenom glasniku Bosne i Hercegovine.<ref name="amandmanI" /> == Uloga Visokog predstavnika == Iako [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik]] i njegov Ured (OHR) nisu spomenuti u samom tekstu Ustava BiH, nego u Aneksu 10 Općeg okvirnog sporazuma o civilnoj provedbi mirovnog sporazuma, praksa je od 1997. godine (nakon odluke Vijeća za provedbu mira u Bonnu) razvila tzv. "bonske ovlasti", koje su Visokom predstavniku omogućile nametanje zakona i razrješavanje javnih dužnosnika kada domaće institucije ne mogu postići saglasnost.<ref name="venice2005" /> Ovakva praksa – uključujući nametnute amandmane na entitetske ustave i zakone – ostavila je trajan trag na primjeni Ustava BiH, iako formalno ne mijenja njegov tekst.<ref name="venice2005" /> Venecijanska komisija Vijeća Evrope u svom mišljenju iz 2005. godine ocijenila je da je korištenje bonskih ovlasti bilo korisno za Bosnu i Hercegovinu i njene građane te nužno nakon krvavog rata, ali je istovremeno pozvala na postupno ukidanje takve prakse i uspostavu savjetodavnog tijela nezavisnih pravnika za odluke koje neposredno utiču na prava pojedinaca.<ref name="venice2005" /> Komisija je posebno istaknula da razrješenje s javne dužnosti predstavlja ozbiljno zadiranje u prava dotičnog lica, te da bi, radi poštivanja demokratskih standarda, takva odluka trebala uslijediti nakon poštenog saslušanja i uz mogućnost pravnog lijeka, što u praksi OHR-a nije bio slučaj.<ref name="venice2005" /> == Odluke Ustavnog suda i međunarodnih sudova == === Predmet „Konstitutivni narodi“ (U-5/98) === U predmetu poznatom kao "Konstitutivni narodi" (U 5/98), pokrenutom po zahtjevu tadašnjeg srpskog člana Predsjedništva BiH, [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] je Djelimičnom odlukom III od 1. jula 2000. utvrdio da entitetski ustavi, u dijelu u kojem su Bošnjaci, Hrvati i Srbi tretirani kao konstitutivni narodi samo na dijelu teritorije Bosne i Hercegovine (a ne na cijeloj njenoj teritoriji), nisu u skladu s Ustavom BiH, čime je otvoren put ka amandmanima na ustave Federacije BiH i Republike Srpske kojima su sva tri naroda formalno izjednačena u oba entiteta.<ref name="corpowers" /><ref name="u598" /> Odluka se u velikoj mjeri oslanjala na preambulu Ustava BiH, koja tri naroda naziva konstitutivnima bez teritorijalnog ograničenja.<ref name="u598" /> === Presude Evropskog suda za ljudska prava === Od 2009. godine [[Evropski sud za ljudska prava]] u Strasbourgu u nizu je presuda utvrdio da pojedine odredbe Ustava BiH krše Evropsku konvenciju o ljudskim pravima: * '''Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacije br. 27996/06 i 34836/06), presuda Velikog vijeća od 22. decembra 2009. – Sud je sa 14 glasova za i 3 protiv utvrdio da nemogućnost građana koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda da se kandiduju za Predsjedništvo BiH i Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH predstavlja diskriminaciju suprotnu Članu 14 Konvencije u vezi s Članom 3 Protokola br. 1 (pravo na slobodne izbore).<ref name="sejdicfinci" /> * '''Zornić protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 3681/06, presuda od 15. jula 2014) i '''Pilav protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 41939/07, presuda od 9. juna 2016) potvrdile su i proširile isti zaključak – u prvom slučaju u pogledu građanke koja se odbila izjasniti pripadnicom bilo kojeg konstitutivnog naroda, a u drugom u pogledu Bošnjaka s prebivalištem u Republici Srpskoj kojem je onemogućena kandidatura za "srpsko" mjesto u Predsjedništvu.<ref name="hudoc-zornic">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng |title=Zornić protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 3681/06 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="hudoc-pilav">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng |title=Pilav protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 41939/07 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * '''Pudarić protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 55799/18, presuda od 8. decembra 2020) odnosila se na nemogućnost kandidature državljanina sa prebivalištem u Federaciji BiH za "srpsko" mjesto u Predsjedništvu.<ref name="hudoc-pudaric">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng |title=Pudarić protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 55799/18 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref> * U predmetu '''Kovačević protiv Bosne i Hercegovine''' (aplikacija br. 43651/22) vijeće Suda je 29. augusta 2023. ponovo utvrdilo povredu Protokola br. 12 uz Konvenciju u pogledu zastupljenosti u Domu naroda i Predsjedništvu, no Veliko vijeće je 25. juna 2025. aplikaciju proglasilo nedopuštenom.<ref name="hudoc-kovacevic">{{Cite web |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-226386 |title=Kovačević protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 43651/22 |website=HUDOC, Evropski sud za ljudska prava |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Pravnu analizu presude u predmetu Sejdić i Finci, uključujući njene posljedice po izborni sistem BiH, objavili su, među ostalima, Marko Milanović u časopisu ''American Journal of International Law'' i Samo Bardutzky u časopisu ''European Constitutional Law Review''.<ref name="milanovic2010">{{Cite journal |last=Milanović |first=Marko |title=Sejdić & Finci v. Bosnia and Herzegovina |journal=American Journal of International Law |volume=104 |issue=4 |year=2010 |pages=636–641 |doi=10.5305/amerjintelaw.104.4.0636}}</ref><ref name="bardutzky2010">{{Cite journal |last=Bardutzky |first=Samo |title=The Strasbourg Court on the Dayton Constitution: Judgment in the Case of Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina, 22 December 2009 |journal=European Constitutional Law Review |volume=6 |issue=2 |year=2010 |pages=309–333 |doi=10.1017/S1574019610200079}}</ref> Do jula 2026. godine BiH institucije formalno nisu provele nijednu od navedenih presuda izmjenom Ustava ili izbornog zakonodavstva, unatoč usvojenom Akcionom planu Vijeća ministara BiH iz 2011. godine za njihovo izvršenje, što ostaje jedna od prepreka na putu evropskih integracija zemlje.<ref name="fokus-izvrsenje">{{Cite web |url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/bih-konacno-krece-u-izvrsenje-presude-u-slucaju-sejdic-i-finci-protiv-bih/105498/ |title=BiH konačno kreće u izvršenje presude u slučaju "Sejdić i Finci protiv BiH" |website=Fokus.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref><ref name="federalna-jubilej">{{Cite web |url=https://federalna.ba/zabrinjavajuci-jubilej-14-godina-izricanja-a-neprovodenja-presude-sejdic-i-finci-yeczc |title=Zabrinjavajući jubilej: 14 godina od izricanja presude "Sejdić i Finci" |website=Federalna.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> == Pokušaji ustavne reforme == Otkako je Ustav stupio na snagu 1995. godine, njegov tekst ostao je gotovo neizmijenjen, unatoč više pokušaja sveobuhvatnije reforme. === Aprilski paket (2006) === Najobimniji pokušaj ustavne reforme, tzv. '''Aprilski paket''', predstavljao je skup amandmana dogovoren između vodećih političkih stranaka uz posredovanje Sjedinjenih Američkih Država i tadašnjeg visokog predstavnika Christiana Schwarz-Schillinga.<ref name="bieber2010" /> Prijedlog je predviđao zamjenu tročlanog Predsjedništva jednim predsjednikom s dva potpredsjednika koje bi birao Parlament, uvođenje funkcije premijera, povećanje broja poslanika u Predstavničkom domu sa 42 na 87, te jačanje nadležnosti državnog nivoa.<ref name="klix-svi">{{Cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/svi-neuspjeli-pokusaji-ustavnih-promjena-u-bih-od-aprilskog-do-butmirskog-paketa/210125052 |title=Svi neuspjeli pokušaji ustavnih promjena u BiH: Od Aprilskog do Butmirskog paketa |website=Klix.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Na sjednici Predstavničkog doma 26. aprila 2006. za prijedlog je glasalo 26, a protiv 16 poslanika, čime nije dostignuta potrebna dvotrećinska većina; protiv su prvenstveno glasali poslanici Stranke za BiH i HDZ-a 1990.<ref name="klix-retro">{{Cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/retrospektiva-najvece-ustavne-reforme-zaboravljeni-detalji-aprilskog-paketa-i-danas-nezamislive-izjave-snsd-a/260531090 |title=Retrospektiva najveće ustavne reforme: Zaboravljeni detalji Aprilskog paketa |website=Klix.ba |access-date=13. 7. 2026}}</ref> === Prudski proces i Butmirski paket (2008–2009) === Nakon neuspjeha Aprilskog paketa, lideri SDA, HDZ-a BiH i SNSD-a (Sulejman Tihić, Dragan Čović i Milorad Dodik) sastali su se 2008. godine u Prudu, gdje su se saglasili o daljim koracima ustavne reforme; jedini konkretan ishod tog procesa bio je amandman o Brčko distriktu usvojen 2009. godine (vidi [[#Amandman I (2009)|dio o Amandmanu I]]).<ref name="avaz15" /> U oktobru 2009. Evropska unija je, uz učešće predsjedavajućeg Vijeća EU Carla Bildta i komesara za proširenje Olija Rehna, pokrenula nove razgovore u vojnoj bazi Butmir kraj Sarajeva (tzv. '''Butmirski paket'''), koji su sadržajno bili slični Aprilskom paketu, ali su, za razliku od 2006. godine, propali bez glasanja u Parlamentu zbog pogoršanih međunacionalnih odnosa.<ref name="avaz15" /> === Kasniji pokušaji i uslovljenost pristupanja Evropskoj uniji === Nakon presude u predmetu Sejdić i Finci (2009), više inicijativa civilnog društva i pojedinih stranaka pokušalo je uskladiti Ustav s tom presudom, uključujući amandmane koje je u parlamentarnu proceduru 2020. godine uputio SDP, ali nijedna nije dobila potrebnu dvotrećinsku podršku.<ref name="klix-svi" /> Bosna i Hercegovina je decembra 2022. dobila status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji, a Evropsko vijeće je u martu 2024. odlučilo odobriti otvaranje pristupnih pregovora, uz uslov ispunjavanja daljih reformi.<ref name="eeas-integracije">{{Cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/bosnia-and-herzegovina/european-union-and-bosnia-and-herzegovina_en?s=219 |title=European Union and Bosnia and Herzegovina |website=Evropska služba za vanjsko djelovanje (EEAS) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Do sredine 2026. godine formalno otvaranje pregovora još uvijek nije uslijedilo, dijelom i zbog nepopunjenosti Ustavnog suda BiH, kojem entitetske vlasti Republike Srpske godinama odbijaju predložiti dvoje nedostajućih sudija, te zbog šire političke krize u zemlji tokom 2025. godine.<ref name="rse2025" /><ref name="eeas-finishline">{{Cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/bosnia-and-herzegovina/eu-preparing-accept-new-members-country-report-bih%E2%80%99s-guide-get-over-finish-line_en?s=219 |title=The EU is preparing to accept new members. The Country Report is BiH's guide to get over the finish line |website=Evropska služba za vanjsko djelovanje (EEAS) |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Opći izbori zakazani su za oktobar 2026. godine.<ref name="rse2025" /> == Ocjene i kritike == Ustav Bosne i Hercegovine predmet je trajne stručne i političke rasprave o njegovoj funkcionalnosti i usklađenosti s međunarodnim standardima ljudskih prava, i predstavlja jedan od najproučavanijih primjera konsocijacijskog uređenja u komparativnoj politologiji.<ref name="lijphart1977" /> Zagovornici sadašnjeg uređenja ističu da je konsocijacijski model – uz entitetsko glasanje, zaštitu vitalnog nacionalnog interesa i etničku raspodjelu najviših funkcija – bio nužan politički kompromis kojim je okončan rat i spriječena dominacija jedne etničke zajednice nad drugima, te da njegova izmjena zahtijeva širok konsenzus svih triju konstitutivnih naroda.<ref name="corpowers" /> Kritička politološka literatura, s druge strane, ukazuje na to da entitetska i kantonalna podjela vlasti stvara prostor za oblike vlasti opisane kao "podnacionalni kompetitivni autoritarizam".<ref name="kapidzic2021" /> Sumantra Bose je sistem uspostavljen u Daytonu opisao kao nestabilan spoj nacionalne podjele i međunarodne intervencije, dok je Soeren Keil bh. uređenje analizirao kao krajnji primjer multinacionalnog federalizma nastalog radi upravljanja etničkim podjelama, a ne radi funkcionalne efikasnosti.<ref name="bose2002">{{Cite book |last=Bose |first=Sumantra |title=Bosnia after Dayton: Nationalist Partition and International Intervention |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2002 |isbn=9781850654529}}</ref><ref name="keil2013">{{Cite book |last=Keil |first=Soeren |title=Multinational Federalism in Bosnia and Herzegovina |publisher=Ashgate |location=Farnham |year=2013 |isbn=9781409436064}}</ref> Hrvatska politologinja Mirjana Kasapović u svom uticajnom radu propituje može li se bh. sistem uopće smatrati konsocijacijskom demokratijom u punom Lijphartovom smislu, ili je bliži nestabilnom obliku podijeljene, ali neliberalne vladavine.<ref name="kasapovic2005">{{Cite journal |last=Kasapović |first=Mirjana |title=Bosnia and Herzegovina: Consociational or Liberal Democracy? |journal=Politička misao |volume=42 |issue=5 |year=2005 |pages=3–30}}</ref> Florian Bieber je, analizirajući neuspjeh Aprilskog paketa, Prudskog procesa i Butmirskog paketa, zaključio da se struktura uspostavljena u Daytonu pokazala otpornom na promjenu upravo zato što svaka predložena reforma otvara pitanje raspodjele moći među konstitutivnim narodima, čime svaka strana zadržava efektivno pravo veta na sopstvenu marginalizaciju.<ref name="bieber2010" /> Presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetima Sejdić i Finci, Zornić, Pilav, Pudarić i Kovačević utvrdile su da odredbe o etničkoj podobnosti za Predsjedništvo i Dom naroda diskriminišu građane koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda; akademski komentari ovih presuda ukazuju da je njihovo neizvršavanje dugoročno oslabilo autoritet Suda u Strasbourgu i otvorilo pitanje djelotvornosti cjelokupnog konvencijskog mehanizma prema BiH.<ref name="milanovic2010" /><ref name="bardutzky2010" /><ref name="federalna-jubilej" /> Venecijanska komisija je 2005. i 2006. godine izrazila stav da je temeljita ustavna reforma poželjna, a praksa nametanja odluka od strane Visokog predstavnika – iako je označena korisnom u ranoj poratnoj fazi – ocijenjena je kao praksa koju bi trebalo postupno ukinuti radi usklađivanja s demokratskim standardima Vijeća Evrope.<ref name="venice2005" /><ref name="venice2006">{{Cite web |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2006)019-e |title=Opinion on the Draft Amendments to the Constitution of Bosnia and Herzegovina, CDL-AD(2006)019 |website=Venecijanska komisija, Vijeće Evrope |date=2006 |access-date=13. 7. 2026}}</ref> Autori pravnog komentara Ustava koji je uredio Christian Steiner zaključuju da je Ustav, unatoč navedenim slabostima, uspio ostvariti svoju osnovnu, minimalnu funkciju – okončanje rata i uspostavu institucionalnog okvira unutar kojeg su daljnje promjene barem teorijski moguće ustavnim, a ne nasilnim putem.<ref name="steinerademovic2010" /> == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina]] * [[Dejtonski sporazum|Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini]] * [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine]] * [[Federacija Bosne i Hercegovine]] * [[Republika Srpska]] * [[Brčko distrikt]] * [[Ustav Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] * [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] * [[Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine]] * [[Konsocijacionalizam]] * [[Aprilski paket]] * [[Ustav Republike Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ustavnisud.ba/hr/ustav-bosne-i-hercegovine Cjeloviti tekst Ustava Bosne i Hercegovine] – Ustavni sud Bosne i Hercegovine * [https://www.paragraf.ba/propisi/bih/ustav-bosne-i-hercegovine.html Ustav Bosne i Hercegovine – integralni tekst] – Paragraf Lex BA * [https://wipolex.wipo.int/en/text/229684 Constitution of Bosnia and Herzegovina] (izvorni engleski tekst) – WIPO Lex {{BiH po temama}} [[Kategorija:Politika Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Ustavi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Dejtonski sporazum]] [[Kategorija:Ustav Bosne i Hercegovine| ]] ndoxau0dw7huagemqnhjknzsm8cwk7t Ćelijski automat 0 32752 3915958 3903136 2026-08-02T10:58:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915958 wikitext text/x-wiki ==Uvod== '''Ćelijski automat''' je [[model]] [[fizikalni sistem|fizikalnog sistema]]. U tom modelu, diskretizirane veličine su [[prostor]] i [[vrijeme (fizika)|vrijeme]]. [[Interakcija|Interakcije]] su ograničene samo na lokalnost. Ćelijski automati imaju sastav od pravilne rešetke od n-dimenzija, koju čine polja [[ćelija]]. Pri tome svaka ta ćelija može biti u jednom od konačnog broja mogućih [[stanje|stanja]]. Stanje svake ćelije se mijenja/osvježava u diskretiziranim vremenskim [[interval]]ima (pri čemu je pravilnost tih ažuriranja lokalna). Pritom, stanje ćelije u vremenskoj tački t+1 je zavisna veličina, na koju utiče stanje susjedstva te ćelije u trenutku k. Susjedstvo te ćelije definišemo kao tu samu ćeliju, koja je predmetom posmatranja, i određeni broj susjednih ćelija. Ovo zavisi od protežnosti ćelijskog automata i vrsti susjedstva (postoje, naprimjer, [[Von Neumannovo susjedstvo]], [[Mooreovo susjedstvo]]...) ==Pozadina== [[Slika:Gospers glider gun.gif|class=skin-invert-image|frame|right|[[Bill Gosper|Gosperov]] [[Pištolj (ćelijski automat)|Jedrilica]] koja stvara "[[Jedrilica|jedrilice]]" u ćelijskom automatu [[Conwayeva igra života]]<ref>Daniel Dennett (1995), ''Darwin's Dangerous Idea'', Penguin Books, London, {{ISBN|978-0-14-016734-4}}, {{ISBN|0-14-016734-X}}</ref>]] '''Ćelijski automat''' (mn. '''ćelijski automati''', skr. '''CA''') jeste diskretni model računanja koji se proučava u teoriji automata. Ćelijski automati se također nazivaju '''[[ćelijski prostor]]i''', '''[[teselacijski automat]]i''', '''homogene strukture''', '''ćelijske strukture''', '''teselacijske strukture''' i '''iterativne sekvence'''.<ref name=reviews>{{Cite journal | url=http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ | author=Wolfram, Stephen | title=Statistical Mechanics of Cellular Automata | journal=Reviews of Modern Physics | issue=3 | volume=55 | pages=601–644 | year=1983 | doi=10.1103/RevModPhys.55.601 | bibcode=1983RvMP...55..601W | access-date=28 February 2011 | archive-date=21 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060232/http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ }}</ref> Ćelijski automati pronašli su primjenu u raznim oblastima, uključujući [[fizika|fiziku]], [[teorijska biologija|teorijsku biologiju]] i modeliranje [[mikrostruktura]]. Ćelijski automat sastoji se od regularne mreže ''ćelija'', svaka u jednom od konačnog broja ''[[Stanje (računarstvo)|stanja]]'', kao što su ''uključeno'' i ''isključeno'' (za razliku od [[spojena rešetkasta mapa spojene rešetkaste mape]]). Mreža može biti u bilo kojem konačnom broju dimenzija. Za svaku ćeliju, skup ćelija nazvan njeno ''susjedstvo'' je definisan u odnosu na određenu ćeliju. Početno stanje (vrijeme ''t'' = 0) bira se dodjeljivanjem stanja svakoj ćeliji. Nova ''generacija'' kreira se (unaprijed ''t'' za 1), prema nekom fiksnom ''pravilu'' (općenito, matematičkoj funkciji)<ref>{{cite book|title=Cellular Automata Machines: A New Environment for Modeling|first1=Tommaso|last1=Toffoli|first2=Norman|last2=Margolus|publisher=MIT Press|year=1987|isbn=978-0-262-20060-8|page=27|url=https://books.google.com/books?id=HBlJzrBKUTEC&pg=PA27}}</ref> što određuje novo stanje svake ćelije u smislu aktuelnog stanja ćelije i stanja ćelija u njenom susjedstvu. Tipično, pravilo za ažuriranje stanja ćelija je isto za svaku ćeliju i ne mijenja se tokom vremena, te se primjenjuje na cijelu mrežu istovremeno,<ref>{{cite book | author=Schiff, Joel L. | title=Cellular Automata: A Discrete View of the World | year=2011 | publisher=Wiley & Sons, Inc | isbn=978-1-118-03063-9 | ref=schiff|page=40|url=https://books.google.com/books?id=uXJC2C2sRbIC&pg=PA40}}</ref> iako su poznati izuzeci, kao što su [[stohastički ćelijski automat]] i [[asinhroni ćelijski automat]]. Koncept su prvobitno osmislili [[Stanislaw Ulam]] i [[John von Neumann]] 1940-ih dok su bili savremenici u [[Nacionalna laboratorija Los Alamos| Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos]]. Iako su ga neki proučavali tokom 1950-ih i 1960-ih, tek 1970-ih i [[Conwayeva Igra života]], dvodimenzionalni ćelijski automat, interes za ovu temu proširio se izvan akademske zajednice. U 1980-ima, [[Stephen Wolfram]] bavio se sistematskim proučavanjem jednodimenzijskih ćelijskih automata, ili onoga što on naziva [[elementarni ćelijski automat|elementarni ćelijski automati]]; njegov istraživački asistent [[Matthew Cook]] pokazao je da je [[Pravilo 110|jedno od ovih pravila]] [[Turing-potpunosti]]. Primarne klasifikacije ćelijskih automata, kako ih je opisao Wolfram, numerirane su od jedan do četiri. To su, redom, automati u kojima se obrasci uglavnom stabiliziraju u [[homogenost]], automati u kojima se obrasci razvijaju u uglavnom stabilne ili oscilirajuće strukture, automati u kojima se obrasci razvijaju naizgled haotičan način i automati u kojima obrasci postaju izuzetno složeni i mogu trajati dugo vremena, sa stabilnim lokalnim strukturama. Smatra se da je ova posljednja klasa [[računar]]ski univerzalna ili sposobna simulirati [[Turingova mašina| Turingovu mašinu]]. Posebne vrste ćelijskih automata su ''[[Reverzibilni ćelijski automat|reverzibilni]]'', gdje samo jedna konfiguracija vodi direktno do sljedeće, i ''totalistički'', u kojem buduća vrijednost pojedinačnih ćelija zavisi samo od ukupne vrijednosti grupe susjednih ćelija. Ćelijski automati mogu simulirati razne sisteme iz stvarnog svijeta, uključujući biološke i hemijske. ==Pregled== {{multiple image|align=right |image1=CA-Moore.svg|caption1= Crvene ćelije su [[Mooreovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. |image2=CA-von-Neumann.svg|caption2= Crvene ćelije su [[von Neumannovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. "Unakrsno susjedstvo" raspona 2 uključuje i ružičaste ćelije. }} Jedan od načina simuliranja dvodimenzijskog ćelijskog automata je pomoću beskonačnog lista [[milimetarski papir|milimetarskog papira]] zajedno sa skupom pravila kojih se ćelije trebaju pridržavati. Svaki kvadrat se naziva "ćelija" i svaka ćelija ima dva moguća stanja, crno ili bijelo. „Susjedstvo“ ćelije su obližnje, obično susjedne, ćelije. Dva najčešća tipa susjedstava su ''[[von Neumannovo susjedstvo]]'' i ''[[Mooreovo susjedstvo]]''.<ref name=kier-seybold-cheng-15>{{Harvnb|Kier, Seybold, Cheng|2005|p=15|ref=kier-seybold-cheng}}</ref> Prvi, nazvan po osnivaču teoretičara ćelijskih automata, sastoji se od četiri [[ortogon]]alno susjedne ćelije.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Drugi uključuje von Neumannovo susjedstvo kao i četiri dijagonalno susjedne ćelije.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Za takvu ćeliju i njegovo Mooreovo susjedstvo postoji 512 (= 2<sup>9</sup>) mogućih uzoraka. Za svaki od 512 mogućih [[uzorak]]a, tabela pravila bi navela da li će središnja ćelija biti crna ili bijela u sljedećem vremenskom intervalu. [[Conwayeva igra života]] je popularna verzija ovog modela. Drugi uobičajeni tip susjedstva je ''prošireno von Neumannovo susjedstvo'', koje uključuje dvije najbliže ćelije u svakom ortogonalnom smjeru, ukupno osam.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Opća jednadžba za ukupan broj mogućih automata je ''k''<sup>''k''<sup>''s''</sup></sup>, gdje je ''k'' broj mogućih stanja za ćeliju, a ''s'' je broj susjednih ćelija (uključujući i samu ćeliju koja se izračunava) koje se koriste za određivanje sljedećeg stanja ćelije.<ref name=bialynick-9>{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=9|ref=bialynick}}</ref> Dakle, u dvodimenzijskom sistemu sa Murovom okolinom, ukupan mogući broj automata bio bi 2<sup>2<sup>9</sup></sup>, ili {{val|1.34|e=154}}. Obično se pretpostavlja da svaka ćelija u univerzumu počinje u istom stanju, osim konačnog broja ćelija u drugim stanjima; dodjeljivanje vrijednosti stanja naziva se ''konfiguracija''.<ref name=schiff-41>{{Harvnb|Schiff|2011|p=41|ref=schiff}}</ref> Općenitije, ponekad se pretpostavlja da svemir počinje prekriven periodičnim uzorkom i da samo konačan broj ćelija krši taj obrazac. Potonja pretpostavka je uobičajena kod jednodimenzikjsih ćelijskih automata. [[Slika:Torus.png|thumb|right|Toroidni oblik ([[torus]])]] Ćelijski automati često se simuliraju na konačnoj mreži, a ne na beskonačnoj. U dvije dimenzije, svemir bi bio pravougaonik umjesto beskonačne ravni. Očigledan problem s konačnim mrežama je kako rukovati ćelijama na rubovima. Način na koji se s njima rukuje utjecat će na vrijednosti svih ćelija u mreži. Jedna moguća metoda je dozvoliti da vrijednosti u tim ćelijama ostanu konstantne. Druga metoda je drugačije definiranje susjedstava za ove ćelije. Moglo bi se reći da imaju manje susjeda, ali bi se onda morala definirati i nova pravila za ćelije koje se nalaze na rubovima. Ove ćelije obično se obrađuju [[periodični granični uvjet|periodičnim graničnim uvjetima]], što rezultira ''toroidnim'' rasporedom: kada jedna ide s vrha, jedna dolazi na odgovarajuću poziciju na dnu, a kada jedna ide s lijeve strane, jedna dolazi s desne strane. (Ovo u suštini simulira beskonačno periodično popločavanje, a u oblasti parcijalnih [[diferencijalna jednačina|diferencijalnih jednačina]] ponekad se naziva ''periodičnim'' graničnim uslovima.) Ovo se može vizualizovati kao spajanje lijeve i desne ivice pravougaonika trakom kako bi se formirala cijev, a zatim spajanje gornje i donje ivice cijevi trakom kako bi se formirao torus (oblik krofne). Univerzumi drugih dimenzija slično se obrađuju. Ovo rješava granične probleme sa susjedstvima, ali još jedna prednost je što se lahko programira pomoću modularnih aritmetičkih funkcija. Naprimjer, u jednodimenzijskom ćelijskom automatu, kao što su primjeri u nastavku, susjedstvo ćelije ''x<sub>i</sub><sup>t</sup>'' je {''x''<sub>''i''−1</sub><sup style="margin-left:-2ex;">''t''−1</sup>, ''x''<sub>''i''</sub><sup>''t''−1</sup>, ''x''<sub>''i''+1</sup><sup style="margin-left:-2ex;">''t''−1</sup>}, gdje je ''t'' vremenski korak (vertikalni), a ''i'' je indeks (horizontalni) u jednoj [[generacija|generaciji]]. ==Historija== [[Stanisław Ulam]], dok je radio u Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos 1940-ih, proučavao je rast [[kristal]]a, koristeći jednostavnu [[Model rešetke (fizika)|mrežu rešetke]] kao svoj model.<ref name=pickover>{{cite book | author=Pickover, Clifford A. | title=The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics | url=https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick/page/n410 406] | year=2009| publisher=Sterling Publishing Company, Inc | isbn=978-1-4027-5796-9}}</ref> U isto vrijeme, [[John von Neumann]] {{mdash}} Ulamov kolega u Los Alamosu {{mdash}} radio je na problemu [[samoreplicirajući sistem|samoreplicirajućih sistema]].<ref name=schiff-1>{{Harvnb|Schiff|2011|p=1|ref=schiff}}</ref> Von Neumannov početni [[dizajn]] bio je zasnovan na ideji da jedan [[robot]] gradi drugog robota. Ovaj dizajn je poznat kao kinematički model.<ref>John von Neumann, "The general and logical theory of automata," in Lloyd A. Jeffress, ed., Cerebral Mechanisms in Behavior – The Hixon Symposium, John Wiley & Sons, New York, 1951, pp. 1–31.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kemeny | first1 = John G. | year = 1955 | title = Man viewed as a machine | journal = Sci. Am. | volume = 192 | issue = 4| pages = 58–67 | doi=10.1038/scientificamerican0455-58| bibcode = 1955SciAm.192d..58K}}; ''Sci. Am.'' 1955; 192:6 (errata).</ref> Dok je razvijao ovaj dizajn, von Neumann je shvatio veliku teškoću izgradnje samoreplicirajućeg robota i veliku cijenu obezbjeđivanja "mora dijelova" za robota od kojih bi izgradio svog replikanta. Neumann je napisao rad pod naslovom "Opća i logička teorija automata", 1948.<ref name=schiff-1/> Ulam je bio taj koji je predložio korištenje ''diskretnog'' sistema za stvaranje redukcionističkog modela samoreplikacije.<ref name=schiff-3>{{Harvnb|Schiff|2011|p=3|ref=schiff}}</ref><ref name=ilachinski-xxix>{{Harvnb|Ilachinski|2001|p=xxix|ref=ilachinski}}</ref> [[Nils Aall Barricelli]] izvršio je mnoga od najranijih istraživanja ovih modela [[vještački život|vještačkog života]]. [[Slika:Vonneumann-john r.jpg|thumb|[[John von Neumann]], [[Nacionalna laboratorija Los Alamos|Los Alamos]] Identifikacijska značka]] Ulam i von Neumann su krajem 1950-ih stvorili metodu za izračunavanje kretanja tekućine. Osnovni koncept metode bio je da se tekućina posmatra kao grupa diskretnih jedinica i izračuna [[kretanje]] svake od njih na osnovu ponašanja njenih susjeda.<ref name=bialynick-8>{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=8|ref=bialynick}}</ref> Tako je rođen prvi sistem ćelijskih automata. Poput Ulamove rešetkaste mreže, [[Von Neumannovi ćelijski automat|von Neumannovi ćelijski automati]] su dvodimenzijski, s njegovim samoreplikatorom implementiranim [[algoritam]]ski. Rezultat je bio [[Von Neumannov univerzalni konstruktor|univerzalni kopirni uređaj i konstruktor]] koji radi unutar ćelijskog automata s malim susjedstvom (samo one ćelije koje se dodiruju su susjedi; za von Neumannove ćelijske automate, samo [[ortogon]]alne ćelije), i sa 29 stanja po ćeliji.<ref name=wolfram-876>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=876|ref=wolfram}}</ref> Von Neumann je dao [[konstruktivan dokaz|dokaz postojanja]] da bi određeni obrazac pravio beskonačne kopije sebe unutar datog ćelijskog univerzuma dizajnirajući konfiguraciju od 200.000 ćelija koja bi to mogla učiniti.<ref name=wolfram-876/> Ovaj dizajn je poznat kao model [[teselacija|teselacije]] i naziva se [[von Neumannov univerzalni konstruktor]].<ref name=TSRA>{{harvnb|von Neumann|1966}}<ref> Također, 1940-ih, [[Norbert Wiener]] i [[Arturo Rosenblueth]] razvili su model podražljivih medija s nekim karakteristikama ćelijskog automata.<ref name="Wiener-Rosenblueth">{{cite journal | last1 = Wiener | first1 = N. | last2 = Rosenblueth | first2 = A. | year = 1946 | title = The mathematical formulation of the problem of conduction of impulses in a network of connected excitable elements, specifically in cardiac muscle | journal = Arch. Inst. Cardiol. México | volume = 16 | issue = 3| pages = 205–65 | pmid = 20245817 }}</ref> Njihova specifična motivacija bio je matematički opis provođenja impulsa u srčanim sistemima. Međutim, njihov model nije ćelijski automat jer je medij u kojem se signali šire kontinuiran, a talasni frontovi su krivulje.<ref name="Wiener-Rosenblueth"/><ref name="reshodko">{{Cite journal|last1=Letichevskii|first1=A. A. |last2= Reshodko|first2=L. V.|title=N. Wiener's theory of the activity of excitable media |journal=Cybernetics|volume=8|issue=5 |year=1974|pages=856–864|doi=10.1007/bf01068458|s2cid=121306408 }}</ref> Pravi model ćelijskog automata ekscitabilnih medija razvili su i proučavali J. M. Greenberg i S. P. Hastings 1978. godine; pogledajte [[Greenberg-Hastingsov ćelijski automat]]. Originalni rad Wienera i Rosenbluetha sadrži mnoge uvide i nastavlja se citirati u modernim istraživačkim publikacijama o [[srčana aritmija|srčanoj aritmiji]] i ekscitabilnim sistemima.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/355349a0 | last1 = Davidenko | first1 = J. M. | last2 = Pertsov | first2 = A. V. | last3 = Salomonsz | first3 = R. | last4 = Baxter | first4 = W. | last5 = Jalife | first5 = J. | year = 1992 | title = Stationary and drifting spiral waves of excitation in isolated cardiac muscle | journal = Nature | volume = 355 | issue = 6358| pages = 349–351 | pmid = 1731248 |bibcode = 1992Natur.355..349D | s2cid = 4348759 }}</ref> Tokom 1960-ih, ćelijski automati su proučavani kao poseban tip dinamičkog sistema i prvi put je uspostavljena veza sa matematičkim poljem simboličke dinamike. Godine 1969, Gustav A. Hedlund je sastavio mnoge rezultate slijedeći ovo gledište<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/BF01691062 | last1 = Hedlund | first1 = G. A. | year = 1969 | title = Endomorphisms and automorphisms of the shift dynamical system | journal = Math. Systems Theory | volume = 3 | issue = 4| pages = 320–3751 | s2cid = 21803927 }}</ref> u onome što se još uvijek smatra fundamentalnim radom za matematičko proučavanje ćelijskih automata. Najfundamentalniji rezultat je karakterizacija u [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonovu teoremu]] skupa globalnih pravila ćelijskih automata kao skupa [[kontinuirana funkcija|kontinuiranih]] [[endomorfizam]]a [[pomjerajući prostor|pomjerajućih prostora]]. U 1969., njemački informatičarski pionir [[Konrad Zuse]] objavio je svoju knjigu ''[[Izračunavanje prostora]]'', predlažući da su fizički zakoni svemira diskretni po prirodi i da je cijeli svemir rezultat determinističkog izračuna na jednom ćelijskom automatu; "Zuseova teorija" postala je temelj područja istraživanja pod nazivom ''[[digitalna fizika]]''.<ref name=schiff-182>{{Harvnb|Schiff|2011|p=182|ref=schiff}}</ref> Također 1969., informatičar [[Alvy Ray Smith]] završio je doktorsku disertaciju na Stanfordu o teoriji ćelijskih automata, prvom matematičkom tretmanu CA kao opće klase [[računar]]a. Mnogi radovi su proizašli iz ove disertacije: pokazao je ekvivalentnost susjedstava različitih oblika, kako svesti Mooreovo susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo ili kako svesti bilo koje susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Cellular Automata Complexity Trade-Offs|url=http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025107/http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|url-status=live}}</ref> On je [[matematički dokaz|dokazao]] da su dvodimenzijski CA univerzalni za računanje, uveo je jednodimenzijske CA i pokazao da su i oni univerzalni za računanje, čak i sa jednostavnim susjedstvima.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Computation-Universal Cellular Spaces|url=http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614022424/http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|url-status=live}}</ref> Pokazao je kako podvesti kompleksni von Neumannov dokaz univerzalnosti konstrukcije (i stoga samoreproducirajućih mašina) u posljedicu univerzalnosti računanja u jednodimenzijskoj CA.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Nontrivial Self-Reproducing Machines|url=http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025123/http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|url-status=live}}</ref> Namijenjen kao uvod u njemačko izdanje von Neumannove knjige o CA, napisao je pregled te oblasti s desetinama referenci na radove mnogih autora iz mnogih zemalja tokom desetak godina rada, koje moderni istraživači CA često previđaju.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Introduction to and Survey of Cellular Automata or Polyautomata Theory|url=http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=7 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807015233/http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|url-status=live}}</ref> Tokom 1970-ih, dvo-stabni, dvodimenzijski ćelijski automat nazvan [[Conwayeva Igra Života|Igra Života]] postao je široko poznat, posebno među ranom računarskom zajednicom. Izumio ga je [[John Horton Conway|John Conway]], a popularizirao [[Martin Gardner]] u članku u ''Scientific American'',<ref>{{cite journal | last1 = Gardner | first1 = Martin | year = 1970 | title = Mathematical Games: The fantastic combinations of John Conway's new solitaire game "life" | url = http://www.ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | journal = Scientific American | volume = 223 | issue = 4 | pages = 120–123 | doi = 10.1038/scientificamerican1070-120 | archive-date = 27 August 2013 | access-date = 24 August 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130827141821/http://ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | url-status = live }}</ref> njegova pravila su sljedeća: # Svaka živa ćelija s manje od dva živa susjeda umire, kao da je uzrokovana nedovoljnom populacijom. # Svaka živa ćelija s dva ili tri živa susjeda živi u sljedećoj generaciji. # Svaka živa ćelija s više od tri živa susjeda umire, kao da je uzrokovana prenaseljenošću. # Svaka mrtva ćelija s tačno tri živa susjeda postaje živa ćelija, kao da je reprodukcijom. Uprkos svojoj jednostavnosti, sistem postiže impresivnu raznolikost ponašanja, fluktuirajući između prividne [[slučajnost]]i i reda. Jedna od najočitijih karakteristika Igre života je česta pojava „klizalica“, rasporeda ćelija koje se u suštini same kreću po mreži. Moguće je organizirati automat tako da klizači međusobno djeluju kako bi izvodili proračune, i nakon mnogo truda pokazano je da Igra života može emulirati [[univerzalna Turingova mašina|univerzalnu Turingovu mašinu]].<ref>Paul Chapman. Life universal computer. http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906014935/http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ |date=6 September 2009 }} November 2002</ref> Smatralo se uglavnom rekreativnom temom, te je početkom 1970-ih urađeno malo daljnjeg rada izvan istraživanja specifičnosti Igre života i nekoliko srodnih pravila.<ref name=Wainwright-16>{{Harvnb|Wainwright|2010|p=16}}</ref> [[Stephen Wolfram]] je samostalno počeo raditi na ćelijskim automatima sredinom 1981. godine nakon što je razmotrio kako se čini da se složeni obrasci formiraju u prirodi kršeći [[drugi zakon termodinamike]].<ref name=wolfram-880/> Njegova istraživanja su u početku bila potaknuta željom da modelira sisteme poput [[neuronska mreža|neuronskih mreža]] koje se nalaze u mozgu.<ref name=wolfram-880/> Svoj prvi rad objavio je u ''Reviews of Modern Physics'' istražujući ''[[elementarni ćelijski automat|elementarne ćelijske automate]]'' (posebno [[Pravilo 30]]) u junu 1983.<ref name=reviews/><ref name=wolfram-880>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=880|ref=wolfram}}</ref> Neočekivana složenost ponašanja ovih jednostavnih pravila navela je Wolframa da posumnja da složenost u prirodi može biti posljedica sličnih mehanizama.<ref name=wolfram-880/> Međutim, njegova istraživanja dovela su ga do spoznaje da su ćelijski automati loši u modeliranju neuronskih mreža.<ref name=wolfram-880/> Osim toga, tokom ovog perioda Wolfram je formulisao koncepte intrinzične [[slučajnost]]i i [[računarska nesvodljivost|računarske nesvodljivosti]],<ref name=wolfram-881>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=881|ref=wolfram}}</ref> i sugerirao da bi [[Pravilo 110]] moglo biti [[Turing-potpunost|univerzalno]]—činjenica koju je kasnije dokazao Wolframov istraživački asistent [[Matthew Cook]] 1990-ih.<ref>{{cite journal | author=Mitchell, Melanie | author-link=Melanie Mitchell | title=Is the Universe a Universal Computer? | journal=[[Science]] | date=4 October 2002 | volume=298 | issue=5591 | pages=65–68 | doi=10.1126/science.1075073| s2cid=122484855 }}</ref> ==Klasifikacija== Wolfram je u radu ''[[Nova vrsta nauke]]'' i nekoliko radova iz sredine 1980-ih definirao četiri klase u koje se ćelijski automati i nekoliko drugih jednostavnih računarskih modela mogu podijeliti ovisno o njihovom ponašanju. Dok su ranije studije o ćelijskim automatima pokušavale identificirati vrste obrazaca za specifična pravila, Wolframova klasifikacija bila je prvi pokušaj klasifikacije samih pravila. Po redoslijedu složenosti, klase su: *Klasa 1: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilno, homogeno stanje. Svaka slučajnost u početnom obrascu nestaje.<ref name=ilachinski-12>{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=12|ref=ilachinski}}</ref> *Klasa 2: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilne ili oscilirajuće strukture. Dio slučajnosti u početnom obrascu može se filtrirati, ali dio ostaje. Lokalne promjene početnog obrasca obično ostaju lokalne.<ref name=ilachinski-12/> *Klasa 3: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju na pseudo-slučajan ili haotičan način. Sve stabilne strukture koje se pojave brzo uništava okolna buka. Lokalne promjene početnog obrasca obično se šire unedogled.<ref name=ilachinski-12/> *Klasa 4: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju u strukture koje međusobno djeluju na složene i zanimljive načine, s formiranjem lokalnih struktura koje su sposobne preživjeti dugi vremenski period.<ref name=ilachinski-13>{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=13|ref=ilachinski}}</ref> Stabilne ili oscilirajuće strukture tipa klase 2 mogu biti krajnji ishod, ali broj koraka potrebnih za postizanje ovog stanja može biti vrlo velik, čak i kada je početni obrazac relativno jednostavan. Lokalne promjene početnog obrasca mogu se širiti unedogled. Wolfram je [[hipoteza|pretpostavio]] da su mnogi ćelijski automati klase 4, ako ne i svi, sposobni za [[Turingova potpunost|univerzalno računanje]]. To je dokazano za Pravilo 110 i Conwayevu Igru života. Ove definicije su kvalitativne prirode i postoji određeni prostor za interpretaciju. Prema Wolframu, "...sa gotovo svakom općom shemom klasifikacije neizbježno postoje slučajevi koji se dodjeljuju jednoj klasi prema jednoj definiciji, a drugoj klasi prema drugoj definiciji. I tako je sa ćelijskim automatima: povremeno postoje pravila... koja pokazuju neke karakteristike jedne klase, a neke druge."<ref name=wolfram-231>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=231|ref=wolfram}}</ref> Bilo je nekoliko pokušaja klasifikacije ćelijskih automata u formalno rigorozne klase, inspirisane Wolframovom klasifikacijom. Na primjer, Culik i Yu su predložili tri dobro definirane klase (i četvrtu za automate koji se ne podudaraju ni sa jednom od njih), koje se ponekad nazivaju Culik-Yu klasama; pripadnost ovim klasama dokazala je [[Neodlučiv problem|neodlučivost]].<ref name="DelormeMazoyer1998">{{cite book|editor1=M. Delorme |editor2=J. Mazoyer |title=Cellular automata: a parallel model|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dGs87s5Pft0C&pg=PA239|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5493-2|page=239|chapter=Topological chaos and CA|author1=G. Cattaneo |author2=E. Formenti |author3=L. Margara }}</ref><ref name="Voorhees1996">{{cite book|author=Burton H. Voorhees|title=Computational analysis of one-dimensional cellular automata|url=https://books.google.com/books?id=WcZTQHPrG68C&pg=PA8|year=1996|publisher=World Scientific|isbn=978-981-02-2221-5|page=8}}</ref><ref name="Garzon1995">{{cite book|author=Max Garzon|title=Models of massive parallelism: analysis of cellular automata and neural networks |url=https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz|url-access=limited| year=1995 | publisher=Springer | isbn=978-3-540-56149-1 | page=[https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz/page/n159 149]}}</ref> Wolframova klasa 2 može se podijeliti u dvije podgrupe stabilnih (fiksne tačke) i oscilirajućih (periodičnih) pravila.<ref name=li-packard>{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Li, Wentian | author2=Packard, Norman | title=The structure of the elementary cellular automata rule space | journal=Complex Systems | pages=281–297 | volume=4 | year=1990 | access-date=25 January 2013 | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}</ref> Ideja da postoje četiri klase dinamičkih sistema prvobitno je potekla od hemičara Ilje Prigogina, dobitnika Nobelove nagrade, koji je identificirao ove četiri klase termodinamičkih sistema: *(1) sisteme u termodinamičkoj ravnoteži, *(2) prostorno/vremenski uniformne sisteme, *(3) haotične sisteme i *(4) složene sisteme daleko od ravnoteže sa disipativnim strukturama (vidi sliku 1 u radu Nicolisa, Prigogineovog studenta, iz 1974. godine)).<ref name=nicolis>{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Nicolis | title=Dissipative Structures, Catastrophes, and Pattern Formation: A Bifurcation Analysis | journal=PNAS | pages=2748–2751 | volume=71 | number=7 | year=1974 | access-date=25 March 2017 | doi=10.1073/pnas.71.7.2748 | pmid=16592170 | pmc=388547 | bibcode=1974PNAS...71.2748N | doi-access=free | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}</ref> ===Reverzibilni=== {{glavni|Reverzibilni ćelijski automat}} Ćelijski automat je ''reverzibilan'' ako za svaku trenutnu konfiguraciju ćelijskog automata postoji tačno jedna prošla konfiguracija ([[predslika]]).<ref name=kari-379>{{Harvnb|Kari, Jarrko|1991|p=379|ref=gutowitz}}</ref> Ako se ćelijski automat posmatra kao funkcija koja preslikava konfiguracije u konfiguracije, reverzibilnost implicira da je ta funkcija [[bjektivnost|bijektivna]].<ref name=kari-379/> Ako je ćelijski automat reverzibilan, njegovo vremenski obrnuto ponašanje također se može opisati kao ćelijski automat; ova činjenica je posljedica djelovanja faktora [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonove teoreme]], topološke karakterizacije ćelijskih automata.<ref>{{Cite journal|first=D.|last=Richardson|title=Tessellations with local transformations|journal=J. Comput. Syst. Sci.|volume=6|year=1972|pages=373–388|issue=5|doi=10.1016/S0022-0000(72)80009-6|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Cellular Automata in Hyperbolic Spaces – Tome I, Volume 1|first=Maurice|last=Margenstern|publisher=Archives contemporaines|year=2007|isbn=978-2-84703-033-4|page=134|url=https://books.google.com/books?id=wGjX1PpFqjAC&pg=PA134}}</ref> Za ćelijske automate u kojima nema svaka konfiguracija predsliku, konfiguracije bez predslike nazivaju se obrasci ''[[Rajski vrt (ćelijski automat)|Rajski vrt]]''.<ref name=schiff-103>{{Harvnb|Schiff|2011|p=103|ref=schiff}}</ref> Za jednodimenzijske ćelijske automate postoje poznati algoritmi za odlučivanje da li je pravilo reverzibilno ili ireverzibilno.<ref>{{cite journal | last1 = Amoroso | first1 = Serafino | last2 = Patt | first2 = Yale N. | year = 1972 | title = Decision Procedures for Surjectivity and Injectivity of Parallel Maps for Tessellation Structures | journal = J. Comput. Syst. Sci. | volume = 6 | issue = 5| pages = 448–464 | doi=10.1016/s0022-0000(72)80013-8| doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal|journal=Complex Systems|volume=5|year=1991|pages=19–30|title=De Bruijn Graphs and Linear Cellular Automata|first=Klaus|last=Sutner|url=http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|archive-date=14 May 2011|access-date=7 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514173327/http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|url-status=live}}</ref> Međutim, za ćelijske automate s dvije ili više dimenzija reverzibilnost je neodlučiva; to jest, ne postoji algoritam koji kao ulaz uzima pravilo automata i za koji je garantovano da ispravno određuje da li je automat reverzibilan. Dokaz koji je dao [[Jarkko Kari]] povezan je s problemom popločavanja pomoću [[Wangova pločica|Wangovih pločica]].<ref>{{Cite journal|first=Jarkko|last=Kari|title=Reversibility of 2D cellular automata is undecidable|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=379–385|doi=10.1016/0167-2789(90)90195-U|bibcode = 1990PhyD...45..379K}}</ref> Kada 2D automat nije reverzibilan, dokaz često može biti trivijalan jer različiti obrasci koji se preslikavaju u isto stanje mogu biti prilično uobičajeni. Reverzibilni ćelijski automati se često koriste za simuliranje fizičkih [[fenomen]]a kao što su [[dinamika]] [[plin]]ova i [[fluid]]a, budući da se pokoravaju zakonima [[termodinamika| termodinamike]]. Takvi ćelijski automati imaju pravila posebno konstruirana da budu reverzibilni. Takve sisteme su proučavali Tommaso Toffoli, Norman Margolus i drugi. Nekoliko tehnika može se koristiti za eksplicitnu konstrukciju reverzibilnih ćelijskih automata sa poznatim inverzima. Dvije uobičajene su ćelijski automat drugog reda i blokovski ćelijski automat, a obje uključuju modificiranje definicije ćelijskog automata na neki način. Iako takvi automati ne zadovoljavaju striktno gore datu definiciju, može se pokazati da ih konvencionalni ćelijski automati mogu emulirati sa dovoljno velikim susjedstvima i brojem stanja, te se stoga mogu smatrati podskupom konvencionalnih ćelijskih automata. Suprotno tome, pokazano je da svaki reverzibilni ćelijski automat može biti emuliran blokovnim ćelijskim automatom.<ref>{{Cite journal|title=On the circuit depth of structurally reversible cellular automata|first=Jarkko|last=Kari|journal=Fundamenta Informaticae|volume=38|year=1999|pages=93–107|doi=10.3233/FI-1999-381208}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Representing reversible cellular automata with reversible block cellular automata|last=Durand-Lose|first=Jérôme|journal=Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science|volume=AA|year=2001|pages=145–154|url=http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515134011/http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-date=15 May 2011}}</ref> ===Totalistički=== {{Sidro|Totalistički|Vanjski totalistički|Semitotalistički|Semitotalistički|Izotropni}}Posebna klasa ćelijskih automata su ''totalistički'' ćelijski automati. Stanje svake ćelije u totalističkom ćelijskom automatu predstavljeno je brojem (obično cijelim brojem izvučenim iz konačnog skupa), a vrijednost ćelije u trenutku ''t'' zavisi samo od ''zbira'' vrijednosti ćelija u njenom susjedstvu (moguće uključujući i samu ćeliju) u trenutku &nbsp;''t''&nbsp;−&nbsp;1.<ref name=wolfram-60>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=60|ref=wolfram}}</ref><ref name="cadu">{{Cite book|title=Cellular automata: a discrete universe|first=Andrew|last=Ilachinski|publisher=World Scientific|year=2001|isbn=978-981-238-183-5|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=3Hx2lx_pEF8C&pg=PA4}}</ref> Ako stanje ćelije u trenutku ''t'' zavisi i od njenog vlastitog stanja i od ukupnog broja njenih susjeda u trenutku &nbsp;''t''&nbsp;−&nbsp;1 onda se ćelijski automat ispravno naziva ''vanjski totalistički''.<ref name="cadu" /> [[Conwayeva Igra Života]] je vanjski totalistički (ali ne totalistički), s vrijednostima ćelija 0 i 1. Vanjski totalistički ćelijski automati s istom [[Mooreovo susjedstvo]] strukturom kao Život se ponekad nazivaju [[{{Nije tipografska greška|Life-like}} ćelijski automat|{{Nije tipografska greška|like-like}} ćelijski automati]].<ref>The phrase "{{Not a typo|life-like}} cellular automaton" dates back at least to {{harvtxt|Barral|Chaté|Manneville|1992}}, who used it in a broader sense to refer to outer totalistic automata, not necessarily of two dimensions. The more specific meaning given here was used e.g. in several chapters of {{harvtxt|Adamatzky|2010}}. See: {{Cite journal|title=Collective behaviors in a family of high-dimensional cellular automata|first1=Bernard|last1=Barral|first2=Hugues|last2=Chaté|first3=Paul|last3=Manneville|journal=Physics Letters A|volume=163|issue=4|year=1992|pages=279–285|doi=10.1016/0375-9601(92)91013-H|bibcode = 1992PhLA..163..279B }}</ref><ref name="eppstein-72-73">{{Harvnb|Eppstein|2010|pp=72–73}}</ref> Općenito, „izotropni“ skup pravila je onaj koji nije nužno vanjski totalistički, ali i dalje ima sve refleksijske simetrije. U slučaju ćelijskog automata na kvadratnoj mreži, grupa simetrija je [[Diedarska grupa reda 8|D8]]. ===Povezani automati=== Postoje mnoge moguće generalizacije koncepta ćelijskog automata. [[Slika:Oscillator.gif|class=skin-invert-image|right|frame| Ćelijski automat zasnovan na heksagonalnim ćelijama umjesto kvadrata (pravilo 34/2)]] Jedan od načina je korištenje nečeg drugog osim pravokutne (kubne, ''itd.'') mreže. Naprimjer, ako je ravan [[heksagonalno popločavanje|popločana pravilnim šesterovugloima]], ti šesterouglovi bi se mogli koristiti kao ćelije. U mnogim slučajevima, rezultirajući ćelijski automati su ekvivalentni onima s pravokutnim mrežama sa posebno [[dizajn]]iranim susjedstvima i pravilima. Druga varijacija bi bila da se sama mreža učini nepravilnom, kao što je slučaj sa [[Penrosove pločice|Penrosovim pločicama]].<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn22134-first-gliders-navigate-everchanging-penrose-universe.html|title=First gliders navigate ever-changing Penrose universe|author=Jacob Aron|work=New Scientist}}</ref> Također, pravila mogu biti vjerovatnosnaa, a ne deterministička. Takvi ćelijski automati nazivaju se [[vjerovatnosni ćelijski automati]]. Vjerovatnosno pravilo daje, za svaki obrazac u vremenu ''t'', [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] da će centralna ćelija preći u svako moguće stanje u vremenu ''t'' + 1. Ponekad se koristi jednostavnije pravilo; na primjer: "pravilo je Igra života, ali u svakom vremenskom koraku postoji [[vjerovatnoća]] od 0,001% da će svaka ćelija preći u suprotnu boju." Susjedstvo ili pravila mogu se mijenjati tokom vremena ili prostora. Naprimjer, u početku novo stanje ćelije moglo bi biti određeno horizontalno susjednim ćelijama, ali za sljedeću [[generacija|generaciju]] bi se koristile vertikalne ćelije. U ćelijskim automatima, novo stanje ćelije nije pod uticajem novog stanja drugih ćelija. Ovo se može promijeniti tako da, naprimjer, blok ćelija 2 puta 2 može biti određen samim sobom i ćelijama koje su mu susjedne. Postoje ''[[kontinuirani automat|kontinuirani automati]]''. Ovo je slično totalističkim ćelijskim automatima, ali umjesto da pravilo i stanja budu diskretni (npr. tabela, koristeći stanja 0,1,2), koriste se kontinuirane funkcije, a stanja postaju kontinuirana (obično vrijednosti u [[jedinični interval|jediničnom intervalu|[0,1]]]). Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Određeni ćelijski automati mogu na ovaj način proizvesti difuziju u tečnim uzorcima. [[Kontinuirani prostorni automat]]i imaju kontinuum lokacija. Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Vrijeme je također kontinuirano, a stanje se razvija prema diferencijalnim jednačinama. Jedan važan primjer su teksture [[reakcija-difuzija]], [[diferencijalna jednačina|diferencijalne jednačine]] koje je predložio [[Alan Turing]] kako bi objasnio kako hemijske reakcije mogu stvoriti pruge na [[zebra]]ma i mrlje na [[leopard]]ima.<ref>{{cite book |last1=Murray |first1=J. D. |title=Mathematical biology |date=2003 |publisher=Springer |location=New York |isbn=0-387-95228-4 |edition=3rd}}</ref> Kada se ovo aproksimira ćelijskim automatima, često se dobijaju slični obrasci. MacLennan [http://www.cs.utk.edu/~mclennan/contin-comp.html] smatra kontinuirane prostorne automate modelom računanja. Postoje poznati primjeri kontinuiranih prostornih automata, koji pokazuju [[fenomen]]e širenja analogne jedrilicama u Igri života.<ref>Pivato, M: "RealLife: The continuum limit of Larger than Life cellular automata", ''Theoretical Computer Science'', 372 (1), March 2007, pp. 46–68</ref> ''Automati za prepisivanje grafova'' su proširenja ćelijskih automata zasnovana na [[sistem za prepisivanje grafova|sistemima za prepisivanje grafova]].<ref>{{Cite book |doi = 10.1007/978-3-642-01284-6_14|isbn = 978-3-642-01283-9|chapter = Graph-Rewriting Automata as a Natural Extension of Cellular Automata|title = Adaptive Networks|series = Understanding Complex Systems|year = 2009|last1 = Tomita|first1 = Kohji|last2 = Kurokawa|first2 = Haruhisa|last3 = Murata|first3 = Satoshi|pages = 291–309}}</ref> ==Elementarni ćelijski automati== {{Glavni|Elementarni ćelijski automat}} Najjednostavniji netrivijalni ćelijski automat bio bi jednodimenzijski, sa dva moguća stanja po ćeliji, a susjedi ćelije definirani su kao susjedne ćelije s obje strane ćelije. Ćelija i njena dva susjeda formiraju susjedstvo od tri ćelije, tako da postoji 2<sup>3</sup>=&nbsp;8 mogućih obrazaca za susjedstvo. Pravilo se sastoji od odlučivanja, za svaki obrazac, hoće li ćelija biti <math>1</math> ili <math>0</math> u sljedećoj generaciji. Tada postoji 2<sup>8</sup>=&nbsp;256 mogućih pravila.<ref name=bialynick-9/> [[Slika:One-d-cellular-automate-rule-30.gif|thumb| Animacija načina na koji pravila 1D ćelijskog automata određuju sljedeću generaciju]] Ovih 256 ćelijskih automata se općenito nazivaju njihovim [[Wolframov kod|Wolframovim kodom]], standardnom konvencijom imenovanja koju je izmislio Wolfram, a koja svakom pravilu daje broj od 0 do 255. Brojni radovi su analizirali i upoređivali različite slučajeve među 256 ćelijskih automata (mnogi su trivijalno izomorfni). Ćelijski automati [[pravilo 30]], [[pravilo 90]], [[pravilo 110]] i [[pravilo 184]] posebno su zanimljivi. Slike ispod prikazuju historiju pravila 30 i 110, kada početna konfiguracija sadrži 1 (na vrhu svake slike) okruženu nulama. Svaki red piksela predstavlja generaciju u historiji automata, pri čemu je ''t''=0 gornji red. Svaki piksel je obojen bijelo za <math>0</math> i crno za <math>1</math> . [[Slika:CA rule30s.png|class=skin-invert-image|thumb|Pravilo 30]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ [[Pravilo 30]] ćelijski automat<br />(binarni 00011110 = decimalni 30) |- ! Postojeći obrazac | 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000 |- !Novo stanje za centralnu ćeliju | 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 |} Pravilo 30 pokazuje ponašanje ''klase 3'', što znači da čak i jednostavni obrasci unosa poput prikazanog vode do haotičnih, naizgled nasumičnih historija. [[Slika:Sample run of Rule 110 elementary cellular automaton, starting from single cell.png|class=skin-invert-image|thumb|256 iteracija Pravila 110]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ [[Pravilo 110]] ćelijski automat<br />(binarni 01101110 = decimalni 110) |- ! Postojeći obrazac | 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000 |- ! Novo stanje za centralnu ćeliju | 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 0 |} Pravilo 110, poput Igre života, pokazuje ono što Wolfram naziva ponašanjem ''klase 4'', koje nije ni potpuno slučajno ni potpuno repetitivno. Lokalizirane strukture pojavljuju se i međusobno djeluju na različite, komplicirane načine. Tokom razvoja koncepta ''[[Nova vrsta nauke]]'', kao istraživački asistent Wolframa 1994. godine, [[Matthew Cook]] je dokazao da su neke od ovih struktura dovoljno bogate da podrže [[univerzalnost Turingove mašine|univerzalnost]]. Ovaj rezultat je zanimljiv jer je pravilo 110 izuzetno jednostavan jednodimenzijski sistem i teško ga je konstruisati da izvodi specifično ponašanje. Ovaj rezultat stoga pruža značajnu podršku Wolframovom stavu da su sistemi klase 4 inherentno vjerovatno univerzalni. Cook je predstavio svoj dokaz na konferenciji o ćelijskim automatima Instituta [[Santa Fe]] 1998. godine, ali Wolfram je spriječio da dokaz bude uključen u zbornik konferencije, jer Wolfram nije želio da dokaz bude objavljen prije objavljivanja ''Nove vrste nauke''.<ref name=giles>{{cite journal | author=Giles, Jim | title=What Kind of Science is This? | journal=[[Nature]] | volume=417 | issue=6886 | pages=216–218 | year=2002|doi=10.1038/417216a | pmid=12015565 | bibcode=2002Natur.417..216G | s2cid=10636328 | doi-access=free }}</ref> U 2004., Cookov dokaz je konačno objavljen u Wolframovom časopisu ''Complex Systems'' (Vol. 15, Br. 1), više od deset godina nakon što ga je Cook osmislio. Pravilo 110 je bilo osnova za neke od najmanjih univerzalnih Turingovih mašina.ref>{{cite journal | url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2002/oct/24/is-the-universe-a-computer/?pagination=false | author=Weinberg, Steven | title=Is the Universe a Computer? | journal=The New York Review of Books | date=24 October 2002 | volume=49 | issue=16 | access-date=12 October 2012}}</ref> ==Prostor pravila== Pravilo elementarnog ćelijskog automata određeno je s osam bajtova, a sva pravila elementarnog ćelijskog automata mogu se smatrati da se nalaze na [[čvor (geometrija)|čvorovima]] 8-dimenzijske jedinične [[hiperkocka|hiperkocke]]. Ova jedinična hiperkocka je prostor pravila ćelijskog automata. Za ćelijske automate najbližeg susjeda, pravilo je određeno s 2<sup>5</sup>&nbsp;=&nbsp;32 bajta, a prostor pravila ćelijskog automata je 32-dimenzionalna jedinična hiperkocka. Udaljenost između dva pravila može se definirati brojem koraka potrebnih za [[kretanje]] od jednog čvora, koji predstavlja prvo pravilo, do drugog čvora, koji predstavlja drugo pravilo, duž [[ivica (geometrija)|ivice]] hiperkocke. Ova udaljenost od pravila do pravila naziva se i [[Hammingova udaljenost]]. Prostor pravila ćelijskog automata nam omogućava da postavimo pitanje o tome da li su pravila sa sličnim dinamičkim ponašanjem "blizu" jedno drugom. Grafičko crtanje visokodimenzijske hiperkocke na dvodimenzijskoj ravni ostaje težak zadatak, a jedan grubi lokator pravila u hiperkocki je broj bajta-1 u 8-bajtnom nizu za elementarna pravila (ili 32-bajtni niz za pravila sljedećeg najbližeg susjeda). Crtanje pravila u različitim Wolfram klasama u ovim dijelovima prostora pravila pokazuje da pravila klase 1 imaju tendenciju da imaju manji broj bitova-1, dakle smještenih u jednoj regiji prostora, dok pravila klase 3 imaju tendenciju da imaju veći udio (50%) bitova-1.<ref name=li-packard/> Za veći prostor pravila ćelijskog automata, pokazano je da se pravila klase 4 nalaze između pravila klase 1 i klase 3.<ref>{{cite journal|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=77–94|title= Transition phenomena in cellular automata rule space |author1=Wentian Li |author2=Norman Packard |author3=Chris G Langton |doi=10.1016/0167-2789(90)90175-O|bibcode = 1990PhyD...45...77L |citeseerx=10.1.1.15.2786}}</ref> Ovo zapažanje je osnova za frazu [[ivica haosa]] i podsjeća na [[fazni prelaz]] u [[termodinamika|termodinamici]]. ==Primjene== ===Biologija=== [[Slika:Textile cone.JPG|thumb|left|''[[Conus textile]]'' pokazuje obrazac ćelijskog automata na svojoj ljusci.<ref name=coombs/>]] {{Glavni|Obrasci u prirodi}} Nekoliko bioloških procesa ili [[fenomen]]a može se simulirati pomoću ćelijskih automata, koji se u takvim kontekstima primjene smatraju specifičnom vrstom [[argument-zasnovani model|modela zasnovanog na agentima]].<ref>{{cite book |last1=Cuevas |first1=Erik |last2=Avila |first2=Karla |last3=Islas Toski |first3=Miguel |last4=Escobar |first4=Héctor |date=2025 |title=Agent-Based Models with MATLAB | publisher=Morgan Kaufmann |page=105 |isbn=9780443240058 |url=https://books.google.com/books?id=3D0TEQAAQBAJ }}</ref><ref>{{cite web |last1=Berto |first1=Francesco |last2= Tagliabue |first2= Jacopo |date=2023 |title=Cellular Automata |url=https://plato.stanford.edu/entries/cellular-automata/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University Press}}</ref> U ovim biološkim simulacijama, uobičajeno je da se ćelije ćelijskog automata poistovjećuju s [[ćelija (biologija)|biološkim ćelijama]].<ref>{{cite book | last1 = Graw | first1 = Frederik | last2 = Perelson | first2 = Alan S. | editor1-last = Ledzewicz | editor1-first = Urszula | editor2-last = Schättler | editor2-first = Heinz | editor3-last = Friedman | editor3-first = Avner | editor4-last = Kashdan | editor4-first = Eugene | contribution = Spatial Aspects of HIV Infection | date = September 2012 | doi = 10.1007/978-1-4614-4178-6_1 | isbn = 9781461441786 | pages = [https://archive.org/details/mathematicalmeth0000unse_x9q2/page/3 3]–31 | publisher = Springer New York | title = Mathematical Methods and Models in Biomedicine| url = https://archive.org/details/mathematicalmeth0000unse_x9q2 }}</ref> Neki primjeri bioloških fenomena modeliranih ćelijskim automatima s jednostavnim prostorom stanja su: * Uzorci nekih školjki, poput onih u rodovima ''[[Conus (puž)|Conus]]'' i ''[[Cymbiola]]'', generiraju se prirodnim ćelijskim automatima. [[Pigment]]ne ćelije se nalaze u uskoj traci duž ruba školjke. Svaka ćelija [[lučenje|luči]] pigmente u skladu s aktivirajućom i inhibirajućom aktivnošću susjednih pigmentnih ćelija, slijedeći prirodnu verziju matematičkog pravila.<ref name="coombs">{{citation|last=Coombs|first=Stephen|title=The Geometry and Pigmentation of Seashells|date=15 February 2009|url=http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107235922/http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|access-date=2 September 2012|archive-date=7 January 2013}}</ref> Ćelijska traka ostavlja obojeni uzorak na ljusci kako polako raste. Naprimjer, široko rasprostranjena vrsta ''[[Conus textile]]'' ima uzorak koji podsjeća na Wolframovo [[pravilo 30]] ćelijskog automata.<ref name="coombs" /> * Biljke regulišu unos i gubitak [[plin]]ova putem mehanizma ćelijskog automata. Svaka [[stoma]] na [[list]]u djeluje kao ćelija.<ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.0307811100 | last1 = Peak | first1 = West | last2 = Messinger | first2 = Mott | year = 2004 | title = Evidence for complex, collective dynamics and emergent, distributed computation in plants | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 101 | issue = 4| pages = 918–922 |bibcode = 2004PNAS..101..918P | pmid=14732685 | pmc=327117| doi-access = free }}</ref> * Pokretni obrasci talasa na koži [[glavonošci|glavonožaca]] mogu se simulirati pomoću dvodimenzijskog ćelijskog automata sa dva stanja, pri čemu svako stanje odgovara ili proširenom ili uvučenom [[hromatofora|hromatoforu]].<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725123926/http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-date=25 July 2010|access-date=14 September 2008}}</ref> * Prag automata je izumljen za simulaciju [[]]neurona, a mogu se simulirati i složena ponašanja poput prepoznavanja i [[učenje|učenja]].<ref name="ilachinski-275">{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=275|ref=ilachinski}}<ref> * [[Fibroblast]]i imaju sličnosti sa ćelijskim automatima, jer svaki fibroblast interraguje samo sa svojim susjedima.<ref>{{cite book|title=Disordered Systems and Biological Organization|year=1986|pages=374–375|author=Yves Bouligand|chapter=Fibroblasts, Morphogenesis and Cellular Automata}}</ref> Pored toga, biološki fenomeni koji zahtijevaju eksplicitno modeliranje brzina agenata (na primjer, oni uključeni u [[kolektivna ćelijska migracija|kolektivnu ćelijsku migraciju]]) mogu se modelirati ćelijskim automatima sa složenijim prostorom stanja i pravilima, kao što su [[BIO-LGCA|biološki ćelijski automati rešetkastog plina]]. To uključuje fenomene od velikog medicinskog značaja, kao što su: * Karakterizacija različitih načina [[metastaza|metastatske]] invazije.<ref>{{Cite journal|last1=Ilina|first1=Olga|last2=Gritsenko|first2=Pavlo G.|last3=Syga|first3=Simon|last4=Lippoldt|first4=Jürgen|last5=La Porta|first5=Caterina A. M.|last6=Chepizhko|first6=Oleksandr|last7=Grosser|first7=Steffen|last8=Vullings|first8=Manon|last9=Bakker|first9=Gert-Jan|last10=Starruß|first10=Jörn|last11=Bult|first11=Peter|date=September 2020|title=Cell–cell adhesion and 3D matrix confinement determine jamming transitions in breast cancer invasion|journal=Nature Cell Biology|language=en|volume=22|issue=9|pages=1103–1115|doi=10.1038/s41556-020-0552-6|issn=1465-7392|pmc=7502685|pmid=32839548}}</ref> * Uloga [[tumorska heterogenost|heterogenosti]] u razvoju agresivnih [[karcinom]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Reher|first1=David|last2=Klink|first2=Barbara|last3=Deutsch|first3=Andreas|last4=Voss-Böhme|first4=Anja|date=2017-08-11|title=Cell adhesion heterogeneity reinforces tumour cell dissemination: novel insights from a mathematical model|journal=Biology Direct|volume=12|issue=1|page=18|doi=10.1186/s13062-017-0188-z|issn=1745-6150|pmc=5553611|pmid=28800767 |doi-access=free }}</ref> * [[Fenotipska promjena]] tokom proliferacije tumora.<ref>{{Cite journal|last1=Hatzikirou|first1=H.|last2=Basanta|first2=D.|last3=Simon|first3=M.|last4=Schaller|first4=K.|last5=Deutsch|first5=A.|date=2012-03-01|title='Go or Grow': the key to the emergence of invasion in tumour progression?|url=https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|journal=Mathematical Medicine and Biology|language=en|volume=29|issue=1|pages=49–65|doi=10.1093/imammb/dqq011|pmid=20610469|issn=1477-8599|url-access=subscription|archive-date=18 October 2021|access-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018200453/https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|url-status=live}}</ref> ===Hemija=== [[Belousov-Žabotinskijeva reakcija]] je prostorno-vremenski [[hemijski oscilator]] koji se može simulirati pomoću ćelijskog automata. Pedesetih godina 20. stoljeća [[Anatol Žabotinski|A. M. Žabotinski]] (nastavljajući rad [[B. P. Belousov|B. P. Belousova]]) otkrio je da kada se tanki, homogeni sloj smjese [[malonska kiselina|malonske kiseline]], zakiseljenog bromata i cerinske soli pomiješa i ostavi netaknut, fascinantni geometrijski uzorci poput koncentričnih krugova i spirala šire se kroz medij. U odjeljku "Računarske rekreacije" izdanja ''Scientific American'' iz augusta 1988.</ref> [[A. K. Dewdney]] discussed a cellular automaton<ref>{{cite journal | last1 = Gerhardt | first1 = M. | last2 = Schuster | first2 = H. | year = 1989 | title = A cellular automaton describing the formation of spatially ordered structures in chemical systems | journal = Physica D | volume = 36 | issue = 3| pages = 209–221 | doi=10.1016/0167-2789(89)90081-x| bibcode = 1989PhyD...36..209G }}</ref> razvili su ga Martin Gerhardt i Heike Schuster sa Univerziteta u Bielefeldu (Njemačka). Ovaj automat proizvodi valne obrasce koji podsjećaju na one u reakciji Belousov-Žabotinskog. Kombinirajući vezanje za jednu česticu iz rastućeg agregata, slijedeći osnovni model Wittena i Sandera <ref>{{Cite journal |last1=Witten |first1=T. A. |last2=Sander |first2=L. M. |date=1981-11-09 |title=Diffusion-Limited Aggregation, a Kinetic Critical Phenomenon |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |journal=Physical Review Letters |volume=47 |issue=19 |pages=1400–1403 |doi=10.1103/PhysRevLett.47.1400 |bibcode=1981PhRvL..47.1400W |archive-date=26 November 2024 |access-date=3 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126223933/https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |url-status=live }}</ref> za simuliranje rasta ograničenog difuzijom s pričvršćivanjem na pozicije preloma, kako su predložili Kossel i Stranski još 1920-ih, vidi <ref>{{Cite journal |last=Woodruff |first=D. P. |date=2015-04-13 |title=How does your crystal grow? A commentary on Burton, Cabrera and Frank (1951) 'The growth of crystals and the equilibrium structure of their surfaces' |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=373 |issue=2039|doi=10.1098/rsta.2014.0230 |pmc=4360084 |pmid=25750141|bibcode=2015RSPTA.37340230W }}</ref> za verziju priloga s ograničenom kinetikom, Goranova et al.<ref>{{Cite journal |last1=Goranova |first1=D. |last2=Rashkov |first2=R. |last3=Avdeev |first3=G. |last4=Tonchev |first4=V. |date=2016-09-01 |title=Electrodeposition of Ni–Cu alloys at high current densities: details of the elements distribution |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10853-016-0126-y |journal=Journal of Materials Science |language=en |volume=51 |issue=18 |pages=8663–8673 |doi=10.1007/s10853-016-0126-y |bibcode=2016JMatS..51.8663G |issn=1573-4803|url-access=subscription }}</ref> predložio je model za elektrohemijsko ko-taloženje dva metalna kationa. ===Fizika=== [[Datoteka:Gas velocity.gif|thumb|Vizualizacija automata rešetkastog plina. Nijanse sive pojedinačnih piksela proporcionalne su gustini čestica gasa (između 0 i 4) na tom pikselu. Plin je okružen ljuskom crnih ćelija koje djeluju kao reflektori kako bi stvorile zatvoreni prostor.]] Probabilistički ćelijski automati se koriste u [[statistička fizika|statističkoj]] i [[fizika kondenzovane materije|fizici kondenzovane materije]] za proučavanje [[fenomen]]a poput dinamike fluida i faznih prijelaza. [[Isingov model]] je prototipski primjer, u kojem svaka ćelija može biti u bilo kojem od dva stanja nazvana "gore" i "dolje", što čini idealizirani prikaz [[magnet]]a. Podešavanjem parametara modela, udio ćelija koje su u istom stanju može se mijenjati, na načine koji pomažu u objašnjavanju kako se [[feromagnet]] demagnetiziraju kada se zagrijavaju. Štaviše, rezultati proučavanja faznog prelaza demagnetizacije mogu se prenijeti na druge fazne prelaze, poput isparavanja tečnosti u gas; ova pogodna unakrsna primjenjivost poznata je kao [[univerzalnost (dinamički sistemi)|univerzalnost]].<ref>{{cite book |last=Sethna |first=James P. |title=Statistical Mechanics: Entropy, Order Parameters, and Complexity |year=2008 |publisher=Oxford University Press |url=https://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |isbn=978-0-198-56677-9 |oclc=845714772 |archive-date=7 June 2021 |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607230444/http://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|first=Mehran |last=Kardar |author-link=Mehran Kardar |title=Statistical Physics of Fields |title-link=Statistical Physics of Particles |year=2007 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-87341-3 |oclc=920137477}}</ref> Fazni prijelaz u [[Dvodimenzijski kritični Isingov model|dvodimenzijskom Isingovom modelu]] i drugim sistemima u njegovoj [[klasa univerzalnosti|klasi univerzalnosti]] bio je od posebnog interesa, jer zahtijeva [[konformna teorija polja|konformnu teoriju polja]] za dubinsko razumijevanje.<ref>{{cite journal|first1=Andrea |last1=Cappelli |first2=Jean-Bernard |last2=Zuber |year=2010 |title=A-D-E Classification of Conformal Field Theories |journal=Scholarpedia |volume=5 |number=4 |arxiv=0911.3242 |doi=10.4249/scholarpedia.10314 |bibcode=2010SchpJ...510314C|s2cid=18207779 |doi-access=free }}</ref> Ostali ćelijski automati koji su bili značajni u [[fizika|fizici]] uključuju [[rešetkasti plinski automat|rešetkaste plinske automate]], koji simuliraju protoke fluida. U nizu radova<ref name="Krzyzewski2017"/><ref name="Toktarbaiuly2018"/><ref name="Krzyzewski2019"/><ref name="Popova2020"/> predložen je i dalje razvijen takozvani ''vicinalni ćelijski automat'' (vicCA) za modeliranje potencijalno nestabilnog rasta i sublimacije vicinalnih [[kristal]]nih površina u 1+1D. Pored događaja pričvršćivanja/odvajanja koji su kodirani u pravilima CA, adatomi na vrhu vicinala formiraju tanki sloj, a njihovo termičko kretanje modelirano je Monte Carlo modulom.<ref name="Krzyzewski2017"/><ref name="Krzyzewski2019"/> Odlučujući korak dalje bio je prelazak modela na 2+1D,<ref name="Zaluska2021"/> gdje je dobijen niz različitih struktura, koje autori nazivaju "vicinalnim stvorenjima" – stepenasti snopovi, stepenasti meandri, nano-stubovi, nanožice itd.<ref name="Zaluska2021"/> vicCA model je intenzivno koristio Aleksej Redkov za razvoj algoritma mašinskog učenja na njemu, značajno ubrzavajući proračune za faktor 10<sup>5</sup>, a istovremeno omogućavajući sistematsku klasifikaciju posmatranih [[fenomen]]a. ===Računarske nauke, kodiranje i komunikacija=== Ćelijski automatski procesori su fizičke implementacije CA koncepata, koji mogu [[računar]]ski obrađivati informacije. Elementi za obradu su raspoređeni u regularnu mrežu identičnih ćelija. Mreža je obično kvadratno popločavanje, ili [[teselacija]], od dvije ili tri dimenzije; druga popločavanja su moguća, ali se još ne koriste. Stanja ćelija određena su samo interakcijama sa susjednim ćelijama. Ne postoji način za direktnu komunikaciju sa udaljenijim ćelijama.<ref>{{cite book | author=Muhtaroglu, Ali | title=Cellular Automaton Processor Based Systems for Genetic Sequence Comparison/Database Searching | chapter=4.1 Cellular Automaton Processor (CAP) | pages=62–74 | publisher=Cornell University |date=August 1996}}</ref> Jedna takva konfiguracija niza procesora ćelijskih automata je [[sistolni niz]]. Interakcija ćelija može se odvijati putem električnog naboja, magnetizma, vibracija ([[fonon]]a na kvantnim skalama) ili bilo kojim drugim fizički korisnim sredstvom. To se može učiniti na nekoliko načina, tako da nisu potrebne žice između bilo kojeg elementa. Ovo je vrlo različito od procesora koji se koriste u većini računara danas ([[Von Neumannova arhitektura|von Neumannovi dizajni]]) koji su podijeljeni u dijelove s elementima koji mogu komunicirati s udaljenim elementima putem žica. [[Pravilo 30]] prvobitno je predloženo kao moguća [[blok šifra]] za upotrebu u [[kriptografija| kriptografiji]]. Dvodimenzijski ćelijski automati mogu se koristiti za konstruiranje [[generator pseudoslučajnih brojeva|generatora pseudoslučajnih brojeva]].<ref>{{cite journal | first1=M. | last1=Tomassini | first2=M. | last2=Sipper | first3=M. | last3=Perrenoud | title=On the generation of high-quality random numbers by two-dimensional cellular automata | journal=IEEE Transactions on Computers | volume=49 | issue=10 | pages=1146–1151 | year=2000 | doi=10.1109/12.888056 | bibcode=2000ITCmp..49.1146T | s2cid=10139169 | url=http://infoscience.epfl.ch/record/28657 | archive-date=24 June 2021 | access-date=17 June 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195231/https://infoscience.epfl.ch/record/28657 | url-status=live }}</ref> Ćelijski automati su predloženi za [[kriptografija javnog ključa|kriptografiju javnog ključa]]. [[Jednosmjerna funkcija]] je evolucija konačne CA, čiji se inverz smatra teškim za pronaći. S obzirom na pravilo, svako može lako izračunati buduća stanja, ali čini se da je vrlo teško izračunati prethodna stanja. <!-- Međutim, dizajner pravila može ga kreirati na takav način da ga lahko invertuje. Stoga je očigledno [[funkcija zatvarača]] i može se koristiti kao kriptosistem javnog ključa. Sigurnost takvih sistema trenutno nije poznata. --> Ćelijski automati su također primijenjeni za dizajniranje [[detekcija i ispravljanja grešaka|kodova za ispravljanje grešaka]].<ref>{{cite journal | title=Design of CAECC - cellular automata based error correcting code | first1=D. Roy | last1=Chowdhury | first2=S. | last2=Basu | first3=I. Sen | last3=Gupta | first4=P. Pal | last4=Chaudhuri | journal=[[IEEE Transactions on Computers]] | volume=43 | issue=6 | date=June 1994 | doi=10.1109/12.286310 | pages=759–764 | bibcode=1994ITCmp..43..759C }}</ref> Ostali problemi koji se mogu riješiti pomoću ćelijskih automata uključuju: * [[Problem sinhronizacije streljačkog voda]] * [[Problem većine (ćelijski automat)|Problem većine]] ===Generativna umjetnost i muzika=== {{Glavni|Generativna umjetnost}} Ćelijski automati su korišteni u [[generativna muzika|generativnoj]]<ref>Burraston, Dave, and Ernest Edmonds. "[https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125124832/https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf |date=25 November 2020 }}." Digital Creativity 16.3 (2005): 165-185.</ref> i kompoziciji [[evolutivna muzika|evolutivne muzike]] <ref>Miranda, Eduardo Reck. "[https://sites.google.com/site/jimmycifuentes/EvolvingCAMusic.pdf Evolving cellular automata music: From sound synthesis to composition]." Proceedings of 2001 Workshop on Artificial Life Models for Musical Applications. 2001.</ref> te generiranju [[proceduralni teren|proceduralnog terena]] u video igrama.<ref>{{Cite book|chapter-url = https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|doi = 10.1007/978-3-030-14687-0_2|chapter = Evolving Diverse Cellular Automata Based Level Maps|title = Proceedings of 6th International Conference in Software Engineering for Defence Applications|series = Advances in Intelligent Systems and Computing|year = 2020|last1 = Ashlock|first1 = Daniel|last2 = Kreitzer|first2 = Matthew|volume = 925|pages = 10–23|isbn = 978-3-030-14686-3|s2cid = 85562837|archive-date = 8 April 2022|access-date = 7 June 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408001134/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|url-status = live}}</ref> ===Generiranje lavirinta=== {{glavni|Algoritam generiranja lavirinta|Algoritmi ćelijskog automata}} ==Specifična pravila== Specifična pravila ćelijskog automata uključuju: {{cols}} * [[Brianov mozak]] * [[Coddov ćelijski automat]] * [[CoDi]] * [[Conwayeva igra života]] * [[Dan i noć (ćelijski automat)|Dan i noć]] * [[Langtonov mrav]] * [[Langtonove petlje]] * [[Lenia]] * [[Nobili ćelijski automati]] * [[Pravilo 90]] * [[Pravilo 184]] * [[Sjeme (ćelijski automat)|Sjeme]] * [[Turmite]] * [[Von Neumannov ćelijski automat]] * [[Wireworld]] {{colend}} ==Također pogledajte== * [[Model zasnovan na agentima]] * [[Teorija automata]] * [[Ciklični ćelijski automat]] * [[Diskretni račun]] * [[Pobudljivi medij]] * [[Golly (program)|Golly]] * [[Iterativne petlje šablona]] * [[Model rešetke (fizika)|Model rešetke]] * [[Pokretni ćelijski automat]] * [[Kvantni ćelijski automat]] * [[Sistem za podršku prostornom odlučivanju]] * [[Nekonvencionalno računarstvo]] ==Reference== {{Reflist|30em|refs= <ref name="Krzyzewski2017">F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, "Step bunching and macrostep formation in 1D atomistic scale model of unstable vicinal crystal growth," Journal of Crystal Growth '''474''', 135 (2017). [https://doi.org/10.1016/j.jcrysgro.2017.06.010 DOI]</ref> <ref name="Toktarbaiuly2018">O. Toktarbaiuly et al., "Step bunching with both directions of the current: Vicinal W(110) surfaces versus atomistic-scale model," Phys. Rev. B '''97''', 035436 (2018). [https://doi.org/10.1103/PhysRevB.97.035436 DOI]</ref> <ref name="Krzyzewski2019">F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, "Scaling and Dynamic Stability of Model Vicinal Surfaces," Crystal Growth & Design '''19''', 821 (2019). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.8b01587 DOI]</ref> <ref name="Popova2020">H. Popova, F. Krzyżewski, M. A. Załuska-Kotur, and V. Tonchev, "Quantifying the Effect of Step–Step Exclusion on Dynamically Unstable Vicinal Surfaces: Step Bunching without Macrostep Formation," Crystal Growth & Design '''20''', 7246 (2020). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.0c00957 DOI]</ref> <ref name="Zaluska2021">M. Załuska-Kotur, H. Popova, and V. Tonchev, "Step bunches, nanowires and other vicinal 'Creatures'—Ehrlich–Schwoebel effect by cellular automata," Crystals '''11''', 1135 (2021). [https://doi.org/10.3390/cryst11091135 DOI]</ref><ref name="Redkov2025">A. V. Redkov, "Data science of the in silico crystallization," Acta Materialia '''287''', 120762 (2025). [https://doi.org/10.1016/j.actamat.2025.120762 DOI]</ref> }} ===Citirani izvori=== {{Refbegin|30em}} *{{cite book | title=Game of Life Cellular Automata|editor-first=Andrew | editor-last=Adamatzky | publisher=Springer | year=2010 | isbn=978-1-84996-216-2 }} *{{cite book | first1=Iwo | last1=Bialynicki-Birula | first2=Iwona | last2=Bialynicka-Birula | title=Modeling Reality: How Computers Mirror Life | year=2004 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-853100-5| ref=bialynick}} *{{cite book | first1=Bastien | last1=Chopard | first2=Michel | last2=Droz | title=Cellular Automata Modeling of Physical Systems | url=https://archive.org/details/cellularautomata0000chop | year=2005 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-46168-9 | ref=chopard-droz}} * {{Harvc|last=Eppstein|first=David|year=2010|contribution=Growth and decay in life-like cellular autometa|in= Adamatzky}} *{{cite book | editor=Gutowitz, Howard | title=Cellular Automata: Theory and Experiment | url=https://archive.org/details/cellularautomata0000unse | year=1991 | publisher=MIT Press | isbn=978-0-262-57086-2 | ref=gutowitz}} *{{cite book | author=Ilachinski, Andrew | title=Cellular Automata: A Discrete Universe | year=2001 | publisher=[[World Scientific]] | isbn=978-981-238-183-5 | ref=ilachinski}} *{{cite book | first1=Lemont B. | last1=Kier | first2=Paul G. | last2=Seybold | first3=Chao-Kun | last3=Cheng | title=Modeling Chemical Systems using Cellular Automata | year=2005 | publisher=Springer | isbn=978-1-4020-3657-6 | ref=kier-seybold-cheng}} * {{cite book | last=von Neumann |first=John |editor-last=Burks |editor-first=Arthur W. | title=Theory of Self-Reproducing Automata | url=https://archive.org/details/theoryofselfrepr00vonn_0 |url-access=registration | year=1966 | publisher=University of Illinois Press |place=Urbana}} * {{Harvc|last=Wainwright|first=Robert|year=2010|contribution=Conway's game of life: early personal recollections|in= Adamatzky}} *{{cite book | author=Wolfram, Stephen | title=A New Kind of Science | year=2002 | publisher=[[Wolfram Media]] | isbn=978-1-57955-008-0 | ref=wolfram | url=https://archive.org/details/newkindofscience00wolf }} {{refend}} ==Dodatni izvori== {{refbegin|30em}} *{{cite SEP |url-id=cellular-automata |title=Cellular Automata |first=Francesco |last=Berto |first2=Jacopo |last2=Tagliabue |ref=none}} *{{cite book |chapter=The Evolutionary Design of Collective Computation in Cellular Automata |first1=James P. |last1=Crutchfeld |first2=Melanie |last2=Mitchell |first3=Rajarshi |last3=Das |editor1-first=J. P. |editor1-last=Crutchfield |editor2-first=P. K. |editor2-last=Schuster |title=Evolutionary Dynamics: Exploring the Interplay of Selection, Neutrality, Accident, and Function |place=New York |publisher=Oxford University Press |year=2002 |ref=none}} *{{cite journal |last1=Kroc |first1=Jiří |last2=Jiménez-Morales |first2=Francisco |last3=Guisado |first3=José Luis |last4=Lemos |first4=María Carmen |last5=Tkáč |first5=Jakub |title=Building Efficient Computational Cellular Automata Models of Complex Systems: Background, Applications, Results, Software, and Pathologies |date=December 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/338019707 |journal=Advances in Complex Systems |volume=22 |issue=5 |pages=1950013 (38 pages) |doi=10.1142/S0219525919500139 |s2cid=212988726 |ref=none}} *{{cite conference |title=Evolving Cellular Automata with Genetic Algorithms: A Review of Recent Work |first1=Melanie |last1=Mitchell |first2=James P. |last2=Crutchfeld |first3=Rajarshi |last3=Das |conference=Proceedings of the First International Conference on Evolutionary Computation and Its Applications (EvCA'96) |place=Moscow, Russia |publisher=Russian Academy of Sciences |year=1996 |ref=none}} *{{cite journal |first=A. M. |last=Turing |year=1952 |title=The Chemical Basis of Morphogenesis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=B237 |issue=641 |pages=37–72 |doi=10.1098/rstb.1952.0012 |bibcode=1952RSPTB.237...37T |ref=none}} Proposes reaction-diffusion, a type of continuous automaton. {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Cellular automata}} {{Wikibooks|Cellular Automata}} *[https://mcell.ca/ Mirek's Cellebration] – Home to free cellular automata explorer software, "MCell". The software supports a large number of 1D and 2D rules. The site provides both an extensive rules lexicon and many image galleries loaded with examples of rules. Source code (JavaScript) is available. *[https://www.sourceforge.net/projects/golly Golly] supports von Neumann, Nobili, GOL, and a great many other systems of cellular automata. Developed by Tomas Rokicki and Andrew Trevorrow. This is the only simulator currently available that can demonstrate von Neumann type self-replication. *[http://atlas.wolfram.com/TOC/TOC_200.html Wolfram Atlas] – An atlas of various types of one-dimensional cellular automata. *[http://www.conwaylife.com/ Conway Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129080439/http://www.conwaylife.com/ |date=29. 1. 2011 }} *[http://cafaq.com/ Cellular automaton FAQ] from the newsgroup comp.theory.cell-automata *[http://cell-auto.com/neighbourhood/index.html "Neighbourhood Survey"] (includes discussion on triangular grids, and larger neighborhood CAs) *[http://bactra.org/notebooks/cellular-automata.html Cosma Shalizi's Cellular Automata Notebook] contains an extensive list of academic and professional reference material. {{portal|Računarsko programiranje |Sistemska nauka}} {{Authority control}} [[Kategorija: Ćelijski automati| ]] [[Kategorija: Teorija sistema]] [[Kategorija: Dinamički sistemi]] [[Kategorija: Računarske oblasti studija]] [[Kategorija:Računarstvo]] [[Kategorija:Informatika]] sbku00c6zaf26b2ykcri9pzp298ky0g Madame Tussauds 0 33862 3915896 3914094 2026-08-02T03:46:44Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Hollywood_Madame_Tussauds_P4050188.jpg|Hollywood_Madame_Tussauds_P4050188.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Hollywood Madame Tussauds P4050188.jpg|]]. 3915896 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Madame_Tussauds_London.jpg|mini|Madame Tussauds u [[London Planetarium|Londonskom Planetarijumu]]]] '''Madame Tussauds''' je poznati '''[[muzej voštanih figura]]''' u [[London]]u<ref>{{Cite web|url=https://www.madametussauds.com/london/|title=London's Wax Museum|website=Madame Tussauds™ London|language=en-GB|access-date=26. 12. 2025}}</ref> sa mnogobrojnim ograncima u velikim svjetskim gradovima. Uspostavljen je od strane [[skulptor voštanih figura|skulptora voštanih figura]] [[Marie Tussaud]]. == Historija == [[Datoteka:Madam Tussaud.jpg|mini|Madame Tussauds u Amsterdamu]] Marie Tussaud<ref>{{Cite news|title=Marie Tussaud {{!}} Wax Sculptor, Waxworks & Museum Founder {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Marie-Tussaud|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=26. 12. 2025|language=en}}</ref> ([[1761]].–[[1850]].), rođena [[Marie Tussaud|Marie Grosholtz]] u [[Strasbourg]]u, u [[Francuska|Francuskoj]], radila je kao kućna pomoćnica za Dr. [[Philippe Curtius]], koji je bio vješt u modeliranju. Curtius je podučio Tussaud umjetnosti modeliranja. [[1765]]. godine Curtius je napravio figure [[Madame du Barry|Marie-Jeanne du Barry]], ljubavnice [[Luj XV, kralj Francuske|Luja XV]] i ovo je ujedno najstarija izložena figura. Prva izložbena postavka Curtiusovih figura postavljena je [[1770]]. godine i privukla je ogroman broj ljudi. Postavka je premještena u [[Palais Royal]] u [[Pariz]]u [[1776]]. godine. Drugu lokaciju je otvorio na [[Boulevard du Temple]] [[1782]]. godine. Prva voštana figura koju je kreirala Tussaud bila je figura [[Francois Marie Arouet de Voltaire]], godine [[1777]]. Druge važne osobe tog vremena koje su dobile svoju voštanu figuru su: *[[Jean-Jacques Rousseau]] *[[Benjamin Franklin]] Nakon Curtiusove smrti [[1794]]. godine, Marie je pripala njegova kolekcija voštanih figura. [[1802]]. godine ona odlazi u [[London]]. Kao rezultat [[Francusko-engleski rat|Francusko-engleskog rata]], biva onemogućen njen povratak u Francusku, tako da je bila primorana da zajedno sa svojom kolekcijom putuje kroz [[Velika Britanija|Veliku Britaniju]] i [[Irska|Irsku]]. Svoju prvu stalnu postavku uspostavila je u [[Baker Street]]u u [[London]]u, godine [[1835]]. Jedna od najvećih atrakcija njenog muzeja je [[Dvorana strave]]. Ovaj dio postavke obuhvata neke od žrtava Francuske revolucije i također novije kreacije ubica i ostalih kriminalaca. I figure nekih drugih poznatih ljudi su dodate postavci, kao što su figure [[Horatio Nelson]], Sir [[Walter Scott]]. Neke od figura koje je ona napravila još uvijek postoje uključujući i njen autoportre koji je sada postavljen na ulazu u njen muzej. Napravila ga je [[1842]] godine. Na sadašnju lokaciju, u [[Marylebone Road]], muzej je premješten [[1884]] godine. [[1925]] godine požar je uništio mnoge figure, ali većina ih je ostala neoštećena. Madame Tussaud muzej je danas jedna od najvećih [[turistička atrakcija|turističkih atrakcija]] u Londonu. Ima svoje ogranke u [[Amsterdam]]u, [[Hong Kong]]u, [[Las Vegas (grad)|Las Vegasu]] i [[New York]]u. Danas Tussaud voštane figure obuhvataju historijske i kraljevske figure, filmske i sportske zvijezde, i poznate ubice. == Neke od figura u muzeju Madame Tussaud == {{div col}} *[[Winston Churchill]] *[[Dolla Laurent]] *[[Amitabh Bachchan]] *[[Alexis Thomas]] *[[Asha Broughton]] *[[An Turtle]] *[[Andreas Papandreou]] *[[Renee Haywood]] *[[Sir George Seymour]] *[[Ben Hana]] *[[Atatürk]] *[[Rikard III Engleski]] *[[Benazir Buto]] *[[Beyoncé Knowles]] *[[Britney Spears]] *[[Christina Aguilera]] *[[Colin Farrell]] *[[Constantine Karamanlis]] *[[Diana Spencer]] *Dr [[Hawley Harvey Crippen]] *[[Davina McCall]] *[[Eleftherios Venizelos]] *[[Elle Macpherson]] *[[George Clooney]] *[[George W. Bush]] *[[The Hulk]] *[[Jenna Jameson]] *[[Jennifer Lopez]] *[[Jessica Simpson]] *[[Julia Roberts]] *[[Kylie Minogue]] *[[Madonna]] *[[Marilyn Monroe]] *[[Mahatma Gandhi]] *[[Nelson Mandela]] *[[Oprah Winfrey]] *[[Ozzy Osbourne]] i [[Sharon Osbourne]] *[[Paris Hilton]] *[[Pierce Brosnan]] *[[Papa Ivan Pavao II]] *[[Tony Blair]] *[[Salma Hayek]] *[[Samuel L. Jackson]] *[[Spice Girls]] *[[Usher]] *[[Van Helsing]] *[[Victoria Beckham]] *[[William Shakespeare]] *[[Woody Allen]] *[[Adolf Hitler]] === Sportisti === * [[Tobias Müller]] * [[Jonah Lomu]] * [[David Beckham]] * [[Jonny Wilkinson]] * [[Andre Agassi]] * [[Arnold Palmer]] * [[Babe Ruth]] * [[Dale Earnhardt]] * [[Derek Jeter]] * [[Evander Holyfield]] * [[Gary Lineker]] * [[Jeff Gordon]] * [[Joe Montana]] * [[Lance Armstrong]] * [[Michael Jordan]] * [[Michael Owen]] * [[Michelle Kwan]] * [[Muhammad Ali]] * [[Shaquille O'Neal]] * [[Tiger Woods]] * [[Björn Borg]] * [[Brian Lara]] * [[Viv Richards]] * [[Martina Hingis]] * [[José Mourinho]] * [[Sven-Göran Eriksson]] * [[Michael Schumacher]] * [[Wayne Rooney]] === Muzičari === * [[Ayumi Hamasaki]] (Hong Kong) * [[The Beatles]] (New York, Hong Kong, London) * [[Bette Midler]] (Las Vegas, New York) * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] (Las Vegas, New York, London) * [[Billy Idol]] (Las Vegas) * [[Bono]] (Las Vegas, New York) * [[Britney Spears]] (Las Vegas, New York, London) * [[Bruce Springsteen]] (Las Vegas, New York) * [[Christina Aguilera]] (London) * [[David Bowie]] (New York, London) * [[Dean Martin]] (Las Vegas) * [[Debbie Reynolds]] (Las Vegas) * [[Diana Ross]] (New York, Las Vegas) * [[Elton John]] (Las Vegas, New York, London) * [[Elvis Presley]] (Las Vegas, Hong Kong) * [[Engelbert Humperdinck]] (Las Vegas) * [[Frank Sinatra]] (Las Vegas, New York) * [[Freddie Mercury]] (New York, London) * [[Gloria Estefan]] (Las Vegas) * [[Jay Chou]] (Hong Kong) * [[James Brown]] (Las Vegas) * [[Jennifer Lopez]] (Las Vegas, London) * [[Jimi Hendrix]] (New York, Las Vegas, London) * [[Joey Yung]] (Hong Kong) * [[Johnny Mathis]] (Las Vegas) * [[Jon Bon Jovi]] (Las Vegas) * [[Justin Hawkins]] (Las Vegas) * [[Lenny Kravitz]] (Las Vegas) * [[Liberace]] (Las Vegas) * [[Lindsay Lohan]] (New York) * [[Little Richard]] (Las Vegas) * [[Liza Minnelli]] (Las Vegas) * [[Kylie Minogue]] (London) * [[Louis Armstrong]] (Las Vegas) * [[Luciano Pavarotti]] (Las Vegas, London) * [[Madonna]] (Las Vegas, Hong Kong, New York, London) * [[Michael Jackson]] (Las Vegas, London) * [[Mick Jagger]] (Las Vegas) * [[Neil Sedaka]] (Las Vegas) * [[Prince (artist)|Prince]] (Las Vegas) * [[Sammy Davis Jr]] (Las Vegas) * [[Shakira]] (New York, Las Vegas) * [[Shayne Ward]] (London) * [[Stevie Wonder]] (Las Vegas) * [[Tina Turner]] (New York, Las Vegas) * [[Tom Jones (singer)|Tom Jones]] (Las Vegas, London) * [[Tony Bennett]] (Las Vegas) * [[Tupac Shakur]] (Las Vegas, London) * [[Wayne Newton]] (Las Vegas) === Glumci i glumice === * [[Aishwarya Rai]] (London) * [[Michael Caine]] (London) * [[Robin Williams]] (London) * [[Tom Baker]] (London) * [[Kieran Wright]] (London) * [[Arnold Schwarzenegger]] (Las Vegas, London) * [[Ben Affleck]] (Las Vegas) * [[Bob Hope]] (Las Vegas, New York) * [[Brad Pitt]] (Las Vegas, Hong Kong, London) * [[Brandon Routh]] (New York City) * [[Charlie Chaplin]] (London) * [[Cybill Shepherd]] (Las Vegas) * [[David Jason]] (London) * [[Elizabeth Taylor]] (Las Vegas, New York, London) * [[George Burns]] (Las Vegas, New York) * [[George Clooney]] (Las Vegas) * [[Gerard Depardieu]] (Las Vegas) * [[Julia Roberts]] (Las Vegas, New York) * [[Nicolas Cage]] (Las Vegas, London). * [[Patrick Stewart]] (Las Vegas, London) * [[The Rock (entertainer)|The Rock]] (Las Vegas, London) * [[Joanne Woodward]] (Las Vegas) * [[Jodie Foster]] (Las Vegas, Hong Kong) * [[Judy Garland]] (Las Vegas, New York)) * [[Lance Burton]] (Las Vegas) * [[Mel Gibson]] (Las Vegas) * [[Meryl Streep]] (Las Vegas) * [[Paul Newman]] (Las Vegas) * [[Sean Connery]] (Las Vegas, London) * [[Shirley MacLaine]] (Las Vegas) * [[Marilyn Monroe]] (Las Vegas, New York, London) * [[Sylvester Stallone]] (Las Vegas) * [[Whoopi Goldberg]] (Las Vegas, New York, London) * [[Will Smith]] (London) * [[John Wayne]] (Las Vegas) * [[Lucille Ball]] (Las Vegas, New York) * [[Sarah Michelle Gellar]] (Las Vegas, London) * [[Bae Yong Joon]] (Hong Kong) * [[Amitabh Bachchan]] (London) * [[Jennifer Lopez]] (Las Vegas) * [[Zac Efron]] (London) === Drugi === * [[Al Roker]] (New York) * [[Bugsy Siegel]] (Las Vegas, New York) * [[Blue Man Group]] (Las Vegas) * [[Buzz Aldrin]] (Las Vegas) * [[Don King]] (Las Vegas) * [[Elle MacPherson]] (Las Vegas) * [[Hugh Hefner]] (Las Vegas) * [[Ivana Trump]] (Las Vegas) * [[Jerry Springer]] (Las Vegas) * [[Joan Rivers]] (Las Vegas) * [[Josephine Baker]] (New York) * [[Larry King]] (Las Vegas, New York) * [[Monsters]] (Las Vegas)) * [[Rembrandt van Rijn]] (Amsterdam) * [[Neil Armstrong]] (Las Vegas) * [[Oprah Winfrey]] (Las Vegas, New York) * [[Robert Schuller]] (Las Vegas) * [[Ryan Seacrest]] (Las Vegas) * [[Siegfried & Roy]] (Las Vegas * [[Simon Cowell]] (Las Vegas, London, New York) * [[Wolfgang Puck]] (Las Vegas) * [[Adrian Wägele]] (Leutkirch) * [[Singapore Girl]] (London) * [[Jenna Jameson]] (Las Vegas) * [[Jamie Oliver]] (London) * [[Yoko Ono]] (New York) * Shiloh Nouvel Jolie-Pitt (New York) kćerka [[Angelina Jolie|Angeline Jolie]] i [[Brad Pitt|Brada Pitta]], prva beba u Madame Tussauds === Svjetske vođe === * [[Benjamin Franklin]] (Las Vegas) * [[četrnaesti Dalai Lama]] (New York, London) * [[Yitzhak Rabin]] (London) * [[Beatrix od Holandije|Kraljica Beatrix]] (Amsterdam) * [[George W. Bush]] (Las Vegas, London) * [[Diana Spencer]] (Las Vegas, New York, London) * [[Abraham Lincoln]] (Las Vegas, New York) * [[George Washington]] (Las Vegas, New York) * [[John F. Kennedy]] (Las Vegas, New York) * [[Elizabeth Bowes-Lyon]] (London) * [[Jacqueline Kennedy Onassis]] (Las Vegas, New York) * [[Napoleon Bonaparta]] (London) * [[Saddam Hussein]] (London) {{div col end}} {{Raščistiti}} ==Galerija== <gallery> Datoteka:'Madame Tussaud' herself at 'Madame tussauds waxworks' in London.jpg|'Madame Tussaud' lično kao voštana figura u'Madame tussauds muzeju, London Datoteka:Wax figures of Queen Elizabeth II and Prince Philip at Madame Tussauds London, 2008.jpg|Elizabeth II Datoteka:Nelson Mandela Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|Nelson Mandela Datoteka:Mohanda Karamchand Gandhi Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|Mohanda Karamchand Gandhi Datoteka:Adolf Hitler Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|Adolf Hitler Datoteka:Marilyn Monroe Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|Marilyn Monroe Datoteka:Sachin Ramesh Tendulkar Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|Sachin Ramesh Tendulkar Datoteka:Benny Hill (Madame Tussauds).JPG|Benny Hill Datoteka:Madame Tussauds London - Keira Knightley.jpg|Keira Knightley Datoteka:Madame Tussauds London 00813 Nevit.jpg|Nevit Datoteka:Lady Gaga wax figure at Madame Tussauds in London.jpg|Gaga Datoteka:Charlie Chaplin in Madame Tussauds London.jpg| Datoteka:Jonah Lomu Madame Tussaud london.jpg|Charlie Chaplin Datoteka:Angelina Jolie Madame Tussauds London.jpg|Angelina Jolie Datoteka:Ayrton Senna in Madame Tussauds London.jpg|Ayrton Senna Datoteka:Religious leaders in Madame Tussauds London.jpg|Pope John Paul Datoteka:Alfred Hitchcock (Madame Tussauds).JPG|Alfred Hitchcock Datoteka:Madame Tussauds London - Spider-Man statue.jpg|Spiderman Datoteka:CharlesandCamila.jpg|CharlesandCamila Datoteka:Hritik Roshan with his wax statue.jpg|Hritik Roshan Datoteka:The Beatles wax dummies.jpg|The Beatles Datoteka:Jack Sparrow - Johnny Depp (Madame Tussauds).JPG|Jack Sparrow - Johnny Depp Datoteka:Kylie Minogue-Wax.jpg|Kylie Minogue </gallery> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.madame-tussauds.co.uk/ Stranica muzeja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207111155/http://www.madame-tussauds.co.uk/aboutus_history_fullhistory.asp |date=7. 2. 2006 }} * [http://www.madame-tussauds.co.uk/aboutus_history_fullhistory.asp History of Madame Tussauds.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207111155/http://www.madame-tussauds.co.uk/aboutus_history_fullhistory.asp |date=7. 2. 2006 }} Lista datuma u Marie Tussauds životu, izložena u muzeju. * [http://webarchive.loc.gov/all/20040114005416/http://www.madame-tussauds.com.hk/ Madame Tussauds Hong Kong]{{Normativna kontrola}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Muzeji u Engleskoj]] obzrcfwxnqs4fqt1v7ulheti2ql0bs3 Sutjeska (višeznačnica) 0 34966 3915828 3850811 2026-08-01T20:43:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915828 wikitext text/x-wiki * [[Sutjeska (rijeka)|Sutjeska]] - rijeka u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] * Sutjeska, pritoka [[Rakitnica (višeznačnica)|Rakitnice]] (Rogatica)<ref>http://www.openstreetmap.org/?lat=43.79972&lon=19.00611&zoom=18&layers=M</ref> * [[Nacionalni park Sutjeska]] - najstariji nacionalni park u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]<ref>http://www.openstreetmap.org/?lat=43.3733&lon=18.7944&zoom=12&layers=M</ref> * [[Kraljeva Sutjeska]] - franjevački samostan * [[Sutjeska (Sečanj)]] - mjesto u Srbiji, u općini Sečanj * [[Bitka na Sutjesci]] - bitka tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] ([[1943]]) * [[Sutjeska (film)]] - film snimljen [[1973]]. godine * Sutjeska, bivše kino u Sarajevu<ref>http://dovla.net/album/2006/10/Sarajevo%20ovih%20dana/slides/Kino%20Sutjeska.html{{Mrtav link}}</ref> * [[Sutjeska Film]], filmska producentska kuća<ref>http://www.imdb.com/company/co0008120/</ref> * Sutjeska, ulica, Sarajevo<ref>http://www.openstreetmap.org/?lat=43.861617&lon=18.412584&zoom=18&layers=M</ref> * Sutjeska, naselje (kod [[Pazarić]]a)<ref>http://www.openstreetmap.org/?lat=43.3367393910885&lon=17.815149128437&zoom=17</ref><ref>{{Cite web |url=http://travelingluck.com/Europe/Bosnia%20and%20Herzegovina/Federation%20of%20Bosnia%20and%20Herzegovina/_3295036_Sutjeska.html#local_map |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 12. 2011 |archive-date=12. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212202848/http://travelingluck.com/Europe/Bosnia%20and%20Herzegovina/Federation%20of%20Bosnia%20and%20Herzegovina/_3295036_Sutjeska.html#local_map |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{višeznačnica}} fwaky94qa1zdekjcibma68z27i03ixm Ćiro Truhelka 0 38304 3915959 3845209 2026-08-02T11:03:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915959 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Spomen-poprsje Ćiri Truhelki.jpg|mini|Spomenik Ćiri Truhelki]] '''Ćiro Truhelka''' (2. 2. 1865. [[Osijek]] – 18. 9. 1942. [[Zagreb]]), [[polihistor]]. == Biografija== Sin učitelja češkog porijekla Antuna Vjenceslava Truhelke i Marije rođ. Schön. Ćiro Truhelka završio je u Osijeku osnovno obrazovanje i niže razrede gimnazije, a dalje školovanje je nastavio u Zagrebu. U mladosti je pokazivao interes za [[slikarstvo]] i [[tehnika|tehničke]] [[nauka|nauke]], ali zbog slabijeg materijalnog stanja opredijelio se za [[historija umjetnosti|historiju umjetnosti]] i historiju (1882-85). Doktorirao je 1885. disertacijom "Andria Medulić: njegov život i rad"<ref>[https://web.archive.org/web/20160424224946/http://dar.nsk.hr/?pub=1&p=39&s=publ Andria Medulić: njegov život i rad]</ref> Godine 1886. Truhelka je postao sekretar Muzejskog društva za Bosnu i Hercegovinu i prvi provizorni [[kustos]] budućeg [[Zemaljski muzej|Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine]] sa zadaćom da priprema njegovo buduće otvaranje 1888. Imao je 21 godinu kada je došao u [[Sarajevo]]. U Sarajevu je proživio četiri decenije. U Zemaljskom [[muzej]]u Truhelka je upravljao [[etnografija|etnografskom]], [[prahistorija|prethistorijskom]] i srednjovjekovnom zbirkom. Kao kustos uredio je bosanske paviljone na izložbama u [[Budimpešta|Budimpešti]] (1896), [[Brisel]]u (1897) i [[Pariz]]u (1900). Godine 1905. naslijedio je [[Kostantin Hörmann|Kostantina Hörmanna]] na mjestu direktora Zemaljskog muzeja i urednika [[Glasnik Zemaljskog muzeja BiH|Glasnika Zemaljskog muzeja]] (do 1920). Zaslugom Ćire Truhelke Zemaljski muzej je 1913. dobio novu, svoju sadašnju zgradu. Truhelka je penzionisan 1922. i dalje je imao namjeru da živi u Osijeku, međutim imenovan je za profesora arheologije i historije umjetnosti na Filozofskom fakultetu u [[Skopje|Skoplju]]. Penzionisan je 1931. Posljednje godine života je proveo u Zagrebu. Ćiro Truhelka je dao izuzetan doprinos u proučavanju historije [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Muzejski posao utjecao je na njegov raznovrstan interes. Prema opusu naučnog interesa Ćiro Truhelka je bio polihistor. Na mnogim mjestima i sam je u pravu kada u svojim '''Uspomenama''' kaže da je bio pionir. Na polju prethistorije bavio se iskopavanjem arheoloških nalazišta, [[Iliri|ilirskih]] grobova i gradina na Glasincu, sojeničarskoog naselja u Donjoj Dolini i druga. To mu donosi priznanje [[antropologija|antropološkog]] kongresa u Beču i članstvo u tom društvu. Istraživao je rimske i ranokršćanske spomenike u BiH. Na polju etnologije radio je na etnografskoj zbirci i dao prikaz narodnog života u BiH. Radi istraživanja naučio je [[albanski jezik|albanski]] i [[turski jezik]], što mu je značajno poslužilo u nekim njegovim radovima. Izuzetno značajan doprinos Truhelka je ostvario na polju [[Historija srednjovjekovne Bosne|historije srednjovjekovne Bosne]]. Istakao se u istraživanju [[stećak]]a, materijalnoj [[kultura|kulturi]], [[Bosančica|bosančici]], [[topografija|topografiji]], [[numizmatika|numizmatici]], [[politika|političkim]], društvenim a i [[vjera|vjerskim]] prilikama u srednjovjekovnoj Bosni. O njemu je napisan niz priloga i radova, a najbolje polazište za sagledavanje njegovog života i djela pruža zbornik radova koji mu je posvećen (Ćiro Truhelka, zbornik, [[Matica hrvatska]], Zbornici i monografije, Zagreb 1994).<ref>{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/311995|title=ĆIRO TRUHELKA - Zbornik, Matica hrvatska, Zagreb, 1994., 123 str|access-date=13. 8. 2023|archive-date=13. 8. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813134929/https://hrcak.srce.hr/file/311995|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Literatura o Ćiri Truhelki == * [[Ivan Alilović]], Ćiro Truhelka, “Biobibliografija hrvatskih pisaca Bosne i Hercegovine do god. 1918.”, Zagreb 1986, 117-118. * [[Đuro Basler]], Truhelka Ćiro, AL BiH, Tom I, Sarajevo 1988, 173. * Anton Berisha, Ç’shkruante Qiro Truhelka në hyrjen e vëllimit “Arnautske priče”, të viti 1905?, Rilindija 17.9. 1988, 13. * [[Šefik Bešlagić]], Povodom dolaska grofa Tisze u Sarajevo 1918. godine (i rasprave Dr. Ć. Truhelke), Osječki zbornik 18-19, Osijek 1987, 389-398. * [[Nenad Cambi]], Truhelka i starokršćanska arheologija, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 33-49. * Željko Demo, Arheologija srednjega vijeka i srednjovjekovni spomenici Bosne u radovima Ćire Truhelke, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 51-71. * [[Andrej Čebotarev]], Rukopisna ostavština Ćire Truhelke, Obavijesti Hrvatskog arheološkog društva XIX/3, Zagreb 1987, 76-77. * [[Lidija Fekeža]], Stogodišnjica Zemaljskog muzeja BiH (Osnivači 1: Osnova za kasnija istraživanja, Ćiro Truhelka), Oslobođenje 45/14327, Sarajevo 10.5. 1988, 8. * Lidija Fekeža, Ćiro Truhelka – znanstvenik pionirskih podhvata (Interpretacije na razini evropske znanosti), Stećak II/23, Sarajevo 1995, 32-33. * [[Ignacije Gavran]], Doprinos jednog “kuferaša” u Bosni (O djelu Ćire Truhelke), Kalendar Svetoga Ante 2001, Sarajevo 2000, 93-98. * [[Mirja Jarak]], Ćiro Truhelka kao pionir starokršćanske arheologije, Marulić XXIII/1, Zagreb 1990, 14-22. * [[Mira Kolar-Dimitrijević]], Ćiro Truhelka – hrvatski povjesničar, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 91-104. * [[Viktor Kopač]], Dr Ćiro Truhelka (2.2. 1865-18.9. 1942), Povodom osamdesete obljetnice numizmatičke monografije “Slavonski Banovci”, Vijesti muzealaca i konzervatora Hrvatske XXVIII/1, Zagreb 1979, 36-39. * [[Veselko Koroman]], Truhelka Ćiro, “Kronološka bio-bibliografija hrvatskih pisaca Bosne i Hercegovine”, Hrvatska misao II/6, Sarajevo 1998, 165. * [[Olga Lalević]] – [[Andrea Dautović]], Pregled radova dr. Ćire Truhelke objavljenih u izdanjima Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Hrvatska misao IV/17, Sarajevo 2000, 359-370. * [[Nives Majnarić-Pandžić]], Ćiro Truhelka – profesor arheologije i historije umjetnosti na Filozofskom fakultetu u Skoplju, Regiones paeninsulae Balcanicae et proximi orientis, Bamberg 1988, 414-424. * Nives Majnarić-Pandžić, Ćiro Truhelka kao arheolog-prethistoričar, Marulić XXII/3, Zagreb 1989, 286-297. * Nives Majnarić-Pandžić, Ćiro Truhelka (Osijek 1865-Zagreb 1942), Hrvatski narodni kalendar za prijestupnu 1992, Godina 40, Sarajevo 1991, 250-256. * Nives Majnarić-Pandžić, Pogovor, “Ćiro Truhelka, Uspomene jednog pionira (s pogovorom Nives Majnarić-Pandžić)”, Azur Journal, Mala Azurova povjesnica, Knjiga 4, Zagreb 1992, 141-148. * Nives Majnarić-Pandžić, Bibliografija, “Ćiro Truhelka, Uspomene jednog pionira (s pogovorom Nives majnarić-Pandžić)”, Azur Journal, Mala Azurova povjesnica, Knjiga 4, Zagreb 1992, 149-150. * Nives Majnarić-Pandžić, Predgovor, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 7-8. * Nives Majnarić-Pandžić, Truhelkin doprinos prapovijesnoj arheologiji Bosne i Hercegovine, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 19-31. * [[Brunislav Marijanović]], Ćiro Truhelka, Hrvatski narodni kalendar 1991, Godina 39, Sarajevo 1990, 201-202. * [[Mirko Marjanović]], Truhelka Ćiro, “Leksikon hrvatskih književnika Bosne i Hercegovine od najstarijih vremena do danas”, Hrvatska misao IV/14, Sarajevo 2000, 99. * [[Rade Mihaljčić]], Truhelka Ćiro, “Enciklopedija srpske istoriografije (Priredili Sima Ćirković i Rade Mihaljčić)”, Knowledge, Beograd 1997, 686-687. * [[Nada Miletić]], Ćiro Truhelka (1865-1942), “Spomenica stogodišnjice rada Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine 1888-1988.”, Sarajevo 1988, 39-43. * [[Ivan Mirnik]], Ćiro Truhelka kao numizmatičar, Marulić XXII/3, Zagreb 1989, 298-306. * Ivan Mirnik, Ćiro Truhelka kao numizmatičar, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 73-78. * [[Shefquet Pllana]], Qiro Truhelka si mibledhës, përkthues dhe botus e tregimeve popullore shqiptare nga Tetova dhe Malësia, Jehona 22/2, 1985, 33-42. * [[Aleksandar Stipčević]], Ćiro Truhelka kao albanolog, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 117-123. * [[Jaroslav Šidak]], Ćiro Truhelka – njegov život i rad (u povodu 10-godišnjice njegove smrti), Historijski zbornik 5, Zagreb 1952, 103-110. * Ćiro Truhelka, Uspomene jednog pionira (s pogovorom Nives Majnarić-Pandžić), Azur Journal, Mala Azurova povjesnica, Knjiga 4, Zagreb 1992, 151. * [[Benedikta Zelić-Bučan]], Truhelkin rad na pismu i spomenicima bosančice, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 79-89. * Dejan Zadro, Iz korespondencije Ćire Truhelke i Isidora Kršnjavog, Građa iz Arhiva Bosne i Hercegovine, god. 4, br. 4, Sarajevo 2012, 97-153. * [[Muhamed Ždralović]], Turska arhivska građa – izvor za proučavanje historije Bosne i Hercegovine u radovima Ćire Truhelke, “Ćiro Truhelka, zbornik”, Zagreb 1994, 105-115. {{DEFAULTSORT:Truhelka, Ćiro}} [[Kategorija:Historiografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historiografija srednjovjekovne Bosne]] [[Kategorija:Biografije, Osijek]] [[Kategorija:Hrvatski arheolozi]] [[Kategorija:Hrvatski historičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački arheolozi]] [[Kategorija:Rođeni 1865.]] [[Kategorija:Umrli 1942.]] si3e4pg7mvt1866bpsc2czc9wuyi7ka Stefan Nemanja 0 38522 3915814 3875089 2026-08-01T18:59:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915814 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}{{Standardi}} {{Infokutija vladar | Ime = Stefan Nemanja | Slika = Svsimeon.jpg | Nasljeđivanje = [[Spisak srpskih vladara|Veliki knez Srbije]] | Vladavina = 1166. - 1196. | Nasljednik = [[Stefan Nemanjić]] | Datum rođenja = 1113. | Mjesto rođenja = [[Podgorica|Ribnica]] | Datum smrti = 13. februar 1199. | Mjesto smrti = [[Manastir Hilandar]] | Mjesto sahrane = [[Manastir Studenica]] | Supružnik = [[Ana (Anastazija)|Ana Nemanjić]] | Djeca = [[Vukan Nemanjić]]<br>[[Stefan Nemanjić]]<br>[[Sveti Sava|Rastko Nemanjić]]<br>[[Efimija Nemanjić]] | Otac = [[Zavida, knez Zahumlja]] }}'''Stefan Nemanja''' (Стефан Немања); 1113. - 13. februar 1199. bio je veliki župan Srbije od 1168. do 1196. godine. Kao član [[Vukanovići|dinastije Vukanović]], Nemanja je osnovao [[Nemanjići|dinastiju Nemanjić]] koja je upamćena po tome da je utemeljila [[Srpsko carstvo]] i [[Srpska pravoslavna crkva|nacionalnu crkvu]]. Prema [[Srpska akademija nauka i umjetnosti|Srpskoj akademiji nauka i umjetnosti]], Nemanja spada među najznačajnije [[Srbi|Srbe]] zbog njegovog [[Književnost|književnog]] doprinosa i [[Altruizam|altruističkih]] atributa. Nakon tri decenije ratovanja i pregovora koji su konsolidirali Srbiju između zapadnog i bizantijskog uticaja, Nemanja je abdicirao u korist svog srednjeg sina [[Stefan Nemanjić|Stefana Nemanjića]] koji je postao prvi [[Spisak srpskih vladara|krunisan kralj]] među Nemanjićima, zbog čega je nazvan Prvovjenčani. Nemanja je otišao u [[Sveta Gora|Svetu Goru]] gdje je postao monah pod nazivom Simeon. Na kraju života pridružio mu se njegov najmlađi sin [[Sveti Sava|Rastko]] (kasnije poznat kao [[Sveti Sava]]) koji je postao prvi nadbiskup [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]]. Zajedno sa sinom Savom, Nemanja je izgradio srpski [[manastir Hilandar]] na Svetoj Gori 1198. godine i izdao Hilandarsku povelju. Manastir je kasnije postao kolijevka Srpske pravoslavne crkve. Srpska pravoslavna crkva je [[Kanonizacija|kanonizirala]] Stefana Nemanju ubrzo nakon njegove smrti pod imenom sveti Simeon Mirotočivi ([[Srpski jezik|srpski]]: Свети Симеон Мироточиви) nakon brojnih čuda. == Bizantijsko-ugarski rat== Stefan Nemanja je osnivač srpske srednjovjekovne vladarske dinastije [[Nemanjići]] koja je vladala državom do 1371. Stefan Nemanja je i osnivač nezavisne srpske države. Njegovo životno djelo otuda je ostavilo značajan uticaj na savremenike i buduća pokoljenja da se prepoznatljivo izdigao od prethodnika i nasljednika. [[Konstantin Jireček]] označio je njegovu pojavu rječima da njegovo ime lebdi na raskrsnici vremena, da se on često spominje za vlade svojih nasljednika, ali uvijek tako kao da prije njega nije ničega bilo.<ref>[[Konstantin Jireček]]. ''Istorija Srba''. Beograd, 1952.</ref> [[Datoteka:Manastir Presvete Bogorodice u Kuršumliji - sačuvani ostaci 01.JPG|mini|desno|200px|Ostaci crkvi Sv. Bogorodice na ušću Kosanice u rijeku Toplicu. Ovo je prva Nemanjina zadužbina koja je građena 1158-1162. Podignuta je na temeljima ranobizantijskog hrama, datiranog u 5. ili 6 vijeka. Manastir je zapustio nakon Velike seobe Srba za vrijeme Velikog bečkog ili Velikog turskog rata 1688-1690.]] U 1163, car [[Manuel I Komnen]] je sa vojskom preko [[Sofija|Serdike (Sofija)]] došao u [[Niš]], gdje se prema [[Jovan Kinam|Jovanu Kinamu]] odlučio "da se uzgred pozabavi stvarima u vezi Srbije".<ref name="doiserbia.nb.rs">[http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0584-98880744197k Srpska država i Ohridska arhiepiskopija u XII vijeku (Jovanka Kalić, Vizantološki institut, 2007.)]</ref> Tada je Srbijom vladao veliki župan Desa, saveznik [[Stjepan III, kralj Ugarske|Ištvana III]] u ugarskim dinastičkim sukobima, a time i protivnik Manuela.<ref name="doiserbia.nb.rs"/> Kada je Desa najzad bio prinuđe da dođe u Niš pred cara, otkrivene su njegove veze sa ugarskim kraljem Ištvanom III, Desa ga je nazvao svojim gospodarem, Manuel I je odlučio da ga izvede pred sud i kazni. Desa je najprije pritvoren i držan pod stražom, a zatim poslat u dvorski zatvor u [[Carigrad]].<ref name="doiserbia.nb.rs"/> Pošto je smjenio velikog župana Desu, koji je ušao u savez sa Ugarima, umjesto njega dao je zemlju na upravu Zavidinim sinovima, koji su bili u grčkoj stranci. Zavida je imao četiri sina: Tihomira, Stracimira, Miroslava i najmlađeg Nemanju. Tihomir je bio najstariji i postao je raški veliki župan. Priznavala su ga braća koja su upravljala pojedinim dijelovima Raške. Stracimir je držao područja oko Zapadne Morave, [[Miroslav Humski|Miroslav]] [[Hum]], dok je Stefan Nemanja držao područja oko Ibra, Toplice i Dubočice (oko [[Leskovac|Leskovca]]). Stefan Nemanja bio je oženjen [[Ana (Anastazija)|Anom]] sa kojom je imao je tri sina, Rastka, Stefana i Vukana Nemanjića te kćerke Vuku, Devu i Efimiju. [[Bizant]]ski car Manuel I Komnen pokrenuo je veliku vojsku na Ugarsku jer bio obavešten o njihovom nezadovljstvu i unutrašnjim sukobima. Ugarski kraljević [[Bela III, kralj Ugarske|Bela]] morao je živjeti u Carigradu, gdje su ga i oženili, a Beline zemlje, Dalmacija sa južnom Ugarskom (ispod [[Velebit]]a), morale su doći pod carigradsku upravu. U Ugarskoj dolazi do otpora zbog čega car Manuel kreće u pohod. Bizantijska vojska osvaja [[Zemun]] i [[Srijem]] 1165. godine. Uz Grke su išli i obavezni odredi Srba. Druga bizantijska vojska krenula je na zapad pod komandom Jovana Duke, preko Raške i Bosne prema jadranskoj obali. Bez velikog otpora uzeli su sve gradove od [[Split]]a do [[Bar]]a nateravši ih da priznaju bizantsku vlast. U sjevernoj Dalmaciji postade grčki namjesnik Nićifor Halufa, a u južnoj s Dukljom kir Izanacije. Srijem i susedne oblasti dođoše pod vlast Kostantina Anđela i Vasilija Tripsiha. [[Datoteka:Manastir Svetog Nikole kod Kuršumlije, spolja 08.jpg|mini|lijevo|200px|[[Manastir Svetog Nikole (Kuršumlija)|Crkva svetog Nikole]] na ušću Banjske u rijeku Toplicu kod [[Kuršumlija|Kuršumlije]]. Ova crkva predstavlja drugu Nemanjinu zadužbinu koja je izgrađena oko 1166. godine u bizantijskom stilu. Gradili su je i oslikali najbolji [[carigrad]]ski majstori. Podignuta je na temeljima ranobizantijskog hrama, datiranog u 5. ili 6 vijeka. (Također pogledaj: [[Doseljavanje Slavena na Balkan]])]] Bizantici su imali uspjeha i u kampanji u Italiji gdje su zauzeli važnu pomorsku luku na zapadnoj obali Jadrana [[Ancona|Ankonu]]. [[Venecija]] koja se ranije obraćala za pomoć Bizantiji tokom osvajačkog pohoda Fridriha Barbarosa u sjevernoj Italiji, promijenila je svoj odnos prema Grcima u strahu da ne izgubi [[Jadran]]. Ona se približi Ugarskoj kao prirodnom savezniku protiv Grka. U isti mah počeli su da rade i među Srbima, naročito u Raškoj, kako bi ih pobunili protiv Bizantije. Ugari su krenuli već 1166. godine u kontranapad da potisnu Bizantiju iz novodobijenih oblasti. Međutim, car Manuel kao odgovor pokrenuo je tri vojske protiv Ugarske, jedna s [[Dunav]]a, a druge dve čak preko [[Karpati|Karpata]], prema središtu [[Panonija|Panonije]]. Dok je glavna ugarska vojska operisala prema Dunavu, Beogradu i Braničevu, zašle su dve bizantske vojske duboko u njihovo područje izazvavši opštu paniku. Ugari su bili prisiljeni da preko posrednika traže mir na njihovu štetu 1167. godine. U međuvremenu, bizantijski car Manuel započinje 1166. godine pregovore sa rimskim papom [[Papa Aleksandar III|Aleksandrom III]] o crkvenoj uniji.<ref>[https://books.google.rs/books?id=rE4GDAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=sr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Pope Alexander III (1159-89): The Art of Survival (Anne J. Duggan and Peter D. Clark, p. 309-311)]</ref> [[Datoteka:Manastir Pazarište 1.JPG|mini|desno|200px|Ostaci pećinske manastirske lavre Sv. Arhangela Mihaila na litici u podnožju tvrđave Ras.<ref>[https://www.academia.edu/29218156/The_Cave_Lavra_of_the_Archangel_Michael_in_Ras?sm=b The Cave Lavra of the Archangel Michael in Ras (Danica Popović, Marko Popović, 1999)]</ref> Prema narodnom folklornom vjerovanju, Nemanja je bio zatočen u ovoj pećini.]] Kao idealan kandidat Venecije i Ugarske među Srbima pojavio se Nemanja, koga su braća a prije svih veliki župan Tihomir utamničili u pećini kod Rasa (Novi Pazar). Nemanja se, vjerovatno, nadao, da će mjesto Dese doći on kao dotadašnji predstavnik grčke stranke, dok je car Manuel doveo na prijestol njegova najstarijeg brata. Ljut zbog toga Nemanja mjenja svoju politiku u korist Ugarske i njenih saveznika. Iz tamnice Nemanja se spasao, ne zna se čijom pomoću. Nemanjin sin i biograf, Stefan Prvovjenčani, opisujući očevu mladost, kaže, kako se izbavio uz pomoć "nebeskih sila": ''"I ovoga opet, zbog krotosti i pravde, i divne smernosti, i zbog svih dobrih običaja, Vladika premilostivi rukom svojom krepkom i mišicom visokom izvede iz kamenite pećine, i uzvede ga na presto otačastva njegova i podiže ga za gospodara velikoga svemu svetu"'' ==Uspon na prijestol (1168-1172)== U 1166. ili 1167. godine, Nemanja je okupio svoje pristalice u tvrđavi Ras i započeo sukob protiv Tihomira koji je tražo naslon na Grke. Nemanja je zbacio Tihomira, ali se on uspio održati uz pomoć Bizanta. Do odlučujuće bitke između braće dolazi kod Pantina na Kosovu u kojoj je Tihomirova vojska bila poražena, a on sam je stradao 1168. u rijeci Sitnici.<ref>[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/0353-9008/2020/0353-90082052283Z.pdf Bitka kod Pantina 1168. godine i jedinstvo države (Božidar V. Zarković, 2020.)]</ref> Te iste godine, [[William od Tyre]], emisar od [[Amalrica]], latinski kralja Jerusilema, stigao je u diplomatsku misiju u Carigrad.<ref>[https://www.academia.edu/39027817/%D0%9A%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8_%D0%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_2018_Krsta%C5%A1i_i_Srbi_Crusaders_and_Serbs_221_pp Krstaši i Srbi (str. 120, Dr Aleksandar Uzelac, Beograd, 2018)]</ref> Njegov cilj je bio da se Bizantija pridruži krstašima protiv Egipta. [[William od Tyre]], najverovatnije pod uticajem Bizantinaca, ostavio je negativno mišljenje o Srbima u svojim izveštajima.<ref>[https://www.academia.edu/39027817/%D0%9A%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8_%D0%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_2018_Krsta%C5%A1i_i_Srbi_Crusaders_and_Serbs_221_pp Krstaši i Srbi (str. 121, Dr Aleksandar Uzelac, Beograd, 2018)]</ref> [[Datoteka:Djurdjevi stupovi 4.jpg|mini|lijevo|200px|[[Manastir Đurđevi stupovi|Crkva svetog Đorđa]] na brdu kod [[Novi Pazar|Novog Pazara]], [[Svjetska baština|Svjetska baština (UNESCO)]] od 1979. godine. Ova crkva predstavlja treću Nemanjinu zadužbinu koja je sagrađena oko 1171. godine u romanskom stilu. Gradili su je najbolji primorski majstori, najverovatnije iz [[Kotor]]a, a dok su freske oslikali najbolji grčki majstori.]] Nemanja je potom napao, bizantijskog vazala, kneza [[Zeta|Zete]] Radoslava i tom prilikom pripojio svojoj zemlji dio tadašnje Zete i [[Neretva|Neretvljansku oblast]]. Uskoro, Manojlo Komnin dolazi u sukob sa [[Mletačka republika|Mletačkom republikom]] i po njegovom naređenju biva 12. marta 1171. godine zaplenjena sva mletačka imovina na prostoru Bizantije. Kao odgovor na ovo, iz [[Venecija|Venecije]] je pokrenuta mletačka ratna flota sa oko 120 brodova prema bizantijskim posedima. Mletačka flota krenula je u septembru te godine prema istoku, pokorila je, uz put, bizantijski [[Trogir]] i [[Dubrovnik]]. Tada Nemanja ulazi u tješnje veze sa Mlecima te otpočinje sa napadima na bizantijski [[Kotor]], vršeći istovrijemeno prepade kroz [[Velika Morava|moravsku dolinu]] kojom prolazi glavni javni put između bizantijskog [[Beogradska tvrđava|Beograda]] i Niša. Prema [[Arnold od Lubecka|Arnoldu od Lübeck]]a, na tom putu u blizini tvrđave Ravno, u martu 1172. godine, Srbi su izveli noćni napad na logor zapadnih vitezova i hodočasnika predvođenih [[Henry the Liona]] i u pratnji Bizantinaca.<ref name="academia.edu">[https://www.academia.edu/39027817/%D0%9A%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8_%D0%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_2018_Krsta%C5%A1i_i_Srbi_Crusaders_and_Serbs_221_pp Krstaši i Srbi (str. 123/124, Dr Aleksandar Uzelac, Beograd, 2018)]</ref> Arnold od Lubecka je također ostavio negativno mišljenje o Srbima u svojim hronikama. Najverovatnije pod utiskom noćnog napada nakon kojeg su krstaši hitno napustili ovu "opasnu zemlju", on ih je čak nazvao "Belijalevim sinovima".<ref name="academia.edu"/> U međuvrijemenu, u 1171. godini, za sultana u Egiptu je postavljen [[Salahudin]], koji će postati jedan od najvećih branilaca [[Islam]]a u historija. Borbi protiv Bizantije želela je da se priključi i kraljevina [[Ugarska]], a podršku ovom savezu davalo je i [[Sveto rimsko carstvo]], sa Fridrihom Barbarosom (1152—1190) na čelu. Nemanja je očekivao ugarsku pomoć, ali u međuvrijemenu umire kralj Ugarske [[Stjepan III, kralj Ugarske|Ištvan III]] 4. marta 1172. godine. Ugarsko poslanstvo uputilo se u [[Sofija|Serdiku (Sofiju)]], gdje se ulogorio car Manuel sa vojskom priprijemajući se za pohod. Ugarski prijestol zadobio je Manojlov kandidat [[Bela III, kralj Ugarske|Bela III]] (1173—1196). U međuvrijemenu, mletačka vojska tokom zimovanja 1171/72 na ostrvu Hiosu biva desetkovana [[epidemija|epidemijom]], tako da Srbi ostaju sami u borbi protiv Bizantije. Manojlo je odmah iskoristio povoljan trenutak i nakon prijema ugarskog poslanstva sam se na čelu vojske uputio na Srbe. Pred nadolazećom bizantijskom vojskom, veliki župan Nemanja se povukao u planine. Prema bizantijskom historičaru [[Jovan Kinam|Jovanu Kinamu]] Mlečani su podstakli Nemanju na ustanak.<ref name="Martin Marko Vučetić 2013">[http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0584-9888/2013/0584-98881301493V.pdf Ritual potčinjavanja Stefana Nemanje caru Manojlu I Komninu 1172 (Martin Marko Vučetić, Unverzitet Johan Gutenberg, Majnc, 2013.)]</ref> ==Bizantijski vazal (1172-1182)== [[Datoteka:Seal of Stefan Serbian Grand Zhupan Nemanja, 1198.png|mini|200px|lijevo|Olovni [[pečat]] Stefana Nemanje na [[Grčki jezik|grčkom jeziku]] (Narodni muzej u Beogradu). Sačuvana su tri pečata (bule) Stefana Nemanje, dva se čuvaju u Narodnom muzeju, a jedan, pripada zbirci [[Ermitaž]]a, [[Sankt Peterburg]]. Na aukciji u [[San Marino|San Marinu]] 2023. godine, pojavio se novi, do sada nepoznat, pečat Stefana Nemanje.<ref>{{Cite web |url=https://www.artemideaste.com/auction/view/872/788 |title=Artemide Auction |access-date=13. 4. 2023 |archive-date=13. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413142603/https://www.artemideaste.com/auction/view/872/788 |url-status=dead }}</ref>]] Ovaj sukob se okončao Nemanjinom predajom caru Manojlu. Nemanja se jednog dana ritualno pokorio Manuelu I Komnenu. Gologlav, bosonog, sa odjećom iscjepanom do lakata, konopcem oko vrata i mačem u rukama ušao u bizantijski logor i izašao pred cara. Stigavši pred Manojla Nemanja je pred njega pao ničice pružajući mu svoj mač, da sa njim radi šta mu je volja.<ref name="Martin Marko Vučetić 2013"/> Bizantijski car je prihvatio njegovu poniznost, pristavši na obnovu vazalnih obaveza i ostavljanje Nemanje na položaju velikog župana. Završni dio ove epizode odigrao se u [[Carigrad]]u, kroz koji je Nemanja proveden kao sužanj u Manojlovoj trijumfalnoj povorci, dok ga je masa okupljenog svijeta ismijavala. Tokom boravka u Carigradu, Nemanja je živio u manastiru Bogorodice Evergetide (u čiju je slavu po povratku u Rašku podigao manastir Bogorodice Dobrotvorke (Studenica)). [[Datoteka:Crusades surprised by turks.jpg|mini|desno|200px|Ilustracija "Turska zasjeda" koja oslikava bitku kod Miriokefalona. Autor Gustave Doré. U ovim klancima Grci i Srbi su doživjeli težak poraz od [[Seldžuci|Turaka Seldžuka]].]] Bizantijski car Manojlo Komnin je vratio Nemanju na položaj velikog župana, a njegovoj braći je potvrdio njihove udione oblasti - Stracimiru oko Zapadne Morave i Miroslavu Zahumlje. Po povratku u Rašku, Nemanja se okrenuo učvršćivanju centralne vlasti, a Tihomirovog sina i nasljednika Prvoslava je primorao da se odrijekne vladarskih pretenzija u njegovu korist. U skladu sa svojim vazalnim obavezama, Nemanja je redovno slao pomoćne odrede u bizantijske vojne pohode. Tako su se i srpske snage našle u sastavu bizantijske vojske koji su trupe Ikonionskog sultanata do nogu potukle u [[Bitka kod Mariokefalona|bici kod Miriokefalona]] 17. septembra 1176. godine u klancima Male Azije. Po riječima Nikite Honijata, sam Manojlo je ovaj strahovit poraz usporedio sa katastrofom kod Mancikerta iz 1071. godine. Bogumilstvo svoj vrhunac doživljava u Bizantijskom Carstvu tokom 11. i u prvoj polovini 12. vijeka.<ref name="scindeks-clanci.ceon.rs">[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/1450-9148/2015/1450-91481509127R.pdf Antibogumilska borba pravoslavnih vladara tokom XII i u drugoj deceniji XIII vjeka (Radovan Radić, 2015.)]</ref> Krajem 12. vijeka, među Srbima i drugim balkanskim Slavenima, je bilo veoma rasprostranjeno 'slavensko' [[Gnosticizam|gnostičko]] ili dualističko učenje nazvano [[Bogumili|bogumilstvo]]. Glavna politička tendencija bogomilstva bila je otpor bizantijskoj državnoj i crkvenoj vlasti. [[Datoteka:Nemanjin_sabor.jpg|mini|desno|200px|Freska iz 1290. godine u [[Crkva Svetog Ahilija u Arilju|crkvi svetog Ahilija]] u [[Arilje|Arilju]], koja oslikava Sabor protiv jeretika održan 1176. godine. U donjem desnom uglu prikazani su bogumili.]] [[Datoteka:Iglesia de San Pedro, Novi Pazar, Serbia, 2014-04-15, DD 07.JPG|mini|lijevo|200px|[[Crkva Svetog Petra i Pavla|Crkva svetog Petra i Pavla]] u [[Novi Pazar|Novom Pazaru]], [[Svjetska baština|Svjetska baština (UNESCO)]] od 1979. godine. Na ovom mjestu održan je sabor 1176. godine protiv jeretika.]] Samo bogumilstvo je bilo veoma rašireno među narodom u Raškoj i Bosni, a njegovo širenje među vlastelom dovjelo je Nemanjine akcije protiv njih. On je sazvao državni-crkveni sabor na kome je trebalo da se donese odluka daljim mjerama protiv njih. Sabor je okupio kompletan državni vrh, sastavljen od velmoža i raškog episkopa Evtimija, kao i velikog broja igumana i monaha.<ref name="scindeks-clanci.ceon.rs"/> Sabor je održan oko 1176. godine, u vreme Nemanjinom vazalstva i prije smrti cara Manojla 1180. godine.<ref name="scindeks-clanci.ceon.rs"/> Veliki župan Nemanja na saboru održao je govor o štetnosti bogumilske heresi. Na saboru kao glavni svjedok govorila je jedna žena koja je bila udata za heretika.<ref name="scindeks-clanci.ceon.rs"/> Njeno svjedočenje bilo je presudno da se prepirka na saboru okonča i da većina stekne utisak da se radi o štetnom vjerskom učenju. Nakon konsultacija, naročito sa grčkim episkopom Evtemijom, veliki župan doneo je mjere protiv njih. Čelnik ili vođa bogumilske zajednice u Raškoj je uhvaćen i izveden pred dvorski sud. Veliki župan je njihovom vođi poštedio život, a osuđen je na tjelesnu kaznu, odsecanje [[Jezik (anatomija)|jezik]]a kako ne bi više hulio i širio štetno učenje. Za razliku od bizantijskog antibogumilskog sabora, odluke Nemanjinog nisu podrazumjevali smrtnu kaznu.<ref name="scindeks-clanci.ceon.rs"/> Vojska je upućena u one djelove Raške gdje je njihovo djelovanje bilo najizraženije. Prvjenstveni cilj ove akcije je bilo preobraćanje. Mjere koje su preduzimane protiv onih koji su to odbijali su bile zaplena imovine, kažnjavanjem blažim kaznama, spaljivanje knjiga, kao i proterivanje iz zemlje.<ref name="scindeks-clanci.ceon.rs"/> Za bogumilsku zajednicu u Raškoj ovo je svakako bio progon i nemilosrdna akcija ali ipak nije bilo sukoba i masovnog ubijanja jer u suprotnom čelniku Bogumilske zajednice ne bi bio pošteđen život. Njihova zaplenjena imovina nije korišćena za lično bogaćenje već je razdeljena prokaženim i ubogim. Pretpostavlja se da je dio bogumila tada pobjegao iz Raške u Bosnu, gdje su našli utočište pod okriljem [[Kulin ban|bana Kulina]], dok je jedan dio ostao prikrivajući svoji vjeru. Smatra se da je bilo i preobraćenih. ==Rat sa Bizantijom (1183-1191)== [[Datoteka:Byzantium1173.JPG|mini|lijevo|300px|Bizantijsko Carstvo u vrijeme smrti cara Manojla I 1180. godine.]] Nakon smrti cara Manojla 24. septembra 1180. godine ugarski kralj Bela III smatrao je da nema više obaveza prema Bizantiji. Već 1181. godine pokreće ofanzivu protiv Bizantije i osvaja [[Srijem]], sjevernoistočni dio jadranske obale (uključujući [[Zadar]]) i [[Zemun]]. Bizantija je tada bila zauzeta unutrašnjim sukobima tako da je izostao vojni odgovar na ugarska osvajanja. Godine 1182. Bela III naređuje napad na Beograd i Braničevo. Sam napad je bio dosta nevješto izveden, a obje tvrđave branile su iskusne vojskovođe iz doba cara Manojla, Aleksije Vranas i Andronik Lampardas. Nakon smrti cara Manojla 1180. godine, njegova udovica, latinska princeza Marija Antijohijska bila je regent njenom maloljetnom sinu nasljedniku trona [[Aleksej I Komnin|Alekseju I Komninu]]. Njeno regenstvo je bilo omraženo među Grcima zbog favorizovanja latinskih odnosno mletačkih trgovaca, te je sa sinom svrgnuta sa vlasti u aprilu 1182. godine od [[Andronik I Komnin|Andronika I Komnena]], koji je u Carigrad ušao u valu velike podrške svojih pristalica. Gotovo istovrijemeno, slavlje se pretvorilo u nasilje prema omraženim Latinima u njihovoj četvrti gdje je usljedio masakar. [[Datoteka:Stefan Nemanja.jpg|mini|desno|200px|Ktitorski portret Stefana Nemanje, velikog župana (1168 - 1196), kasnije monaha Simeona, osnivača [[Manastir Studenica|manastira Studenice]]. Naslikano 1568. godine u vrijeme kada je veliki vezir [[Osmanlijsko Carstvo|osmanlijskog carstva]] bio [[Mehmed-paša Sokolović]] i patrijarha [[Patrijarh srpski Makarije|Makarija Sokolovića]].]] Uzurpacija Andronika oslobodila je Nemanju potčinjenosti bizantijskom caru, odnosa uspostavljenog za života Manojla Komnina 1172. godine. Također, zapovednik bizantijske vojske Andronik Lampardis u Nišu i Braničevu otkazao je poslušnost novim centralnim vlastima. U isto vrijeme, u 1183. godini, ugarski kralj Bela III pokreće ofanzivu i osvaja bizantijski Beograd, Niš i Serdiku (Sofiju). Prema bizantijskom historičaru [[Nikita Honijat|Nikiti Honijatu]] ovom pohodu priključili su se i Srbi na čelu sa Nemanjom. Sljedeće godine, Nemanja pokreće ofanzivu na jugoistočnu jadransku obalu i osvaja bizantjski [[Skadar]] i opseda [[Dubrovnik]]. U međuvrijemenu, 1185. godine, Andronik I stradao je od linča rulje u Carigradu a novi bizantijski car Isak II Anđelos započeo je mirovne pregovore sa ugarskim kraljem. Mirovnim ugovorom bilo je predviđeno da car Isak II oženi Belinu kćerku Margaretu. Ugarska vojska povukla se sa centralnog Balkana ostavljajući Nemanju bez podrške. Na sreću po Nemanju, u isto vrijeme, [[Normani]] i [[Bugari]] su se pridružili antibizantijskoj alijansi. Nemanja je prisilio Dubrovnik da zameni bizantijsku sa normanskom vlašću. Normani kralja William II of Sicilije, također 1185. godine, osvajaju bizantijski [[Drač]] i [[Solun]] i pokreću ekspediciju prema Carigradu ali usled velike pljačke gube disciplinu, pa ih Bizantinci lako pobeđuju u bici kod [[Struma (rijeka)|Donje Strume]]. Također, u Donjem Dunavu, u sjevernoj Bugarskoj je započeo ustanak predvođen braćom Petrom i Ivanom I Asenom, čiji je jedan od povoda bio vanredni danak koji je car Isak II nalažio da se sakupi zarad njegove svadbe. Tokom 1186. i 1187. godine Nemanja je koordinisao akcije s braćom Asen protiv Bizantije. ==Između dva cara== U međuvrijemnu, [[Ejubidska dinastija|Ejubidski]] sultan [[Salahudin]] oslobađa 1187. godine [[Jerusalim]]. Zbog pada Jerusalima na latinskom Zapadu dolazi do velikog komješanja koji pokreće [[Treći krstaški rat]]. Velika krstaška vojska predvođena njemačkim carem [[Fridrik I, car Svetog Rimskog Carstva|Fridrihom I Barbarosom]] uputila se 1189. godine od [[Budimpešta|Budima]] preko Beograda i [[Niš]]a prema [[Jedrene|Jedrenu]] i Carigradu. [[Datoteka:Manastir Studenica 12.jpg |mini|desno|200px|Manastirska crkva Uspenja Presvete Bogorodice na ušću Studenice u rijeku [[Ibar]], [[Svjetska baština|Svjetska baština (UNESCO)]] od 1986. godine. Zadužbina Stefana Nemanja koja je izgrađena oko 1186. godine. Gradili su je najbolji primorski majstori kamenoresci sa [[jadran]]ske obale dok su freske oslikali najbolju grčki majstori oko 1208. godine. Carska lavra manastira Studenice u prostornom smislu građena je po uzoru na tadašnje cistercitske opatije na Zapadu, čiji je glavni protagonista u 12. vijeku bio [[Sveti Bernard od Klervoa]].]] U Nišu, u novom stolnom mjestu Stefana Nemanje, susreli su se njemački car i veliki župan krajem jula 1189. godine.<ref name="nisandbyzantium.org.rs">[http://www.nisandbyzantium.org.rs/doc/zbornik/Pdf-I/gorgiev.pdf Neke implikacije susreta Fridriha I Barbarose i Stefana Nemanje od Branka Georgieva]</ref> Nemanja je na sastanku od Barbarose tražio da krstaši zarate s Bizantijom. Međutim, Barbarosa je na diplomatski način odbio ovaj predlog želeći da obezbedi samo bezbjedan prelaz za svoju vojsku kroz Bizantiju. Mjesac dana kasnije započeli su pregovori uz velike tenzije između krstaša i bizantinaca oko prolaza. Krstaši su zauzeli [[Plovdiv|Filipolje]] i [[Jedrene]] i pripremali se za napad na [[Carigrad]]. Konačno, postignut je sporazum o prelasku [[Dardaneli|Dardanela]] u februaru 1190. Tokom pregovora, car Isak II je odgovorio da mu je sklopljeno prijateljstvo između krstaša i Srba padalo sumnjivo i teško.<ref name="nisandbyzantium.org.rs"/> Međutim, nakon prelaska u [[Mala Azija|Malu Aziju]] te iste godine njemački car utopio se u rijeci Kilikiji. Istovrijemeno, car Isak II pokreće kaznenu ekspediciju na Srbe i u bici na Južnoj Moravi Nemanja je bio poražen. Carigrad zapravo nije želeo da pokori Srbe već da povrati Niš i glavni put prema Beogradu kao i da od buntovnih Srba načini saveznike. Ugovorom o miru bilo je predviđeno da Stefan Nemanjić, srednji sin velikog župana Stefana Nemanje oženi [[Eudokija Anđeo|bizantskom princezom, tj. sinovicom bizantskog cara]]. Ovim činom Nemanjići su se orodili sa carskom porodicom. ==Povratak Bizantiji i njen pad== Zaključenim mirom predviđeno je da velikog župana Nemanju nasljeđuje njegov srednji sin Stefan, koji je dobio bizantijsku titulu sevastokratora i bizantijsku princezu Evdokiju za ženu, a ne prvorođeni Vukan. Ugarski kralj Bela napao je Srbiju početkom 1193. Car Isak II zahtjevao je povlačenje ugarskih trupa i prijetio Beli ratom. Istovrijemeno je mletački dužd [[Enrico Dandolo]] pokušao da zauzme ugarski Zadar, ali bezuspješno. Aprila 1195, tast Stefana Nemanjića Aleksije III Anđelos (1195—1203) svrgnuo je sa vlasti svog brata cara Isaka II i pruzeo je vlast.<ref>{{Cite book| ref=harv|authorlink=Georgije Ostrogorski|last=Ostrogorski|first=Georgije|title=Istorija Vizantije|type=II fototipsko izdanje originala 1959.|place=Beograd|year=1993|id=|chapter=}}</ref> Godine 1196, na državnom saboru kod Petrove crkve u Rasu (Novi Pazar), Stefan Nemanja se odrekao prijestolja u korist srednjeg sina Stefana, koji postaje veliki župan Raške. Najstarijem sinu Vukanu je ostavio na upravu Duklju, Travuniju, Hvosno i Toplicu. Nemanja se u dubokoj starosti zamonašio i dobio je ime Simeon. Ubrzo nakon toga, odlazi u Bizantiju, u [[Sveta gora|Atos (Sveta Gora)]], gdje se već neko vrijeme nalazio kao monah njegov najmlađi sin [[Sveti Sava|Sava]]. Dobili su dozvolu od bizantijskog cara da obnove manastir [[Hilandar]]. Novi papa [[Papa Inocent III|Inoćentije III]] koji je u jednom pismu 1198. godine pozvao cjelokupan Zapad na oslobođenje Svete zemlje nije bio zadovoljan to što su Srbi potčinjeni carigradskom patrijarhu već je želio da ih preko Vukana vrati pod okrilje Rima. Vukan i ugarski kralj [[Emerik, kralj Ugarske|Emerik]] (1196-1204) sklapaju savez protiv Stefana nakon čega izbija građanski rat u Srbiji. Akciji protiv Stefana prethodilo je njegovo pismo rimskom papi u kome je zatražio krunu. Emerik je ovaj Stefanov potez doživio kao otvoreni napad na njegov krunu jer se u Ugarskoj tradicionalno smatralo da jedino ona u okruženju može da ima primat kod rimskog pape. Stefan je u sukobima izgubio prijestolje i morao je pobjeći iz zemlje 1202. godine kod bugarsko-kumanskog kneza [[Kalojan od Bugarske|Kalojana]] (knez 1196-1203; kralj 1204-1207). U međuvrijemenu, kontrolu nad novoformiranom krstaškom vojskom preuzima moćni mletački dužd [[Enrico Dandolo]], koji je na iznenađenje svih, pa i samog pape, u [[Četvrti krstaški rat|Četvrtom krstaškom ratu]] prvo šalje u napad na ugarski [[Zadar]] 1202. godine, a potom i na Bizantiju čiju će prijestolnicu Carigrad krstaši osvojiti aprila 1204. godine. Stefan koristi ovu situaciju i u kontraofanzivi uz pomoć kneza Kalojana vraća se na prijestol u Rasu (Novi Pazar) 1204. godine, dok se Vukan povlači u Zetu. Borbe između braće prekinute su 1205. godine i uspostavljeni su odnosi kakvi su bili prije izbijanja sukoba. Na ruševinama Bizantije na [[Balkan]]u nastaje [[Latinsko Carstvo]]. [[Datoteka:Spomenik Stefanu Nemanji u Beogradu.jpg|mini|250px|desno|Spomenik Stefanu Nemanji u Beogradu, 2021.]] Najveću dobit od nestanka Bizantije imala je Venecija, koja je postala glavni trgovački posrednik robom između Istoka i Zapada ne samo na Jadranu već u [[Sredozemno more|Sredozemlju]] (Također pogledaj: [[Put svile]] i [[Marco Polo]]).<ref>[https://books.google.rs/books/about/Enrico_Dandolo_and_the_Rise_of_Venice.html?id=sk9lvXUMHpYC&redir_esc=y Enrico Dandola and Rise of Venice by Thomas F. Madden (2006)]</ref> Od tada počinje zlatno doba ovog primorskog grada ali i Nemanjića. Stefan je poput njegovog oca imao dobre odnose sa Venecijom, koja mu je na kraju isposlovala kraljevsku krunu kod novog rimskog pape [[Papa Honorije III|Honorija III]].<ref>[https://www.researchgate.net/publication/340137438_CHRONICA_PER_EXTENSUM_DESCRIPTA_AD_ANNUM_46-1280_I_CHRONICA_BREVIS_AD_ANNUM_46-1342_DUZDA_ANDRIJE_DANDOLA_KAO_ISTORIJSKI_IZVOR&ved Chronica per extensium descripta ad annum 46-1280 i Chronica brevis ad annum 46-1342 dužda Andrije Dandolo kao historijski izvor (Ivica Čairović, Univerzitet u Beogradu, 2020)]</ref> Zajedno sa krunom u Ras (Sandžak) stigla je i mlada iz Venecije. Nova Stefanova žena, [[Ana Dandolo]], Italijanka bila je unuka dužda Enrica Dandola iz vladajuće mletačke porodice. Ovo je predstavljao veliki udarac za Ugarsku. Zapravo Veneciji zbog trgovačkih interesa nije odgovaralo da istočnu obalu Jadrana kontrolišu moćna Bizantija ili Ugarska. Ovu priliku u poznom srednjem vijeku iskoristili su Raška, Bosna i Dubrovnik, koji su se osamostalili. Tada dolazi do emancipacije zapadnog Balkana. Grade se tvrđave i gradovi, razvija trgovina i privredna aktivnost, posebno rudarstvo, a stanovništvo postaje po prvi put imućnije. Dubrovnik je postao posrednik u trgovini, naročito [[srebro]]m, između Raške, Bosne i Venecije.<ref>[https://www.delfi.rs/knjige/5261_italija_u_petanestom_veku_knjiga_delfi_knjizare.html Italija u petnaestom vijeku (Alberto Tenenti, Clio, 2001.)]</ref> A, narodna izreka "Od Kulina bana i dobrijeh dana" vjerovatno nije bez osnova. Mlečani su također zaslužni za kovanje prvog novca u vrijeme Stefana Prvovjenčanog.<ref>[https://www.muzejvojvodine.org.rs/lat/srpski-obol/&veđ Srpski obol - Muzej Vojvodine]{{Mrtav link}}</ref> Kraljica Ana je bila majka najznačajnijem srpskom kralju u 13. vijeku, [[Stefan Uroš I, kralj Srbije|Urošu I Nemanjiću]] (kralj 1243-1276), koji je bio polu-Italijan. Njegovu zadužbinu prjedstavlja manastir [[Sopoćani]] kod Novog Pazara koji je od 1979. godine upisan u svjetsku baštinu (UNESCO). Slikarstvo u Sopoćanima prjedstavlja renesansu prije renesanse i važi za najljepše slikarstvo u cijeloj Evropi 13. vijeka. Italija je u poznom srednjem vijeku postala najurbanija zemlja u čijim gradovima-državama nastaje [[renesansa]] i [[humanizam]] koji su fundamentalno utjecali na cjelokupan Zapad. Međutim, istovrijemeno pad Bizantije a potom i njena krhka obnova 1261. godine pod dinastijom Paleolog ujedno su označavali oslabljen hrišćanski bedem i širenje islama na Balkan i Evropu. U poznom srednjem vijeku na račun Bizantije na [[Balkan]]u širi se Srbija, a u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] [[Osmanlijsko Carstvo|Turci Osmanlije]]. Stefan Nemanja je umro 1199. O njegovom životu biografije su napisali njegovi sinovi [[Sveti Sava|Rastko Nemanjić]] i Stefan Nemanjić (Prvovjenčani). Crkva ga je proglasila za sveca. Na početku 21. vijeka u Srbiji se vodi žustra polemika oko novog grandioznog spomenika Stefanu Nemanji u Beogradu.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LIJU3WNw-a0 Stefan Nemanja u Beogradu - 23 metra polemike (RTS Oko - Zvanični kanal)]</ref><ref>[http://www.politika.rs/sr/clanak/465081/Razlozni-glasovi-su-se-izgubili-u-medijskoj-histeriji Razložni glasovi su se izgubili u medijskoj histeriji (Politika, Mirjana Sretenović, 22.10.2020.)]</ref> == Također pogledajte == * [[Templari]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.rts.rs/page/radio/sr/story/24/radio-beograd-2/3007820/.html Srbi i krstaši (emisija "Riznica", Radio Beograd 2, gost historičar Dr Aleksandar Uzelac)] * [http://www.heritage.gov.rs/cirilica/Download/Saopstenja/Saopstenje-XVII-1985/Saopstenje_XVII_1985_Neka_pitanja_hronologije_raskih_spomenika.pdf Neka pitanja hronologije raških spomenik (Milka Čanak-Medić, 1985.)] * [http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0584-9888/2015/0584-98881552237P.pdf Mirotočivi grob svetog Simeona - novi pogledi (Danica Popović, 2015.)] *[https://www.youtube.com/watch?v=J-_ErQZLP7s "Putevi srednjeg veka: Stari Ras"], RTS Kulturno-umjetnički program - Zvanični kanal *[https://www.youtube.com/watch?v=6jVWFkcsplk "Putevi srednjeg veka: Veliki župan Stefan Nemanja"], RTS Kulturno-umjetnički program - Zvanični kanal *[https://www.youtube.com/watch?v=1m4q14voAv8 "Putevi srednjeg veka: Stefan Prvovenčani"], RTS Kulturno-umjetnički program [[Kategorija:Srpski vladari]] r1hh0a5tr38wqud6kwjummzma7mcwou Video Jockey 0 39214 3915911 3748432 2026-08-02T06:41:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915911 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Video jockey''' (često korišteni nazivi su '''VJ''' ili '''VeeJay''') znači slijedeće: * Kao nekog ko pušta video spotove na komercijalnim televizijama kao što je [[MTV]]. * Drugo i češće značenje visual jockey je izvođač vizuelnih efekata u klubovima, muzičkim festivalima — miksa vizuelne elemente (kao što su video isječci, spotovi, svjetlosni efekti) na način na koji DJ miksa muziku. Naziv "video jockey" je nastao od "disc jockey", "[[DJ]]" (''deejay'') koji je nastao na radio stanicama. Ovaj naziv je postao popularan u 1980-im uz pomoć Music Television Network (MTV). Drugi nazivi su "VDJ" (Video DJ) i "MVJ" (Mobile VJ). ===Video Jockey=== VJ (Video Jockey) je termin preuzet od skraćenice DJ (Disco Jockey). Video Jockey, za razliku od DJ-a, miksa video materijal. VJ live nastup se odnosi na paralelno učešće VJ-a na DJ miksu ili koncertu benda, sa tim da VJ na video topu “prati” muzičku podlogu, te je vizuelizira. Također, danas se isti pojam koristi za mnogo više video “akcija”, tako da dosta ljudi svoj video performans, VJ mix i sl., koristi za instalaciju art radova na multimedijalnim festivalima ili u art galerijama itd. Za popularizaciju kako naziva, tako i tehnike VJ-inga je zaslužan MTV. Iako se MTV VJ-i koriste sličnim tehnikama, oni u potpunosti ne odgovaraju definiciji VJ-a , tako da ne treba miješati ove pojmove. ==Softver== ===Besplatni=== * [http://www.maggothouse.co.uk/psiconlab/phlumx/index.htm PHLUMX] * [http://vsxu.com/ VSXu] * [http://www.flxer.net/software/ FLxER] * [http://www.veejayhq.net/ veejayHQ] * [https://web.archive.org/web/20070630213141/http://www.bertrandgondouin.net/post/Symtonic-Flash-Mixer Symtonic Flash Mixer] * [https://web.archive.org/web/20070608024144/http://www.artefacte.org/pd/ pidipVJ] * [http://lives.sourceforge.net/ LiVES] * [https://web.archive.org/web/20180707104858/http://freej.dyne.org/ FreeJ] * [http://opentzt.sourceforge.net/ OpenTZT] * [http://draves.org/bomb/ Bomb] * [http://www.adrianboeing.com/products.html#imagic iMagic 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506202407/http://www.adrianboeing.com/products.html#imagic |date=6. 5. 2007 }} ===Komercijalni=== * [http://www.widewhitevoid.com/ 3DJ] * [http://www.robotfunk.com/flowmotion/ Flowmotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520084929/http://www.robotfunk.com/flowmotion/ |date=20. 5. 2007 }} * [http://www.modul8.ch/ Modul8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231055655/http://www.modul8.ch/ |date=31. 12. 2012 }} * [http://www.adrianboeing.com/products.html#imagic iMagic 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506202407/http://www.adrianboeing.com/products.html#imagic |date=6. 5. 2007 }} * [http://www.resolume.com/ Resolume VJ] * [http://www.troikatronix.com/ TroikaTronix] * [http://www.vidvox.net/ VDMX] * [http://www.vjamm.com/ VJamm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212205734/http://www.vjamm.com/ |date=12. 2. 2018 }} * [http://www.3dmaxmedia.com/Zuma_01.htm Zuma] == Također pogledajte == * [[Disc Jockey]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070507102413/http://vjcentral.com/ VJCentral] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20070517021544/http://vjforums.com/ VJForums] {{Simboli jezika|en|Engleski}} {{Commonscat|VJ}} [[Kategorija:Zanimanja]] [[Kategorija:Muzika]] bekidqjn723b7pyyjrgko1qug41i1om 372. p. n. e. 0 40016 3915855 3654948 2026-08-01T22:39:47Z Palapa 383 3915855 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|372}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''372. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme, bila je poznata kao '''Četvrta godina bez tribunata ili konzulstva''' (ili, rjeđe, '''godina 382. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 372. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 372. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 5104p85hna25s1w358ei796b5mxg1x8 Zapadno Rimsko Carstvo 0 45424 3915934 3593757 2026-08-02T09:14:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915934 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija bivša država|država_prije1=Rimsko Carstvo|država_poslije1=Franačka država|država_poslije2=Vizigotsko kraljevstvo|državno_uređenje=[[Autokratija]]|glavni_grad=[[Milano|Mediolanum]] (286. - 402.)<br>[[Ravena]] (402. - 476.)|grb=Labarum.svg|karta=Western Roman Empire.png|razdoblje=285. - 476.|službeni_jezik=[[Latinski jezik|Latinski]], [[Akvitanski jezik|Akvitanski]], [[Galski jezik|Galski]], [[Britanski jezik|Britanski]], [[Gotski jezik|Gotski]], [[Punski jezik|Punski]]|vladar_prva_vlast=[[Honorije]]|vladar_druga_vlast=[[Romul Augustul]]|godina_prve_vlasti=395 - 423|godina_druge_vlasti=475 - 476|vrsta_vlasti=[[Car]]|zvanično_ime=Zapadno Rimsko Carstvo|izvorno_ime=Imperium Romanum|religija=[[Starorimska religija|Starorimska]], [[Kršćanstvo]]}} '''Zapadno Rimsko Carstvo''' (naziv je novijeg porijekla; prema savremenom stanovištu, postojalo je samo jedno carstvo s dva vladara) je nastalo podjelom [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] [[395]]. godine kada je rimski car [[Teodozije I Veliki]] podijelio carstvo svojim sinovima, tako da je zapadni dio dobio [[Flavije August Honorije]], a istočni [[Arkadije]]. Zapadno rimsko carstvo je propalo već [[476]]. godine kad je [[Odoakar]], glavni zapovjednik rimske vojske, svrgnuo mladog cara [[Romul Augustulus|Romula]]. U suštini, radilo se o vojnom puču na prostoru ograničenom samo na [[Italija|Italiju]] i područje [[Alpe|Alpa]], dok je država ostala netaknuta. == Historija == ==== Vrijeme Honorija ==== [[Datoteka:Theodosius I's empire.png|mini|desno|350px|Karta Rimskog carstva 395. godine s ucrtanim granicama modernih država]] Iako je Zapadno rimsko carstvo trajalo samo 81 godinu, imalo je ukupno 12 priznatih vladara i uz njih još i tri (prema nekim mišljenjima četiri) [[uzurpator]]a. [[Honorije]] je bio mlađi sin Teodozija I, zadnjeg cara koji je vladao još jedinstvenim carstvom. Kod stupanja na vlast [[395]], Flavije Honorije je još bio dijete, pa mu je zbog toga Teodozije imenovao vojnog komandira Stilika – sina Rimljanke i [[Vandali|Vandala]] – za [[tutor]]a. Honorijeva vladavina je bila nestabilna. Već [[397]]. dolazi do pobune u provinciji [[Africa]]. Nakon invazije [[Zapadni Goti|Zapadnih Gota]] na italijansko poluostrvo [[402]], Honorije s cijelim dvorom napušta [[Mediolanum]] ([[Milano]]) i vraća se u [[Ravena|Ravenu]]. U Britaniji se vojnici bune pod vodstvom [[Makus]]a ([[406]]/[[407]]) i [[Konstantin III]] (407–[[411]]); trupe prelaze u Galiju i ostavljaju stanovništvo koje se smatralo Rimljanima – nimalo oduševljeno time – prepuštene samima sebi odnosno na milost i nemilost anglosaksonskim napadima. Pri tome su [[Anglosaksonci]] došli u Britaniju u malim grupama kao plaćenici. Uz to je došlo i do pada granice na [[Rajna|Rajni]]: [[406]]. je došlo do upada [[Vandali|Vandala]], [[Suebi|Sueba]] i iranskih [[Alani|Alana]] (koji su bili u bijegu od [[Huni|Huna]]) u sjevernu Galiju. Franački [[federat]]i su im se suprotstavili, ali su bili potučeni. Honorije je [[408]]. dao ubiti svog savjetnika i vojnog komandira Stilika uplašen njegovom moći, a za to je vrijeme došlo do pljačkaških pohoda [[Zapadni Goti|Zapadnih Gota]] koji su konačno [[410]]. zapalili [[Rim]] što je imalo trajne psihološke posljedice na Rimljane. Uz to dolazi i do spomenutih uzurpacija koje su dodatno oslabile snage carstva: [[Konstantin III]] ([[409]]/[[410]]) i rimski senator Atalus ([[414]]/[[415]]), Vandali, Suebi i Alani upadaju [[409]]. u [[Hispanija|Hispaniju]]. U idućem razdoblju Zapadni Goti uništavaju nekolicinu ovih Vandala, a od [[418]]. Rimljani ih – kao federate – naseljavaju u [[Akvitanija|Akvitaniju]], čime su se u Raveni nadali da su stvorili borbeni unutrašnji štit protiv pobuna, ali i protiv vanjskih neprijatelja. Sveukupno gledano, Zapadni Goti su bili lojalni, što ih ipak nije sprječavalo da povremeno upadaju na područje Zapadnog Rima radi povećanja područja svog utjecaja; do raskida ugovora došlo je tek u 60-tim godinama [[5. vijek]]a. ==== Najezda Huna i unutrašnje borbe za vlast ==== Nakon smrti Honorija [[423]], vlast preuzima uzurpator [[Johan]], i to od 423. do [[425]], kad ga pobjeđuje [[Valentinijan III]] postavši posljednji car teodozijanske dinastije. U početku poslove vladanja vodi njegova majka [[Gala Placidija]], no uskoro dolazi do sukoba različitih vojskovođa: komandant [[Feliks]] i komandant Africe [[Bonifacije]] uglavnom su podržavali politiku Placidije sve do njene smrti. Nakon Bonifacijeve smrti, carstvom je vladao [[patricij]] i vojskovođa [[Flavije Aecije]]. Valentinov se život odvijao između [[Ravena|Ravene]] i Rima. U njegovo vrijeme Rim gubi provinciju Africa, a sjeverozapad [[Španija|Španije]] osvajaju [[Suebi]]. Ecije se u [[Galija|Galiji]] uglavnom uspio održati uprkos pritisku Zapadnih Gota i [[Burgundi|Burgunda]]. Njegove pomoćne trupe sastavljene od [[Huni|Huna]], srušile su burgundsku vlast na [[Rajna|Rajni]] [[436]]. Osim toga, u [[Bitka na katalunskim poljima|bici na katalunskim poljima]] uspio je [[451]]. pobijediti [[Atila|Atilu]] koji je upao u Galiju. Međutim, Valentin je [[454]]. dao ubiti Flavija Ecija, a sljedeće je godine sam bio žrtva ubistva iz zasjede. Naročitu važnost za carstvo ima gubitak provincije Africe. Konačnim gubitkom Africe smatra se [[439]], kad Vandali osvajaju [[Kartaga|Kartagu]] zajedno s flotom koja je tamo bila usidrena, jer Vandali – za razliku od drugih Germana – odbijaju prihvatiti formalnu vrhovnu vlast cara i time osnivaju prvu novu, nezavisnu državu na području dotadašnjeg carstva. Za to vrijeme Zapadni Goti, Suebi, Burgundi i Franci prihvataju formalnu ulogu federata i vladaju u provincijama rimskim stanovništvom u ime cara. To čuva privid carske vlasti, ali i povećava mogućnost Ravene za razne političke i vojne intervencije na tim područjima. == Zadnje godine Zapadnog Rimskog Carstva – vrijeme careva-sjenki == Vladavina [[Petronije Maksim|Petronija Maksima]] je kratko trajala u [[455]]. On je bio prvi u nizu takozvanih „careva-sjenki” koji su vladali prekratko vrijeme da bi mogli aktivno djelovati na spasavanju carstva koje se raspadalo. Zapadno rimsko carstvo je u sljedećem razdoblju gubilo sve veća područja u korist Germana, stvarale su se „države u državi”, a Rimsko carstvo je neprekidno gubilo tako važne prihode od poreza, koji su bili neophodni za uzdržavanje vojske. Maksim, poznati visokopozicionirani [[senator]], naslijedio je [[Valentinijan III|Valentinijana III]] nakon njegove smrti ([[16. april]]a [[455]]) na položaju cara, da bi i sam – već [[22. maj]]a – također umro. Već [[9. maj|9.]] ili [[10. maj]]a 455. ga je na carskom prijestolju naslijedio [[galski Rimljani]]n [[Avit]]. On je prije toga bio aktivan kao poslanik između Rima i Zapadnih Gota. Uz to, morao je rješavati i probleme s vladarom [[Istočno rimsko carstvo|Istočnog rimskog carstva]] [[Marcian]]om i smirivati vojskovođu [[Ricimer]]a, koji se uskoro razvija u stvarnog vladara Zapadnog rimskog carstva. U januaru [[457]], na četiri godine dug mandat na prijestolje stupa [[Majorijan]]. Nakon godina propadanja carstva, njemu konačno polazi za rukom da ponovo preuzme kontrolu nad Italijom i Galijom. Uspjeva srediti situaciju u Španiji i sjevernoj Africi. Uz ustupke Senatu pridobija isti za sebe, a boljom ekonomskom politikom zadobija i simpatije naroda. Svrgava ga Ricimer, ali on nije mogao postati car jer je bio [[Arianizmus|arianer]] i German. Umjesto njega, car postaje [[Libije Sever]] [[461]], ali bez [[Papa|papinske]] [[pomast]]i. S njegovom vlašću ponovo počinju pljačke [[Vandali|Vandala]] na italijanskoj zapadnoj obali. Libije Sever umire [[465]]. (navodno ga je otrovao [[Ricimer]]). Na njegovo mjesto dolazi [[Istočno rimsko carstvo|Rimljanin]] [[Antemije]], a time završava razdoblje interregnuma (465–467). Svojim dolaskom na prijestolje, Antemije postavlja sebi za cilj ponovnu uspostavu vlasti nad Vandalima i Zapadnim Gotima, koji – pod [[Eurih]]om – krše ugovor iz 418. i počinju s ekspanzijom. Antemijev general Basiliskus u početku s flotom postiže izvrsne uspjehe protiv Vandala, ali ga oni na kraju ipak pobjeđuju. Finansijski i vojno to je za Zapadno rimsko carstvo bila katastrofa. Bezuspješan je bio i pohod protiv Zapadnih Gota. Sjeverna Galija je bila izgubljena. Na kraju izbija [[građanski rat]] između Antemija i Ricimera, a kao pobjednik iz tog sukoba izlazi do tada gotovo nepoznat Anicije [[Olibrije]]. Međutim, niti on ne uspijeva vladati cijelu godinu. Stupa na prijestolje u maju 472, a umire već 7 mjeseci kasnije. Jedva da je sretniji bio njegov nasljednik [[Glicerije]], koji je vladao od 473. do 474. Iako je bio talentirani diplomat i vojnik, pobijedili su ga prvo Istočni Goti, a zatim i vojskovođa [[Julije Nepot]]. Julije Nepot je vladao od 474. do 475. Namjeravao je sukob sa Zapadnim Gotima (koji su osvojili [[Provansa|Provansu]]) riješiti diplomatskim putem, ali mu je to pošlo za rukom s umjerenim uspjehom. U međuvremenu, Vandali su kontrolirali zapadno [[Sredozemno more|Sredozemlje]]. Na kraju, i situacija u Rimu se okreće protiv njega: njegov zaštitnik (koji je za sebe tvrdio da je bio sekretar [[Atila|Atile]], kralja Huna) preuzima komandu nad vojskom i 475. ga tjera s vlasti. Zadnji zapadnorimski car je bio [[Romul Augustul]] (iako je Nepot bio priznat od strane [[Istočno rimsko carstvo|Istočnog rimskog carstva]] sve do smrti [[480]]), a kod stupanja na prijestolje [[475]]. imao je, navodno, samo deset godina. S prijestolja ga je maknuo germanski knez [[Odoaker]]. Odoaker nije, umjesto Romula, postavio novog cara-sjenku kao što su to radili njegovi prethodnici, nego je poslao izaslanstvo u [[Konstantinopol]] tamošnjem caru [[Zenon]]u, poručivši mu da je jedan vladar dovoljan za oba carstva. Na kraju je službeno od Zenona dobio titulu patricija, a time i carskog upravitelja. Time se [[Pad Rimskog carstva|ugasilo Zapadno rimsko carstvo]]. Istina, tu i tamo (okolina današnjeg [[Pariz]]a) još su neko vrijeme postojala manja područja na teritoriji nekadašnjeg carstva s rimskim upraviteljima, ali je carstvo prestalo postojati. == Posljedice za grad Rim i Italiju == Ukidanje carstva za ekonomski srozan život u Italiji nije imao nikakve konkretne posljedice u odnosu na život posljednjih 70 godina. Radi više aspekata društva, Carstvo niti nije propalo u Italiji tokom nekoliko sljedećih desetljeća poslije 476. godine. Odoaker je bio prije preuzimanja vlasti general Rimske vojske tako da je njegov dolazak na vlast bio državni udar, a ne invazija. Sljedećih 40-ak godina on i njegov nasljednik će biti formalno guverneri Italije koja se nalazi u „vlasti” Istočnog rimskog carstva. Katastrofa za Italiju i Rim će se dogoditi tokom italijanskih ratova Justinijana, koji će trajati dvadeset godina. U tom razdoblju svi gradovi će mijenjati svoje osvajače najmanje 3 puta, uz strahovite pokolje, pljačke i sl. Posljednji udarac životu u Italiji nanosi epidemija iz polovine [[6. vijek]]a, koja ubija između 20 % i 30 % stanovništva. == Također pogledajte == *[[Antika|Kasna antika]] *[[Bizantija|Istočno rimsko carstvo]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Western Roman Empire}} *[http://www.roman-empire.net Roman-Empire.net] (en) *[http://www.roman-emperors.org/impindex.htm ''De Imperatoribus Romanis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110216225011/http://www.roman-emperors.org/impindex.htm |date=16. 2. 2011 }} (en) *[https://web.archive.org/web/20150513080632/http://members.iinet.net.au/~igmaier/611-map.htm Karta rimske države u skladu sa Kompilacijom 'notitia dignitatum'] (en) {{Imperije}} [[Kategorija:Odabrani članci na drugim Wikipedijama]] [[Kategorija:Rimsko Carstvo]] b6qk2mmpywr6n09i5mgypcccopzgn8e Teotihuacan 0 50484 3915874 3573364 2026-08-02T00:52:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915874 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Čišćenje}} [[Datoteka:View from Pyramide de la luna.jpg|mini|360px|Pogled sa ''Piramide Mjeseca'']] '''Teotihuacan''' (fon. teotiwa'kan) je bio najveće gradsko središte [[Srednja Amerika|Srednje Amerike]] tokom klasičnog perioda (200–700. godine) sa [[populacija|populacijom]] od 200.000 stanovnika, te je bio jedan od najvećih gradova na svijetu u to vrijeme. Prvi je put naseljen u kasnom [[period]]u formiranja ([[600]] - [[200]]. p. n. e.), a tokom konačnog perioda formiranja (200. p. n. e. – 200. n. e) prošao je kroz veliki program renoviranja da bi se uklopio u uzorak rešetke oko Avenije mrtvih. == Osnivanje == Kao ni [[Rim]], tako ni Teotihuacan nije nastao u jednom danu. Arheolozi su zabilježili pet različitih etapa gradnje, a na vrhuncu u [[5. vijek]]u grad je imao oko 200 000 stanovnika. U 1. vijeku p. n. e. vulkan Xitle, koji se nalazi u blizini [[Mexico City]]ja, je iznenada eruptirao i lavom duboko zatrpao i potpuno devastirao obližnji grad Cuicuilco, koji je napušten i do danas tek dijelomice iskopan budući da ga je lava poprilično progutala. Uništena su i druga manja gradska središta. Rijeke su prepriječene, a usjevi uništeni. Za drevne stanovnike toga područja bio je to sudnji dan i bijes srditih bogova. Tražeći sigurno mjesto, mnogi smatraju da su preživjeli došli upravo na područje budućeg Teotihuacana, iako nije poznato zašto su svi došli upravo tamo. U novome su gradu osnivači prinijeli golemu žrtvu bogovima; od vulkanskog materijala koji im je ubio najbliže i uništio gradove sagradili su vlastite vulkane - piramide. == Arhitektura == Ovdje je od početka gradnje pa nadalje postojao tačan i konačan plan, koji je za vrijeme kasnijih proširenja grada strogo poštovan. Grad je izgrađen kako bi pobudio strahopoštovanje, a površina mu nadmašuje carski Rim. Postao je sveto mjesto i hodočasnici su u njega dolazili iz svih dijelova Teotihuacanskog carstva. Od osnivanja oko 1. vijeka n. e. pa do pada nakon gotovo sedam vijekova, Teotihuacan je bio najveći grad Zapadne hemisfere i jedan od najvećih u cijelom svijetu. To je izolirani grad na sjeveru Srednje Amerike. Divovske su piramide danas tek sivi ostaci nekadašnje slave Teotihuacana. Svi su zidovi svake zgrade bili ožbukani, a zatim živo obojeni. Grad je bio sjajnocrven. [[Datoteka:MW-Teotihuacan9.jpg|mini|lijevo|320px|Piramida Sunca]] Avenija mrtvih proteže se duž više od 16&nbsp;km, orijentirana je 16 stepeni istočno od sjevera, što je značajan položaj iz [[Astronomija|astronomskih]] razloga. Luksuzan je to put s desna i lijeva ukrašen piramidama i platformama hrama. U smjeru sjevera avenija ima pad od trideset metara, tako da će promatrač s juga podleći optičkoj varci kako ta velebna ulica vodi prema nebu. Tako je ostalo do danas: onaj ko se nalazi na donjem kraju ulice vidi beskonačno stubište s ravnomjernim stepenicama koje se na kraju stapaju sa Mjesečevom piramidom. Nasuprot tome, gledano od Mjesečeve piramide, vidimo samo ravnu ulicu - kao da je neka nevidljiva ruka uklonila sve stepenice. Na [[sjever]]nom kraju avenije je [[Piramida Mjeseca]], na početku širokog trga na kojem su bile administrativne zgrade, uključujući i [[Palaču pernatog leptira]]. Ulica mrtvih završava pred Mjesećevom piramidom, kompleksom koji se uzdiže u obliku stubišta s osnovnom plohom površine 150 x 200 metara. To je nešto više od dvostruke veličine nogometnog igrališta. Građevina se uzdiže na pet terasa, a visina iznosi 44 metra. U sredini široko stubište vodi do najgornje platforme na kojoj se nekada davno nalazio hram. Na sredini avenije je još veća [[Piramida Sunca]], koja je ujedno i najmonumentalnija građevina u Teotihuacanu. Kvadratnog je tlocrta veličine 222 x 256 metara i dvadeset je metara viša od Mjesečeve piramide. Usprkos tome, kad se pogleda s najviše platforme dobija se dojam kako su Sunčeva i Mjesečeva piramida jednake visine. Optička varka nastaje zbog nagiba Ulice mrtvih. Ona je po veličini veća od Keopsove piramide u Gizi. Blizu južnog kraja je tvrđava, zatvoreni trg okružen platformama [[hram]]a. Unutar trga je [[Hram pernate zmije]], a iza te strukture bila su dva stambena prostora koja su mogla biti prvobitne rezidencije gradskih vladara. Hram pernate zmije je izvanredna građevina koja, kao i druge piramide u ovom gradu, pruža dokaze da je građena u nekoliko navrata. Ova građevina je bogato ukrašena glavama i reljefima pernate zmije. Perjem ukrašene zmije izvijaju se preko friza koji se proteže oko hrama; maske, demonska bića, zmijska tijela gmižu i oko podnožja hrama. == Tajanstveni vladari == Tajanstvena civilizacija nije ostavila knjige i pismo. Danas čak ne znamo kako su se zvali, kojim su jezikom govorili, pa čak ni gdje su im sahranjeni vladari. Mnogi smatraju da se kraljevske grobnice nalaze u drugoj po veličini piramidi u gradu, Mjesečevoj piramidi, ali za to još uvijek nema konkretnih dokaza budući da još niti jedna takva grobnica nije pronađena. Jedini trag o vladarima Teotihuacana nam pružaju [[Maje|majanski]] spisi iz [[Tikal]]a u [[Gvatemala|Gvatemali]], koji možda govore o jednom od sjenovitih vladara. Vladar po imenu [[Atlatl Cauac]] osvojio je Tikal, ubio njegovog vladara [[Chak Toh Ich’ak I|Chak Toh Ich’aka I]] (Jaguarovu Šapu), te na prijestolje postavio svoga rođaka [[Nun Yax Ayin]]a. == Vrhunac i pad carstva == [[Datoteka:Piramide de la Luna 072006.jpg|mini|400px|Piramida Mjeseca]] Teotihuacan je uspostavio veliko, ali slabo poznato [[carstvo]]. Postao je prva američka velesila. Na vrhuncu je bio u 4. vijeku i tada mu na Zemlji nije bilo ravnog grada. Egipatsko carstvo je odavno palo, civilizacija klasične Grčke je izblijedljela, Rim su poharali barbari, Evropom je zavladalo mračno doba, a Teotihuacan je bio na vrhuncu slave. O njemu se znalo daleko na sjeveru, na jugu barem do Hondurasa i obala oba okeana. Piramide su predstavljale vrhovne simbole bogatstva i moći: kako je grad sve više dominirao Srednjom Amerikom, vladari su gradili sve veće piramide. Održavao se tačnim određivanjem vremena pomoću zvijezda. Zanimljivo je da je Teotihuacan jedini grad staroga vijeka sa trajnim nastambama za obične građane. Najnovija istraživanja pokazuju da je grad grubom silom dominirao dijelovima Srednje Amerike. Potvrđen je i kult ljudskog žrtvovanja. Njegovo oruđe od opsidijana, keramika i arhitektonski stilovi pronađeni su u mnogim dijelovima [[Meksiko|Meksika]], te na jugu do gradova Maya-Tikala, Kopana i Kaminaljuyua. Teotihuacan je upravljao cijelom Srednjom Amerikom ekonomski i vojno. Osvojio je većinu [[Maje|majanskog]] teritorija i brojne majanske gradove, poput [[Tikal]]a. Ipak, Teotihuacan je stigao do dramatičnog kraja postojanja oko 650, kada je njegovo središte izgorjelo i bilo napušteno. [[Asteci]] nisu imali pojma ko ga je izgradio i zašto je napušten, a ta zagonetka još uvijek nije riješena. Samo je neki stravičan događaj mogao pretvoriti velebnu metropolu u grad duhova. Periferija grada je još bila naseljena, što sugerira da je uništenje moglo biti rezultat svađe između naroda i birokracije koja je nametala prevelike [[porez]]e. Neki znanstvenici smatraju da je grad osvojila najezda barbarskih naroda, ali ne postoje arheološki dokazi koji bi potvrdili da je na tom području u to vrijeme postojala dovoljno jaka sila da osvoji i spali taj [[grad]], čak i ako je bio iznutra oslabljen. Bila je to kultura koja je gotovo hiljadu godina dominirala Amerikom, a onda je propala. Pala je, srušila se, promijenila se, ali je za sobom ostavila nasljeđe koje svi možemo vidjeti. Čak i nakon smrti grada njegov se utjecaj nastavio širiti Amerikom i vremenom koje je uslijedilo. Ovo je zagonetna civilizacija za koju se nekoć mislilo da je utijelovila raj na Zemlji, možda bila izvorište krvavih obreda koja su preuzela kasnija carstva. Teotihuacanski bogovi postali su astečki bogovi. Bio je to jedinstven grad koji je težio skladu i redu. Prvi put u historiji američkih kontinenata ljudi su živjeli u metropoli. Ostao je samo kamen, milioni kamenja, i divovski spomenici gradu i ljudima izgubljenim u vremenu. Pad Teotihuacana ostaje jedna od najvećih [[misterij]]a srednjoameričke [[Arheologija|arheologije]]. == Religija i državno ustrojstvo == Novija istraživanja unutar Piramide Mjeseca otkrivaju zanimljive pojedinosti o gradskom ustrojstvu i religiji. Ljudske kosti, neuredno razbacane, strše iz zemlje. Radi se o nenormalnom pokopu, pokojnicima je odrubljena glava, ruke su svezane iza leđa, ovdje se dogodilo nešto mučno i nasilno. Nalaz se uklapa u sliku vojno nastrojenog grada. Neke od ovih ljudskih žrtava su žive obezglavljene, a druge ubijene sa nekoliko udaraca u glavu. Pronađeni su deseci obredno žrtvovanih ljudi i životinja. Valuta za uspješnost grada je bila ljudska krv. Bogove srednjoameričke mitologije trebalo je hraniti, a hrana su im bili ljudi. Sada je uvriježeno mišljenje da se vodilo mnogo ratova i žrtvovalo se ratne zarobljenike koji su zarobljeni u bitkama. Čini se da su teotihuakanci svojim bogovima prinosili krv poraženih, što je i upalilo, te je grad cvjetao stoljećima. == Mitovi kasnijih naroda == [[Datoteka:Teotihuacan figurine Branly 70-2001-14-2.jpg|mini|lijevo|210px|Teotihuakanska figurica]] U doba Asteka Teotihuacan je već bio u ruševinama. Oni su vjerovali kako je to mjesto nekoć bilo ukopno mjesto njihovih starih bogova. Barem su ostavili mit o nastanku Teotihuacana. Oni su gradu nadjenuli i ime Teotihuacan, što znači "Grad bogova", i uz nalazište vezali svoju mitologiju. [[Asteci]] su vjerovali da su se na kraju prethodnog razdoblja bogovi u tami okupili u Teotihuacanu i odlučili koji će od njih postati novo sunce što obasjava svijet. Prema jednom od mitova, drski bog [[Tecuciztecatl]] se dobrovoljno javio, dok su ostali bogovi izabrali skromnog, starijeg [[Nanahuatzin]]a kao drugog takmaca. Izgrađena je velika pogrebna lomača i Tecucuztecatl je pozvan da u nju skoči. Prvi kandidat nije smogao hrabrosti za osobnu žrtvu, pa su bogovi zamolili Nanahuatzina da učini isto. On je odmah potrčao i skočio u vatru. Vidjevši to, Tecuciztecatl je smogao hrabrosti i također se bacio na lomaču, osramoćen jer ga je pretekao njegov skromni protivnik. No, to nije bio kraj; obojica su se ponovno rodili poput ptice [[feniks]]. Nanahuatzin je postao novi bog Sunca, Tonatiuh, a Tecucuztecatl je postao Mjesec. Nažalost, Sunce se nije kretalo nebom već je stajalo nepokretno na istočnom horizontu. Tonatiuh je zatražio podaničku vjernost i krv ostalih bogova prije nego krene na svoj put nebeskim svodom. Nakon vijećanja bogovi su pristali i jedan po jedan dozvolili da im Quetzalcoatl izvadi srca. Ojačan ovom krvavom žrtvom Tonatiuh je postao Nahui Ollin, Sunce Kretanja. ''"U noćno doba, dok još nije sjalo sunce, bogovi su se savjetovali na mjestu zvanom Teotihuacan. Zabrinuti su se bogovi okupili u Teotihuacanu kako bi raspravili koje će Sunce biti sljedeće. U tami se vidjela samo sveta vatra (koja je simbolički predstavljala Huehueteotla, boga koji je podario život), koja je nakon haosa još uvijek harala svijetom. Uskliknuli su: Neko će se morati žrtvovati i skočiti u vatru kako bi ponovno nastalo Sunce."'' Veza ovog astečkog mita i nalazišta u Teotihuacanu nikada nije objašnjena, no moguće je da su tamošnja događanja uključivala veliki, krvavi ritual. Čini se prihvatljivim mišljenje da je napušteni grad postao svetište Asteka i drugih naroda. == Vanjski linkovi == * [http://www.sacred-destinations.com/mexico/teotihuacan.htm Teotihuacán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418094404/http://www.sacred-destinations.com/mexico/teotihuacan.htm |date=18. 4. 2007 }} at Sacred Destinations * [https://web.archive.org/web/20110608030005/http://www.lostworlds.org/ocmulgee_mounds.html Did Teotihuacanos Migrate to Southeastern U.S.?] * [http://www.wikimapia.org/#y=19695688&x=-98843436&z=16&l=0&m=s Satellite View of Teotihuacán] - at WikiMapia = Google maps + wiki * [https://web.archive.org/web/20081108030829/http://studentweb.tulane.edu/~dhixson/teo/teo.html MesoAmerican Photo Archives: Teotihuacán] * [https://web.archive.org/web/20070502224614/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/0610/feature5/index.html Piramida smrti] * [https://web.archive.org/web/20070324062934/http://archaeology.asu.edu/teo/ Teotihuacan-Grad bogova] * [http://www.teotihuacan.com/ Teotihuacan] {{Commonscat|Teotihuacán}} {{Imperije}} {{Svjetska baština u Meksiku}} [[Kategorija:Građevine u Meksiku]] [[Kategorija:Arheološki lokaliteti u Meksiku]] [[Kategorija:Kultura Amerikâ]] lt7oz2ju70i1tu7j2uhf0fc70ft0yl4 Zastava Slovačke 0 56928 3915939 3898724 2026-08-02T09:29:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915939 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zastava | naslov = Slovačka | slika = Flag of Slovakia.svg | veličina_slike = 200px | noborder = | alt = Zastava Slovačke | opis_slike = | članak = | nadimak = Zastava Slovačke Republike | ostali_nadimci = | korištenje = [[Nacionalna zastava]] | simbol = {{FIAV|normal}} | proporcije = 2:3 | usvojena = 23. novembar 1938. <small>(samo trobojka)</small><br>3. septembar 1992. <small>(trenutni dizajn)</small> | dizajn = Horizontalna trobojka sa bijelom, plavom i crvenom bojom, sa [[Grb Slovačke|državnim grbom]] pomjerenim prema jarbolu. | dizajner = [[Ladislav Čisárik]]<ref name="Teraz_2017">{{cite web |title=Zomrel autor výtvarného spracovania štátnych symbolov SR |url=https://www.teraz.sk/slovensko/zomrel-autor-vytvarneho-spracovania-symb/273523-clanok.html |website=Teraz.sk |date=3. 8. 2017 |access-date=15. 6. 2026 |language=sk}}</ref> i Ladislav Vrtel<ref name="Teraz_2017" /> }} '''[[Zastava]] [[Slovačka|Slovačke]]''' je nastala nakon raspada [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]], kad je [[Slovačka]] prihvatila svoju vlastitu zastavu, dok je [[Češka]] zadržala čehoslovačku zastavu. Trenutni oblik nacionalne zastave [[Slovačka|Slovačke Republike]] ({{sk|Vlajka Slovenskej republiky}}) usvojen je [[Ustav Slovačke|Ustavom Slovačke]], koji je stupio na snagu 3. septembra 1992. Zastava Slovačke, kao i zastave mnogih drugih [[Slaveni|slavenskih]] država, koristi [[panslavenske boje]] – [[bijela|bijelu]], [[plava|plavu]] i [[crvena|crvenu]]. Na strani uz koplje ([[Veksilološki rječnik|hoist strana]]) nalazi se državni [[grb Slovačke]]. == Historija == Zastava Slovačke u svom današnjem obliku, ali s drugačijim grbom ili bez grba, može se pratiti još od revolucionarne 1848, kada su se [[Slovaci]] borili za nezavisnost od [[Mađari|Mađara]]. Također je bila u poluzvaničnoj upotrebi u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kao i u [[Slovačka Republika (1939–1945)|Slovačkoj Republici]] tokom Drugog svjetskog rata.<ref name="Britannica_Slovakia">{{cite web |title=Flag of Slovakia |url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Slovakia |website=Encyclopædia Britannica |access-date=15. 6. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1990. Ministarstvo unutrašnjih poslova povjerilo je slikaru i heraldičkom umjetniku [[Ladislav Čisárik|Ladislavu Čisáriku]] te stručnjaku za [[Heraldika|heraldiku]] Ladislavu Vrtelu izradu novog državnog grba i nacionalne zastave.<ref name="Teraz_2017" /><ref name="Sme_2017">{{cite web |title=Zomrel autor slovenských národných symbolov Ladislav Čisárik ml. |url=https://domov.sme.sk/c/20618454/zomrel-autor-slovenskych-narodnych-symbolov-ladislav-cisarik-ml.html |website=Sme.sk |date=3. 8. 2017 |access-date=15. 6. 2026 |language=sk }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="Spectator_2022">{{cite web |title=How the national emblem appeared – including so far secret communism designs |url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/22851419/how-the-national-emblem-appeared-including-so-far-secret-communism-designs.html |website=The Slovak Spectator |date=2. 3. 2022 |access-date=15. 6. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> U oblikovanju savremenog [[grb Slovačke|grba]] i zastave Slovačke oslonili su se na postojeći grb iz 14. vijeka koji se koristio u okviru nekadašnjeg [[Grb Mađarske|Kraljevstva Ugarske]]. Prilikom izrade novog rješenja, Čisárik i Vrtel odlučili su trostruko uvećati dvostruki krst kako bi naglasili njegov značaj kao nacionalnog simbola. Pored državnog grba i nacionalne zastave, osmislili su i novi predsjednički standard, u kojem dvostruki krst također zauzima središnje mjesto.<ref name="Teraz_2017" /><ref name="Sme_2017" /> Nova zastava usvojena je 1. marta 1990. kao zastava [[Slovačka|Slovačke Republike]] unutar [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]. U početku je bila bez grba koji su osmislili Čisárik i Vrtel. Državni grb dodat je 3. septembra 1992, neposredno prije stjecanja nezavisnosti Slovačke. Nakon proglašenja nezavisnosti, u februaru 1993. donesen je poseban zakon kojim su precizno definisani izgled, proporcije i druge karakteristike zastave. == Dizajn == Prva slovačka trobojnica bez grba, koja se koristila od revolucionarne 1848, bila je inspirisana zastavom [[Rusija|Rusije]], pri čemu su se nijanse [[plava|plave]] i [[crvena|crvene]] boje razlikovale od ruskog uzora. Kako bi se zastava jasnije razlikovala od drugih slavenskih trobojnica, [[Ustav Slovačke|Ustavom Slovačke]] iz septembra 1992. na strani uz koplje dodat je državni [[grb Slovačke]], obrubljen uskim bijelim rubom. Slovačka zastava ubraja se među nacionalne zastave koje sadrže otvoreno prikazane hrišćanske simbole, prije svega dvostruki krst prikazan na državnom grbu.<ref name="BrandingTheNations_Flags">{{cite web |title=Flags, for God’s Sake! |url=https://www.brandingthenations.com/blog/flagsforgodssake |website=Branding the Nations |access-date=15. 6. 2026 |language=en}}</ref> {{Clearleft}} {| class=wikitable style="text-align:center;width:fit-content" |- ! Konstrukcijski nacrt ! Šema boja<ref name="Vlada_SR_Vlajka">{{cite web |url=https://www.vlada.gov.sk/slovensko/statna-vlajka/ |title=Štátna vlajka |website=Vlada.gov.sk |publisher=Úrad vlády Slovenskej republiky |access-date=15. 6. 2026 |language=sk}}</ref> ! style="background:#FFFFFF; width:100px; color:black;" | Bijela ! style="background:#254AA5; width:100px; color:white;" | Plava ! style="background:#ED1C24; width:100px; color:white;" | Crvena |- | rowspan=3|[[Datoteka:Flag of Slovakia (construction sheet).svg|320px]] || [[CMYK]] || 0, 0, 0, 0 || 100, 80, 0, 0 || 0, 100, 100, 0 |- |[[Web-boje|HEX]] |#FFFFFF |#254AA5 |#ED1C24 |- |[[RGB model boja|RGB]] |255, 255, 255 |37, 74, 165 |237, 28, 36 |} == Galerija slika == <gallery> Datoteka:Flags of Slovakia.jpg|Niz slovačkih zastava na jarbolima Datoteka:Vertical Slovak Flag Logan Square Philadelphia 30 Jul 2022.jpg|Ispravan vertikalni prikaz slovačke zastave (s rotiranim grbom) Datoteka:EU and Slovakia flags.jpg|Slovačka zastava i [[Zastava Evropske unije|zastava Evropske unije]] često se viđaju zajedno ispred zgrada vlade Datoteka:Slovak International Air Fest 2012 - AFRC -15.jpg|Zastava Slovačke na vojnoj uniformi Datoteka:Jill Biden met with Zuzana Čaputová at the Grassalkovich Palace in 2022 (1).jpg|Predsjednička zastava Slovačke Republike (u sredini) zajedno sa slovačkim zastavama i zastavama Evropske unije </gallery> == Predsjednička zastava == <gallery> Datoteka:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).svg|{{FIAV|historical}}Predsjednička zastava [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]<br/>(1918–1939)<br/>(1945–1960) Datoteka:Flag of the President of Slovakia (1939-1945).svg|{{FIAV|historical|}}Predsjednička zastava [[Prva Slovačka Republika|Prve Slovačke Republike]]<br/>(1939–1945) Datoteka:Flag_of_the_President_of_Czechoslovakia_(1960-1990).svg|{{FIAV|historical}}Predsjednička zastava [[Čehoslovačka Socijalistička Republika|Čehoslovačke Socijalističke Republike]]<br/>(1960–1990) Datoteka:Flag of the President of Czechoslovakia (1990-1992).svg|{{FIAV|historical}}Predsjednička zastava [[Češka i Slovačka Federativna Republika|Češke i Slovačke Federativne Republike]]<br/>(1990–1992) Datoteka:Flag of the President of Slovakia.svg|Predsjednička zastava [[Slovačka|Slovačke Republike]]<br/>(od 1993) </gallery> == Historijske zastave == {{gallery|width=120|height=120|noborder=yes|whitebg=no ||{{FIAV|historical|}}Zastava [[Nitranska kneževina|Nitranske kneževine]] |Datoteka:Slovenská_vlajka_1848.png|{{FIAV|historical|}}Slovačka zastava predložena u dokumentu ''[[Zahtjevi slovačkog naroda]]''<br/>(1848) |Datoteka:Slovenská_vlajka_1848_z.png|{{FIAV|historical|}}Zastava korištena tokom [[Slovački ustanak 1848–1849.|Slovačkog ustanka]]<br/>(1848–1849) |Datoteka:Slovenská vlajka 1848-1849.png|{{FIAV|historical|}}Jedna od popularnijih zastava koju su koristili slovački dobrovoljci tokom [[Slovački ustanak 1848–1849.|Slovačkog ustanka 1848]]. Zastave iz ovog perioda prvi put su uvele plavu boju u slovačku zastavu, nakon [[Sveslavenski kongres u Pragu|Slavenskog kongresa]]. Korištena i kao zastava [[Slovačko narodno vijeće (1848–1849)|Slovačkog narodnog vijeća]]<br/>(1848–1849) |Datoteka:Slovensk%C3%A1_vlajka_1849.png|{{FIAV|historical|}}Još jedna zastava korištena tokom [[Slovački ustanak 1848–1849.|Slovačkog ustanka]]<br/>(1848–1849) |Datoteka:Socialist red flag.svg|{{FIAV|historical|}}Zastava [[Slovačka Sovjetska Republika|Slovačke Sovjetske Republike]]<br/>(1919) |Datoteka:Flag of Bohemia.svg|{{FIAV|historical|}}Prva zastava [[Prva Čehoslovačka Republika|Čehoslovačke]]<br/>(1918–1920) |Datoteka:Flag of Czechoslovakia.svg|{{FIAV|historical|}} Zastava [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]<br/>(1920–1939)<br/>(1945–1992)<br/>[[Privremena vlada Čehoslovačke|Čehoslovačka vlada u egzilu]]<br/>(1939–1945) |Datoteka:War ensign of the First Slovak Republic.svg|{{FIAV|historical|}}[[Ratna zastava]] [[Prva Slovačka Republika|Prve Slovačke Republike]], koju su koristile vojne snage ove države<br/>(1939–1945) |Datoteka:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|{{FIAV|historical|}}Službena zastava<br/>[[Autonomna zemlja Slovačka|Autonomne slovačke zemlje]] unutar [[Druga Čehoslovačka Republika|Druge Čehoslovačke Republike]]<br/>(1938–1939)<br/>[[Prva Slovačka Republika]]<br/>(1939–1945)<br/>[[Slovačka Socijalistička Republika]] unutar [[Čehoslovačka Socijalistička Republika|Čehoslovačke Socijalističke Republike]]<br/>(1969–1990)<br/>[[Slovačka Socijalistička Republika (1969–1990)/Slovačka Republika (1990–1992)|Slovačke Republike]] unutar [[Češka i Slovačka Federativna Republika|Češke i Slovačke Federativne Republike]]<br/>(1990–1992) }} == Također pogledajte == * [[Grb Slovačke]] * [[Panslavenske boje]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Flags of Slovakia}} {{Zastave Evrope}} {{Slovačka po temama}} [[Kategorija:Zastave država|Slovačka]] [[Kategorija:Slovačka]] 2zhzv2paurvboeqzzagen3ds4ia5m1d Trnčina 0 58765 3915754 3851215 2026-08-01T14:38:19Z MaGa 29752 +slika 3915754 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Trnčina | vrsta = (naselje) <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Trncina.jpg | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | distrikt = | kanton = [[Datoteka:Flag of Herzegovina-Neretva Canton.png|23px|border]] [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | općina = [[Ravno]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 42.8808 | dužina_stepeni = 17.9247 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 265 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 36 | matični broj = 154423<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=25. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 11304 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Trnčina u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Trnčina''' je naseljeno mjesto u općini [[Ravno]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trnčina | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 154423 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 10. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 265 | g2013_bosnjaci = 6 | g2013_hrvati = 259 | g1991_ukupno = 123 | g1991_muslimani = 17 | g1991_hrvati = 106 | g1981_ukupno = 265 | g1981_muslimani = 24 | g1981_hrvati = 241 | g1971_ukupno = 340 | g1971_muslimani = 40 | g1971_srbi = 1 | g1971_hrvati = 299 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ravno.ba/ Zvanični sajt općine Ravno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727230117/http://ravno.ba/ |date=27. 7. 2012 }} {{Općina Ravno}} l7oeljdtns449qjiy3b6336hv0xb5g7 Zastava Filipina 0 59295 3915938 3799466 2026-08-02T09:25:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915938 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zastava | naslov = Filipini | slika = Flag of the Philippines.svg | veličina_slike = 200px | noborder = | alt = | opis_slike = | članak = | nadimak = | ostali_nadimci = | korištenje = [[Nacionalna zastava]] | simbol = | proporcije = 1:2 | usvojena = 12. juni 1898. | dizajn = | dizajner = [[Emilio Aguinaldo]] }} [[Zastava]] [[Filipini|Filipina]] je usvojena [[12. juni|12. juna]] [[1898]]. ali su [[1997]]. boje neznatno modificirane.<ref>{{cite news |title=The Philippine Flag as a trademark |url=https://www.ipophil.gov.ph/releases/2014-09-22-06-26-21/770-the-philippine-flag-as-a-trademark |access-date=28. 6. 2018 |publisher=Intellectual Property Office of the Philippines |date=22. 9. 2014 |language=engleski |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828061915/http://www.ipophil.gov.ph/releases/2014-09-22-06-26-21/770-the-philippine-flag-as-a-trademark |archive-date=28. 8. 2018 |url-status=dead }}</ref> Zastava se sastoji od dvije jednake horizontalne pruge, [[plava|plave]] i [[crvena|crvene]]. Sa strane se nalazi [[bijela|bijeli]] [[trougao]] sa zlatnim [[sunce]]m okružen zlatnim [[zvijezda]]ma. U ratna vremena zastava se okreće tako da crvena stoji iznad plave. * [[Crvena]] boja predstavlja hrabrost, junaštvo, viteštvo i odlučnost * [[Plava]] idealizam, * [[Bijela]] čednost i blaženstvo. * [[Sunce]] označava mir i osam provincija koje su ustale protiv kolonijalne vlasti * tri [[zvijezde]] označavaju glavna ostrva Filipina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20211227174845/https://cnnphilippines.com/lifestyle/2015/06/11/Independence-Day-facts-youre-probably-not-aware-of-June-12.html * https://riyadhpe.dfa.gov.ph/consular-services/88-menu-items/about-us-basic-information/173-displaying-the-philippine-flag{{Mrtav link}} * https://www.crwflags.com/fotw/flags/ph-pres.html * https://www.isdpe.com.pk/FORMS/The%20Flag%20and%20Heraldic%20Code(FINAL).pdf * {{Commonscat-inline|Flags of the Philippines}} {{Zastave Azije}} [[Kategorija:Zastave država|Filipini]] [[Kategorija:Filipini]] 18lj5xs5knfjquod1e3vpiog64bawrh Folklandska ostrva 0 64257 3915804 3822857 2026-08-01T17:52:04Z Panasko 146730 /* */ ima jos gresaka 3915804 wikitext text/x-wiki {{Geokutija |ime = Foklandski otoci<br/>Falkland Islands (eng.);<br/>Islas Malvinas (špan.) |ime_genitiv = Falklandskih otoka |eng_ime = FalklandIslands |zastava = Flag of the Falkland Islands.svg |grb = Coa Falkland.svg |moto = "Desire the right" |himna = ''[[God Save the Queen]]'' |službeni_jezik = engleski |glavni_grad = [[Stanley, Falklandski otoci|Stanley]] |vrsta vladavine = zavisni teritorij s unutrašnjom autonomijom |guverner = |površina_poredak = 79 |površina = 12.173 |vode = |stanovništvo_poredak = 22 |stanovništvo = 2400 |godina_popisa = 2001. |gustoća_stanovništva = |pripadnost = |status = |valuta = [[foklandska funta]] FKP |stoti_dio_valute = |vremenska_zona = -5 |internetski_nastavak = |pozivni_broj = |komentar = }} '''Foklandski otoci''', '''Falklandski otoci''' ('''Falklandi''', '''Falklandi''', '''Malvini''' ili '''Malvinski otoci''') su [[arhipelag]] u [[Atlantik|Južnom Atlantiku]] od dva velika otoka: [[Zapadni Folkland|Zapadnog]] i [[Istočni Folkland|Istočnog Folklanda]], te većeg broja manjih otoka. Nalaze na 51° 45′ 00″ južno, 59° 10′ 00″ zapadno i samoupravni su prekomorski teritorij [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]], ali ih, kao nacionalni teritorij, svojata i [[Argentina]]. Najveći i glavni grad je [[Stanley, Foklandi|Stanley]] koji je na Istočnom Folklandu. Suverenitet Foklanda (Malvina) bio je predmetom spora od njihovog otkrića. Tako su [[Francuska]], [[Španija]], [[Argentina]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] svojatale suverenitet nakon otkrića arhipelag i uspostave prvih naselja. Od godine 1833. Britanija je uspjela uspostaviti svoj suverenitet pa je ovo otočje s vremenom postalo značajna baza [[Britanska kraljevska ratna mornarica|Kraljevske mornarice]], kao i dom za manji broj naseljenika koji se uglavnom bavio uzgojem ovaca. Pokušaj [[Njemačka|Njemačke carske mornarice]] da 1914. zauzme Foklande uzrokovao je [[Bitka kod Falklandskih otoka|Bitku kod Malvinskih otoka]] – jednu od najvećih i najspektakularnijih pomorskih okršaja u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]]. [[Datoteka:Falklandsmap.gif|mini|lijevo|220px|Karta otočja]] Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], dekolonizacije, propasti [[Britansko Carstvo|Britanskog Carstva]] i slabljenja njegove vojne moći, [[Argentina]] je pojačal nastojanja za preuzimanje suvereniteta, a za otočje koristi temin ''Islas Malvinas''. Krajem 1960-ih počeli su pregovori za rješavanje nastalog spora, a službeni stav [[Foreign Office]]a u to doba je bio da su troškovi održavanja britanskog suvereniteta na tako udaljenom i u 20. stoljeću strateški nevažnom području preveliki da bi opravdali odbijanje argentinskih zahtjeva. Ipak, ostvarivaenje tog plana je početkom 1980-ih išlo presporo za argentinsku vojnu huntu, pa su godine 1982. otoke zauzele argentinske invazijske snage. Britanska vlada [[Margaret Thatcher]] je na to odgovorila vojnom silom što je dovelo do [[Folklandski rat|Folklandskog rata]] koji je završio argentinskim porazom i ponovnim uspostavljanjem britanskog suvereniteta. Foklandski [[arhipelag]] u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]], 483 kilometra od argentinske obale. Uz dva veća ostrva, [[Istočni Falkland]] i [[Zapadni Falkland]], arhipelag se sastoji od oko 700 manjih ostrva. Najveći i [[glavni grad]] je [[Stanley]] (poznat i kao Port Stanley), na Istočnom Falklandu. Ostrva su dio [[Britanske prekomorske teritorije|Britanskog prekomorskog teritorija]], ali pravo na njih polaže i Argentina. Tokom dva i po mjeseca 1982. na Falklandskim ostrvima se odvijao sukob između [[Argentina|Argentine]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] poznat kao [[Folklandski rat]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi i literatura == {{Commonscat|Falkland Islands}} * L.L. Ivanov ''et al''. [[wikisource:en:The Future of the Falkland Islands and Its People|''The Future of the Falkland Islands and Its People''.]] Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2003. 96 pp. {{ISBN|954-91503-1-3}} * Carlos Escudé y Andrés Cisneros, dir. [https://archive.today/20070528111721/http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/historia_indice00.htm ''Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina''.] Obra desarrollada y publicada bajo los auspicios del Consejo Argentino para las Relaciones Internacionales (CARI). Buenos Aires: GEL/Nuevohacer, 2000. (in Spanish) {{ISBN|950-694-546-2}} * Graham Pascoe and Peter Pepper. [https://web.archive.org/web/20120216085223/http://falklandshistory.org/gettingitright.pdf Getting it right: The real history of the Falklands/Malvinas.] May 2008. ([https://web.archive.org/web/20110221054539/http://www.falklandshistory.org/spanish4.pdf Versión en español]) * D.W. Greig, [http://www.austlii.com/au/journals/AUYrBkIntLaw//1978/2.pdf Sovereignty and the Falkland Islands Crisis.] ''Austrialian Year Book of International Law''. Vol. 8 (1983). pp.&nbsp;20–70. ISSN: 0084-7658 {{Commonwealth}} {{Politička podjela UK}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Države Južne Amerike}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Britanske prekomorske teritorije]] [[Kategorija:Ostrva]] [[Kategorija:Folklandska ostrva| ]] [[Kategorija:Ostrva u Ujedinjenom Kraljevstvu]] q32cyq4n0x76je016b50mbe8coppx0p Valonija 0 65236 3915904 3851713 2026-08-02T05:34:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915904 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija teritorija | izvorno_ime = Wallonie | zvanično_ime = Valonija | ime_genitiv = Valonije | zastava = Flag of Wallonia.svg | grb = Coat of arms of Wallonia.svg | mapa = Walloon Region in Belgium and Europe.svg | nalazi_se_u_sastavu = {{ZD|BEL}} [[Belgija]] | upravni_oblik = | službeni_jezik = [[francuski]], [[njemački]] | glavni_grad = [[Namur]] | vladar = [[Rudy Demotte]] | titula_vladara = [[Ministar-predsjednik]] | površina = 16844 | stanovnika = 3413978 | pozivni_broj = | web = www.wallonie.be | komentar = }} '''Valonija''' ({{jez-fr|Wallonie}}; {{jez-de|Wallonien}}; [[valonski]]: ''Walonreye''; {{jez-nl|Wallonië}}) ili '''Valonska regija''' jest južna, frankofona regija [[Belgija|Belgije]] i federalna jedinica čiji je glavni grad [[Namur (grad)|Namur]]. Službeni jezici su [[francuski]] i [[njemački]]. Regija ima oko 3.360.000 stanovnika, a površinski, s 16.844&nbsp;km<sup>2</sup>, zauzima 55,18% države. == Administrativna podjela == Valonija se sastoji od 5 pokrajina, 20 [[Belgijski arondismani|arondismana]] i 262 općina. Pokrajine koje čine Valoniju su: * [[Hainaut (pokrajina)|Hainaut]] * [[Liège (pokrajina)|Liège]] * [[Luxembourg (Belgija)|Luxembourg]] * [[Namur (pokrajina)|Namur]] * [[Valonski Brabant]] === Gradovi === Najveći gradovi Valonije su:<ref>{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&dat=200&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&geo= |title=Belgija: najveći gradovi sa brojem stanovnika |access-date=13. 6. 2017 |archive-date=30. 6. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130630162800/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&dat=200&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&geo= |url-status=dead }}</ref> * [[Charleroi]] (204.146) * [[Liège]] (195.790) * [[Namur]] (110.428) * [[Mons]] (92.529) * [[La Louvière]] (78.414) * [[Tournai]] (69.792) * [[Seraing]] (63.500) * [[Verviers]] (56.596) * [[Mouscron]] (55.687) * [[Herstal]] (38.969) * [[Braine-l'Alleud]] (38.748) * [[Châtelet, Belgium|Châtelet]] (36.131) == Demografija i jezik == U većini općina službeni jezik je francuski dok njemački ima takav status u devet istočnih općina koje su pripadale [[Njemačka|Njemačkoj]] do poslijeratnog razgraničenja 1918. U nekim frankofonim općinama postoje posebna pravila po kojima se stanovnici kojima je materinji jezik njemački ili nizozemski mogu koristiti njime u administraciji. [[Valonci]] su često izloženi kritikama zbog slabog poznavanja [[nizozemski jezik|nizozemski]], drugog nacionalnog jezika; po istraživanjima iz 2006. govori ga samo 19% stanovnika, dok 59% [[Flamanci|Flamanaca]] govori [[francuski]]. Uz francuski, odnosno njegovu belgijsku varijantu, kao regionalni jezici priznati su i lokalni dijalekti koji su unatoč tome u izumiranju. [[Nijemci|Njemačka]] nacionalna manjina broji oko 70.000 ljudi, a garantirana su joj posebna prva, posebno u jezičnim i kulturološkim pitanjima. Među Nijemcima je sve jača želja za ekonomskom samostalnošću i uzdizanjem na razinu autonomne regije. == Ekonomija == Belgija je bila jedna od prvih zemalja u kojima dogodila [[industrijska revolucija]], a Valonija je tokom 19. vijeka doživjela jak razvoj posebno zahvaljujući industriji baziranoj na [[Ugalj|uglju]] i [[Željezo|željezu]]. Tokom dvadesetog vijeka ove industrijske grane su postala manje profitabilne, a kriza u [[Čelik|čeličnoj]] industriji i restrukturiranje rezultirali su slabljenjem privrede i pomicanjem centra industrijske djelatnosti na sjever Belgije. I danas je Valonija znatno siromašnija od [[Flandrija|Flandrije]]: 2004. godine BDP je u flamanskom dijelu bio 27.356 eura, a u valonskom 19.858 eura. U nekim dijelovima nezaposlenost dostiže i 20 posto. == Također pogledajte== * [[Flandrija]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Wallonia}} * [http://www.wallonie.be/ Službeni sajt Valonije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531060922/http://www.wallonie.be/ |date=31. 5. 2012 }} * [http://economie.wallonie.be Sajt privrede Valonije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230155640/http://economie.wallonie.be/ |date=30. 12. 2013 }} * [http://gov.wallonie.be/ Službeni sajt valonske vlade] * [https://web.archive.org/web/20071222202338/http://www.cesrw.be/pages/8_1.html Privredno i socijalno vijeće Valonije] * [http://www.uvcw.be/ Zajednica gradova i općina Valonije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121184230/http://www.uvcw.be/ |date=21. 1. 2021 }} * [http://www.wallonie-en-ligne.net/Encyclopedie/ Enciklopedija o valonskom pokretu] * [http://www.fondationwallonne.org/ Osnivanje Valonije, historija i sl.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222065349/http://www.fondationwallonne.org/ |date=22. 12. 2007 }} {{Politička podjela Belgije}} [[Kategorija:Geografija Belgije]] [[Kategorija:Belgijske regije]] [[Kategorija:Valonija|*]] fq1bho1g657ylctp5em3x9ez06riqrr Selman Selhanović 0 67303 3915734 3511192 2026-08-01T12:55:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915734 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} '''Selman Selhanović''' rođen je [[5. septembar|5. septembra]] [[1957]] godine u Titogradu ([[Podgorica]]). Prohodao je i školovao se u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je diplomirao komparativnu književnost i filozofiju na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu]].<ref>{{Cite web|url=http://preporod.com/index.php/misljenja/itemlist/user/983-selmanselhanovic|title=Selman Selhanović|website=preporod.com|language=bs-ba|access-date=23. 3. 2017|archive-date=23. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323111300/http://preporod.com/index.php/misljenja/itemlist/user/983-selmanselhanovic|url-status=dead}}</ref> Na Fakultetu političkih nauka magistrirao je 2011. godine, a doktorirao 2014.<ref>{{Cite news|url=http://www.islamskazajednica.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=20959:na-internacionalnom-univerzitetu-u-novom-pazaru-doktorirao-selman-selhanovic&catid=201&Itemid=457|title=Na Internacionalnom univerzitetu u Novom Pazaru doktorirao Selman Selhanović|last=Čaušević|first=Armin|newspaper=Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|language=bs-ba|access-date=23. 3. 2017}}</ref> Više od 30 godina bavi se književnom kritikom i novinarstvom.Bio je još od osnivanja jedan od prvih urednika Nezavisne televizije "[[NTV Hayat|Hayat]]", potom je bio prvi glavni i odgovorni urednik "Bošnjačkog avaza" koji je prerastao u "[[Dnevni avaz]]", te prvi glavni i odgovorni urednik lista "BH- journalist"-lista Saveza novinara BiH.Bio je i zamjenik gl.i odg.urednika lista "Behar",stalni saradnik listova "Bošnjak", "Novi horizonti","Kevser", "Amanet" i drugih. Članke je objavljivao i u mnogim drugim listovima i časopisima u BiH. Objavio je tri knjige pod nazivom "Bošnjački odgovori" koje sadrže razgovore sa istaknutim kulturnim i javnim ličnostima iz Bosne i Hercegovine, te četvrtu knjigu iz tog ciklusa pod naslovom "Bošnjakinje govore". U 2012. godini iz štampe je izašla knjiga "Savremeni mediji i djeca: u jednoroditeljskim porodicama." == Reference == {{Refspisak|}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] riybfuxckutip5qktzwiu2hlr43v3tw Montserrat Caballé 0 67717 3915817 3836699 2026-08-01T19:13:37Z IvanScrooge98 85875 /* */ img 3915817 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Montserrat Caballé c. 1969 (2).jpg|desno|mini|180px|Montserrat Caballé]] '''Montserrat Caballé''' ([[Barcelona]],<!-- Mjesto prebaciti u infokutiju kad se stavi. --> 12. april 1933 – Barcelona, 6. oktobar 2018), punim imenom '''Maria de Montserrat Viviana Concepció Caballé i Folch''', bila je [[Španija|španska]] ([[Katalonija|katalonska]]) [[opera|operna]] pjevačica, poznata po svojoj ''[[bel canto]]'' tehnici pjevanja i ulogama u operama [[Gioachino Rossini|Rossinija]], [[Vincenzo Bellini|Bellinija]] i [[Gaetano Donizetti|Donizettija]]. == Biografija == Rođena je u [[Barcelona|Barceloni]]. Studirala je muziku u Konzervatoriju ''Liceu'' i tehniku pjevanja pod mentorstvom [[Eugenia Kemény|Eugenije Kemény]]. Dobitnica je zlatne medalje. Pridružuje se Bazelskoj operi 1956, gdje je ostvarila svoj profesionalni debi 1957. kao Mimi u operi ''[[La bohème]]''. U sezoni 1960/61. je bila angažirana u Bremenskoj operi, gdje je proširila svoj repertoar. Vraća se u Barcelonu 1962, gdje je učinila svoj debi u Teatru ''Liceu'', igrajući u ''[[Arabella|Arabelli]]'' [[Richard Strauss|Richarda Straussa]]. == Karijera == Njena svjetska karijera počinje 1965, kada je zamijenila [[Marilyn Horne]] u njenoj ulozi u [[Gaetano Donizetti|Donizettijevoj]] operi ''Lucrezia Borgia'' u [[New York|njujorškom]] [[Carnegie Hall]]u. Dalje slijede brojni nastupi od [[Metropolitan]] opere, [[Arena di Verona]], [[La Scala]] do [[Covent Garden]]a i moskovskog [[Boljšoj teatar|Boljšoja]]. U septembru 1974. zbog zdravstvenih problema i operacije benignog tumora u [[abdomen]]u nakratko prekida karijeru, ali 1975. nastupa u operi ''Norma''. U kasnijim godina, važna je njena saradnja s grupom [[Queen]], kada je 1988. u duetu sa [[Freddie Mercury|Freddiejem Mercuryjem]] snimila hit "[[Barcelona (pjesma)|Barcelona]]", koji je iste godine uvršten na istoimeni album. Ova pjesma kasnije je postala [[himna]] [[Olimpijske igre 1992.|Olimpijskih igara 1992.]] u Barceloni. Bila je mnogo angažovana kao [[UNESCO]]-ov ambasador dobre volje, a uspostavila je i fondaciju za pomoć djeci u Barceloni. Udala se 1964. za [[tenor]]a [[Bernabé Martí|Bernabéa Martíja]], s kojim ima kćerku [[Montserrat Martí]], koja je također [[sopran]]. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Montserrat Caballé}} * [http://www.montserrat-caballe.de/ Službeni sajt] * [http://www.weberclaudia.de/511288987313c4a03/index.html Montserrat Caballé] {{de simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070809003541/http://www.sonybmgmasterworks.com/artists/montserratcaballe/ Diskografija] na ''SonyBMG Masterworksu'' {{DEFAULTSORT:Caballé, Montserrat}} [[Kategorija:Rođeni 1933.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Barcelona]] [[Kategorija:Operski pjevači]] [[Kategorija:Dobitnici Grammyja]] p57s5ox7os072ckzgzm41sh241m07fi 3915818 3915817 2026-08-01T19:13:46Z IvanScrooge98 85875 /* */ 3915818 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Montserrat Caballé c. 1969 (2).jpg|desno|mini|200px|Montserrat Caballé]] '''Montserrat Caballé''' ([[Barcelona]],<!-- Mjesto prebaciti u infokutiju kad se stavi. --> 12. april 1933 – Barcelona, 6. oktobar 2018), punim imenom '''Maria de Montserrat Viviana Concepció Caballé i Folch''', bila je [[Španija|španska]] ([[Katalonija|katalonska]]) [[opera|operna]] pjevačica, poznata po svojoj ''[[bel canto]]'' tehnici pjevanja i ulogama u operama [[Gioachino Rossini|Rossinija]], [[Vincenzo Bellini|Bellinija]] i [[Gaetano Donizetti|Donizettija]]. == Biografija == Rođena je u [[Barcelona|Barceloni]]. Studirala je muziku u Konzervatoriju ''Liceu'' i tehniku pjevanja pod mentorstvom [[Eugenia Kemény|Eugenije Kemény]]. Dobitnica je zlatne medalje. Pridružuje se Bazelskoj operi 1956, gdje je ostvarila svoj profesionalni debi 1957. kao Mimi u operi ''[[La bohème]]''. U sezoni 1960/61. je bila angažirana u Bremenskoj operi, gdje je proširila svoj repertoar. Vraća se u Barcelonu 1962, gdje je učinila svoj debi u Teatru ''Liceu'', igrajući u ''[[Arabella|Arabelli]]'' [[Richard Strauss|Richarda Straussa]]. == Karijera == Njena svjetska karijera počinje 1965, kada je zamijenila [[Marilyn Horne]] u njenoj ulozi u [[Gaetano Donizetti|Donizettijevoj]] operi ''Lucrezia Borgia'' u [[New York|njujorškom]] [[Carnegie Hall]]u. Dalje slijede brojni nastupi od [[Metropolitan]] opere, [[Arena di Verona]], [[La Scala]] do [[Covent Garden]]a i moskovskog [[Boljšoj teatar|Boljšoja]]. U septembru 1974. zbog zdravstvenih problema i operacije benignog tumora u [[abdomen]]u nakratko prekida karijeru, ali 1975. nastupa u operi ''Norma''. U kasnijim godina, važna je njena saradnja s grupom [[Queen]], kada je 1988. u duetu sa [[Freddie Mercury|Freddiejem Mercuryjem]] snimila hit "[[Barcelona (pjesma)|Barcelona]]", koji je iste godine uvršten na istoimeni album. Ova pjesma kasnije je postala [[himna]] [[Olimpijske igre 1992.|Olimpijskih igara 1992.]] u Barceloni. Bila je mnogo angažovana kao [[UNESCO]]-ov ambasador dobre volje, a uspostavila je i fondaciju za pomoć djeci u Barceloni. Udala se 1964. za [[tenor]]a [[Bernabé Martí|Bernabéa Martíja]], s kojim ima kćerku [[Montserrat Martí]], koja je također [[sopran]]. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Montserrat Caballé}} * [http://www.montserrat-caballe.de/ Službeni sajt] * [http://www.weberclaudia.de/511288987313c4a03/index.html Montserrat Caballé] {{de simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070809003541/http://www.sonybmgmasterworks.com/artists/montserratcaballe/ Diskografija] na ''SonyBMG Masterworksu'' {{DEFAULTSORT:Caballé, Montserrat}} [[Kategorija:Rođeni 1933.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Barcelona]] [[Kategorija:Operski pjevači]] [[Kategorija:Dobitnici Grammyja]] 5d7odiik7fwk9tm0fejq3dfuefualo8 Wikipedia na bosanskom jeziku 0 68817 3915929 3711383 2026-08-02T08:31:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915929 wikitext text/x-wiki {{Infokutija web stranica | ime_stranice = [[Datoteka:Wikipedia's W.svg|17px|Favicon Wikipedije]] Wikipedia na bosanskom jeziku | logo = Wikipedia-logo-v2-bs.svg | logo_veličina = 150px | logo_opis = Logo Wikipedije na bosanskom jeziku | slika_ekrana = Bosnian Wikipedia Homepage July 2020.png | slika_ekrana_veličina = 280px | slika_ekrana_opis = | opis_slike = Početna stranica Wikipedije na bosanskom jeziku | url = [https://bs.wikipedia.org bs.wikipedia.org] | slogan = Slobodna enciklopedija | komercijalno = ne | vrsta = internetska enciklopedija | registracija = nije potrebna | jezik = [[Bosanski jezik|bosanski]] | broj_korisnika = | licenca sadržaja = | programski_jezik = [[PHP]] | vlasnik = | autor = | urednik = | datum_pokretanja = 12. decembar 2002. | prihod = | alexa = | ip = | trenutni_status = aktivna | fusnote = }} '''Wikipedia na bosanskom jeziku''' jest verzija [[Wikipedia|Wikipedije]], slobodne [[internetska enciklopedija|internetske enciklopedije]] u vlasništvu [[Zadužbina Wikimedia|Zadužbine Wikimedia]], na [[bosanski jezik|bosanskom jeziku]]. Počela je sa radom 12. decembra 2002. godine. Deset hiljada članaka dostigla je 15. jula 2006. godine. Polovinom 2010. je imala preko 29.500 članaka i preko 30.000 članova. Krajem 2014, pređena je brojka od 56.000 članaka i 23.000 slika, uz preko 72.700 korisnika. Istovremeno, napravljeno je preko 2,7 miliona izmjena. Najstariji postojeći članak je [[Matematika]], započet 12. decembra 2002. u 23:40:53.<ref>[http://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Matematika&oldid=130 Prvi članak ''Matematika''].</ref> Wikipedia na bosanskom jeziku trenutno ima [[Posebno:Statistike|{{NUMBEROFARTICLES}}]] {{PLURAL:{{NUMBEROFARTICLES}}|članak|članka|članaka}}. == Statistika == {{Stubičasti dijagram | naslov = Pregledi stranica po državama<ref>{{cite web|title=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Views Per Wikipedia Language - Breakdown|url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm#Bosnian|website=stats.wikimedia.org|publisher=Zadužbina Wikipedia|access-date=6. 5. 2021|archive-date=25. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225215939/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm#Bosnian|url-status=dead}}</ref> | širina = 490px | širina_stubovima = 50% | lijevo1 = Država | desno1 = % | maks = 35 |ime_stuba2={{ZID|Bosna i Hercegovina}} |boja_stuba2=#ce3939|cifra_stuba2=27.4 |ime_stuba1={{ZID|Hrvatska}} |boja_stuba1=#ce6839|cifra_stuba1=31.0 |ime_stuba3={{ZID|Srbija}} |boja_stuba3=#cebf39|cifra_stuba3=11.8 |ime_stuba4={{ZID|Njemačka}} |boja_stuba4=#b0ce39|cifra_stuba4=5.9 |ime_stuba6={{ZID|Kina}} |boja_stuba6=#6dce39|cifra_stuba6=4.3 |ime_stuba5={{ZID|Francuska}} |boja_stuba5=#39ce61|cifra_stuba5=5.0 |ime_stuba9={{ZID|Slovenija}} |boja_stuba9=#39ce95|cifra_stuba9=1.8 |ime_stuba10={{ZID|Austrija}} |boja_stuba10=#4839ce|cifra_stuba10=1.4 |ime_stuba8={{ZID|Crna Gora}} |boja_stuba8=#8139ce|cifra_stuba8=2.0 |ime_stuba7={{ZID|SAD}} |boja_stuba7=#b039ce|cifra_stuba7=3.7 |ime_stuba11={{ZID|Nizozemska}} |boja_stuba11=#ce39b3|cifra_stuba11=1.3 |ime_stuba12={{ZID|Sjeverna Makedonija}} |boja_stuba12=#ce3972|cifra_stuba12=1.2 |cifra_stuba13=3.2|ime_stuba13=Druge države}} == Medijska prisutnost == === tacno.net === Na portalu [[tacno.net]] je 25. augusta 2020. godine objavljen članak pod nazivom ''"Wiki-šta? Wikipedia djelovanja u Bosni i Hercegovini"'', u kom je na osnovu intervjua s nekoliko administratora, opisan rad i djelovanje Wikipedije na bosanskom jeziku.<ref>{{cite web | url =https://www.tacno.net/novosti/wiki-sta-wikipedia-djelovanja-u-bosni-i-hercegovini/ | title =Wiki-šta? Wikipedia djelovanja u Bosni i Hercegovini | last =Ćurak | first =Hana |authorlink=Hana Ćurak | last2 =Šabanović | first2 =Elmedina |authorlink2=Elmedina Šabanović | date =25. 8. 2020 | website =tacno.net | publisher = | access-date =5. 11. 2022}}</ref> === Al Jazeera Balkans === U članku ''"Promoviraju li hrvatski nacionalisti političku agendu na Wikipediji?"'' od 6. 8. 2021. godine na portalu [[Al Jazeera Balkans]] se Wikipedia na bosanskom jeziku, kao i [[Wikipedia na hrvatskom jeziku]] optužuje za hrvatsku nacionalističku propagandu, separatizam, te se osobno napada jedan administrator.<ref>{{cite web | url =https://balkans.aljazeera.net/teme/2021/8/6/promoviraju-li-hrvatski-nacionalisti-politicku-agendu-na-wikipediji | title =Promoviraju li hrvatski nacionalisti političku agendu na Wikipediji? | last =Gadžo | first =Mersiha|authorlink= Mersiha Gadžo | date =6. 6. 2021 | website =balkans.aljazeera.net | publisher =Al Jazeera | access-date =5. 11. 2021 | language = }}</ref> Članak je napisan bez namjere da se neko od upravnika ili urednika Wikipedije na bosanskom jeziku izjasni o tezama Al Jazeere. ===klix.ba === U redakcijskom nepotpisanom članku portala [[klix.ba]] ''"Kome smeta bosanska historija na Wikipediji?"'' od 7. 6. 2021.<ref>{{cite web | url =https://www.klix.ba/vijesti/bih/kome-smeta-bosanska-historija-na-wikipediji/210607123 | title =Kome smeta bosanska historija na Wikipediji? | last = | first = | date =7. 6. 2021 | website =klix.ba | publisher = | access-date =5. 11. 2022}}</ref> i članku ''Brisanje sadržaja na bosanskom jeziku: Kako nacionalisti vrše reviziju historije na Wikipediji'' autora V. K.{{efn|name=VK|Na redakcijskom impresumu pod inicijalima u grupi novinara nalazi se Vedad Karić}} od 5. 8. 2021,<ref>{{cite web | url =https://www.klix.ba/vijesti/bih/brisanje-sadrzaja-na-bosanskom-jeziku-kako-nacionalisti-vrse-reviziju-historije-na-wikipediji/210805129 | title =Brisanje sadržaja na bosanskom jeziku: Kako nacionalisti vrše reviziju historije na Wikipediji | last = | first = | date =5. 8. 2021 | website =klix.ba | publisher = | access-date =5. 11. 2022}}</ref> kritikuje se projekat bosanskom jeziku, te se citira [[Jahja Muhasilović]], koji iznošenjem vlastitih teza, se protivi konceptu Wikipedije, koji zabranjuje [[Wikipedia:Bez originalnog istraživanja|iznošenje vlastititih teorija]]. Oba članka su napisana bez intervjua sa predstavnicima ili urednicima Wikipedije na bosanskom jeziku. U oba slučaja redakcija je dozvolila neprimjerne i vulgarne šovinističke komentare, te osobne napade na administratore Wikipedije. ===Preporod === U nepotpisanom redakcijskom članku [[Preporod (novine)|Preporod]]a, lista [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]] pod nazivom ''"Izgubljena bitka za Bosnu na internetu: slučaj Wikipedija"'', objavljenom 1. novembra 2022. Wikipedia na bosanskom jeziku, kao i projekat na [[Wikipedia na hrvatskom jeziku|hrvatskom jeziku]]<nowiki/> kritikovani su pod izgovorom, da uređivačka koncepcija korisnika i administratora ne odgovara pogledima autora teksta. Nekoliko puta se navode citati [[Jahja Muhasilović|Jahje Muhasilovića]], koji poziva na osnivanje "Fondacije" uz pomoć novčanih sredstava, iako osnivanje jedne Wiki organizacije je moguće samo u koordinaciji i uz dozvolu [[Fondacija Wikimedia|Fondacije]].{{efn|name=Fondacija|Redakcija vjerovatno kao Fondaciju naziva jedan od vidova organiziranja korisnika na Wikipediji: npr. mogućnost osnivanja Wikimedije Bosne i Hercegovine. }} U članku se direktno napada i jedan administrator, koje se u podnaslovu opisuje kao "Glavni administrator Hrvat koji živi u Austriji", te se navode izmišljene teze, da se "radi o Hrvatu iz Vojvodine". Stavovi Wikipedije nisu zatraženi.<ref>{{Cite web|url=https://docs.google.com/document/d/1MfgHYHE-0NNYGruRatfE6o-3csl7FXdxXb4t882FrU8/edit?usp=sharing&usp=embed_facebook|title=Bez naslova|website=Google Docs|language=hr|access-date=12. 1. 2023}}</ref> U online izdanju novina, članak je potpisan inicialima E. S.{{efn|name=ES|Na redakcijskom impresumu pod inicijalima E. S. u grupi novinara nalazi se Elvedin Subašić}}<ref>{{cite web | url =https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/aktuelno/item/11886-izgubljena-bitka-za-bosnu-na-internetu-slucaj-wikipedija | title =Izgubljena bitka za Bosnu na internetu: slučaj Wikipedija | last =E. | first =S. | date =15. 11. 2022 | website =preporod.com | publisher =Preporod | access-date =9. 1. 2023 | archive-date =9. 1. 2023 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230109101758/https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/aktuelno/item/11886-izgubljena-bitka-za-bosnu-na-internetu-slucaj-wikipedija | url-status =dead }}</ref> == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == {{Commonscat|Bosnian Wikipedia}} * [[Wikipedia]] * [[Wikipedia:Naš odgovor kritičarima]] * {{simboli jezika|en|engleski}} [[:m:Tell us about Bosnian Wikipedia]] {{Wikipedije}} [[Kategorija:Wikipedije po jezicima|Bosanski]] 1j2jvur5mfy34qwngok2cvc2nbzwcsb Malteški jezik 0 70025 3915861 3201536 2026-08-01T23:13:33Z Tulum387 155909 Boldiran naslov. 3915861 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija jezik|ime=Malteški jezik |ime jezika kako ga nazivaju njegovi govornici=malti |familycolor=lawngreen |države=[[Malta]] |regije=[[Sredozemlje]] |govornici=400 000 |rang=nije među prvih 100 |jezička porodica=[[afroazijski jezici|afroazijski]]<br /> &nbsp;[[semitski jezici|semitski]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[centralnosemitski jezici|centralnosemitski]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[jugocentralno semitski jezici|jugocentralno semitski]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[arapski jezik|arapski]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''malteški''' |država=[[Malta]], [[EU]] |ustanova=Nacionalno vijeće za malteški jezik |iso1=mte|iso2=mlt|sil=MLS }} '''Malteški jezik''' (malteški: ''Lingwa Maltija'') je [[semitski jezici|semitski jezik]] iz afro-azijske porodice jezika. Nacionalni je jezik na [[Malta|Malti]] i jedan od službenih jezika [[Evropska unija|Evropske unije]]. Najsličniji je [[Arapski jezik|arapskom jeziku]], i to tuniškoj verziji. Uslijed geografskog položaja i historijskih okolnosti, malteški je preuzeo mnoge osobine i riječi [[italijanski jezik|jezika južne Italije]], [[Sicilijanski jezik|Sicilije]] i [[engleski jezik|engleskog jezika]]. Malteški je postao službeni jezik Malte, [[1936]], uporedo sa engleskim. Danas malteški govori oko 330 000 ljudi. Najstariji tekst na malteškom je "[[Il Cantilena]]", pjesma iz [[15. vijek]]a. Malteški je vijekovima bio govorni jezik, koji je rijetko pisan [[Arapsko pismo|arapskim pismom]] i [[latinica|latinicom]]. Malteška je [[Pravopis malteškoga jezika|pravopisom]] uglavnom semitska, sa nešto romanskih uticaja. Pridjevi idu poslije imenica, dok je red riječi prilično slobodan. Osim jednine i množine, imenice imaju i dvojinu što je rijedak primjer u evropskim jezicima (na primjer [[slovenski jezik|slovenskom]]). Često se način promjene riječi bira po principu porijekla: semitska za semitske, romanska za romanske. Udio semitskih riječi u malteškom je oko 60% dok su ostale romanske. Riječi koje opisuju osnovne pojmove su semitske, dok su riječi koje opisuju ideje, nauku i apstrakcije sicilijanskog porijekla. {{Službeni jezici EU}} {{Commonscat|Maltese language}} [[Kategorija:Semitski jezici]] [[Kategorija:Malta]] dqa1n609y3o2322w3vp5gbmson5pq9z Tektonika ploča 0 72778 3915868 3900187 2026-08-02T00:13:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915868 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Plates tect2 hr.svg|mini|desno|245x245px|Najvažnije Zemljine litosferne ploče]] [[Datoteka:Tectonicplates Serret.png|mini|248x248px|Tektonske ploče (očuvane površine)]] {{Geofizika - bočni}} '''Tektonika ploča''' je [[geologija|geološka]] teorija<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics|title=Plate Tectonics|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=9. 11. 2025}}</ref> koja objašnjava pomicanje [[Zemljina kora|Zemljine kore]] velikih razmjera. Teorija uključuje te ujedno i zamjenjuje stariju hipotezu [[pomicanje kontinenata|pomicanja kontinenata]], koja datira iz prve polovine 20. vijeka, te koncept [[širenje morskog dna|širenja morskog dna]] razvijen tokom 1960-ih.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics/|title=Plate Tectonics|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref> Vanjski dio [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] se sastoji od dva sloja: vanjskog sloja, koji se naziva [[litosfera]], a obuhvata [[Zemljina kora|koru]] i čvrsti gornji dio [[Zemljin plašt|plašta]], dok se ispod litosfere nalazi [[astenosfera]]. Iako u čvrstom stanju, astenosfera ima relativno nisku [[viskoznost]] i posmičnu snagu te se stoga u geološkoj vremenskoj skali može ponašati kao tečnost. Ispod astenosfere se nalazi krući donji plašt, čije je fazno stanje posljedica ne manjih [[temperatura]], već visokog [[pritisak|pritiska]]. == Tektonika == Nakon što se 1906. probio [[rasjed]] San Andreas, izazvavši veliki potres u [[San Francisco|San Franciscu]], američki [[Geologija|geolog]] [[Harry Fielding Reid]]<ref name=":0" /> razvio je takozvanu teoriju elastičnog odskoka kako bi objasnio tektonske [[zemljotres]]e. Ideja kaže da se tektonski potresi dešavaju kada se naprezanja u stijenskim masama nagomilaju do tačke u kojoj rezultirajući naponi premašuju kapacitet stijene, što dovodi do naglog pucanja. Pukotine se brzo šire kroz stijenu, uglavnom u istom smjeru, i povremeno se mogu protezati kilometrima prateći određenu zonu slabosti. Naprimjer, rasjed San Andreas se pomjerio preko 430&nbsp;km (270 milja) 1906. Zemlja se pomjerila horizontalno duž ove rute za do 6 metara. Ovisno o vrsti rasjeda koji ih stvara, potresi imaju različite karakteristike. Tipičan model rasjeda uključuje i ''"dip"'' i ''"strike"'', koji se odnosi na smjer od sjevera koji zauzima horizontalna linija u ravni rasjeda (ugao od horizontale prikazan najstrmijom kosinom u rasjedu). Nožni zid je najniži zid kosog rasjeda. Viseći zid se nalazi iznad nožnog zida. Proklizavanje je pomicanje stijenskih masa jedna pored druge na liniji sa strijelom. ''„Dip-slip faulting“'' je kretanje koje se događa paralelno s proklizavanjem. Ovisno o tome da li se blok nalazi na desnoj ili lijevoj strani rasjeda iz susjednog bloka, skliznuti rasjedi mogu biti desno ili lijevo bočni.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usc000rki5/executive%20,%202016.|title=Earthquake USGS|website=earthquake.usgs.gov|access-date=21. 2. 2025}}</ref><ref name=":1">{{Citation|title=Harris, Rolf, (30 March 1930–10 May 2023), entertainer|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u19215|publisher=Oxford University Press|date=1. 12. 2007|access-date=21. 2. 2025|isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Pretpostavlja se da su svi poznati rasjedi bili sjedište jednog ili više potresa u prošlosti, iako su tektonski pokreti duž rasjeda često spori, a većina geološki drevnih rasjeda sada je aseizmična (to jest, više ne izazivaju zemljotrese). Stvarni rasjed povezan sa zemljotresom može biti složen i često nije jasno da li u određenom zemljotresu ukupna energija izlazi iz jedne ravni rasjeda. Za razliku od naglih pomaka klizanja koji uzrokuju seizmičke valove, uočeni geološki rasjedi povremeno pokazuju relativne pomake na skali od stotine kilometara tokom geološkog vremena. Naprimjer, uzročni rasjed istočno od [[Peking]]a doživio je proklizavanje površine od oko jedan metar tokom potresa u [[Tangshan]]u 1976, dok je rasjed ''Chelung-pu'' doživio do osam metara vertikalnog klizanja tokom potresa na [[Tajvan]]u 1999.<ref name=":1" /> == Litosfera == [[Datoteka:Global_plate_motion_2008-04-17.jpg|lijevo|mini|Kretanje ploče zasnovano na podacima satelita [[Globalni pozicioni sistem|Globalnog pozicionog sistema]] (GPS) od NASA [http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html JPL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721050552/http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html |date=21. 7. 2011 }}. Svaka crvena tačka je mjerna tačka, a vektori prikazuju smjer i magnitudu kretanja.]] Litosfera je razlomljena u tzv. ''litosferne ploče'' (tektonske ploče). Postoji sedam glavnih i još znatno manjih ploča. Litosferne ploče plove na astenosferi. Postoje tri tipa granica među pločama: [[konvergentna granica|konvergentne granice]], [[divergentna granica|divergentne granice]] i [[transformni rasjed]]i. [[Potres]]i, [[vulkan]]ska aktivnost, izdizanje [[planina|planinskih]] lanaca te oblikovanje [[okean]]skih jaruga se pojavljuje duž granica ploča. Bočno se pomicanje ploča obično odvija brzinama od 0,66 do 8,50 [[centimetar]]a godišnje. '''Litosferne ploče''' su velike, pokretljive ploče stijena, nepravilnog oblika, od kojih je načinjena [[Zemlja (planeta)|Zemljina]] [[litosfera]]. Površina ploče može u potpunosti biti načinjena od morskog dna (kao u slučaju [[Naskanska ploča|Naskanske ploče]]) ili se može sastojati i od [[kontinent]]a i od [[okean]]a (kao u slučaju [[Evroazijska ploča|Evroazijske ploče]]). Neke manje litosferne ploče potpuno su kontinentalne, ali sve velike ploče sadrže i morsko dno.<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/|title=Lithosphere|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref> Ploče se pomiču kao cjelina, što rezultira pojavom da je unutrašnjost ploče relativno tektonski pasivna. [[Vulkan]]i, [[zemljotres]]i, mlađi [[planina|planinski]] lanci u uskim su područjima na granicama ploča. Postoji nekoliko velikih ploča i mnogo sporednih. Najvažnije su: * [[Afrička ploča|Afrička]] * [[Antarktička ploča|Antarktička]] * [[Australijska ploča|Australijska]] * [[Evroazijska ploča|Evroazijska]] * [[Indijska ploča|Indijska]] * [[Indoaustralijska ploča|Indoaustralijska]] * [[Južnoamerička ploča|Južnoamerička]] * [[Pacifička ploča|Pacifička]] * [[Sjevernoamerička ploča|Sjevernoamerička]] Mjesto gdje se dvije ploče susreću naziva se ''granica ploča''. Granice ploča su mjesto gdje se odvijaju geološki događaji, poput [[zemljotres]]a i stvaranja topografskih karakteristika poput [[planina]], [[vulkan]]a, [[Srednjookeanski grebeni|srednjookeanskih grebena]] i [[Okeanski rov|okeanskih rovova]] . Velika većina aktivnih vulkana na svijetu nalazi se duž granica ploča, pri čemu je [[Pacifički vatreni prsten|Vatreni prsten]] Pacifičke ploče najaktivniji i najpoznatiji. Neki vulkani se javljaju u unutrašnjosti ploča, a oni su različito pripisani unutrašnjoj deformaciji ploča{{Sfn|Foulger|2010}} i oblaku plašta. Tektonske ploče mogu uključivati kontinentalnu koru ili okeansku koru, ili obje. Na primjer, [[Afrička ploča]] uključuje kontinent i dijelove dna [[Atlantski okean|Atlantskog]] i [[Indijski okean|Indijskog]] okeana. Neki dijelovi okeanske kore, poznati kao [[ofioliti]], nisu uspjeli biti subducirani pod kontinentalnu koru na destruktivnim granicama ploča; umjesto toga, ovi fragmenti okeanske kore su potisnuti prema gore i sačuvani su unutar kontinentalne kore. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/dynamic.html Dinamička Zemlja-priča o tektonici ploča] * [http://www.youtube.com/watch?v=6EdsBabSZ4g Tektonika ploča: Dokazi o kretanju ploča | Kosmologija i astronomija | Khan Akademija] na [[YouTube]] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/geology/tectonics.html Geologija: Tektonika ploča] na berkeley.edu * [https://www.thegeographeronline.net/1-geophysical-systems.html Geofizički sistemi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206030053/https://www.thegeographeronline.net/1-geophysical-systems.html |date=6. 12. 2025 }} na thegeographeronline.net * [https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/dynamic.html This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics]. [[USGS]]. * [https://pubs.usgs.gov/publications/text/understanding.html Understanding Plate Tectonics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207093949/http://pubs.usgs.gov/publications/text/understanding.html|date=7. 2. 2006}}. [[USGS]]. * [http://www.tectonic-forces.org/ An explanation of tectonic forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912092633/http://www.tectonic-forces.org/|date=12. 9. 2017}}. Example of calculations to show that Earth Rotation could be a driving force. * [http://peterbird.name/publications/2003_PB2002/2003_PB2002.htm Bird, P. (2003); An updated digital model of plate boundaries]. * [http://snobear.colorado.edu/Markw/Mountains/03/week3.html Map of tectonic plates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112143308/http://snobear.colorado.edu/Markw/Mountains/03/week3.html|date=12. 1. 2017}}. * [http://www.geology.wisc.edu/~chuck/MORVEL/ MORVEL plate velocity estimates and information]. C. DeMets, D. Argus, & R. Gordon. * [https://ocre-geoscience.com/ocre-geomap/ Plate Model of Bird 2003 in Google Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231203193804/https://ocre-geoscience.com/ocre-geomap/ |date=3. 12. 2023 }} * {{In Our Time|Plate Tectonics|b008q0sp}} {{Priroda}} {{Geologija}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Plate tectonics}} [[Kategorija:Tektonika ploča]] [[Kategorija:Geodinamika]] [[Kategorija:Geološke teorije]] [[Kategorija:Seizmologija]] mykc910kk6ktoxjk5nf943raxv87wpy Jedro (biologija) 0 73893 3915949 3852063 2026-08-02T10:41:25Z RIO-rex 184254 /* Reference */ 3915949 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:NuclearPore crop-es.svg|thumb|desno|200px|'''Poprečni presjek kroz jedarnu poru''' na površini jedarnog omotača (1). Ostali elementi su:<br> (2) vanjski prsten, <br>(3) žbice, <br>(4) koš, i <br>(5) filamenti.]] [[Datoteka:Diagram human cell nucleus multilang.svg|mini|200px|Dijagram jedra [[Eukarioti|eukariota.]]]] [[Datoteka:HeLa Hoechst 33258.jpg|thumb|200px|desno|Ćelija [[HeLa]] obojene za posmatranje jedarne [[DNK]].]] '''Jedro''' je najupadljivija, velika organela eukariotskih [[ćelija]]. Sam naziv - [[Latinski jezik|lat]]. ''nucleus'' znači jezgro i govori o značaju jedra za ćeliju. U njemu se nalazi [[DNK]], u kojem su uskladištene informacije o građi i funkcionisanju ćelije. U jedru se, dakle, nalazi jedarni dio sveukupnog [[genom]]a [[Eukarioti|eukariota]]. Jedro reguliše sve procese u ćeliji, u njemu se obavlja i sinteza DNK ([[Replikacija eukariotske DNK|replikacija]]) i svih vrsta RNK ([[transkripcija]]), kao i dijela [[protein]]a ([[translacija]]). Ćelija najčešće ima jedno jedro, mada ima i onih sa više jedara (polinuklearne ćelije), a velika je rijetkost ćelija bez jedra (takvi su npr. eritrociti skoro svih [[sisar]]a). ==Opis== Jedro je važna i obavezna komponenta svih [[Eukarioti|eukariotskih]] ćelija. Ono je dobro izraženo, s izuzetkom nekih [[bakterija]] i [[Modrozelene alge|modrozelenih algi]], kod kojih je jedarni materijal organizovan kao [[nukleoid]]. Obično ima oblik okruglog prozračnog tijela, okruženog tankom jedrovom opnom. U živim ćelijama ono je [[Optika|optički]] homogena struktura u kojoj se uočava jedno ili više malih tjelešaca - [[Jedarce|jedaraca]]. [[Ćelijski ciklus]] obuhvata dva perioda: * interfazni ili metabolički * mitotički period (period diobe). Ovi periodi se odlikuju karakterističnim i posebnim promjenama u jedru. Većina eukariotskih [[organizam]]a u svojim ćelijama ima samo jedno jedro. Izuzeci od ovog pravila su, naprimjer, neki predstavnici [[Alge|algi]] i [[gljiva]]. Višejedarnost je u životinjskom svijetu rijetka. Poznato je, recimo, da (među [[protozoa]]ma) [[paramecijum]] ima redovno dva jedra, od kojih je manje jedro tzv. [[mikronukleus]] i učestvuje u razmnožavanju, dok veće jedro ([[makronukleus]]) ima ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] životinje. Kod višećelijskih organizama veći broj jedara se javlja samo u vlaknima poprečnoprugastih [[mišić]]a, a koja su nastala stapanjem većeg broja ćelija (sincitija). Među eukariotskim organizmima, [[crvena krvna zrnca]] [[sisar]]a (osim [[Kamila|kamile]]) nemaju jedra. Ova bezjedarnost je sekundarna pojava. Iako se jedro može javiti u različitim oblicima, najčešće je loptasto ili elipsoidno. U ćelijama [[Leukociti|bijelih krvnih zrnaca]] jedro uvijek ima režnjeviti, razuđeni oblik. Kod praživotinja se često javljaju različiti oblici: izdužen, izvijen, kobasičast itd. U živim ćelijama, kao što je rečeno, interfazno jedro izgleda homogeno i optički prazno. Na fiksiranim (specifično obojenim) preparatima jedro ispoljava svoje odgovarajuće strukture. ===Građa jedra=== Obojena masa jedra se zbog afiniteta prema boji naziva [[hromatin]]. Danas se pouzdano zna da je hromatin materija od koje su građeni [[hromosom]]i i da predstavlja nukleoproteinsku komponentu interfaznog jedra. Jedro je vrlo složen ćelijski sastojak, čiju strukturu čine jedrova opna, jedrov sok, jedarce i hromosomi. * Jedrova opna (kariomembrana) je dvostruka membrana koja odvaja jedrov sadržaj od [[Citoplazma|citoplazme]]. Proučavanja fine građe jedra pokazala su da je njegova ovojnica sastavljena od dvije membrane koje imaju slične karakteristike kao i ćelijska membrana. Sastavljene su od [[lipoprotein]]a. * Jedrova ovojnica se na početku ćelijske diobe raspada, a nakon diobe ponovo organizira. * Jedrov sok je vodeni rastvor raznih materija, a označava se i kao nukleoplazma ili karioplazma. U jedrovom soku su smješteni njegovi osnovni sastojci i strukture – [[hromosom]]i, tj. [[DNK]] i jedarca. Pored toga, jedro sadrži i [[protein]]e, [[RNK|ribonukleinsku kiselinu]] i čitav niz raznih [[enzim]]a. [[Jedarce]] – nukleolus (jedno ili više njih) nalazi se u jedrovom soku. Jedarca su manje-više okruglog oblika i dobro se zapažaju za vrijeme interfaze, dok se za vrijeme ćelijske diobe gube (dezorganiziraju). Po završetku ćelijske diobe ponovo se javljaju. Jedarca najvećim dijelom sadrže [[bjelančevine]] (do 70%), zatim ribonukleinske kiseline, [[fosfolipid]]e i [[enzim]]e. ===Hromosomi i hromosomska garnitura=== Hromosomi su najvažnije komponente jedra, jer su nosioci nasljednih jedinica – [[gen]]a, koji svojom aktivnošću određuju i regulišu [[Metabolizam|metaboličke]] i sve ostale životne procese u ćelijama, uključujući i samoobnavljanje. Hromosomi se stalno nalaze u jedru i oni su stalne strukture, tj. održavaju svoj individualitet tokom [[Ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Odlikuju se sposobnošću za autoreprodukciju i prilikom diobe jedra dijele se i oni, što odražava njihov kontinuitet, kako u nizu ćelijskih dioba, tako u kontinuitetu sukcesivnih generacija. * Broj hromosoma kod raznih vrsta živih bića manje ili više je različit, ali je za svaku vrstu određen i stalan. Skup svih hromosoma u ćeliji označava se kao [[hromosomska garnitura]]. Razlikuju se dvije vrste hromosomskih garnitura: haploidna i diploidna. U organizama sa seksualnim razmnožavanjem [[gamet]]e imaju haploidni broj hromosoma (''n''), a somatične ćelije imaju diploidan hromosomski broj (''2n''), jer sadrže dvije haploidne garniture, porijeklom od dva roditelja. Prema tome, [[Ploidija|diploidnu hromosomsku garnituru]] čini, ustvari, ''n'' homolognih parova (homologan = istosmislen, odgovarajući, s istim odnosima). U svakom paru ovih hromosoma jedan potiče od oca, a drugi (isti takav) od majke. * Veličina hromosoma je različita kod raznih vrsta, a ona je također različita i u istoj garnituri. Kao i broj, i veličina hromosoma je stalna i predstavlja specifičnu oznaku za svaku vrstu [[organizam]]a. * Dužina hromosoma varira izmedu 0,5 μ i 40 μ, a debljina između 0,2 μ i 2 μ. Izuzetak čine tzv. gigantski hromosomi u ćelijama [[Pljuvačne žlijezde|pljuvačnih žlijezda]] nekih [[Insekti|insekata]], koji mogu imati 20 puta veću dužinu nego tipični interfazni hromosomi. * Oblik hromosoma je također različit kod raznih vrsta [[organizam]]a, a različit je i u istoj [[Hromosomska garnitura|hromosomskoj garnituri]]. Međutim, kao i broj i veličina, tako je i oblik hromosoma stalan i poseban za svaku vrstu organizma. Zavisno od fizičkog stanja, odnosno faze ćelijske diobe, hromosomi najčešće imaju izgled kratkog konca ili štapića. Oni su u metafazi definitivno formirani i tada ispoljavaju svoj karakteristični izgled, kada se najintenzivnije boje i ispoljavaju svoje najznačajnije [[Morfologija (biologija)|morfološke]] karakteristike. Na tijelu svakog hromosoma redovno postoji jedno suženje (konstrikcija) koje se naziva primarno suženje. Na tom mjestu se nalazi specifična hromosomska struktura, [[centromera]] (sa [[kinetohor]]om). Osnovna uloga centromere, tj. kinetohora je vezana za kretanje hromosoma ka polovima "[[Diobeno vreteno|diobenog vretena]]" za vrijeme ćelijske diobe. Od položaja centromere zavisi i oblik hromosoma u ćelijskoj diobi. Po tom kriteriju, hromosomi mogu hiti jednokraki (s terminalnom centromerom) i dvokraki (s centromerom u ostalim regionima). Osim primarnog suženja, hromosomi mogu pokazivati i druge konstrikcije na jednom ili na oba kraka. Ova suženja se nazivaju sekundarnim. Kod nekih hromosoma ona odvajaju mali vršni segment (dio) hromosoma, koji se naziva [[satelit]] ili trabant, a njegovi nosioci satelitski hromosomi i oni imaju ulogu organizatora jedarca. Terminalni dijelovi hromosoma se po svom ponašanju razlikuju od njegovih ostalih dijelova, iako ne pokazuju nikakve vidljive morfološke diferencijacije. Ti krajevi su označeni kao [[Telomera|telomere]]. Uloga telomera je u vezi s kinetikom i polaritetom hromosoma za vrijeme [[Ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Osnovnu komponentu hromosoma čini [[hromonema]], smještena u unutrašnjosti hromosomske matrice (matriksa). Hromoneme predstavljaju posebnu dvojnu spiralu [[nukleoprotein]]skih niti, od kojih se obrazuju obje [[Hromatida|hromatide]]. Hromonema je po dužini razdvojena na posebne segmente, koji se nazivaju [[Hromomera|hromomere]]. Glavne hemijske komponente hromosoma su [[nukleinske kiseline]] i [[proteini]]. Na ove komponente, od cjelokupne hromosomske mase, otpada 70-90%. Osim [[DNK]] i [[protein]]a, hromosomi sadrže različite količine [[RNK]] i ne[[histon]]skih proteina. Količina DNK i kiselih proteina veoma varira u zavisnosti od [[Metabolizam|metaboličke]] aktivnosti ćelija. Unutrašnja struktura hromosoma je veoma složena. Ona se danas intenzivno proučava raznim sredstvima i metodama, što omogućava da se dobije potpunija predstava o hromosomu kao strukturnoj i funkcionalnoj jedinici jedra. ==Također pogledajte== *[[Jedarno nasljeđivanje]] ==Reference== {{refspisak}} {{Commonscat|Cell nucleus}} {{Ćelijske strukture i organele}} {{Ćelija}} {{Evolucijska biologija}} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Ćelije]] [[Kategorija:Organele]] 62vzwzyv7txmh0qfcbw1t03eb7xvyca Velja Međa 0 77125 3915752 3852185 2026-08-01T14:36:36Z MaGa 29752 +slika 3915752 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Velja Međa | vrsta = (naselje) <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Velja Medja.jpg | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | distrikt = | kanton = [[Datoteka:Flag of Herzegovina-Neretva Canton.png|23px|border]] [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | općina = [[Ravno]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 42.9207 | dužina_stepeni = 17.9294 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 203 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 36 | matični broj = 154580<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=25. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 11304 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Velja Međa u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Velja Međa''' je naseljeno mjesto u općini [[Ravno]], [[Bosna i Hercegovina]]. Naselje je pripadalo [[župa|župi]] [[Popovo]] u srednjem vijeku. Pominje se u dokumentu iz maja 1434. godine. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Velja Međa | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 154580 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 10. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 203 | g2013_hrvati = 203 | g1991_ukupno = 77 | g1991_hrvati = 77 | g1981_ukupno = 164 | g1981_hrvati = 164 | g1971_ukupno = 254 | g1971_hrvati = 254 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ravno.ba/ Zvanični sajt općine Ravno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727230117/http://ravno.ba/ |date=27. 7. 2012 }} {{Općina Ravno}} hfark2mr1so5pojjajb29yfobwrpwpu Spisak univerziteta u Bosni i Hercegovini 0 77705 3915798 3852215 2026-08-01T17:33:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915798 wikitext text/x-wiki Ovaj članak predstavlja spisak svih [[Javni univerzitet|javnih]] i [[Privatni univerzitet|privatnih univerziteta]] na području [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Javni univerziteti == {| class="wikitable sortable" |- ! Univerzitet !Entitet!! Lokacija !Fakulteti!! Osnovan !! Broj studenata (ak. 2024/2025) ! Web adresa |- | [[Univerzitet u Banjoj Luci]] |[[Republika Srpska]]||[[Banja Luka]] |17<ref>{{Cite web|url=https://www.unibl.org/sr-lat/clanice/fakulteti|title=Факултети|last=Београду|first=Рачунски центар, Електротехнички факултет, Универзитет у|website=UNIBL|language=|access-date=3. 5. 2025|archive-date=24. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424173051/https://unibl.org/sr-lat/clanice/fakulteti|url-status=dead}}</ref>|| style="text-align:right;" |1975. || style="text-align:right;"|'''9.473''' <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/saopstenja/obrazovanje/visoko_obrazovanje/skolska_godina_2024_2025/UpisaniStudenti_2024_2025.pdf|title=Upisani studenti na studije prvog ciklusa/УПИСАНИ СТУДЕНТИ НА СТУДИЈЕ ПРВОГ ЦИКЛУСA|publisher=Republički zavod za statistiku}}</ref>||{{URL|http://www.unibl.org}} |- | [[Univerzitet u Bihaću]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Bihać]] |7<ref>{{Cite web|url=https://unbi.ba/sadrzaj/fakulteti/9|title=UNBI|website=UNBI|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1997. || style="text-align:right;"|'''1.702''' <ref name=":4">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf|title=VISOKO OBRAZOVANJE/HIGHER EDUCATION 2024/2025.|publisher=Federalni zavod za statistiku|access-date=8. 7. 2025|archive-date=11. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211073538/https://fzs.ba/wp-content/uploads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf|url-status=dead}}</ref>||{{URL|http://www.unbi.ba}} |- | [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Mostar]] |8<ref>{{Cite web|url=https://www.unmo.ba/univerzitet/fakulteti/|title=Fakulteti u sklopu Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru|website=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1977. || style="text-align:right;"|'''2.796''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unmo.ba}} |- | [[Univerzitet u Istočnom Sarajevu]] |[[Republika Srpska]]||[[Istočno Sarajevo]] |17<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/la/fakulteti-2/|title=Univerzitet u Istočnom Sarajevu - Fakulteti i Akademije|website=Univerzitet u Istočnom Sarajevu|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1992. || style="text-align:right;"|'''6.093''' <ref name=":3" />||{{URL|http://www.unssa.rs.ba}} |- | [[Univerzitet u Mostaru]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Mostar]] |11<ref>{{Cite web|url=https://www.sum.ba/sum/universitas-mostariensis/|title=- SUM|website=www.sum.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1977. || style="text-align:right;"|'''7.135''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.sum.ba}} |- |[[Univerzitet u Sarajevu]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Sarajevo]] |25<ref>{{Cite web|url=https://www.unsa.ba/org-jedinica|title=Members of the University|website=Univerzitet u Sarajevu|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1949. || style="text-align:right;"|'''21.637''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unsa.ba}} |- | [[Univerzitet u Tuzli]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Tuzla]] |13<ref>{{Cite web|url=http://untz.ba/organizacione-jedinice/|title=Organizacione jedinice|website=Univerzitet u Tuzli|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1976. || style="text-align:right;"|'''6.258''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.untz.ba}} |- | [[Univerzitet u Zenici]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Zenica]] |8<ref>{{Cite web|url=https://unze.ba/organizacione-jedinice/fakulteti/|title=Fakulteti - Univerzitet u Zenici|date=9. 10. 2015|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |2000. || style="text-align:right;"|'''3.087''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unze.ba}} |} == Broj studenata 2024/2025. akademske godine == {| class="wikitable sortable" |- ! !! Studenti na javnim univerzitetima !! Studenti na privatnim univerzitetima/visoke škole !! Ukupno studenata |- |Federacija Bosne i Hercegovine<ref name=":1">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2024/06/Visoko-obrazovanje.pdf|title=Visoko obrazovanje, Zavod za statistiku FBiH}}</ref>|| style="text-align:right;" |42.615 (78.45 %) || style="text-align:right;" |11.711 (21.55 %) || style="text-align:right;" |54.326 (100 %) |- |Republika Srpska<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovanje/Bilten_VisokoObrazovanje_2023_2024_WEB.pdf|title=Visoko obrazovanje, Republički zavod za statistiku RS}}</ref>|| style="text-align:right;" |15.566 (65.26 %) || style="text-align:right;" |8.291 (34.74 %) || style="text-align:right;" |23.857 (100 %) |- | Brčko distrikt<ref>{{Cite web|url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/BRC_05_2023_TB_1_BS.pdf|title=STATISTIKA OBRAZOVANJA od kraja 2020/2021. do početka 2024/2025. školske godine|publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine}}</ref>|| style="text-align:right;" |0 (0 %) || style="text-align:right;" |1.127 (100 %) || style="text-align:right;" |1.127 (100 %) |- |'''Bosna i Hercegovina'''|| style="text-align:right;" |'''58.181 (73.34 %)'''|| style="text-align:right;" |'''21.129 (26.66 %)'''|| style="text-align:right;" |'''79.310 (100 %)''' |} == Broj studenata za aktuelnu i prethodne akademske godine == {| class="wikitable" |+ ! !2019/2020 !2020/2021 !2021/2022 !2022/2023 !2023/2024 !2024/2025 |- |Federacija Bosne i Hercegovine<ref name=":1" /> |58.048 |{{rast}} 58.057 |{{Gubitak}} 55.577 |{{Gubitak}} 53.618 |{{Gubitak}} 51.940 |{{rast}} 54.326 |- |Republika Srpska<ref name=":0" /> |29.440 |{{Gubitak}} 28.523 |{{Gubitak}} 27.583 |{{Gubitak}} 26.774 |{{Gubitak}} 26.332 |{{Gubitak}} 23.857 |- |Brčko distrikt<ref name=":2">{{Cite web|url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/BRC_05_2023_TB_1_BS.pdf|title=Statistika obrazovanja, Brčko distrikt}}</ref> |1.036 |{{Gubitak}} 879 |{{Gubitak}} 782 |{{rast}} 831 |{{rast}} 941 |{{rast}} 1.127 |- |'''Bosna i Hercegovina''' |'''88.524''' |{{Gubitak}} '''87.459''' |'''{{Gubitak}} 83.942''' |{{Gubitak}} '''81.223''' |'''{{Gubitak}} 79.213''' |'''{{rast}} 79.310''' |} == Privatni univerziteti (uključujući samostalne visoke škole i koledže) == * [[Internacionalni univerzitet u Sarajevu]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ius.edu.ba/en|title=International University of Sarajevo - IUS|date=29. 4. 2025|website=www.ius.edu.ba|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Međunarodni univerzitet Burch]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ibu.edu.ba/|title=International Burch University {{!}} IBU|website=www.ibu.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Sarajevo School of Science and Technology|Škola nauke i tehnologije u Sarajevu]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://ssst.edu.ba/en|title=SSST - Sarajevo School of Science and Technology|date=28. 4. 2025|website=ssst.edu.ba/|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Fakultet za upravu u Sarajevu|Fakultet javne uprave]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.fju.edu.ba/|title=Fakultet za javnu upravu|date=3. 5. 2008|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=3. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503202848/http://www.fju.edu.ba/|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Komunikološki koledž u Banjoj Luci "Kapa Fi"]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://kfbl.edu.ba/|title=Komunikološki koledž u Banjaluci Kapa Fi – Banja Luka College of Communications Kappa Phi – Visokoškolski studij za komunikologiju, dizajn i engleski jezik – Higher education studies in communications, design and English|website=kfbl.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Panevropski univerzitet Apeiron Banjaluka]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://apeiron-uni.eu/|title=Panevropski univerzitet Apeiron {{!}} Banja Luka – Univerzitet Evropskih Znanja|date=14. 2. 2008|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025|archive-date=2. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202115751/http://www.apeiron-uni.eu/|url-status=dead}}</ref> * [[eMPIRICA|Visoka škola računarstva i poslovnih komunikacija eMPIRICA u Brčko distriktu BiH]] ([[Brčko distrikt|Brčko Distrikt]]);<ref>{{Cite web|url=https://empiricom.ba/|title=Početna|website=eMPIRICOM|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Evropski univerzitet "Kallos" Tuzla|Evropski univerzitet "Kallos"]] ([[Tuzla]]);<ref>{{Cite web|url=http://eukallos.edu.ba/|title=Evropski univerzitet Kallos Tuzla|website=Evropski univerzitet "Kallos" Tuzla|language=en-US|access-date=20. 4. 2024}}</ref> * [[Univerzitet u Travniku]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.unt.ba/|title=Početna - Univerzitet u Travniku|website=www.unt.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet Hercegovina]] ([[Međugorje]] i [[Mostar]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.sveherc-edu.com/|title=Univerzitet Hercegovina|access-date=28. 2. 2011|archive-date=27. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127193959/http://www.sveherc-edu.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Međunarodni univerzitet "Phillip Noel Baker"]] (Sarajevo);<ref>{{Cite web|url=http://www.iupnb.edu.ba/|title=Internacionalni univerzitet Philip Noel-Baker - Sarajevo - BiH - PO ETNA|date=28. 8. 2008|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=28. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828104727/http://www.iupnb.edu.ba/|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Američki Univerzitet u Bosni i i Hercegovini]] (Tuzla, Sarajevo i Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.aubih.edu.ba/|title=Američki Univerzitet u BiH|access-date=24. 7. 2008|archive-date=10. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410183635/http://www.aubih.edu.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://univerzitetpim.edu.ba/|title=Univerzitet PIM – Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet za poslovne studije]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.univerzitetps.com/|title=One moment, please...|website=www.univerzitetps.com|language=en|access-date=3. 5. 2025|archive-date=6. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106160508/http://www.univerzitetps.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Koledž u Banjoj Luci]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://blc.edu.ba/|title=Banja Luka College – Akreditovana visokoškolska institucija|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Koledž za primjenjene i pravne nauke "Prometej"]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.prometej-bl.com/|title=Koledž za primjenjene i pravne nauke Banja Luka|access-date=24. 7. 2008|archive-date=3. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803083541/http://prometej-bl.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Slobomir P]] ([[Doboj]] i [[Bijeljina]]);<ref>{{Cite web|url=https://spu.ba/|title=Slobomir P Univerzitet|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka škola za ekonomiju i informatiku]] ([[Prijedor]]);<ref>{{Cite web|url=https://koledzprijedor.org/|title=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info contact|last=contact|first=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info|website=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info contact|language=en-PH|access-date=3. 5. 2025|archive-date=28. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828135040/http://www.koledzprijedor.org/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Sinergija]] (Bijeljina);<ref>{{Cite web|url=https://sinergija.edu.ba/|title=Univerzitet Sinergija|last=com>|first=Milan Tair (web developer) <milan dot tair at gmail dot|website=sinergija.edu.ba|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet "VITEZ" Travnik]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=http://out.edu.ba/|title=Univerzitet "Vitez" u Travniku - Naslovnica|date=23. 7. 2010|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=23. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723173844/http://out.edu.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Koledž za poslovni menadžment "PRIMUS"]] ([[Gradiška]]);<ref>{{Cite web|url=http://primus-gradiska.com/|title=primus-gradiska.com - V;Š Primus Visoka škola Gradiška Banjakrstvo Javna uprava Marketing Poslovna informatika Resources and Information.|date=19. 4. 2018|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=19. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419101017/http://primus-gradiska.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Nezavisni univerzitet Banja Luka]] ([[Banja Luka]]);<ref>{{Cite web|url=https://nubl.org/|title=NUBL|website=NUBL|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Evropski univerzitet Brčko Distrikt]] ([[Brčko distrikt|Brčko Distrikt]])<ref>{{Cite web |url=http://www.bdcentral.net/index.php/ba/aktuelno/vijesti/478-univerzitet-u-brkom |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327114609/http://www.bdcentral.net/index.php/ba/aktuelno/vijesti/478-univerzitet-u-brkom |archive-date=27. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> * [[Internacionalni Univerzitet Travnik]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=https://iu-travnik.com/|title=Početna|website=Internacionalni Univerzitet Travnik|language=en-US|access-date=3. 5. 2025|archive-date=4. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504032425/https://iu-travnik.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Pravni fakultet Univerziteta u Travniku]] ([[Kiseljak]]);<ref>{{Cite web|url=https://pfk.edu.ba/v2/bs/|title=Početna|website=pfk.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka škola „CEPS-Centar za poslovne studije“]] ([[Kiseljak]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ceps.edu.ba/Default|title=Visoka škola "CEPS-Centar za poslovne studije" Kiseljak|website=www.ceps.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet "Bijeljina"]] ([[Bijeljina]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ubn.rs.ba/|title=Pocetna {{!}} Univerzitet "BIJELJINA" Bijeljina|website=www.ubn.rs.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka međunarodna škola Cazin]] ([[Cazin]])<ref>{{Cite web|url=https://www.4icu.org/reviews/universities-english/18033.html|title=Cazin International College Ranking & Overview 2024|website=www.4icu.org|language=en|access-date=20. 4. 2024|archive-date=20. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420062844/https://www.4icu.org/reviews/universities-english/18033.html|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == * [[Obrazovanje]] * [[Univerzitet]] * [[Fakultet]] == Reference == {{refspisak}} {{Univerziteti u BiH}} [[Kategorija:Spiskovi univerziteta i koledža|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Univerziteti u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu|Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Spiskovi univerziteta i koledža po državama|Bosna i Hercegovina]] inz5es3ll2940l01s0vvhx9o390fvfy Međunarodni aerodrom Tuzla 0 78168 3915761 3914167 2026-08-01T15:24:16Z Admirmusicady 148183 /* Statistika za putnički saobraćaj (putnici) */ 3915761 wikitext text/x-wiki {{Infokutija aerodrom | ime = Međunarodni aerodrom Tuzla | izvorno ime = | izvorno ime-a = | izvorno ime-r = | slika | slika = Aerodrom Tuzla terminal.jpg | slika-širina = 280px | opis = Putnički terminal Međunarodnog aerodroma Tuzla = Tuzla International Airport Logo.png | slika-širina = | opis = | IATA = TZL | ICAO = LQTZ | vrsta = Civilni/Vojni | vlasnik-operator= [[Direkcija za civilno zrakoplovstvo Bosne i Hercegovine]] | vlasnik = Vlada TK | operator = | grad = | hub = [[Wizz Air]] | lokacija = [[Dubrave Gornje]], [[Živinice]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] | izgrađen = | upotreba = | visina-m = 239 m | koordinate = {{Coor dms|44|27|31.16|N|18|43|29.22|E|type:airport}} | website = {{URL|tuzla-airport.ba}} | metar-visina = | metar-r = | r1-broj = 09/27 | r1-dužina-m = 2.485 | r1-površina = Asfalt | r2-broj = | r2-dužina-m = | r2-površina = | h1-broj = | h1-dužina-m = | h1-površina = | h2-broj = | h2-dužina-m = | h2-površina = | stat-god = | stat1-naziv = | stat1-podatak = | stat2-naziv = | stat2-podatak = | fusnota = }} '''Međunarodni aerodrom Tuzla'''<ref name=":0" /> {{aerodrom kodovi|TZL|LQTZ}}<ref>[http://tuzla-airport.ba/bs/osnovne-karakteristike-aerodroma/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150609040410/http://tuzla-airport.ba/bs/osnovne-karakteristike-aerodroma/|date=9. 6. 2015}} Osnovne karakteristike aerodroma. (n.d.). Pristupljeno 31. 5. 2015.</ref> jest [[aerodrom]] u naseljenom mjestu [[Dubrave Gornje]], [[Živinice|Grad Živinice]],<ref name=":0">[http://bizreg.pravosudje.ba/pls/apex/f?p=183:13:6050232018269937::NO:RP,13:P13_P_POS_ID,P13_XMBS,P13_NAZIV:21107161,1-9924,\Javno%20preduze%C4%87e%20%22ME%C4%90UNARODNI%20AERODROM%20TUZLA%22%20%20dru%C5%A1tvo%20sa%20ograni%C4%8Denom%20odgovorno%C5%A1%C4%87u%20\] Registar privrednih subjekata u Bosni i Hercegovini</ref> 15&nbsp;km<ref>[https://www.google.ba/maps/dir/Tuzla/Tuzla+International+Airport,+Dubrave+Gornje+75273/@44.4984037,18.650661,13z/data=!3m1!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x475ead03ad64e779:0xa667fa80a17fd8cb!2m2!1d18.6734688!2d44.5374611!1m5!1m1!1s0x47594c4b0e3a1a63:0x6472d67618d01548!2m2!1d18.724667!2d44.458629?hl=en] Google Maps. Directions: Tuzla-Međunarodni aerodrom Tuzla</ref> udaljenom od [[Tuzla|Tuzle]], [[Bosna i Hercegovina]]. Aerodrom je civilni, ali služi i kao vojna baza. Jedan je od četiri međunarodna aerodroma u Bosni i Hercegovini. Posljednjih godina, aerodrom je doživio ekspanziju po broja putnika te se trenutno svrstava kao drugi najprometniji aerodrom u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], iza [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Međunarodnog aerodroma Sarajevo]]. Aerodrom je poznat i kao centar za niskobudžetne (''low cost'') avio kompanije, kojeg koriste putnici iz BiH kao i iz susjednih država, Hrvatske i Srbije. Wizzair je otvorio bazu 12. decembra 2025. == Historija == Međunarodni aerodrom Tuzla je do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bio najveći vojni aerodrom [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana Jugoslavenske narodne armije|Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrana SFRJ]]. Stavljen je pod kontrolu snaga [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] 1992. Od 1996. pa nadalje, postao je glavno čvorište za [[SFOR|Snage stabilnosti]]. [[Tuzlanski kanton]] pretvorio je Aerodrom Tuzla u civilni aerodrom 1998. Međunarodni aerodrom Tuzla zvanično je otvoren za civilni saobraćaj 10. oktobra 1998. Od 2011. na Međunarodni aerodrom Tuzla slijeću avioni niskobudžetne mađarske aviokompanije [[Wizz Air]]. U junu 2015. ta kompanija otvorila je svoju bazu na Međunarodnom aerodromu Tuzla i stacionirala jedan [[Airbus A320]].<ref>{{cite web|url=http://www.exyuaviation.com/2015/06/wizz-air-opens-tuzla-base.html|title=EX-YU Aviation News: Wizz Air opens Tuzla base|website=www.exyuaviation.com|access-date=1. 8. 2016}}</ref> Time je broj destinacija [[Wizz Air]]-a iz Tuzle porastao na devet, a broj sedmičnih polijetanja na 22 u toku ljetnog reda letenja. [[Wizz Air]] je 12. septembra 2023. zatvorio bazu, ali je nastavio letjeti na tri destinacije. == Zgrada terminala == [[Datoteka:Tuzla Airport Passport Control.jpg|mini|Prostor za kontrolu pasoša]] Zgrada putničkog [[terminal]]a, izgrađena 1998, pruža kapacitet od 350 putnika po satu. [[Vlada Tuzlanskog kantona]] je u decembru 2015. budžetom za 2016. namjenila oko 2 miliona KM za rekonstrukciju i proširenje postojećeg putničkog terminala i izgradnju manjeg teretnog terminala sa skladištima i hladnjačama.<ref>{{cite web|url=http://www.biznis.ba/politika/53138-2-miliona-km-za-izgradnju-zgrade-terminala-na-tuzlanskom-aerodromu.html|title=Biznis.ba - 2 miliona KM za izgradnju zgrade terminala na Tuzlanskom aerodromu|access-date=1. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212621/http://www.biznis.ba/politika/53138-2-miliona-km-za-izgradnju-zgrade-terminala-na-tuzlanskom-aerodromu.html|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> Pored toga, Vlada je namjenila blizu 500 hiljada KM za izgradnju sistema prilazne rasvjete (ALS).<ref>{{cite web|url=http://bportal.ba/medunaroni-aerodrom-tuzla-u-ovoj-godini-ocekuje-se-veci-broj-putnika/|title=Međunaroni aerodrom Tuzla: U ovoj godini očekuje se veći broj putnika|date=23. 2. 2016|access-date=1. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511095054/http://bportal.ba/medunaroni-aerodrom-tuzla-u-ovoj-godini-ocekuje-se-veci-broj-putnika/|archive-date=11. 5. 2017|url-status=dead}}</ref> == Pista == [[Datoteka:Wizzari plane in Tuzla internaional airport.jpg|mini|Taksi aviona [[Wizz Air]] nakon slijetanja u Međunarodnu zračnu luku Tuzla]] Međunarodni aerodrom Tuzla posjeduje jednu asfaltiranu pistu (broj: 09/27) dužine 2485 metara i širine 45 metara. [[Aerodrom]] posjeduje 6 rulnica (A, B, C, D, E i F), od kojih se rulnica F proteže paralelno sa glavnom pistom.<ref name="tuzla-airport.ba">{{cite web|url=http://tuzla-airport.ba/en/basic-airport-characteristics/|title=Tuzla international airport » Basic Airport Characteristics|website=tuzla-airport.ba|access-date=1. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805091807/http://tuzla-airport.ba/en/basic-airport-characteristics/|archive-date=5. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> Postoje tri parking pozicije za avione, od kojih su dvije u funkciji. Parking pozicije su dimenzija 116 m x 106 m, za putničke i teretne avione. [[Aerodrom]] je sposoban prihvatiti avione svih vrsta, namjena i veličina, pa je tako moguć prihvat dva [[Airbus A320|Airbus 320]] ili [[Boeing 737]] aviona istovremeno. Također je moguć prihvat dva aviona [[Airbus 330]] na dvije spojene parking pozicije, ili prihvat jednog [[Antonov AN-124 Ruslan]] ili [[Boeing 747 cargo]] aviona. U blizini samog putničkog terminala je i prostor za prihvat 31 helikoptera tipa [[Bell UH-1]] ili sličnih helikoptera.<ref name="tuzla-airport.ba"/> == Destinacije == === Putnički saobraćaj === {| class="wikitable" !Kompanija !Destinacije |- |{{ZD|EGY}} [[Nile air]] |{{ZD|EGY}} [[Hurgada]] 02.07.2026<br> |- |{{ZD|ŠVI}} [[Chair airlines]] |{{ZD|ŠVI}} [[Zürich]]<br> |- |{{ZD|TUR}} [[Freebird Airlines]] |{{ZD|TUR}} [[Antalya]] |- |{{ZD|TUR}} [[Corendon Airlines]] |{{ZD|TUR}} [[Antalya]] |- |{{ZD|TUR}} [[Pegasus Airlines]] |{{ZD|TUR}} [[Istanbul]] |- |- |{{ZD|HUN}} [[Wizz Air]] |{{ZD|SUI}} [[Basel]]<br>{{ZD|NJE}} [[Dortmund]]<br>{{ZD|NJE}} [[Memmingen]]<br> {{ZD|SLK}} [[Bratislava]]<br>{{ZD|NED}} [[Mastricht]]<br>{{ZD|NJE}} [[Köln]]<br>{{ZD|ŠVE}} [[Malmö]]<br>{{ZD|NJE}} [[Hamburg]]<br>{{ZD|ŠVE}} [[Göteborg]]<br>{{ZD|NJE}} [[Berlin]]<br>{{ZD|NJE}} [[Frankfurt]]<br>{{ZD|KIP}} [[Larnaca]]<br>{{ZD|FRA}} [[Pariz]]<br> |- |{{ZD|EGY}} [[Air Cairo]] |{{ZD|EGY}} [[Hurgada]] sezonski 15.06.2026 |} === Teretni saobraćaj === {| class="wikitable" !Kompanija !Destinacija |- |[[Turkish Airlines]] |[[Istanbul]]<ref>{{cite web |title=Počeo izvoz mesa u Tursku sa aerodroma u Tuzli |url=https://ba.n1info.com/biznis/a98704-poceo-izvoz-mesa-u-tursku-sa-aerodroma-u-tuzli/ |website=N1 |access-date=9. 6. 2021 |date=2. 6. 2016}}</ref> |} === Statistika tereta=== {| class="wikitable sortable" width="align=" !Godina !Utovar (u [[Tonama|t]]) !Istovar (u [[Tonama|t]]) !Ukupno(u[[Tonama|t]]) |- |2017 |249.6 |3,80 |{{rast}}'''249.6''' |- |2016<ref>{{cite web|url=http://www.bhdca.gov.ba/website/dokumenti/Statistika/Statistika%202016_bos.pdf|title=Statistics|date=2016|website=www.bhdca.gov.ba|access-date=4. 5. 2019|archive-date=5. 6. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605231618/http://www.bhdca.gov.ba/website/dokumenti/Statistika/Statistika%202016_bos.pdf|url-status=dead}}</ref> |6.065,92 |3.83 |{{rast}}'''6.062,09'''' |- |2015 |219.557 |16.689 |{{rast}}'''236.246''' |- |2014 |55.559 |53.793 |{{rast}}'''109.392'''| |} == Statistika == === Statistika za putnički saobraćaj (putnici) === {| class="wikitable" !Godina/Mjesec !Januar !Februar !Mart !April !Maj !Juni !Juli !August !Septembar !Oktobar !Novembar !Decembar !Ukupno !Promjena |- |2026 |{{rast}}34.989 |{{rast}}27.331 |{{rast}}35.615 |{{rast}}64.296 |{{rast}}63.179 |{{rast}}66.866 |{{rast}}73.010 | | | | | |'''367.921''' | +59,7% |- |2025 |{{rast}}20.931 |{{rast}}17.839 |{{rast}}22.724 |{{rast}}21.827 |{{rast}}21.866 |{{rast}}31.637 |{{rast}}38.214 |{{rast}}42.087 |{{rast}}34.390 |{{rast}}32.977 |{{rast}}21.934 |{{rast}}31.888 |{{rast}} '''338.132''' |{{rast}}+75,3% |- |2024 |{{smanjenje}}19.171 |{{smanjenje}}17.162 |{{smanjenje}}14.737 |{{smanjenje}}13.158 |{{smanjenje}}13.023 |{{smanjenje}}13.691 |{{smanjenje}}18.317 |{{smanjenje}}22.538 |{{smanjenje}}19.764 |{{smanjenje}}19.192 |{{smanjenje}}16.700 |{{smanjenje}}19.426 |{{smanjenje}}'''207.557''' |{{smanjenje}}71,3% |- |2023 |{{rast}}58.304 |{{smanjenje}}48.326 |{{rast}}53.076 |{{rast}}67.152 |{{rast}}68.442 |{{smanjenje}} 64.795 |{{rast}}72.079 |{{smanjenje}} 70.088 |{{smanjenje}}28.118 |{{smanjenje}}18.825 |{{smanjenje}}15.341 |{{smanjenje}}17.899 |{{rast}}'''582.336''' | {{rast}}+105.6% |- |2022. |{{rast}} 23.368 |{{smanjenje}} 14.630 |{{rast}} 22.793 |{{rast}} 40.360 |{{rast}} 41.322 |{{smanjenje}} 40.207 |{{rast}} 50.027 |{{rast}} 51.426 |{{smanjenje}} 42.688 |{{rast}} 44.713 |{{rast}} 50.481 |{{rast}} 52.151 |{{rast}} '''474.166''' | {{rast}} +47,44% |- |2021. |{{smanjenje}} 12.394 |{{smanjenje}} 8.427 |{{smanjenje}} 11.650 |{{rast}} 13.969 |{{rast}} 19.880 |{{rast}} 23.006 |{{rast}} 45.983 |{{rast}} 48.630 |{{rast}} 32.960 |{{rast}} 35.027 |{{rast}} 21.600 |{{rast}} 25.486 |{{rast}}'''299.012''' |{{rast}}+26,6% |- |2020. |35.188 |36.438 |17.665 |0 |100 |19.456 |32.008 |28.813 |19,509 |17,120 |9.505 |12.473 |{{rast}}'''228.425''' |61,4% |- |2019. |36.341 |30.658 |35.679 |56.276 |52.425 |59.581 |67.794 |66.732 |56.412 |54.018 |35.484 | 41.617 |{{smanjenje}}'''551.466''' | +1,16% |- |2018. |40.563 |35.976 |43.112 |52.638 |49.371 |53.709 |67.438 |65.364 |56.062 |50.122 |30.763 |39.471 |{{rast}}'''584.589''' | +9,0% |- |2017. |26.554 |23.105 |29.116 |50.763 |47.701 |49.662 |63.173 |63.788 |52.816 |51.556 |37.432 |40.178 |{{rast}}'''535.834''' | +72,1% |- |2016. |19.234 |19.939 |23.598 |25.261 |27.324 |26.673 |32.229 |31.046 |27.793 |27.621 |23.619 |27.061 |{{rast}}'''311.398''' | +20,2% |- |2015. |12.960 |12.005 |14.474 |17.311 |18.082 |21.563 |33.666 |33.007 |28.900 |27.167 |22.462 |17.427 |{{rast}}'''259.074''' | +71,2% |- |2014. |8.276 |6.455 |7.289 |9.495 |9.343 |12.195 |19.887 |19.253 |16.967 |16.299 |12.363 |13.531 |{{rast}}'''151.353''' | +146,0% |- |2013. |1 |0 |0 |0 |455 |6.251 |11.868 |11.000 |9.071 |8.673 |7.359 |6.835 |{{rast}}'''61.513''' | +1.367,7% |- |2012. |8 |0 |51 |13 |2 |854 |1.762 |1.243 |195 |59 |4 |0 |{{rast}}'''4.191''' | -7,4% |- |2011. |0 |0 |12 |54 |8 |1.143 |1.506 |965 |10 |426 |403 |0 |{{rast}}'''4.527''' |N/A |} === Statistika destinacija Wizzaira=== Najfrekventnije destinacije sa Međunarodnog aerodroma Tuzla (2015) {| class="wikitable" !Poredak !Destinacija !Broj putnika (dolasci i odlasci) |- |1 |[[Dortmund]] |43.502 |- |2 |[[Göteborg]] |42.875 |- |3 |[[Malmö]] |37.341 |- |4 |[[Basel]] |36.978 |} === Statistika za teretni saobraćaj (tone) === {| class="wikitable" !Godina/Mjesec<ref>{{cite web|url=http://www.bhdca.gov.ba/index.php/bs/|title=Početna|website=www.bhdca.gov.ba|access-date=3. 8. 2016|archive-date=6. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006051844/http://www.bhdca.gov.ba/index.php/bs/|url-status=dead}}</ref> !Januar !Februar !Mart !April !Maj !Juni !Juli !August !Septembar !Oktobar !Novembar !Decembar !Ukupno !Promjena |- |2016. |1.738 |0 |0 |0 |0 |1.170 | - | - | - | - | - | - |2.909 | -98,77% |- |2015. |1.519 |0 |0 |0 |0 |0 |122.075 |97.482 |0 |0 |0 |15.170 |236.246 | +4.278,17% |- |2014. |3.996 |0 |0 |0 |49 |1.296 |0 |0 |55 |0 |0 |0 |5.396 |N/A |} ===Statistika putnika=== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" width= align= |+ Aerodrom Tuzla broj putnika po destinacijama (2019)<ref>{{Cite web|url=http://flyingbosnian.blogspot.com/2020/12/bosnia-and-herzegovina-germany-air.html|title=Bosnia and Herzegovina Aviation News : ✈Bosnia and Herzegovina-Germany air traffic report for 2019|date=8. 12. 2020}}</ref> ! Rang|| Aerodrom || Broj putnika || % promjena<br />2018/2019 |- |align=center|1|| {{Sort|01| [[Basel]]}}||align=center|66.762||align=center|{{decrease}} 4,21 |- |align=center|2|| {{Sort|02| [[Dortmund]] }}||align=center|65.606||align=center|{{decrease}} 8,22 |- |align=center|3|| {{Sort|03| [[Malmö ]]}}||align=center|55.489||align=center|{{decrease}} 5,26 |- |align=center|4|| {{Sort|04| [[Göteborg ]]}}||align=center|52.095||align=center|{{decrease}} 2,64 |- |align=center|5|| {{Sort|05| [[Berlin]]}}||align=center|-||align=center|{{decrease}} |- |align=center|6|| {{Sort|06| [[Frankfurt]]}}||align=center|41.872||align=center|{{decrease}} 5,17 |- |align=center|7|| {{Sort|07| [[Memmingen]]}}||align=center|40.605||align=center|{{decrease}} 4,57 |- |align=center|8|| {{Sort|08| [[Köln]]}}||||align=center|{{decrease}} |- |align=center|9|| {{Sort|09| [[Friedrichshafen ]]}}||align=center|33.134||align=center|{{decrease}} 40,10 |- |align=center|10|| {{Sort|10| [[Stockholm ]]}}||align=center|-||align=center|{{decrease}} |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" width= align= |+ Aerodrom Tuzla broj putnika po destinacijama (2018)<ref>{{cite web|url=http://flyingbosnian.blogspot.com/2019/03/bosnia-and-herzegovina-germany-air.html|title=Bosnia and Herzegovina aviation news: ✈Bosnia and Herzegovina-Germany air traffic report|first=Flying|last=Bosnian|date=6. 3. 2019|publisher=}}</ref> ! Rang|| Aerodrom || Broj putnika || % promjena<br />2017/2018 |- |align=center|1|| {{Sort|01| [[Basel ]]}}||align=center|64.060||align=center|{{decrease}} 29,40 |- |align=center|2|| {{Sort|02| [[Dortmund ]]}}||align=center|60.621||align=center|{{decrease}} 21,77 |- |align=center|3|| {{Sort|03|[[Malmö ]]}}||align=center|58.570||align=center|{{decrease}} 3,73 |- |align=center|4|| {{Sort|04|[[Göteborg ]]}}||align=center|50.751||align=center|{{decrease}} 40,35 |- |align=center|5|| {{Sort|05| [[Berlin ]]}}||align=center|41.184||align=center|{{decrease}} 30,16 |- |align=center|6|| {{Sort|06| [[Frankfurt ]]}}||align=center|39.812||align=center|{{decrease}} 4,60 |- |align=center|7|| {{Sort|07| [[Memmingen ]]}}||align=center|38.830||align=center|{{decrease}} 17,60 |- |align=center|8|| {{Sort|08| [[Köln]]}}||align=center|36.930||align=center|{{decrease}} 20,69 |- |align=center|9|| {{Sort|09| [[Friedrichshafen ]]}}||align=center|33.168||align=center|{{decrease}} 25,13 |- |align=center|10|| {{Sort|10| [[Stockholm]]}}||align=center|25.322||align=center|{{decrease}} 0,73 |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" width= align= |+ Aerodrom Tuzla broj putnika po destinacijama (2017)<ref>{{cite web|url=http://flyingbosnian.blogspot.com/2018/09/tuzla-airport-air-traffic-data-for-2017.html|title=Bosnia and Herzegovina aviation news: ✈Tuzla Airport air traffic data for 2017|first=Flying|last=Bosnian|date=15. 9. 2018|publisher=}}</ref> |- style"background:lightgrey;" ! Rang|| Aerodrom || Broj putnika || % promjena<br />2016/2017 |- |align=center|1|| {{Sort|01|[[Malmö ]]}}||align=center|56.461||align=center|{{decrease}} 26,72 |- |align=center|2|| {{Sort|02|[[Göteborg]]}}||align=center|50.930||align=center|{{decrease}} 18,46 |- |align=center|3|| {{Sort|03| [[Dortmund ]]}}||align=center|49.781||align=center|{{decrease}} 0,93 |- |align=center|4|| {{Sort|04| [[Basel]]}}||align=center|49.503||align=center|{{decrease}} 28,95 |- |align=center|5|| {{Sort|05| [[Frankfurt]]}}||align=center|38.058||align=center|{{decrease}} 22,76 |- |align=center|6|| {{Sort|06|[[Memmingen ]]}}||align=center|33.016||align=center|{{decrease}} 4,30 |- |align=center|7|| {{Sort|07| [[Friedrichshafen ]]}}||align=center|26.506||align=center|{{decrease}} 0.0 |- |align=center|8|| {{Sort|08|[[Stockholm]]}}||align=center|25.510||align=center|{{decrease}} 13,16 |- |align=center|9|| {{Sort|09| [[London Luton ]]}}||align=center|20.708||align=center|{{decrease}} 30,0 |- |align=center|10|| {{Sort|10| [[Växjö]]}}||align=center|20.269||align=center|{{decrease}} 20,0 |} == Također pogledajte == * [[Spisak aviokompanija u Bosni i Hercegovini]] * [[Međunarodni aerodrom Banja Luka]] * [[Međunarodni aerodrom Mostar]] * [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]] * [[Spisak aerodroma u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Tuzla International Airport}} * [https://web.archive.org/web/20150330065222/http://tuzla-airport.ba/bs/pocetna/ International Airport Tuzla - Međunarodni aerodrom tuzla] * [https://wizzair.com/en-GB/Search Wizz Air] {{Aerodromi u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Aerodromi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Građevine u Tuzli]] [[Kategorija:Aerodromi osnovani 1998.]] [[Kategorija:Saobraćaj u Tuzli]] [[Kategorija:Živinice]] olp7qkczqr4i16zsdnb2zekg4fwzqx0 Naša stranka 0 82262 3915741 3915348 2026-08-01T13:56:26Z Z1KA 87045 malo sređeno 3915741 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Naša stranka | izvorno_ime = | logo = Nasa stranka21 Logo.svg | teskt = | skraćenica = NS | predsjednik = [[Sabina Ćudić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = [[Ćamil Osmanagić]] | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Danis Tanović]]<br>[[Dino Mustafić]] | osnovana = 5. april 2008. | raspuštena = | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = "Moja, tvoja, naša zemlja." | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = Branilaca Sarajeva 5 | novine = | mladi_ogranak = Forum mladih | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Politički centar|Centar]]{{Nedostaje referenca}}<br>[[Lijevi centar]]{{Nedostaje referenca}} | ideologija = [[Liberalizam]]<ref>{{Cite book|last=Nordsieck|first=Wolfram|title=Parties and Elections in Europe|publisher=Books on Demand|year=2022|isbn=9783756218882|pages=62}}</ref><br>[[Građanski nacionalizam]]<ref>{{Cite web|url=https://www.freiheit.org/east-and-southeast-europe/long-road-new-government-liberals-it-first-time|title=Bosnia and Herzegovina: Long road to new government – Liberals in it for the first time|website=www.freiheit.org|language=en|access-date=30. 1. 2023}}</ref><br>[[Sekularizam]]{{Nedostaje referenca}}<br>[[Antinacionalizam]]<ref>{{Cite book|last=Toquet|first=Helena|title=Multi-Ethnic Parties in Bosnia-Herzegovina|publisher=University of Leuven|pages=456}}</ref><br>[[Antiklerikalizam]]{{Nedostaje referenca}}<br>[[Proeuropejstvo]]{{Nedostaje referenca}}<br>[[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}} | religija = | nacionalno_članstvo = [[Trojka (koalicija)|Trojka]] {{Malo|(od 2020)}} | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = [[Savez liberala i demokrata za Evropu]] | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|3|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|5|98|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|4|80|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Skupština Brčko distrikta]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|2|31|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|8|289|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} | skupština7 = | broj_mandata7 = | skupština8 = | broj_mandata8 = | zastava = | veb-sajt = {{URL|nasastranka.ba}} }} '''Naša stranka''' ('''NS''') je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] socijalno liberalna i [[multietničnost|multietnička]]<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/948603256|title=State-building and democratization in Bosnia and Herzegovina|date=2016|publisher=Routledge|others=Soeren Keil, Valery Perry|isbn=978-1-315-61069-6|location=London|oclc=948603256}}</ref> [[politička stranka]] osnovana 5. aprila 2008. Osnova njenog osnivanja bila je borba protiv dominacije nacionalističkih stranaka. Od njenog osnivanja, stranka je prošla kroz značajne promjene i danas predstavlja građansku, socijalno liberalnu alternativu sa jasnim programom koji počiva na [[Liberalizam|liberalnim]] načelima, socijalnoj pravdi i [[Zelena politika|zelenim politikama]]. Osnivači su [[režiser]]i [[Danis Tanović]] i [[Dino Mustafić]]. Naša stranka je 4. juna 2016. postala članica [[Savez liberala i demokrata za Evropu|Saveza liberala i demokrata za Evropu]]. ==Historija== ===2008.=== Stranka se prvi put pojavila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2008.|lokalnim izborima 2008.]] godine, kada je kandidat Naše stranke osvojio načelničko mjesto u [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]]. Značajan broj glasova zabilježen je i u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Stranka je na tim lokalnim izborima osvojila i vijećničke pozicije u Sarajevu, [[Gračanica (FBiH)|Gračanici]], [[Vareš]]u, [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]] i [[Kladanj|Kladnju]]. <ref>{{cite web|title=Prostorni plan Kantona Sarajevo za period od 2003. do 2023. godine|url=http://www.izbori.ba/default.aspx?CategoryID=232&Lang=3|website=www.izbori.ba|publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|access-date=27. 4. 2019|format=PDF}}</ref> ===2010.=== Naša stranka na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|općim izborima 2010. godine]] nije doživjela značajniji uspjeh, iako se računalo na veliki broj glasova od strane građana koji nisu izlazili na izbore ili nisu podržavali stranke iz nacionalističkog bloka. Za loše rezultate stranke se spominjala koalicija sa [[Nova socijalistička partija|Novom socijalističkom partijom]] na čelu sa [[Zdravko Krsmanović|Zdravkom Krsmanovićem]], kao i loše vođenje izborne kampanje, ali i dobri rezultati SDP BiH. Stranka je podbacila u većini izbornih jedinica i osvojila dva mandata u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]], koja su pripala Predragu Kojoviću i Danisu Tanoviću. Predsjednik Naše stranke Bojan Bajić i generalni sekretar Fadil Šero su nakon ovog izbornog neuspjeha preuzeli odgovornost i podnijeli ostavku. ===2011–2015.=== Na kongresu održanom 2011. za predsjednika stranke je izabran [[Dennis Gratz]]. Naša stranka je predstavila novi smjer nazvan "Treći put", ali i dalje zadržavši socijal-liberalizam kao ideološko opredjeljenje, te multinacionalno članstvo kao temelj rada stranke. Novo rukovodstvo stranke predvođeno Dennisom Gratzom je u periodu nakon 2011. prolazilo kroz teške trenutke, pokušavajući da stabilizira stranku nakon izbornog neuspjeha 2010. i napuštanja velikog broja razočaranih članova i aktivista. Novo rukovodstvo je također moralo finansijski stabilizirati stranku poslije dugova nastalih u prethodnoj kampanji. Naša stranka je na lokalnim izborima 2012. napravila rezultat koji se danas smatra prekratnicom u postojanju stranke, jer su rezultati tih izbora omogućili dalje širenje i rast stranke. Stranka je dobila vijećnike u općinama Gračanica (Mirsad Čamdžić), [[Doboj Istok]] (Halil Mujić), Vareš (Elvir Rožajac), [[Ilidža]] (Elvis Vreto), Centar (Varja Nikolić, Amela Kuskunović i Amra Zulfikarpašić), [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] (Vedran Grebo i Vibor Handžić), [[Novo Sarajevo]] (Vildana Bešlija, Robert Pleše i Sanja Lazar) i [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (Vernes Ćosić i Amela Topuz). Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Općim izborima 2014.]] Naša stranka ostvaruje najbolji rezultat od svog osnivanja, i predsjednik stranke Dennis Gratz biva direktno izabran u [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]]. U Skupštinu Kantona Sarajevo izabrani su Predrag Kojović, [[Sabina Ćudić]] i [[Edin Forto]]. Dennis Gratz, predsjednik Naše stranke je ubrzo nakon održanih izbora sazvao izborni kongres Naše stranke, i obznanio da se neće kandidovati za drugi mandat. ===2015–2019.=== Na trećem Kongresu Naše stranke u martu 2015. godine za predsjednika, trećeg od osnivanja stranke, izabran je Predrag Kojović, a potpredsjednike Nasiha Pozder, Edin Forto i Sabina Ćudić. Izbor Predraga Kojovića, jednog od najpoznatijih članova Naše stranke koji je bio dio rukovodstva stranke od samog početka, je za mnoge bio očekivan. Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018.]] godine Naša stranka je prvi put imala kandidata za [[predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]. Dana 21. aprila 2018. potvrđeno je da je kandidat stranke, koji predstavlja Hrvate, [[Boriša Falatar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi|title="Boriša Falatar: Zaslužujemo bolje, i naša zemlja i svi mi {{!}} Naša stranka"|access-date=26. 6. 2021|archive-date=27. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005653/https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi/|url-status=dead}}</ref> Na izborima je Falatar osvojio samo 3,74%, odnosno 16.036 glasova. Stranka je osvojila 48.401 glas za [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom BiH]], te 50.947 glasova za [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Federacije BiH]]. ===2019–2021.=== Na četvrtom Kongresu Naše stranke 2019. godine za predsjednika je reizabran Predrag Kojović, a potpredsjednike Mirsad Čamdžić, Srđan Mandić i Irma Baralija. ===2021–danas=== Dana 25. juna 2021. Pedrag Kojović podnio je ostavku na poziciji predsjednika Naše stranke. Razlog podnošenja ostavke je taj što je nezadovoljan odnosima i u stranci i unutar "Trojke", te radom određenih ministara stranke u Vladi [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]]. Ostavku je prvobitno podnijela i potpredsjednica stranke [[Irma Baralija]], ali se ubrzo predomislila, pa je ostavku ipak povukla.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/661703/predrag-kojovic-podnio-ostavku-u-nasoj-stranci|title=Predrag Kojović podnio ostavku u Našoj stranci|date=25. 6. 2021|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=26. 6. 2021}}</ref> Ipak, dana 28. juna, na sjednici Predsjedništva Naše stranke odlučeno je da Kojović ostane predsjednik do vanrednog kongresa stranke zakazanog za septembar 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kojovic-ostaje-na-celu-nase-stranke-do-kongresa-u-septembru/210628129|title=Kojović ostaje na čelu Naše stranke do kongresa u septembru|date=28. 6. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=28. 6. 2021}}</ref> Konačno, na vanrednom kongresu održanog 4. septembra, Edin Forto je izabran za novog predsjednika Naše stranke.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/edin-forto-je-novi-predsjednik-nase-stranke/210904053|title=Edin Forto je novi predsjednik Naše stranke|date=4. 9. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=4. 9. 2021}}</ref> ==Rukovodstvo i struktura== Najviši politički organ Naše stranke između dva kongresa je Glavni odbor. Članove Glavnog odbora bira kongres, a rukovodstvo odbora biraju članovi na prvoj sjednici odbora. Najviši izvršni organ stranke je Predsjedništvo, kojim predsjedava predsjednik stranke. Stranka također ima Nadzorni odbor koji odgovara isključivo kongresu Naše Stranke, a nadzire rad i poslovanje stranke. Regionalni odbori su izvršna i politička tijela Naše stranke srednjeg nivoa, dok općinski odbori predstavljaju najmanju organizacionu jedinicu u Našoj stranci. Za koordinaciju i organizaciju svih tijela i organa, kao i finansijsko poslovanje, je zadužen Sekretarijat Naše stranke. ====Predsjednik NS==== [[Sabina Ćudić]] je trenutna predsjednica Naše stranke, izabrana na vanrednom Kongresu 2025. godine. Ćudić je peta osoba na toj poziciji od osnivanja stranke. Poziciju predsjednika su prije nje vršili Bojan Bajić (2008–2010), koji je podnio ostavku nakon loših izbornih rezultata 2010, [[Dennis Gratz]] (2011–2015), Predrag Kojović (2015–2021) i [[Edin Forto]] (2021–2025). U periodu između ostavke Bojana Bajića, i preuzimanja funkcije predsjednika od strane Dennisa Gratza, vršilac dužnosti predsjednika Naše stranke bio je Boris Divković (2010–2011). ====Predsjedništvo NS==== Predsjedništvo NS je najviše izvršno tijelo stranke kojim predsjedava predsjednik NS. Trenutni sastav Predsjedništva čine: [[Sabina Ćudić]] ''(predsjednica NS)'', Nihad Uk ''(predsjednik Glavnog odbora)'', Behija Kulović, Vildana Bešlija i Alen Girt ''(potpredsjednici NS)'', Ćamil Osmanagić ''(Generalni sekretar)'', Faris Šehović, Nasiha Pozder, Predrag Kojović, Mirsad Čamdžić, Amir Purić i Jasmina Ibrahimpašić. ==Spisak predsjednika== {| class="wikitable" !# !Portret !Ime i prezime ! colspan="2" |Mandat |- !1. |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]] |[[Bojan Bajić]] |5. april 2008. |26. mart 2011. |- !2. |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]] |[[Dennis Gratz]] |26. mart 2011. |16. maj 2015. |- !3. |[[Datoteka:Predrag Kojović (cropped).jpg|bez okvira|90px]] |[[Predrag Kojović]] |16. maj 2015. |4. septembar 2021. |- !4. |[[Datoteka:Edin Forto (2023-12-05) (cropped).jpg|bez okvira|90px]] |[[Edin Forto]] |4. septembar 2021. |11. oktobar 2025. |- !5. |[[Datoteka:Sabina Ćudić.jpg|bez okvira|90px]] |[[Sabina Ćudić]] |11. oktobar 2025. |''Trenutno'' |} == Trenutni javni funkcioneri stranke == Ova sekcija predstavlja trenutne javne funkcionere stranke koji su izabrani ili imenovani zvaničnici u zakonodavnoj i izvršnoj vlasti na državnom, entitetskom i kantonalnom nivou u Bosni i Hercegovini, kao i rukovodioce javnih institucija i preduzeća koji su imenovani na prijedlog ili kao kadrovi ove političke stranke.<ref name="NS-zvanicnici">[https://www.nasastranka.ba Naša stranka – Zvanična stranica]</ref> === Izabrani i imenovani zvaničnici === {| class="wikitable sortable" ! Ime ! Funkcija ! Institucija ! Reference |- | [[Sabina Ćudić]] | rowspan="3" | zastupnik/ca | rowspan="3" | [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://www.parlament.ba|title=Parlamentarna skupština BiH}}</ref> |- | [[Predrag Kojović]] |- | [[Mia Karamehić-Abazović]] |- | [[Edin Forto]] | [[Ministarstvo komunikacija i prometa Bosne i Hercegovine|ministar komunikacija i prometa]] | rowspan="2" | [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine]] | rowspan="2" | <ref>{{cite web|url=https://www.vijeceministara.gov.ba|title=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine}}</ref> |- | [[Duška Jurišić]] | zamjenica [[Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine|ministra za ljudska prava i izbjeglice]] |- | [[Dragan Mioković]] | rowspan="5" | zastupnik/ca | rowspan="5" | [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] | rowspan="5" | <ref>{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba|title=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine}}</ref> |- | [[Mirjana Marinković-Lepić]] |- | Mirsad Čamdžić |- | Amir Purić |- | Marko Cvitanović |- | Vildana Bešlija | rowspan="4" | delegat/kinja | rowspan="4" | [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] | rowspan="4" | <ref>{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba|title=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine}}</ref> |- | Vibor Handžić |- | Sanela Klarić |- | Miomirka Melank |- | [[Nasiha Pozder]] | [[Ministarstvo okoliša i turizma Federacije Bosne i Hercegovine|ministrica okoliša i turizma]] | rowspan="2" | [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine]] | rowspan="2" | <ref>{{cite web|url=https://fbihvlada.gov.ba|title=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine}}</ref> |- | Amir Hasičević | [[Ministarstvo trgovine Federacije Bosne i Hercegovine|ministar trgovine]] |- | Vibor Handžić | rowspan="4" | zastupnik/ca | rowspan="4" | [[Skupština Kantona Sarajevo]] | rowspan="4" | <ref>{{cite web|url=https://skupstina.ks.gov.ba|title=Skupština Kantona Sarajevo}}</ref> |- | Vildana Bešlija |- | Sanela Klarić |- | Miomirka Melank |- | [[Nihad Uk]] | [[Spisak premijera kantona Federacije Bosne i Hercegovine|premijer]] | rowspan="3" | [[Vlada Kantona Sarajevo]] | rowspan="3" | <ref>{{cite web|url=https://vlada.ks.gov.ba/vlada/sastav-vlade/15|title=Vlada Kantona Sarajevo}}</ref> |- | [[Darja Softić Kadenić]] | [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton Sarajevo|ministrica pravde i uprave]] |- | Mladen Pandurević | [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton Sarajevo|ministar komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša]] |- | Amra Nadarević Vodenčarević | rowspan="3" | zastupnik/ca | rowspan="2" | [[Skupština Tuzlanskog kantona]] | rowspan="2" | <ref>{{cite web|url=https://skupstina.tk.gov.ba|title=Skupština Tuzlanskog kantona}}</ref> |- | Amila Hodžić |- | Behija Kulović | [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona]] | <ref>{{cite web|url=https://zdk.ba|title=Skupština Zeničko-dobojskog kantona}}</ref> |} === Rukovodioci javnih institucija i preduzeća === {| class="wikitable sortable" ! Ime i prezime ! Funkcija ! Institucija ! Reference |- | [[Goran Valka]] | v. d. predsjednik Upravnog odbora | [[Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju]] | <ref>{{cite web |url=https://www.oieiek.ba/ |title=Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju |publisher=Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju |access-date=2026-07-30 }}</ref><ref>{{cite news |title=Brojna imenovanja na Vladi FBiH: Kadar Naše stranke novi član Uprave Operatora za OIEiEK |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1034605/brojna-imenovanja-na-vladi-fbih-kadar-nase-stranke-novi-clan-uprave-operatora-za-oieiek |work=Dnevni avaz |publisher=Avaz-roto press d.o.o. |date=2026-04-10 |access-date=2026-07-30 }}</ref> |- | Halil Subašić | direktor | [[Federalni zavod za penzijsko i invalidsko osiguranje]] | <ref>{{cite web|url=https://fzmiopio.ba|title=Federalni zavod za MIO/PIO}}</ref> |- | Slobodan Kadijević | v.d. izvršnog direktora | [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]] | <ref>{{cite web|url=https://sarajevo-airport.ba|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo}}</ref> |- | Senad Hubjer | direktor Regionalne direkcije [[Goražde]] | [[BH Telecom]] | <ref>{{cite web|url=https://bhtelecom.ba|title=BH Telecom}}</ref> |- | Admir Bukva | generalni direktor | KJP [[ZOI '84]] | <ref>{{cite web|url=https://zoi84.ba|title=ZOI '84}}</ref> |- | Vedran Tuce | direktor | [[Narodno pozorište Sarajevo]] | <ref>{{cite web|url=https://nps.ba|title=Narodno pozorište Sarajevo}}</ref> |} === Statistika === * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]]: 3 zastupnika * [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine]]: 2 funkcije * [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]]: 5 zastupnika i 4 delegata * [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine]]: 2 ministra * [[Skupština Kantona Sarajevo]]: 4 zastupnika * [[Vlada Kantona Sarajevo]]: premijer i 3 ministra * [[Skupština Tuzlanskog kantona]]: 2 zastupnice * [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona]]: 1 zastupnica * Rukovodioci javnih institucija i preduzeća: 6 == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] * [[Trojka (koalicija)]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Službeni sajt}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 2008.]] [[Kategorija:Naša stranka|*]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Trojka (koalicija)]] 6mlhz7pktjge700vqr6opttxqaejw1e Tatarstan 0 83268 3915864 3872602 2026-08-02T00:00:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915864 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teritorija | izvorno_ime = Республика Татарстан<br />Татарстан Республикасы | zvanično_ime = Republika Tatarstan | ime_genitiv = Tatarstana | zastava = Flag of Tatarstan.svg | grb = Coat of arms of Tatarstan.svg | mapa = Map of Russia (2014–2022) - Tatarstan.svg | nalazi_se_u_sastavu = {{ZD|RUS}} [[Rusija]] | upravni_oblik = [[Ruske republike|Republika]] | službeni_jezik = [[ruski jezik|ruski]], [[tatarski jezik|tatarski]] | glavni_grad = [[Kazanj]] | vladar = [[Mintimer Shaymiyev]] | titula_vladara = Predsjednik | površina = 68000 | stanovnika = 3779265 | pozivni_broj = | web = www.tatar.ru | komentar = |}} [[Datoteka:Tatar03.png|250px|mini|desno]] '''Republika Tatarstan''' je [[Administrativna podjela Rusije|federalna jedinica]] u sklopu [[Rusija|Ruske Federacije]]. Površina joj je 68.000 kvadratnih kilometara, ima 3.779.265 stanovnika, a glavni grad je [[Kazanj]]. Etnički sastav stanovništva je: 52,9% [[Tatari]], 39,5% [[Rusi]], 3,3% [[Čuvaši]] i drugi. == Historija == [[Tatarska ASSR]] je uspostavljena 27. maja 1920. Nakon raspada [[SSSR]]-a postala je samo republika Tatarstan. == Geografija == Tatarstan se nalazi na [[istok]]u Istočnoevropske ravnice, između rijeka [[Volga|Volge]] i [[Kama (rijeka)|Kame]], gdje se Centralna Rusija susreće s Uralsko-Volškim regionom. Preko 90% njene teritorije prekriveno je nizijskim ravnicama, sa visoravnima na zapadu i jugoistoku, uključujući Volšku visoravan i Bugulma-Belebejsku visoravan. Graniči i s republikama [[Marij El]], Baškortostan, [[Čuvašija|Čuvašijom]], Udmurtijom, [[Kirovska oblast|Kirovskom]], [[Orenburška oblast|Orenburškom]], [[Samarska oblast|Samarskom]] i [[Uljanovsk]]om oblasti. U republici postoji oko 3.000 rijeka i nekoliko hiljada velikih i malih jezera. Najveći rezervoari su [[Kujbiševsko jezero|Kujbiševsko]] akumulacijsko jezero i Nižnjekamsko akumulacijsko jezero. Glavne rijeke u regiji su: Volga, Kama i njihove pritoke: [[Vjatka]], [[Belaja (pritoka Kubana)|Belaja]], [[Svijaga]], [[Ik (rijeka)|Ik]], [[Iž (rijeka)|Iž]], [[Meša (rijeka)|Meša]] i [[Šešma]]. Klima je [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalna]]. Prosječne temperature u januaru su –11,9&nbsp;°C, a prosječne temperature u julu iznose oko19,2&nbsp;°C.<ref>{{Cite web|url=http://www.council.gov.ru/en/structure/regions/TA/|title=Russia's federal constituent entities|website=Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation|language=en|access-date=15. 9. 2025}}</ref> == Privreda == Tatarstan je jedna od najrazvijenijih republika bivšeg [[SSSR]]-a. Ima snažan industrijski potencijal i stabilan poljoprivredni sektor. Glavne industrijske grane u regiji Kazansko-Zelenodolske aglomeracije su: tehnička industrija,hemijska industrija i laka industrija.U novoj industrijskoj regiji Sjeveroistok sa centrom u Nabereženije Čelni-Nižnekamsk aglomeraciji glavne industrijske grane su: automobilska industrija,hemijska industrija i elektroenergetika.Jugoistočni region ima naftnu industriju za inžinjeringom u razvoju. Sjeverni, centralni, južni, jugozapadni dijelovi republike su ruralni regioni. == Stanovništvo == Republika Tatarstan je osma najveća regija Rusije, nakon [[Moskva|Moskve]], [[Sankt Peterburg]]a, Krasnodarskog kraja, Republike [[Baškortostan]], [[Moskovska oblast|Moskovske oblasti]], [[Sverdlovska oblast|Sverdlovske oblasti]] i regije [[Rostov na Donu|Rostov-na-Donu]]. U [[Privolški federalni okrug|Privolškom federalnom okrugu]], Republika se može pohvaliti drugim najvećim brojem stanovnika, odmah nakon Baškortostana. Oko 74% stanovništva živi u gradovima i naseljima. Glavni grad Kazanj je jedan od najvećih gradova Rusije (nakon Moskve, Sankt Peterburga, Novosibirska, Nižnjeg Novgoroda, Jekaterinburga, Samare, Omska, Kazana, Čeljabinska, Rostova-na-Donu, Ufe, Volgograda i Perma) i najnaseljeniji grad u regiji s preko milion stanovnika. Republika Tatarstan je jedna od najmultinacionalnijih teritorija Rusije, gdje je zastupljeno više od 115 nacionalnosti, od kojih 8 pripada više od deset hiljada stanovnika: [[Tatari]] (više od dva miliona ljudi ili 52,9%), [[Rusi]] (oko 1,5 miliona ljudi ili 39,5%), [[Čuvaši]] (126.500 ljudi ili 3,4%), [[Mordvinci]], [[Udmurtija|Udmurti]], Marijci i [[Baškiri]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://1997-2011.tatarstan.ru/index.html%400%26node_id%3D1401.html|title=Population : The Republic of Tatarstan|website=1997-2011.tatarstan.ru|access-date=15. 9. 2025|archive-date=14. 11. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114020215/https://1997-2011.tatarstan.ru/index.html%400%26node_id%3D1401.html|url-status=dead}}</ref> Na svakih 1000 muškaraca ima 1161 žena, dok u čitavoj Rusiji na svakih 1000 muškaraca ima 1147 žena.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="text-align: right;" |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Narod ! colspan="2" | Popis 1926 ! colspan="2" | Popis 1939 ! colspan="2" | Popis 1959 ! colspan="2" | Popis 1970 ! colspan="2" | Popis 1979 ! colspan="2" | Popis 1989 ! colspan="2" | Popis 2002 ! colspan="2" | Popis 2010 |-bgcolor="#e0e0e0" ! Broj ! % ! Broj ! % ! Broj ! % ! Broj ! % ! Broj ! % ! Broj ! % ! Broj ! % ! Broj ! % |- | align="left"| [[Tatari]] | 1,263,383 |48.7% | 1,421,514 |48.8% | 1,345,195 |47.2% | 1,536,430 |49.1% | 1,641,603 |47.6% | 1,765,404 |48.5% | 2,000,116 |52.9% | 2,012,571 |53.2% |- | align="left"| [[Rusi]] | 1,118,834 |43.1% | 1,250,667 |42.9% | 1,252,413 |43.9% | 1,382,738 |42.4% | 1,516,023 |44.0% | 1,575,361 |43.3% | 1,492,602 |39.5% | 1,501,369 |39.7% |- | align="left"| [[Čuvaši]] | 127,330 |4.9% | 138,935 |4.8% | 143,552 |5.0% | 153,496 |4.9% | 147,088 |4.3% | 134,221 |3.7% | 126,532 |3.3% | 116,252 |3.1% |- |align="left"| Ostali | 84,485 |3.3% | 104,161 |3.6% | 109,257 |3.8% | 112,574 |3.6% | 140,698 |4.1% | 166,756 |4.6% | 160,015 |4.2% | 150,244 |4.1% |- |} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20031028001421/http://www.tatar.ru/ Zvanična stranica vlade republike Tatarstan] * {{Commons|Category:Tatarstan|Republika Tatarstan}} * [http://www.ling.helsinki.fi/uhlcs/LENCA/LENCA-2/information/tatarstan.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401053943/http://www.ling.helsinki.fi/uhlcs/LENCA/LENCA-2/information/tatarstan.html |date=1. 4. 2015 }} {{stub-geog}} {{Administrativna podjela Rusije}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Tatarstan| ]] [[Kategorija:Republike u Rusiji]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1920.]] si53nhrp8mzbg7x7hiciyaaw6v9p7pk Wies 0 86375 3915928 3852450 2026-08-02T08:31:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915928 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Austriji |Grb = Wappen Wies Steiermark.png |geog_širina = 46.716667 |geog_dužina = 15.266667 |ImeSrednjegNivoaVlasti = Pokrajina |SrednjiNivoVlasti = [[Datoteka:Flag of Steiermark.svg|20px]] [[Štajerska (pokrajina)|Štajerska]] |Općina = |Stanovništvo = |StanovništvoGodina = |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = |Nadmorska visina = 341 |Pozivni broj = 3465 |Registarska oznaka = | matični broj = 60351 |Poštanski broj = A-8551 |VrstaNaselja = općina |Načelnik = Josef Waltl |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = LAW |Web = www.wies.at |slika = Wies 294A2684 Styria.jpg |SlikaInfo = Wies }} '''Wies''' je [[tržišna općina]] u [[Spisak okruga i statutarnih gradova u Austriji|okrugu]] [[Deutschlandsberg (okrug)|Deutschlandsberg]] u [[Austrija|austrijskoj]] [[Pokrajine Austrije|saveznoj pokrajini]] [[Štajerska (pokrajina)|Štajerskoj]]. Wies je zadnja stanica tzv. ''S-Bahn'' linije S6 koja povezuje južni dio okruga preko [[Lannach]]a i [[Lieboch]]a, sa [[Graz]]om. Općina je poznata po crkvi '' Kirche Zum gegeißelten Heiland auf der Wies''. Prvo spominjanje Wiesa je iz 1170. godine, gdje se spominje dio općine Etzendorf. 1280. godine postoje podaci o dvorcu Burgstall.<ref>[http://www.wies.at/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=90 Kronika općine Wies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505163859/http://www.wies.at/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=90 |date=5. 5. 2009 }} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> [[Datoteka:Wies im Bezirk DL.png|Položaj općine Wies u okrugu Deutschlandsberg|mini|300px|desno]] ==Reference== {{refspisak}} {{stub-grad}} {{Okrug Deutschlandsberg}} {{Pokrajina Štajerska}} {{Pokrajine Austrije}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Gradovi u Austriji]] [[Kategorija:Gradovi u Štajerskoj]] [[Kategorija:Gradovi u okrugu Deutschlandsberg]] [[Kategorija:Wies|*]] 962cx6jbs0t8rndnj993n4twlm085gk Velika džamija u Córdobi 0 89142 3915908 3679249 2026-08-02T05:52:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915908 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|mini|desno|270px|“Šuma stubova“ u Velikoj džamiji u Cordobi.]] '''Mezkita''' (mezquita, španski: džamija) je bivša [[džamija]], a od 1236. godine rimokatolička [[katedrala]] u [[Cordoba (Španija)|Cordobi]]. == Historija == Na lokaciji džamije se nalazila stara [[kršćanstvo|kršćanska]], vizigotska crkva koja je izgrađena oko 600. godine. Prvi muslimanski [[emir]] [[Abdurahman I]] je kupio lokaciju stare crkve od tamošnje kršćanske zajednice i na tom mjestu započeo gradnju centralne džamije koja je ubrzo postala druga džamija po veličini u islamskom svijetu. Gradnja je počela 784. godine i prvobitno je nazvana "Aldžama" po supruzi Abdurahmana I. == Faze gradnje == Džamija je prošla nekoliko velikih faza obnove: [[Abdurahman III]] je izgradio novi [[minaret]], dok je [[Al-Hakim II]], 961. godine uvećao plan građevine i izgradio novi [[mihrab]]. Zadnju veću nadogradnju je uradio [[El-Mansur]] 987. godine. Bila je najveća od skoro 1000 džamija u gradu i tada druga po veličini džamija u svijetu. Sa halifinim dvorcem je bila povezana uzvišenim trotoarom, što je poslije postala tradicija za islamske vladare. Cordoba je bio grad, koji je bio pod stalnim invazijama raznih osvajača i to je ostavilo traga na arhitekturi grada. Zgrada je poznata po svojim višeslojnim lukovima sa preko 1000 stubova. Višeslojni lukovi (prikazano na slici) su bili potpuno novo arhitektonsko dostignuće. Velika džamija je dostigla sadašnje dimenzije 987. godine, kada je kompletirano dvorište. 1236. godine Kordoba je osvojena od kralja [[Ferdinand III|Ferdinanda III]] i tada je džamija pretvorena u kršćansku crkvu. Najveća promjena je urađena gradnjom renesansne katedrale koja je izgrađena u sredini Velike džamije. == Galerija == <gallery> Datoteka:Mezquita1.jpg Datoteka:Mezquita2.jpg Datoteka:Mezquita3.jpg Datoteka:Mezquita4.jpg </gallery> == Također pogledajte == * [[Islamska arhitektura]] * [[Velika džamija u Damasku]] == Vanjski linkovi == * http://www.catedraldecordoba.es/ * https://web.archive.org/web/20130313122233/http://www.artencordoba.co.uk/MOSQUE-CATHEDRAL/Index-Mosque-Cathedral-Cordoba.html * http://www.sacred-destinations.com/spain/cordoba-mezquita.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929064153/http://www.sacred-destinations.com/spain/cordoba-mezquita.htm |date=29. 9. 2009 }} * http://maps.google.com/maps?ll=37.879062,-4.779675&spn=0.003636,0.007522&t=k * https://web.archive.org/web/20141006113230/http://www.wondersoftheworld.tv/main.aspx?h=Mezquita&ID=57&TaalID=2 * https://web.archive.org/web/20141006070341/http://islamic-arts.org/2012/mosque-of-cordova/ * http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/45966/rec/1 {{Commons|Mezquita de Córdoba}} [[Kategorija:Crkve u Španiji]] [[Kategorija:Bivše džamije]] [[Kategorija:Građevine u Córdobi]] 9gqkr2buitkk17866mfs4wr6rv1wc1a Stadion "Santiago Bernabéu" 0 93319 3915810 3694913 2026-08-01T18:20:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915810 wikitext text/x-wiki {{coord|40|27|11.02|N|3|41|18.06|W|display=title}} {{Infokutija stadion | naziv_stadiona = Stadion "Santiago Bernabéu" | nadimak = | slika = [[Datoteka:Santiagobernabeupanoramav2.jpg|300px]] [[UEFA elitni stadion|'''UEFA''']] [[Datoteka:Mozilla.svg|12px]][[Datoteka:Mozilla.svg|12px]][[Datoteka:Mozilla.svg|12px]][[Datoteka:Mozilla.svg|12px]][[Datoteka:Mozilla.svg|12px]] | lokacija = Avenida de Concha Espina 1, E28036 - [[Madrid]] | početak_izgradnje = | otvoren = 14. decembar 1947. | zatvoren = | srušen = | operator = [[Real Madrid]] | površina = | cijena_izgradnje = | arhitekta = Manuel Muñoz Monasterio<br />Luis Alemany Soler<br />Antonio Lamela (proširenje) | bivši_nazivi = [[Estadio Chamartín]] (1947–1955) | vlasnik = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | dimenzije = 105 m × 68 m (344 ft × 223 ft)<ref name="info">{{cite web|url=http://www.stadiumguide.com/bernabeu.htm |title=Estadio Santiago Bernabeu |publisher=stadiumguide.com |access-date=17. 12. 2015}}</ref> | kapacitet = 81.044 }} '''Stadion Santiago Bernabéu''' je [[nogomet]]ni stadion u distriktu Chamartin u [[Madrid]]u, [[Španija]]. Zvanično je otvoren [[14. decembar|14. decembra]] 1947. godine i od tada je u vlasništvu [[Real Madrid CF|Reala iz Madrida]]. Kapacitet stadiona iznosi 81.044 sjedećih mjesta. Popularni El Bernabeu, koji je dobio ime po bivšem predsjedniku Reala Santiago Bernabeu Yesteu, i jedan je od najpoznatijih i najprestižnijih nogometnih [[stadion]]a u [[Evropa|Evropi]]. Bio je tri puta domaćin finala [[UEFA Liga prvaka|Kupa evropskih šampiona]] (1957, 1969, 1980), te finale [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]] za sezonu 2009/10. [[Finale Evropskog prvenstva u nogometu 1964.]] i Svjetskog prvenstva su se također održali na ovom stadionu. == Historija == Stadion Santiago Bernabeu je zvanično otvoren 1947. godine utakmicom između Reala i Belenensesa pod imenom Nuevo Estadio Chamartin. Tada je stadion imao kapacitet od 75.245 gledalaca, od čega 27.645 sjedećih mjesta. Prva renovacija obavljena je 1954. godine. 19. juna stadion se proširio i sa strane i mogao je primiti 125.000 gledalaca. Tada je stadion Reala bio najveći od svih učesnika Evropskog kupa. 4. januara 1955., nakon sjednice Generalne skupštine Članova 'Compromisarosa', odlučeno je da klub nosi ime Santiago Bernabeu, po predsjedniku i arhitekti stadiona. Reflektori su predstavljeni 1957. godine utakmicom protiv Recifea. Sve do ranih 1980-ih nije bilo značajnijih obnova, kada je 1982. godine Španija bila domaćin [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskog prvenstva]]. Arhitekti Rafael Luis Alemany i Manuel Salinas su bili angažovani za renovaciju. Obnova je trajala 16 mjeseci i koštala je 704 miliona španskih peseta, od čega je grad Madrid platio 530 miliona. Stadion je pretrpio nekoliko promjena. [[FIFA]] je nalagala da bude natkriveno 2/3 sjedećih mjesta i iz tog razloga podignuta je natstrešnica. Zbog sigurnosnih razloga, kapacitet stadiona je bio smanjem sa 120.000 na 90.800 gledalaca, od čega je 24.550 bilo natkriveno novim krovom. Stavljena je nova fasada, instalirana nova elektronična sredstva u gornjem i donjem dijelu, proširena je površina za pres-konferenciju, svlačionice, pristup stadionu, pomoćna područja itd. Stadion je bio domaćin četiri utakmice na Svjetskom prvenstvu: tri u Grupi 2 ( Zapadna Njemačka - Engleska, Zapadnja Njemačka - Španija, Španija - Engleska) i finale između Italije i Njemačke, koji je pripalo Italijanima. Nova obnova je počela [[7. februar]]a 1992. i trajala je do [[7. maj]]a 1994. godine. Koštala je 5 milijardi peseta, što je značajno oštetilo budžet kluba jer nije bilo institucionalne podrške. Na zapadnoj strani napravljena je arena. Sjedišta su bila pod nagibom 87 [[Stepen (ugao)|stepeni]], što je dalo perfektan pogled i blizinu igralištu. Sa novom izgradnjom, visina stadiona je povećana sa 22 na 45 metara. Kapacitet stadiona je tada bio 110.000 gledalaca. Već 1998. godine tadašnji predsjednik Reala, [[Lorenzo Sanz]], je spustio kapacitet na 75.328. [[Florentino Perez]] počinje tzv. 'master plan' sa jednim ciljem: da se poboljša udobnost na stadionu i kvalitet njegovih usluga, a, uz to, da se i maksimizira prihod za stadion. Perez je u razdoblju od [[2001]]. do [[2006]]. godine uložio 127 miliona [[Euro|eura==, proširio je istočnu stranu stadiona, dodao je novu fasadu, novo 'ruho', svečane lože, mjesta za pres-konferencije, novi audio sistem, nove barove, raspodjelu toplote na tribinama, nove restorane, pokretne stepenice, itd. Nakon ove obnove kapacitet stadiona je 80.354 sjedeća mjesta. 2007. godine odigrana je jubilarna hiljadita utakmica na Santiago Bernabeu. UEFA je proglasila Santiago Bernabeu elitnim evropskim stadionom nakon što se odigrala utakmica [[UEFA Liga prvaka|Lige šampiona]] protiv Olympiacosa [[27. oktobar|27. oktobra]]. Mjesec dana poslije toga, stadion je proslavio 60. godišnjicu od dana predstavljanja 1947. godine. Florentino Perez je predložio konstrukciju krova na uvlačenje 2005. godine. Kada je Perez ponovo izabran za predsjednika 2009. godine, objavljeno je da zbog finansijskih problema obustavljena konstrukcija krova na uvlačenje. Međutim, kako prenosi španska Marca, Perez želi rekonstruisati stadion. Arhitekti koji bi mogli izvoditi radove su Santiago Calatrava, Rafael Monevo i leoh Ming Pei. {{Izvor2|Real Madrid je u januaru 2014. godine predstavio novi izgled Santiago Bernabeu. Za rekonstrukciju je zadužena njemačka firma GMP, rekonstrukcija će početi na ljeto 2014. i trajat će do 2017. godine. Radovi će donijeti novi vanjski izgled, te hotel, muzej i trgovački centar.}} ==Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Santiago Bernabéu Stadium}} * [http://maps.google.com/maps?ll=40.453087,-3.688681&spn=0.003731,0.007522&t=k Stadion Santiago Bernabéu na Google Maps] * [http://www.madrid-guide-spain.com/real-madrid-stadium.html Santiago Bernabéu Stadium Facts and Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720183409/http://www.madrid-guide-spain.com/real-madrid-stadium.html |date=20. 7. 2008 }} * [http://www.feelmadrid.com/bernabeu.html Santiago Bernabéu Stadium] * [http://www.guiaturisticamadrid.com/bernabeu.htm Santiago Bernabéu Stadium Description and Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330224229/http://www.guiaturisticamadrid.com/bernabeu.htm |date=30. 3. 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20110308084743/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512838/GenericoContenedor/Stadium_Tour.htm Virtual Stadium Tour] * [http://www.realmadrid.com/ Real Madrid Football Club Official website] * [http://www.madridgalacticos.com/ Real Madrid Football Club Fan site]{{Mrtav link}} {{Real Madrid}} {{Stadioni La Lige}} {{Stadioni finalnih utakmica svjetskih prvenstava}} {{Stadioni Svjetskog prvenstva u nogometu 1982.}} {{Stadioni Evropskog prvenstva u nogometu 1964.}} {{S-start}} {{Redoslijed | naslov = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu]]<br />Stadion finala<br>[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1982.|1982]] | prije = [[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|Monumental de Nuñez]] <br> [[Buenos Aires]] | poslije = [[Estadio Azteca|Azteca]] <br> [[Ciudad de México|México]] }} {{S-end}} {{Redoslijed | naslov=[[Evropsko prvenstvo u nogometu]]<br />Stadion finala<br />[[Evropsko prvenstvo u nogometu - Španija 1964.|1964]]| prije=[[Park prinčeva]] <br /> [[Pariz]]| poslije=[[Stadio Olimpico]] <br /> [[Rim]]| }} {{S-start}} {{Redoslijed | naslov=[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup]]<br />[[Spisak pobjednika Evropskog kupa i UEFA Lige prvaka|Stadion finala]]<br />[[Evropski kup 1956/57.|1957]]| prije=[[Park prinčeva]] <br /> [[Pariz]]| poslije=[[Stadion King Baudouin|Stadion Heysel]] <br /> [[Brisel]]| }} {{S-end}} {{Redoslijed | naslov=[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup]]<br />Stadion finala<br />[[Evropski kup 1968/69.|1969]]| prije=[[Stadion Wembley (1923)|Wembley]] <br> [[London]]| poslije=[[San Siro]] <br> [[Milano]]| }} {{S-start}} {{Redoslijed | naslov=[[UEFA liga prvaka|Evropski kup]]<br />Stadion finala<br />[[Evropski kup 1979/80.|1980]]| prije=[[Olympic stadion (Minhen)|Olympiastadion]] <br /> [[Münchem]]| poslije=[[Parc des Princes]] <br /> [[Pariz]]| }} {{S-end}} {{Redoslijed | naslov=[[UEFA Liga prvaka]]<br>[[Spisak pobjednika Evropskog kupa i UEFA Lige prvaka|Stadion finala]]<br>[[UEFA Liga prvaka 2009/10.|2010]] | prije=[[Stadion "Olimpico"|Olimpico]] <br /> [[Rim]] | poslije=[[Stadion Wembley|Wembley]] <br /> [[London]]| }} {{DEFAULTSORT:Santiago Bernabeu}} [[Kategorija:Real Madrid CF]] [[Kategorija:Nogometni stadioni u Španiji]] [[Kategorija:Stadioni finalnih utakmica Svjetskog prvenstva u nogometu|Santiago Bernabéu]] [[Kategorija:Stadioni Evropskog prvenstva u nogometu 1964.]] 8ecr3etn3msocz0u9xjbnsl7fr0uq72 Valais 0 95102 3915846 3852693 2026-08-01T21:57:41Z SpinnerLaserzthe2nd 128634 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Canton of Valais.svg]] → [[File:CHE Valais Flag.svg]] 3915846 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teritorija | izvorno_ime = Wallis <small><small> njemački </small></small> <br /> Valais <small><small> francuski </small></small> <br /> Vallese <small><small> italijanski </small></small> <br /> Vallais <small><small> retoromanski | zvanično_ime = Valais | ime_genitiv = Valaisa | zastava = CHE Valais Flag.svg | grb = Wappen Wallis matt.svg | mapa = Swiss Canton Map VS.png | nalazi_se_u_sastavu = {{ZD|ŠVI}} [[Švicarska]] | upravni_oblik = Kanton | službeni_jezik = [[francuski jezik|francuski]], [[njemački jezik|njemački]] | glavni_grad = [[Sion]] | vladar = | titula_vladara = | površina = 5224 | stanovnika = 298580 | pozivni_broj = | web = www.vs.ch | komentar = |}} '''Valais''' je [[Kantoni u Švicarskoj|kanton]] smješten na jugu [[Švicarska|Švicarske]] sa 298.580 stanovnika (2007).<ref>{{Cite web |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/key/raeumliche_verteilung/kantone__gemeinden.html |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 9. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081215033605/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/key/raeumliche_verteilung/kantone__gemeinden.html |archive-date=15. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref> Službeni jezici u kantonu su [[francuski jezik|francuski]] i [[njemački jezik|njemački]]. Glavni grad kantona je [[Sion]]. Kanton se sastoji od 143 općina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Canton of Valais}} * [http://www.vs.ch/ Službeni sajt kantona] {{Kantoni u Švicarskoj}} {{Švicarska po temama}} [[Kategorija:Kantoni u Švicarskoj]] dqp3gnvr0bi74wcc074moxk6xp54ys8 Kantoni u Švicarskoj 0 95106 3915847 3852697 2026-08-01T21:57:42Z SpinnerLaserzthe2nd 128634 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Canton of Valais.svg]] → [[File:CHE Valais Flag.svg]] 3915847 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Kantoni u Švicarskoj''' čine prvi nivo administrativne podjele te zemlje. Svaki od [[kanton]]a ima vlastiti [[ustav]], skupštinu, vladu i sudove zbog čega se [[Švicarska]] smatra jednom od najdecentraliziranijih država na svijetu. Historijski gledano, svaki kanton je bio nezavisna država s vlastitim granicama, vojskom i valutom sve do uspostave sadašnje konfederalne strukture [[1848]]. godine. Od 1833. Švicarska je brojala 25 kantona da bi 1979. godine dobila i 26. kanton koliko ih ima i danas i to odvajanjem kantona [[Jura (kanton)|Jura]] od kantona [[Bern (kanton)|Bern]].<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Historical_Dictionary_of_Switzerland ''Historijski rječnik Švicarske] Pristupljeno 8.3.2016.</ref> [[Datoteka:Switzerland Cantons Map with Names and Capitals (french).svg|mini|desno|300px|Karta Švicarske sa označenim kantonima i glavnim gradovima]] == Spisak kantona == {| class="sortable wikitable" ! scope="col" | Zastava ! scope="col" | [[ISO 3166-2:CH|Skr.]] ! scope="col" | Kanton ! scope="col" | Od ! scope="col" | Glavni grad ! scope="col" | [[Stanovništvo]]¹ ! scope="col" | [[Površina]]² ! scope="col" | [[Gustoća stanovništva|Gustoća]]³ ! scope="col" | [[Švicarske općine|Br. općina]]¹ ! scope="col" | [[Službeni jezik|Službeni jezici]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Zürich.svg|25px|border|Zatava Züricha]] | style="text-align: center;" | ZH ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Zürich (kanton)|Zürich]] | style="text-align: center;" | [[1351]]. | [[Zürich]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.307.567 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.729 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 701 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 171 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Bern.svg|25px|border|Zastava Berna]] | style="text-align: center;" | BE ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Bern (kanton)|Bern]] | style="text-align: center;" | [[1353]]. | [[Bern]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 962.982 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 5.959 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 158 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 399 | [[njemački]], [[francuski]] |- | align=center | [[Datoteka:CHE Luzern Flag.svg|25px|border|Zastava Luzerna]] | style="text-align: center;" | LU ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Lucern (kanton)|Lucern]] | style="text-align: center;" | [[1332]]. | [[Luzern]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 363.475 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.493 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 233 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 107 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Uri.svg|25px|border|Zastava Urija]] | style="text-align: center;" | UR ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Uri (kanton)|Uri]] | style="text-align: center;" | [[1291]]. | [[Altdorf (Uri)|Altdorf]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 34.989 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.077 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 33 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 20 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Schwyz.svg|25px|border|Zastava Schwyza]] | style="text-align: center;" | SZ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Schwyz (kanton)|Schwyz]] | style="text-align: center;" | [[1291]]. | [[Schwyz]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 141.024 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 908 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 143 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 30 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Obwalden.svg|25px|border|Zastava Obwaldena]] | style="text-align: center;" | OW ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Obwalden]] | style="text-align: center;" | [[1291]]. | [[Sarnen]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 33.997 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 491 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 66 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 7 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Nidwalden.svg|25px|border|Zastava Nidwaldena]] | style="text-align: center;" | NW ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Nidwalden]] | style="text-align: center;" | [[1291]]. | [[Stans]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 40.287 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 276 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 138 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 11 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Glarus.svg|25px|border|Zastava Glarusa]] | style="text-align: center;" | GL ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Glarus (kanton)|Glarus]] | style="text-align: center;" | [[1352]]. | [[Glarus]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 38.237 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 685 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 51 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 28 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Zug.svg|25px|border|Zastava Zuga]] | style="text-align: center;" | ZG ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Zug (kanton)|Zug]] | style="text-align: center;" | [[1352]]. | [[Zug (grad)|Zug]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 109.141 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 239 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 416 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 11 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Fribourg.svg|25px|border|Zastava Fribourga]] | style="text-align: center;" | FR ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Fribourg (kanton)|Fribourg]] | style="text-align: center;" | [[1481]]. | [[Fribourg]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 263.241 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.671 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 141 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 242 | [[francuski]], [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Solothurn.svg|25px|border|Zastava Solothurna]] | style="text-align: center;" | SO ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Solothurn (kanton)|Solothurn]] | style="text-align: center;" | [[1481]]. | [[Solothurn]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 250.240 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 791 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 308 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 126 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Basel.svg|25px|border|Zastava grada Basela]] | style="text-align: center;" | BS ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Basel-grad]] | style="text-align: center;" | [[1501]]. | [[Basel]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 185.227 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 37 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 5.072 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 3 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Basel Land.svg|25px|border|Zastava Basel-Landschafta]] | style="text-align: center;" | BL ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Basel-provincija]] | style="text-align: center;" | [[1501]]. | [[Liestal]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 269.145 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 518 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 502 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 86 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Schaffhausen.svg|25px|border|Zastava Schaffhausena]] | style="text-align: center;" | SH ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Schaffhausen (kanton)|Schaffhausen]] | style="text-align: center;" | [[1501]]. | [[Schaffhausen]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 74.527 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 298 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 246 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 27 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Appenzell Ausserrhoden.svg|25px|border|Zastava Appenzell Ausserrhodena]] | style="text-align: center;" | AR ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Appenzell Ausserrhoden]] | style="text-align: center;" | [[1513]]. | [[Herisau]] (admin.) / [[Trogen]] (sud.) | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 52.654 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 243 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 220 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 20 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Appenzell Innerrhoden.svg|25px|border|Zastava Appenzell Innerrhodena]] | style="text-align: center;" | AI ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Appenzell Innerrhoden]] | style="text-align: center;" | [[1513]]. | [[Appenzell (grad)|Appenzell]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 15.471 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 173 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 87 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 6 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Sankt Gallen.svg|25px|border|Zastava St. Gallena]] | style="text-align: center;" | SG ! scope="row" style="text-align: left;" | [[St. Gallen (kanton)|St. Gallen]] | style="text-align: center;" | [[1803]]. | [[St. Gallen]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 465.937 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 2.026 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 222 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 86 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:CHE Graubünden Flag.svg|25px|border|Zastava Graubündena]] | style="text-align: center;" | GR ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Graubünden]] | style="text-align: center;" | [[1803]]. | [[Chur]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 188.762 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 7.105 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 26 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 190 | [[njemački]], [[retoromanski]], [[italijanski]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Aargau.svg|25px|border|Zastava Aargaua]] | style="text-align: center;" | AG ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Aargau]] | style="text-align: center;" | [[1803]]. | [[Aarau]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 581.562 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.404 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 388 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 229 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Thurgau.svg|25px|border|Zastava Thurgaua]] | style="text-align: center;" | TG ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Thurgau]] | style="text-align: center;" | [[1803]]. | [[Frauenfeld]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 238.316 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 991 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 229 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 80 | [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Ticino.svg|25px|border|Zastava Ticina]] | style="text-align: center;" | TI ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Ticino]] | style="text-align: center;" | [[1803]]. | [[Bellinzona]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 328.580 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 2.812 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 110 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 176 | [[italijanski]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Vaud.svg|25px|border|Zastava Vauda]] | style="text-align: center;" | VD ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Vaud]] | style="text-align: center;" | [[1803]]. | [[Lausanne]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 672.039 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 3.212 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 188 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 375 | [[francuski]] |- | align=center | [[Datoteka:CHE Valais Flag.svg|25px|border|Zastava Valaisa]] | style="text-align: center;" | VS ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Valais]] | style="text-align: center;" | [[1815]]. | [[Sion]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 298.580 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 5,224 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 53 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 143 | [[francuski]], [[njemački]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Neuchâtel.svg|25px|border|Zastava Neuchâtela]] | style="text-align: center;" | NE ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Neuchâtel (kanton)|Neuchâtel]] | style="text-align: center;" | [[1815]]. | [[Neuchâtel]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 169.782 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 803 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 206 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 53 | [[francuski]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Geneva.svg|25px|border|Zastava Ženeve]] | style="text-align: center;" | GE ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Ženeva (kanton)|Ženeva]] | style="text-align: center;" | [[1815]]. | [[Ženeva]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 438.177 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 282 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 1.442 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 45 | [[francuski]] |- | align=center | [[Datoteka:Flag of Canton of Jura.svg|25px|border|Zastava Jure]] | style="text-align: center;" | JU ! scope="row" style="text-align: left;" | [[Jura (kanton)|Jura]] | style="text-align: center;" | [[1979]]. | [[Delémont]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 69.555 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 838 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 82 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 64 | [[francuski]] |- style="background: #dcdcdc" | align=center | [[Datoteka:Flag of Switzerland.svg|25px|border|Zastava Švicarske]] | style="text-align: center;" | CH ! scope="row" style="text-align: left; background: #dcdcdc;" | Švicarska | &nbsp; | [[Bern]] | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 7.593.494 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 41.285 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 174 | style="text-align: right; padding-right: 1em;" | 2.631 | [[njemački]], [[francuski]], [[italijanski]], [[retoromanski]] |} # Podaci od [[5. april]]a [[2009]]. # u km<sup>2</sup> # po km<sup>2</sup>, prema podacima iz 2000. == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Cantons of Switzerland}} {{Administrativne podjele država Evrope}} {{Kantoni u Švicarskoj}} {{Švicarska po temama}} [[Kategorija:Kantoni u Švicarskoj| ]] [[Kategorija:Administrativne podjele po državama|Švicarska]] s9ha9wy4sja6qci5fc1jrehw2f0kuz4 Vatikanski muzeji 0 109904 3915907 3828897 2026-08-02T05:47:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915907 wikitext text/x-wiki {{dobar članak}}{{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:DSCF2274-Scala a Chiocciola-Vatican Museums-Vaticano-Italy-Castielli CC0-HQ.jpg|mini|300px|<center>Glavno stepenište Vatikanskih muzeja</center>]] [[Datoteka:Rome Vatican Museums.jpg|mini|<center>Vatikanski muzeji iz zraka</center>]] [[Datoteka:Musei vaticani - cortile della pigna 01161.JPG|mini|<center>Vatikanska aleja</center>]] [[Datoteka:Vatican Museum - Gallery of Maps.jpg|mini|<center>Galerija mapa</center>]] '''Vatikanski muzeji''' nalaze se u Vatikanskim palačama i zajedno sa 1.400 soba čine izuzetno važan muzejski sklop, kako zbog količine i vrijednosti remek-djela koje su pape skupljale vijekovima, tako i zbog raskošnih prostorija u kojima su smještena. Vatikanske palače impresivan su zbir zgrada s mnogobrojnim sobama, dvoranama, [[muzej]]ima, [[galerija]]ma, [[biblioteka]]ma, [[kapela]]ma, hodnicima, dvorištima i [[vrt]]ovima, bogate raznim umjetničkim blagom. U Vatikanske muzeje ulazi se iz Vatikanske aleje. Najveća kolekcija neprocjenjivih antikviteta i umjetničkih djela na svijetu nalazi se u Muzeju Pio Clementino i Muzeju Chiaramonti. No, najveća kolekcija [[italija]]nskih i [[Evropa|evropskih]] slika čuva se u 18 soba Vatikanske pinakoteke. S Vatikanskim muzejima povezane su Rafaelove sobe i [[Sikstinska kapela]]. ==Piov i Klementov muzej== Piov i Klementov muzej nosi taj naziv jer sadrži bogatu ostavština papa koji su živjeli u 17. vijeku, Klementa XIV i Pija VI. U ''Muzeju starog Rima'', koji je opremio papa Julije II u XVI vijeku, nalaze se mnoga djela antičke umjetnosti. U ''Apoksiomenovom kabinetu'' nalazi se Lizipova [[skulptura]] ''Apoksiomena'', Polikletov ''Dorifor'', [[Fidija|Fidijeva]] ''Ranjena Amazonka'', a u osmouganom dvorištu Belvedere antičke skulpture ''Laokoontova grupa'', ''Apolon Belvederski'' (kip [[Apolon]]a pronađen u Grottaferrati u doba pape Julija II), Praksitelov ''[[Hermes]]'' i tri [[Neoklasicizam|neoklasicističke]] skulpture Antonia Canove: ''[[Perzej (mitologija)|Perzej]] s Meduzinom glavom'', ''Kreugant'' i ''Demossen''. U ''Galeriji kipova'' nalaze se Praksitelov ''Apolon Saurokton'', te [[Helenizam|helenistički]] [[reljef]] ''Uspavana Arijadna'' na kome [[Arijadna (mitologija)|Arijadna]], napuštena od [[Tezej]]a, spava u nemirnoj pozi. U ''Galeriji bisti'' izloženi su portreti uglavnom iz rimskog doba (''Bista mladog Avgusta''). U ''kabinetu maski'' nalaze se grčki kipovi ''Afrodite'' i ''Knidska Venera''. ''Dvorana Muza'' ukrašena je korintskim stupovima, kipovima i bistama mitskih likova. U sredini dvorane je čuveni ''Belvederski torzo'' iz I vijeka, koji je izradio [[Atina|Atenjanin]] Apolonije. ''Dvorana životinja'' sadrži reprodukcije velikog broja [[Životinje|životinja]] u [[mramor]]u i alabastru (''Meleagar''). U ''Okrugloj dvorani'' je podni [[mozaik]] pronađen u Otricoliju, kolosalni ''Antonijev kip'' iz Palestrine, ali i impresivna ''porfirna posuda'', prečnika gotovo 4 metra, i vjerovatno je najbogatiji i najraskošniji eksponat ove galerije. ''Dvorana grčkog križa'' ima dva porfirna [[sarkofag]]a. U jednom je pronađeno tijelo svete Jelene, a u drugom Svete Konstancije, kćerke cara Konstantina Velikog. ==Chiaramontijev muzej== [[Datoteka:Musei Vaticani. Braccio Nuovo.JPG|mini|<center>''Novi krak'' Chiaramontijevog muzeja</center>]] [[Datoteka:Statue-Augustus.jpg|mini|<center>[[August Prima Porta]]</center>]] Osnovao ga je Pio VII Chiaramonti (1800 - 1823.), a čine ga Hodnik (''Corridoio''), Lappidarij (''Galleria Lapidaria'') i Novi krak (''Braccio Nuovo'') koji odražavaju tipičan neoklasičan duh. Duž Hodnika su kipovi, biste, sarkofazi, reljefi itd, sve u svemu – gotovo 800 različitih antičkih djela. U Lapidariju je više od 5.000 nekršćanskih i kršćanskih natpisa. U Novom kraku ističe se ''Augustov kip]'' (''August Prima Porta'') pronađen [[1863]]. na Flaminijevoj cesti, a tu ga je postavio Pio IX Kolosalna grupa ''[[Nil]]'' je egipatska skulptura koju je, između brojnih umjetničkih djela, August ponio nakon Bitke kod Akcija. ==Vatikanska pinakoteka== Zbirku pinakoteke počeo je skupljati Pio VI, a obogatili su je njegovi nasljednici Pio VII i Pio X. Pio XI Je dao izgraditi današnju zgradu [[1936]]. (Luca Beltrami). U vatikanskoj ''Galeriji slika'', koja je i organizovana po hronološkom redu, može se pratiti razvoj [[Slikarstvo|slikarstva]] kroz vijekove: * Bizantijski stil i predrenesansne slike * Giotto di Bondone i giottovci. Tu je moguće pratiti postepeni nastanak italijanske renesanse: u Sieni Duccio i Simone Martini, a u [[Firenca|Firenci]] [[Cimabue]] i [[Giotto di Bondone|Giotto]] (Giottov Poliptih ''Stefaneschi'' je iz 1300.). * Slikari XV vijeka među kojima je ''Djevica s anđelima'' (Beato Angelico), ''Krunidba Djevice'' (Fra Filippo Lippi) iz [[1460]]. naslikana za Carla Marzuppinija koji je prikazan na slici. ''Anđeli glazbenici'' ([[freska]] iz [[1472]].) i ''Portret pape Siksta IV s Palatinom'' (Melozzo da Forli), kao i ''Sveti Jeronim'' ([[Leonardo da Vinci]]) i ''Pietà'' (Giovanni Bellini) su iz XV vijeka. * U jednoj dvorani se nalaze slike stranih slikara iz XV vijeka, a u drugoj poliptisi (Carlo Crivelli). Tizianova djela su iz XVI vijeka. * Perugino i Umbrijska škole su u posebnoj galeriji. ''Gospa s Djetetom'' (Pinturicchio) i ''Sveti Benedikt'' (Perugino) su iz 1495. Perugino je na svom ''Uskrsnuću'' iz 1502. prikazao svoj [[autoportret]] na vojniku koji bježi, dok je vojniku koji spava dao lice svog učenika Rafaela, za kojega se vjeruje kako je učestvovao u izradi ovog djela. ''Sveti Jerolim'' je rad Giovannija Santija, Rafaelovog oca. * Rafaelova soba sadrži više Rafaelovih slika. ''Krunidbu Djevice'' Rafael je naslikao za Maddalenu Oddi 1503. još kao devetnaestogodišnjak. ''Basnoslovne kreposti'' je naslikao 1507. kao prethodnicu ''Skidanja s Križa'' u Galeriji Borghese. ''Bogorodicu od Folignoa'' je naslikao za Sigismonda Contija, kao njegov zavjetni dar Djevici. Njegovo ''Uznesenje Kristovo'', koje je Rafael uradio 1512., spada u najpoznatije slike na svijetu. * Galerija sadrži i [[barok]]na djela umjetnika kao što su Anthonis Van Dyck, Pietro da Cortona, Nicolas Poussin i ''Skidanje s Križa'' (1604.) od [[Caravaggio|Caravaggia]]''. ===Galerija=== <gallery> Slika:Leonardo da Vinci - Saint Jerome.jpg|<center>[[Leonardo da Vinci]]<br>''Sveti Jeronim''</center> Slika:Raffael 096.jpg|<center>[[Raffaello Santi|Rafaello]]<br>''Uznesenje Krista''</center> Slika:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|<center>[[Caravaggio]]<br>''Spuštanje u grob''</center> Slika:Nicolas Poussin - Le Martyre de Saint Érasme.jpg|<center>[[Nicolas Poussin]]<br>''Mučenje sv. Erazma''</center> </gallery> ==Muzej moderne umjetnosti== Muzej moderne umjetnosti posjeduje slike umjetnika kao što su: [[Auguste Rodin]], [[Vincent van Gogh]], [[Paul Gauguin]], Maurice Denis, Odilon Redon, Vasilij Kandinski, [[Marc Chagall]], Paul Klee, Ernst Barlach, Max Beckmann, Otto Dix, Maurice Utrillo, Giorgio de Chirico, Giorgio Morandi, Georges Rouault, Oskar Kokoschka, Bernard Buffet, Renato Guttuso, Giacomo Balla, [[Francis Bacon]], Giacomo Manzù, Eduardo Chillida, [[Salvador Dalí]] i [[Pablo Picasso]]. ==Biblioteka== [[Datoteka:Sistinehall.jpg|mini|<center>Sikstinska dvorana Vatikanske biblioteke</center>]] '''Vatikanska biblioteka''' je prva u Evropi po starosti i bogatstvu rukopisa, te bibliografskim raritetima. U raskošnoj "Sikstinskoj dvorani" izloženi su neki veoma rijetki primjerci, među kojima rukopisna [[Biblija]] iz IV vijeka, četiri primjerka [[Vergilije]]vih djela iz perioda od III do V vijeka, "Evanđelje po Mateju" iz VI vijeka, palimpsest koji sadrži veliki dio [[Ciceron]]ovih djela "De Repubblica" (rukopis iz V vijeka koji je u VII vijeku sastrugan da bi se na njemu prepisalo tumačenje [[Sveti Augustin|Svetog Augustina]] "O psalmima" ("Super psalmos"), a ponovo je izašao na vidjelo u IX vijeku). [[Datoteka:- Sala della Biga -.jpg|mini|<center>Soba s kočijama</center>]] U dnu biblioteke, u desnoj dvorani, dragocjena je zbirka drevnih freski, među kojima je najvažnije "Aldobrandinsko vjenčanje" ("Nozze Aldobrandini") iz Augustovog doba, koje prikazuje pripreme za vjenčanje [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]] i [[Roksana|Roksane]]. == Također pogledajte == * [[Sikstinska kapela]] * [[Vatikan]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Museums in the Vatican City}} * [http://mv.vatican.va/ Sajt Vatikanskih muzeja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121010257/http://mv.vatican.va/ |date=21. 11. 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20110902232247/http://www.christusrex.org/www1/vaticano/0-Musei.html ChristusRex o vatikanskoj zbirci] [[Kategorija:Muzeji osnovani 1506.]] [[Kategorija:Vatikan]] d7ow9bcufsysybgi4yi8vyy8hfaajp2 Zločinački umovi 0 139106 3915945 3887073 2026-08-02T10:23:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915945 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija TV-emisija | ime = Zločinački umovi | slika = Criminal-Minds.svg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Naslovni kadar | originalni_naslov = Criminal Minds | žanr = [[Dramska serija|Drama]] <br/> [[Policijski žanr|Policijski]] <br/> [[Triler]] <br/> [[Akcijski film|Akcija]] | format = | autor = [[Jeff Davis (scenarist)|Jeff Davis]] | bazirano_na = | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | glumci = [[Mandy Patinkin]] <br/> [[Thomas Gibson]] <br/> [[Lola Glaudini]] <br/> [[Shemar Moore]] <br/> [[Matthew Gray Gubler]] <br/> [[A. J. Cook (glumica)|A. J. Cook]] <br/> [[Kirsten Vangsness]] <br/> [[Paget Brewster]] <br/> [[Joe Mantegna]] <br/> [[Rachel Nichols]] <br/> [[Jeanne Tripplehorn]] <br/> [[Jennifer Love Hewitt]] <br/> [[Aisha Tyler]] <br/> [[Adam Rodriguez]] <br/> [[Damon Gupton]] <br/> [[Daniel Henney]] | kompozitor_muzičke_teme = | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = | država = [[SAD]] | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | broj_sezona = 18 | broj_epizoda = 354 | spisak_epizoda = Spisak epizoda "Zločinačkih umova" | izvršni_producenti = [[Mark Gordon]] <br/> [[Jeff Davis (scenarist)|Jeff Davis]] <br/> [[Edward Allen Bernero]] <br/> [[Deborah Spera]] <br/> [[Chris Mundy]] <br/> [[Simon Mirren]] <br/> [[Erica Messer]] <br/> [[Janine Sherman Barrois]] <br/> [[Breen Frazier]] <br/> [[Harry Bring]] <br/> [[Glenn Kershaw]] | producenti = | montaža = | lokacija = | kinematografija = | kamerman = | trajanje = 42 minute | produkcijska_kompanija = {{ubl|[[Mark Gordon|The Mark Gordon Company]] <br/> [[Entertainment One]] <br/> [[ABC Studios|Touchstone Television]] <br/> (sezone 1–2) <br/> [[ABC Studios]]<br/>(sezone 3–15) <br/> [[Paramount Television (originalni)|Paramount Network Television]] (sezona 1) <br/> [[CBS Paramount Network Television]] (sezone 2–4) <br/> [[CBS Television Studios]] (sezone 5–15)}} | distributer = [[CBS Television Distribution]] (SAD) <br/> [[Disney Media Distribution]] (svijet) | kanal = [[CBS]] | format_slike = [[1080i]] ([[16:9]] [[HDTV]]) | format_tona = [[Dolby Digital|Dolby Digital 5.1]] | prvo_emitiranje = 22. 9. 2005 | zadnje_emitiranje = 19. 2. 2020. | prethodno = | sljedeće = ''[[Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca]]'' <br/> ''[[Zločinački umovi: Preko granice]]'' | povezano = | web_stranica = http://www.cbs.com/primetime/criminal_minds | naslov_web_stranice = Službena stranica | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = 0452046 }} '''''Zločinački umovi''''' ({{jez-en|Criminal Minds}}) [[SAD|američka]] je kriminalistička [[televizijska serija|TV-serija]] koja prati rad [[FBI]]-eve [[Jedinica za analizu ponašanja|Jedinice za analizu ponašanja]] – JAP ({{jez-en|Behavioral Analysis Unit – BAU}}), čije je sjedište u [[Quantico (Virginia)|Quantiku]] ([[Virginia]]). Emitirana je od 2005. do 2020. i snimljeno je 15 sezona.<ref>{{cite web|url= https://deadline.com/2019/01/criminal-minds-end-15th-final-season-cbs-canceled-renewed-1202532632/ |title= 'Criminal Minds' To End Run With 10-Episode 15th & Final Season On CBS |author= Nellie Andreeva |date= 11. 1. 2019 |work= Deadline Hollywood |access-date= 14. 1. 2019}}</ref><ref>{{cite web |url= https://deadline.com/2019/11/cbs-winter-schedule-midseason-criminal-minds-final-season-15-premiere-ncis-new-orleans-new-time-slot-survivor-season-40-undercover-boss-tommy-fbi-most-wanted-macgyver-premiere-date-1202782646/ |title= CBS Sets Winter Schedule: 'Criminal Minds' Returns To Original Slot For Final Season, 'NCIS: New Orleans' Moves to Sunday |author= Nellie Andreeva |date= 11. 11. 2019 |work= Deadline Hollywood |access-date= 11. 11. 2019}}</ref> Od drugih serija slične vrste razlikuje se po tome što se više fokusira na kriminalca nego na sam zločin. Seriju su producirali [[Mark Gordon|The Mark Gordon Company]] u asocijaciji sa [[CBS Television Studios]] i [[ABC Studios]]. Originalni naziv bio je ''Quantico'' i pilot-epizoda snimljena je u [[Vancouver]]u. U [[scenarij]]u za ''Quantico'' Gideonovo prezime bilo je Donovan. Serija je stekla pohvale kritičara za karakterizaciju, tempo, atmosferu, glumu, režiju i scenarij. Postala je hit za CBS kad je riječ o rejtingu i redovno je bila jedna od najgledanijih serija te mreže tokom 15 godina emitiranja. Njen uspjeh doveo je do razvoja dvije ''[[spin-off]]'' serije i [[videoigra|videoigre]] zasnovane na seriji.<ref>{{cite web |url= http://www.criminalmindsgame.com |title= Blog o igri ''Criminal Minds'' |date= 1. 11. 2011 |access-date= 10. 5. 2013 |archive-date= 3. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160303193004/http://www.criminalmindsgame.com/ |url-status= dead }}</ref><ref name="products">{{cite web |url= http://games.ign.com/articles/104/1041583p1.html |title= CBS Consumer Products Announces Eight New Video Games Based on Popular TV Shows |publisher= [[CBS Interactive]] |date= 29. 10. 2009 |access-date= 3. 1. 2011 |archive-date= 15. 12. 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101215032915/http://games.ign.com/articles/104/1041583p1.html |url-status= dead }}</ref><ref name="shavemagazine">{{cite web |url=http://www.shavemagazine.com/entertainment/Interview-Thomas-Gibson |title=Interview: Thomas Gibson |publisher=ShaveMagazine.com |access-date=10. 5. 2012 |archive-date=21. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721151920/http://www.shavemagazine.com/entertainment/Interview-Thomas-Gibson |url-status=dead }}</ref> == Pozadina == [[Datoteka:Criminal Minds scene (Season 6).jpg|mini|lijevo|200px|Scena sa snimanja iz [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 6|šeste sezone]]]] Serija je u početku bila fokusirana na Jasona Gideona ([[Mandy Patinkin]]), Aarona "Hotcha" Hotchnera ([[Thomas Gibson]]) i ostatak JAP-a, koji su u prvoj sezoni još činili Elle Greenaway ([[Lola Glaudini]]), Derek Morgan ([[Shemar Moore]]), Spencer Reid ([[Matthew Gray Gubler]]), Jennifer Jareau ili "JJ" ([[A. J. Cook (glumica)|A. J. Cook]]) i Penelope Garcia ([[Kirsten Vangsness]]). U drugoj sezoni Greenaway napušta ekipu nakon šeste epizode ([[The Boogeyman (Zločinački umovi)|"The Boogeyman"]]), a nju je od devete epizode ([[The Last Word (Zločinački umovi)|"The Last Word"]]) zamijenila Emily Prentiss ([[Paget Brewster]]), što je iznenadilo i Gideona i Hotchnera. Početkom treće sezone ekipu napušta i Gideon, nakon druge epizode ([[In Name and Blood (Zločinački umovi)|"In Name and Blood"]]). Od šeste epizode ([[About Face (Zločinački umovi)|"About Face"]]) zamijenio ga je David Rossi ([[Joe Mantegna]]), osnivač JAP-a, koji se vratio nakon što se neko vrijeme bio povukao zbog pisanja knjiga. Prije početka šeste sezone objavljeno je da će Brewsterina uloga biti reducirana tokom sezone, a da će ugovor s Cook biti okončan;<ref>{{cite web |author= Nellie Andreeva |title='Criminal Minds' update: Paget Brewster inks new deal & A.J. Cook wraps character |url= https://deadline.com/2010/06/criminal-minds-update-paget-brewster-inks-deal-to-go-back-a-j-cook-will-make-brief-return-49678/ |website= [[Deadline Hollywood]] |access-date= 7. 4. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190228053123/https://deadline.com/2010/06/criminal-minds-update-paget-brewster-inks-deal-to-go-back-a-j-cook-will-make-brief-return-49678/ |archive-date= 28. 2. 2019 |date= 25. 6. 2010 |url-status= live}}</ref> zamijenila ih je [[Rachel Nichols]] u ulozi [[Ashley Seaver]], kadetkinje FBI-a. Odluka da Cook i Brewster budu razriješen ugovora rezultirala je revoltom ljubitelja serije, koji su počeli potpisivati protestne peticije.<ref>{{cite web |url= https://deadline.com/2010/06/fans-co-stars-back-minds-actresses-47466/ |title= Fans And Co-Stars Back 'Minds' Actresses |author= Nellie Andreeva |website= Deadline Hollywood |access-date= 22. 10. 2016}}</ref> Posljedično, Cook i Brewster vraćene su u seriju za sedmu sezonu, a Nichols je otpuštena.<ref>{{cite web|url=https://www.deadline.com/2011/04/jj-is-back-aj-cook-inks-2-year-deal-to-return-to-criminal-minds/ |title= JJ Is Back! AJ Cook Inks 2-Year Deal To Return To 'Criminal Minds' |author= Nellie Andreeva |website= Deadline Hollywood |access-date= 8. 11. 2015}}</ref><ref name="Paget Return">{{cite web |url= http://www.tvline.com/2011/05/its-official-criminal-minds-welcomes-back-paget-brewster-bids-farewell-to-rachel-nichols/ |title= It's Official: Criminal Minds Welcomes Back Paget Brewster, Bids Farewell to Rachel Nichols |author= Nellie Andreeva |work= [[TVLine]] |access-date= 8. 11. 2015 |archive-date= 4. 1. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120104053931/http://www.tvline.com/2011/05/its-official-criminal-minds-welcomes-back-paget-brewster-bids-farewell-to-rachel-nichols/ |url-status= dead }}</ref> Brewster je potom napustila seriju nakon te sezone;<ref>{{cite web |url= https://www.deadline.com/2012/02/paget-brewster-criminal-minds-leaving-cbs-drama/ |title= Paget Brewster To Leave 'Criminal Minds' |website= Deadline Hollywood |author= Nellie Andreeva |date= 15. 2. 2012 |access-date= 15. 2. 2012}}</ref> u osmoj sezoni zamijenila ju je [[Jeanne Tripplehorn]] u ulozi [[Alex Blake (Zločinački umovi)|Alex Blake]], lingvističke stručnjakinje.<ref>{{cite web |url= http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a387187/big-loves-jeanne-tripplehorn-becomes-criminal-minds-series-regular.html |title= Big Love Jeanne Tripplehorn becomes Criminal Minds series regular |work= [[Digital Spy]] |access-date= 18. 6. 2012 |archive-date= 25. 9. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150925010209/http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a387187/big-loves-jeanne-tripplehorn-becomes-criminal-minds-series-regular.html |url-status= dead }}</ref> Brewster se, međutim, ipak pojavila kao gošća u jubilarnoj [[200 (Zločinački umovi)|200.]] epizodi. Nakon dvije sezone Tripplehorn je otpuštena;<ref>{{cite web |url= http://guardianlv.com/2014/08/criminal-minds-shares-details-on-alex-blakes-departure/ |title= Criminal Minds Shares Details on Alex Blake's Departure |author= Alexandria Ingham |work= Guardian Liberty Voice |access-date= 8. 11. 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.tvguide.com/news/criminal-minds-finale-postmortem-exit-erica-messer-1081778/ |title= Criminal Minds Finale Postmortem: Boss on 'Emotional Exit,' Replacements and Season 10 |author= Joyce Eng |date= 15. 5. 2014 |work= [[TV Guide]] |publisher= [[NTVB Media (magazin)|NTVB Media]] [[CBS Interactive]] ([[CBS Corporation]]) (digitalna imovina)| access-date= 8. 11. 2015}}</ref> u 10. sezoni glumačkoj ekipi pridružila se [[Jennifer Love Hewitt]] u ulozi Kate Callahan.<ref>{{cite web |url= http://insidetv.ew.com/2014/07/01/jennifer-love-hewitt-criminal-minds/ |title= Jennifer Love Hewitt joins 'Criminal Minds' as series regular |work= [[Entertainment Weekly]] |access-date= 8. 11. 2015 |archive-date= 14. 1. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150114091313/http://insidetv.ew.com/2014/07/01/jennifer-love-hewitt-criminal-minds/ |url-status= dead }}</ref> Tokom te sezone producenti su "ubili" lik Gideona van ekrana; izvršna producentica [[Erica Messer]] rekla je da je ta odluka donesena jer je postalo jasno da se Patinkin neće vratiti u seriju, ali da bi Gideon mogao biti prikazan u prisjećanjima ako bi se ikad vratio. Cook i Hewitt bile su na pauzi od snimanja zbog svojih trudnoća nakon završetka produkcije 10. sezone; [[Aisha Tyler]], koja glumi [[Tara Lewis (Zločinački umovi)|dr. Taru Lewis]], pridružila se seriji na početku 11. sezone u epizodnoj ulozi iako se pojavila u većini epizoda. Cook se vratila nakon sedme epizode te sezone,<ref name="JLH&AJ">{{cite web |author= Sarah Huggins |date= 7. 5. 2015 |url= http://www.zap2it.com/blogs/criminal_minds_season_11_aj_cook_pregnancy_interview-2015-05 |title= How 'Criminal Minds' Season 11 will handle A.J. Cook's pregnancy |work= [[Zap2it]] |access-date= 28. 6. 2015 |archive-date= 19. 6. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150619092001/http://www.zap2it.com/blogs/criminal_minds_season_11_aj_cook_pregnancy_interview-2015-05 |url-status= dead }}</ref> ali se Hewitt nije vratila.<ref name="JLH">{{cite web|url= https://www.ew.com/article/2015/05/06/jennifer-love-hewitt-exits-criminal-minds-season11|title= Jennifer Love Hewitt not returning for 'Criminal Minds' season 11|work= Entertainment Weekly|access-date= 8. 11. 2015|archive-date= 20. 9. 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230920133328/https://ew.com/article/2015/05/06/jennifer-love-hewitt-exits-criminal-minds-season11/|url-status= dead}}</ref> Moore je napustio seriju pri kraju iste sezone; razmatrao je da to uradi u 10. sezoni, kad mu je istekao prethodni ugovor, ali su ga uvjerili da ostane kako bi se njegovom liku omogućio odgovarajući oproštaj.<ref name="shemarleaves">{{cite web |url= https://www.tvguide.com/news/shemar-moore-leaves-criminal-minds-interview/ |title= Shemar Moore on His Criminal Minds Exit: "I'm Proud of the Way Things Ended for Derek Morgan" |work= TV Guide |publisher= NTVB Media CBS Interactive (CBS Corporation) (digitalna imovina) |author= Joyce Eng |date= 23. 3. 2016 |access-date= 24. 3. 2016}}</ref><ref name="shemarsorginalplan">{{cite web |url= http://tvline.com/2016/03/23/shemar-moore-criminal-minds-leaving-season-11-derek-exits/ |title= Criminal Minds: Shemar Moore Hails the 'Exclamation Point' on Derek's 'Hero Ride,' Says 'I Left It All on the Field' |work= TVLine |author= Matt Webb Mitovich |date= 23. 3. 2016 |access-date= 24. 3. 2016}}</ref> Messer je rekla da je prvobitno bilo planirano da Moore snimi šest epizoda, ali je odlučeno da se to produži na prvih 18 jer se šest "nije činilo dovoljnim".<ref>{{cite web |url= https://www.tvguide.com/news/criminals-minds-shemar-moore-leaves-derek-morgan-erica-messer/ |title= Criminal Minds Boss on Shemar Moore's Exit: "There Is No Replacing Derek Morgan" |work= TV Guide |publisher= NTVB Media CBS Interactive (CBS Corporation) (digitalna imovina) |author= Joyce Eng |date= 24. 3. 2016 |access-date= 24. 3. 2016}}</ref> Sedmicu nakon Mooreovog odlaska Brewster se drugi put pojavila kao specijalna gošća; u 12. sezoni još je jednom postala članica glavne postave.<ref>{{cite news |url= http://www.cnn.com/2016/08/30/entertainment/paget-brewster-returning-criminal-minds/index.html |title= Paget Brewster is once again a series regular on 'Criminal Minds' |author= Sandra Gonzalez |date= 31. 8. 2016 |work= [[CNN News]] |access-date= 2. 10. 2016 |publisher= [[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news |url= https://deadline.com/2016/07/criminal-minds-paget-brewster-return-season-12-1201790307/ |title= 'Criminal Minds': Paget Brewster To Return For Arc In Season 12 |author= Nellie Andreeva |date= 21. 7. 2016 |access-date= 22. 7. 2016 |website= Deadline Hollywood}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.tvguide.com/news/paget-brewster-criminal-minds-return-season12/?ftag=TVG_Facebook |title= Paget Brewster Is Returning to Criminal Minds in Season 12 |author= Joyce Eng |date= 21. 7. 2016 |work= TV Guide |access-date= 22. 7. 2016 |publisher=NTVB Media CBS Interactive]] (CBS Corporation) (digitalna imovina)}}</ref><ref name="Paget1203">{{Cite tweet |author= Harry Bring |user= LLPOS |number=760321320806526977 |title= Well, look who joined us for the table read on 1203! |date= 2. 8. 2016 |access-date= 2. 8. 2016}}</ref> Moorea je u 12. sezoni zamijenio [[Adam Rodriguez]] u ulozi Lukea Alveza, agenta iz Jedinice za hvatanje bjegunaca.<ref name="Time Inc">{{cite web |author= James Hibberd |title= Criminal Minds adds Adam Rodriguez as series regular |url= https://www.ew.com/article/2016/06/08/criminal-minds-adam-rodriguez |work= Entertainment Weekly |access-date= 15. 7. 2016 |archive-date= 8. 6. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230608094550/https://ew.com/article/2016/06/08/criminal-minds-adam-rodriguez/ |url-status= dead }}</ref> Tyler je također promovirana u glavnu postavu od te sezone.<ref name="AishaS12Regular">{{cite web |url= http://tvline.com/2016/08/10/criminal-minds-aisha-tyler-series-regular-season-12/ |title= Criminal Minds: Aisha Tyler Promoted to Series Regular for Season 12 |author= Matt Webb Mitovich |work= TVLine |date= 10. 8. 2016 |access-date= 10. 8. 2016}}</ref> Nakon toga Gibson je suspendiran, a kasnije je dobio otkaz zbog sukoba s jednim od producenata na setu; njegov lik Hotchner izbačen je iz serije.<ref name="TGSuspended">{{cite web |url= https://deadline.com/2016/08/thomas-gibson-suspended-criminal-minds-on-set-altercation-1201801975/ |title= Thomas Gibson Suspended From 'Criminal Minds' Over On-Set Altercation |website= Deadline Hollywood |date= 11. 8. 2016 |access-date= 11. 8. 2016 |author= Nellie Andreeva}}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/thomas-gibson-fired-cbs-criminal-919150 |title= Thomas Gibson Fired From CBS' 'Criminal Minds' |access-date= 12. 8. 2016 |work= [[The Hollywood Reporter]] |author= Lesley Goldberg |date= 12. 8. 2016}}</ref> Gibsona je zamijenio [[Damon Gupton]] u ulozi Stephen Walker, iskusni profiler iz Programa za analizu (kontraobavještajnog odsjeka FBI-a), koji je u JAP donio svoje vještine u hvatanju špijuna.<ref name="DamonGupton">{{cite web |url= http://tvline.com/2016/09/30/criminal-minds-season-12-damon-gupton-series-regular/ |title= Criminal Minds: New Series Regular Cast in Wake of Thomas Gibson's Exit |author= Matt Webb Mitovich |date= 30. 9. 2016 |access-date= 30. 9. 2016 |work= TVLine |archive-date= 1. 10. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161001062723/http://tvline.com/2016/09/30/criminal-minds-season-12-damon-gupton-series-regular/ |url-status= dead }}</ref> Guptonov ugovor nije obnovljen nakon 12. sezone, a CBS je naveo da je njegov odlazak bio "dio kreativne promjene u seriji".<ref name="DamonGuptonFired">{{cite web |url= https://deadline.com/2017/06/criminal-minds-damon-gupton-exits-cbs-series-one-season-1202111448/ |title= 'Criminal Minds': Damon Gupton Leaving CBS Series After One Season |author= Nellie Andreeva |date= 11. 6. 2017 |access-date= 11. 6. 2017 |work= TVLine}}</ref> [[Daniel Henney]], koji je bio među glavnim glumcima u ''spin-offu'' ''[[Zločinački umovi: Preko granice]]'', tumačeći lik [[Matt Simmons (Zločinački umovi)|Matta Simmonsa]], pridružio se glavnoj seriji u 13. sezoni, također kao član glavne postave.<ref name="danielhenneyCM">{{cite web |url=http://tvline.com/2017/06/20/criminal-minds-season-13-daniel-henney-cast-series-regular/ |title= ''Criminal Minds'' Adds ''Beyond Borders'' ' Daniel Henney as Series Regular |work= TVLine |access-date= 20. 6. 2017}}</ref> Termin "UnSub", koji se vrlo često koristi u seriji, skraćenica je od izraza "'''un'''known '''sub'''ject", tj. "'''ne'''poznati '''sub'''jekt" u istrazi. == Likovi == === Glavni === <onlyinclude>{| class="wikitable sortable" width="100%" ! rowspan="2" | Lik !! rowspan="2" | Glumac !! rowspan="2" | Pozicija !! colspan="15" | Sezone |- ! width="5%" | [[Zločinački umovi (1. sezona)|1.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (2. sezona)|2.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (3. sezona)|3.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (4. sezona)|4.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (5. sezona)|5.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (6. sezona)|6.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (7. sezona)|7.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (8. sezona)|8.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (9. sezona)|9.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (10. sezona)|10.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (11. sezona)|11.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (12. sezona)|12.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (13. sezona)|13.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (14. sezona)|14.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (15. sezona)|15.]] |- | [[Mandy Patinkin]] | [[Jason Gideon]] | Stariji nadzorni specijalni agent | colspan="3" {{CMain}}<ref name="Patinkin" group="N">[[Mandy Patinkin]] pojavio se samo u prve dvije epizode treće sezone.</ref> | colspan="6" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}}<ref name="Patinkin2" group="N">[[Ben Savage]] glumi mladog Gideona.</ref> | colspan="4" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}}<ref name="Patinkin2" group="N"/> |- <!-- PLEASE READ BEFORE EDITING Thomas Gibson i dalje je član glavne postave u 12. sezoni. --> | [[Thomas Gibson]] | [[Aaron Hotchner]] | Šef jedinice | colspan="12" {{CMain}}<ref name="Gibson" group="N">[[Thomas Gibson]] pojavio se samo u prve dvije epizode 12. sezone.</ref> | colspan="3" {{CNone}} |- | [[Lola Glaudini]] | [[Elle Greenaway]] | Nadzorna specijalna agentica | colspan="2" {{CMain}} | colspan="13" {{CNone}} |- | [[Shemar Moore]] | [[Derek Morgan (Zločinački umovi)|Derek Morgan]] | Nadzorni specijalni agent | colspan="11" {{CMain}} | colspan="2" {{CGuest}} | colspan="2" {{CNone}} |- | [[Matthew Gray Gubler]] | [[Spencer Reid|Dr. Spencer Reid]] | Nadzorni specijalni agent | colspan="15" {{CMain}} |- | [[A. J. Cook (glumica)|A. J. Cook]] | [[Jennifer Jareau]] | Veza s medijima / Nadzorna specijalna agentica | colspan="5" {{CMain}} | {{CRecurring}} | colspan="9" {{CMain}} |- | [[Kirsten Vangsness]] | [[Penelope Garcia]] | Tehnička analitičarka / Veza s medijima | colspan="1" style="background: #ffd" align="center"| Također u glavnoj ulozi<!-- MOLIMO, PROČITAJTE PRIJE UREĐIVANJA: NE MIJENJAJTE STATUS KIRSTEN VANGSNESS U SEZONI 1 U "EPIZODNA". Garcia je bila epizodni lik na početku serije, ali je od polovine prve sezone potpisivana kao "Također u glavnoj ulozi", što Vangsness čini članicom redovne postave iako nije bila uključena u početnu špicu. --> | colspan="14" {{CMain}} |- | [[Paget Brewster]] | [[Emily Prentiss]] | Nadzorna specijalna agentica / Šefica jedinice | colspan="1" {{CNone}} | colspan="6" {{CMain}} | colspan="1" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="1" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="4" {{CMain}} |- | [[Joe Mantegna]] | [[David Rossi]] | Stariji nadzorni specijalni agent | colspan="2" {{CNone}} | colspan="13" {{CMain}} |- | [[Rachel Nichols]] | [[Ashley Seaver]] | FBI-kadetkinja / Specijalna agentica | colspan="5" {{CNone}} | colspan="1" {{CMain}} | colspan="9" {{CNone}} |- | [[Jeanne Tripplehorn]] | [[Alex Blake (Zločinački umovi)|Dr. Alex Blake]] | Lingvistička stručnjakinja | colspan="7" {{CNone}} | colspan="2" {{CMain}} | colspan="6" {{CNone}} |- | [[Jennifer Love Hewitt]] | [[Spisak likova u Zločinačkim umovima#Kate Callahan|Kate Callahan]] | Tajna agentica | colspan="9" {{CNone}} | colspan="1" {{CMain}} | colspan="5" {{CNone}} |- | [[Aisha Tyler]] | [[Tara Lewis (Zločinački umovi)|Dr. Tara Lewis]] | Forenzička psihologinja | colspan="10" {{CNone}} | {{CRecurring}} | colspan="4" {{CMain}} |- | [[Adam Rodriguez]] | [[Luke Alvez]] | Agent u Jedinici za hvatanje bjegunaca | colspan="11" {{CNone}} | colspan="4" {{CMain}} |- | [[Damon Gupton]] | [[Spisak likova u Zločinačkim umovima#Stephen Walker|Stephen Walker]] | Nadzorni specijalni agent | colspan="11" {{CNone}} | colspan="1" {{CMain}} | colspan="3" {{CNone}} |- | [[Daniel Henney]] | [[Matt Simmons (Zločinački umovi)|Matt Simmons]] | Agent za specijalne operacije | colspan="9" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="1" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="3" {{CMain}} |} {{refspisak|group="N"}}</onlyinclude> === Članovi JAP-a === [[Datoteka:Z. umovi - slika iz 4. sezone.jpg|mini|desno|350px|Postava iz 4. sezone; slijeva: Reid, Prentiss, Morgan, Hotchner, Rossi, J. J. i Garcia.]] ; [[Jason Gideon]]: poznat je kao najbolji [[profiliranje kriminalaca|profiler]] JAP-a. Pred početak serije bio je šef tima, ali je doživio slom živaca nakon što je poslao tim od šest agenata u jedno skladište u [[Boston]]u, gdje su svi poginuli od skrivene bombe. Na početku serije vraća se na mjesto šefa tima nakon šest mjeseci medicinskog dopusta, a za to vrijeme mijenjao ga je Hotchner. Gideon ima pristup tajnim dosjeima i uradio je neke tajne analize ponašanja za [[CIA]]-u. Veoma je dobar u [[šah]]u i jedini je član tima koji uvijek može pobijediti Reida. Gideon mu je i mentor, a, iako je nepisano pravilo da članovi tima ne profiliraju jedni druge, on im često pruža moralnu podršku i ohrabrenje kad ih "stisnu" stresovi uzrokovani poslom. Nakon niza emocionalno iscrpljujućih slučajeva i ubistva njegove prijateljice Sarah u njegovoj kući od serijskog ubice u bijegu počinje osjećati da je [[Sindrom sagorijevanja|"sagorio"]] i vraća vodstvo tima Hotchneru. Posljednja kap bila je kad je Hotchner dobio dvosedmičnu neplaćenu suspenziju od Strauss – potez za koji je smatrao sebe odgovornim. Odlazi u svoju kolibu i ostavlja pismo za Reida, za koga je znao da će ga potražiti. Kad Reid dođe u kolibu, zatječe je praznu; u njoj su bili samo pismo, te Gideonova značka i pištolj. U njegovoj posljednjoj sceni vidimo ga kako konobarici u jednoj zalogajnici u [[Nevada|Nevadi]] govori da ne zna kamo je pošao ni kako će znati da je stigao na odredište, a zatim sjeda u automobil i odlazi u nepoznatom pravcu. U 10. sezoni ubio ga je sumnjivac iz jednog od njegovih prvih slučajeva, s tim da to nije prikazano na ekranu. ; [[Aaron Hotchner|Aaron "Hotch" Hotchner]]: Studirao je [[pravo]] i bivši je tužilac; prvo je bio raspoređen u FBI-ev ured u [[Seattle]]u. Jedan je od najiskusnijih agenata u JAP-u, u kojoj je služio od osnivanja jedinice. Bori se (neuspješno) da izbalansira zahtjeve svog posla i porodičnog života. Njegova supruga Haley razvela se od njega u trećoj sezoni, a u petoj ju je ubio kriminalac u bijegu poznat pod nadimkom Bostonski kosac (''The Boston Reaper''). Hotchner ubija Kosca i spašava svog sina Jacka, nakon čega odlazi na odsustvo i privremeno predaje vodstvo tima Morganu. U sedmoj sezoni počinje se viđati s Beth Clemmons ([[Bellamy Young]]), ali veza biva okončana kad Beth prihvati ponudu za posao u [[Hong Kong]]u. Nakon sukoba s producentom na setu Gibson je uklonjen iz glavne postave poslije druge epizode 12. sezone, što je objašnjeno time da je Hotchner otišao na jedan privremeni zadatak. U kasnijoj epizodi otkriveno je da su on i Jack ušli u program za zaštitu svjedoka nakon što je Jacka uhodio Peter "Mr. Scratch" Lewis, serijski ubica iz jednog ranijeg slučaja JAP-a. Nakon Lewisove smrti na početku 13. sezone Prentiss otkriva da je Hotchner odabrao da se ne vrati u JAP nego da se umjesto toga potpuno posveti roditeljskim dužnostima prema Jacku. ; [[Elle Greenaway]]: Poput Hotchnera, i ona je prvo bila raspoređena u Seattle, a zatim je došla u JAP kao stručnjakinja za [[seks]]ualne zločine. Otac joj je bio [[New York|njujorški]] policajac koji je poginuo na dužnosti. Polukubanka je i govori [[španski jezik|španski]]. Doživjela je tešku [[emocija|emocionalnu]] [[trauma|traumu]] nakon što ju je u finalu prve sezone ranio zločinac koji je sam sebe nazvao "Kraljem Ribarom" (lik iz legendi o [[kralj Arthur|kralju Arthuru]]). Odmah na početku druge sezone publika vidi da je preživjela i da se vratila na dužnost ranije nego što su to htjeli Gideon i Hotchner. Nekoliko epizoda kasnije, dok je sama iz zasjede nadgledala osumnjičenika za niz [[silovanje|silovanja]], upala je u njegovu kuću i hladnokrvno ga ubila. Lokalna policija proglasila je to samoodbranom, ali su Gideon i Hotchner doveli u pitanje njenu sposobnost kao profilera nakon tog slučaja. Uskoro je dala otkaz, predavši Hotchneru značku i pištolj, uz izjavu da to "nije priznanje krivice". ; [[Derek Morgan (Zločinački umovi)|Derek Morgan]]: Morgan je samopouzdan, uvjerljiv i često "vrelog" temperamenta. Tokom mladosti, koju je proveo u [[Chicago|Chicagu]], dolazio je u sukobe sa zakonom i čak bio zatvoren u maloljetnički popravni dom zbog delinkvencije, ali ga je spasio svećenik koji ga je uzeo pod svoju brigu, ali koji je kasnije osumnjičen za seksualno zlostavljanje djece. Morgan se zainteresirao za [[američki nogomet]] i dobio stipendiju za [[Sjeverozapadni univerzitet]]. Kasnije je služio u jedinici za deaktiviranje eksplozivnih naprava, a nakon toga i kao policajac u čikaškoj policiji. Ima crni pojas u [[Džudo|džudu]] i vodi FBI-eve kurseve samoodbrane. Hotchner ga promovira kao svoju zamjenu tokom lova na Kosca, ali je Morgan tu promociju prihvatio kao privremenu, tj. dok Kosac ne bude uhvaćen. Kad se to dogodilo, vratio je Hotchneru poziciju šefa. Ima poseban način razgovora s tehničkom analitičarkom JAP-a Penelope Garcijom. Često joj se obraća riječima "baby girl" i pomaže joj da se vrati u stan na oporavak nakon što je bila ranjena. Nakon što je vidio ubistvo detektiva Spicera (epizoda [[Our Darkest Hour (Zločinački umovi)|"Our Darkest Hour"]], [[Spisak epizoda Zločinačkih umova#Sezona 5|5x23]]) i doprinio u spašavanju njegove kćeri Ellie ([[The Longest Night (Zločinački umovi)|"The Longest Night"]], [[Spisak epizoda Zločinačkih umova#Sezona 6|6x01]]), pokazao je poseban, gotovo očinski interes za nju. Tokom šeste sezone često joj šalje poruke i pomaže joj da savlada njen [[Posttraumatski stresni poremećaj|PTSP]]. Na početku sedme sezone ("[[It Takes a Village (Zločinački umovi)|It Takes a Village]]") pokazuje krajnju mržnju prema Ianu Doyleu ([[Timothy V. Murphy]]) zbog ubistva Emily Prentiss, ali kad sazna da je njena smrt bila lažirana, ispoljava pomiješane osjećaje. U 11. sezoni oteo ga je i mučio otac Giuseppea Montola, plaćenog ubice koga je Morgan uhvatio i koji je umro u zatvoru. Uspijeva pobjeći i, kad sazna da je njegova djevojka Savannah trudna, shvata da ne želi da njegova porodica opet mora proći kroz takvu situaciju. Napušta JAP u epizodi "[[A Beautiful Disaster (Zločinački umovi)|A Beautiful Disaster]]" kako bi se brinuo za svoju sada već suprugu i tek rođenog sina. ; [[Spencer Reid]]: najmlađi član JAP-a. On je [[genije]] koji je s 12 godina završio srednju školu u [[Las Vegas]]u i ima [[doktor]]ate iz [[Matematika|matematike]], [[Hemija|hemije]] i [[Inženjerstvo|inženjerstva]], te stepen mastera iz [[Psihologija|psihologije]] i [[Sociologija|sociologije]], a u četvrtoj sezoni radi i na stjecanju stepena mastera iz [[Filozofija|filozofije]]. Otkriveno je da mu je [[kvocijent inteligencije]] 187 (veći čak i od [[Albert Einstein|Einsteinovog]]) i da ima [[eidetsko pamćenje]]. Obično ga predstavljaju kao "dr. Reid", za razliku od predstavljanja ostalih članova JAP-a ("/stariji/ nadzorni specijalni agent"). Kao što je Hotchner objasnio u [[Extreme Aggressor (Zločinački umovi)|pilot-epizodi]], svrha toga je da ljudi Reida prime s poštovanjem i da se izbjegnu predrasude zbog njegovih godina. U trećoj sezoni bio je otet i drogiran [[dilaudid]]om, pomiješanim s još nekim neimenovanim halucinogenom (epizoda [[Revelations (Zločinački umovi)|"Revelations"]]), a zločinac je imao [[poremećaj višestruke ličnosti]]: nasumično bi preuzimao ličnosti svog zlostavljačkog oca, arhanđela Rafaela ili vlastitu. Kao posljedica toga, Reid postaje [[Ovisnost|ovisan]] o dilaudidu, ali se kasnije uspio izliječiti nakon pohađanja sastanaka grupa za pomoć ovisnicima specijalno namijenjenih predstavnicima zakona. U četvrtoj sezoni počinje dovoditi u pitanje neke stvari koje mu je majka rekla o njegovom djetinjstvu i otkriva da ih je njegov otac napustio nakon što mu je majka doživjela slom živaca na mjestu zločina, s kojim je i ona imala određenu povezanost. Ona inače pati od [[Shizofrenija|shizofrenije]] i smještena je instituciju za osobe s mentalnim poteškoćama. U šestoj sezoni Reid počinje patiti od jake glavobolje i, kad ljekari ne mognu utvrditi zašto, Reid pomisli da je možda i sam u ranoj fazi shizofrenije. I on veoma teško prima Prentissinu "smrt" i, kad je otkriveno da je lažirana, postaje nepovjerljiv i prema njoj i prema JJ (koja je pomogla u lažiranju i prikrivanju). Tokom osme sezone povezuje se sa djevojkom koja je žrtva uhođenja. U epizodi "[[Zugzwang (Zločinački umovi)|Zugzwang]]" njen uhoda, za koga se ispostavilo da je također djevojka, otima je i na kraju ubija i sebe i nju, što Reida ostavi uništenog. U 11. sezoni duboko ga pogodi Morganova odluka da napusti JAP, ali pokaže razumijevanje za njegove razloge. Već u početku serije sviđala mu se JJ, s kojom je čak i izašao u četvrtoj epizodi, odvevši je na utakmicu američkog nogometa. Kako se serija razvijala, njihov odnos postao je više bratsko-sestrinski. Imao je bratski odnos s Morganom, koji ga je često spominjao kao svog "malog brata" prije odlaska iz JAP-a. Red je i kum JJ-inom sinu Henryju i Morganovom sinu Hanku. Jedan period bio je uhapšen i zatvoren dok slučaj nije razriješen i njegovo ime očišćeno. ; [[Jennifer Jareau|Jennifer "JJ" Jareau]]: u prvih pet sezona služila je kao veza s medijima i lokalnim policijama. U braku je s Williamom LaMontagneom Jr., detektivom u policiji [[New Orleans]]a i ima dva sina, Henryja (Mekhai Andersen) i Michaela (Phoenix Sky Andersen); obojicu glume sinovi A. J. Cook. U šestoj sezoni nije se vratila u stalnu postavu jer je produkcijska kompanija odlučila ne obnoviti ugovor s A. J. Cook<ref>{{cite web |author= Michael Ausiello |date= 14. 6. 2010 |url= http://insidetv.ew.com/2010/06/14/criminal-minds-drops-a-j-cook/ |title= ''Criminal Minds'' Drops A. J. Cook" |website= Ausiellofiles.ew.com |access-date= 6. 7. 2010 |archive-date= 25. 12. 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101225054054/http://insidetv.ew.com/2010/06/14/criminal-minds-drops-a-j-cook/ |url-status= dead }}</ref>, ali se pojavila u prve dvije epizode.<ref>{{cite web |url= http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ |title= Novosti iz ''Zločinačkih umova'': Cook i Brewster se vraćaju – ali na koliko dugo? (prijevod naslova) |access-date= 5. 1. 2011 |archive-date= 12. 1. 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110112231629/http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ |url-status= dead }}</ref> U drugoj epizodi šeste sezone primorana je prihvatiti promociju na novi posao u Pentagonu, što je bio uzrok njenog privremenog odlaska iz JAP-a. Ipak, pojavila se u finalu sezone i rekla da se vraća u JAP. Od sedme sezone radi kao legitimni profiler, a njenu dotadašnju ulogu preuzeli su Hotchner i Garcia. U jubilarnoj 200. epizodi radnja se dotiče njenog rada u Pentagonu, o kojem dotad ništa nije bilo otkriveno. Na kraju 10. sezone otkriva da očekuje drugo dijete, pa se nekoliko epizoda u 11. sezoni kolege s njom konsultiraju telefonski dok se nije vratila na teren u epizodi "Target Rich". ; [[Penelope Garcia]]: [[računar]]ska tehničarka JAP-a u njihovom sjedištu u Quantiku. Nije [[Latinska Amerika|latinskoameričkog]] porijekla, kako bi se dalo zaključiti po prezimenu: to je prezime njenog očuha. U 18. godini ostala je bez oba roditelja i otad je živjela "u polutami" kao [[haker]]ica. Pridružila se FBI-u nakon što je privukla pažnju na sebe kad je ilegalno upala u neke FBI-eve stvari; posao joj je ponuđen u zamjenu za zatvorsku kaznu. Obično pomaže timu iz svoje računarske laboratorije u Quantiku, ali im se povremeno pridruži i na terenu kada to okolnosti zahtijevaju. Ima posebnu vezu s Morganom, koju često prate komična dobacivanja, ponekad i s aluzijama seksualne prirode, kad je on pozove radi nekih informacija. Bila je na rubu smrti kad je u nju pucao kriminalac s kojim je izišla na sastanak ne znajući ko je on zapravo. U epizodi [[Compromising Positions (Zločinački umovi)|"Compromising Positions"]] (6x04) pokušava biti veza JAP-a s medijima i popuniti JJ-ino mjesto nakon njenog odlaska. Hotchner i Garcia složili su se da bi najbolje bilo podijeliti te dužnosti između članova tima. Ponovo biva oteta na kraju 13. sezone. Agent Sam Cooper (''[[Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca]]'') često je zove kad njegovom timu zatrebaju njene informatičke vještine. Kuma je JJ-inom sinu Henryju i Morganovom sinu Hanku. ; [[Emily Prentiss]]: kćerka ambasadorice Elizabeth Prentiss ([[Kate Jackson]]). Nakon što Elle napusti ekipu, pojavljuje se Prentiss s papirima na osnovu kojih je dodijeljena JAP-u. U početku je implicirano da je povukla neke veze preko svoje majke kako bi upala u ekipu; međutim, kasnije se otkriva da ju je direktorica Odsjeka Erin Strauss ubacila u tim kako bi imala nadmoć nad članom tima i kako bi kasnije "potkopala" Hotchnera. Prentiss je odbila učestvovati u prljavoj igri, izjavivši da će radije dati otkaz nego pomoći Strauss. Odlučuje ostati u JAP-u. Govori nekoliko stranih jezika ([[arapski jezik|arapski]] i španski), a koristi se i [[italijanski jezik|italijanskim]]. Ipak, u epizodi [[Honor Among Thieves (Zločinački umovi)|"Honor Among Thieves"]] (2x20) otkriveno je da Prentiss više ne može razumjeti [[ruski jezik|ruski]], treći jezik koji je znala. Naizgled biva ubijena dok ju je kao taoca držao Ian Doyle u epizodi "Lauren" (6x18), ali u posljednjoj sceni te epizode otkriveno je da je preživjela i publika je vidi u [[Pariz]]u sa JJ, koja joj daje pasoše i bankovne račune radi zaštite. Na početku sedme sezone ("It Takes a Village") vraća se živa i zdrava, na veliko iznenađenje članova tima. Na kraju te sezone ("Run") odlučuje napustiti JAP nakon što prihvati ponudu za posao u [[london]]skom uredu [[Interpol]]a. Vratila se u 200. epizodi kako bi pomogla spasiti otetu JJ i ponovo u epizodi "Tribute" (11x19), kada zatraži pomoć JAP-a u hvatanju serijskog ubice koji je ubijao u [[Evropa|Evropi]] prije ubistava u SAD-u. Za Brewster je potvrđeno da će se vratiti u višeepizodnom zapletu u 12. sezoni. Nakon otpuštanja Gibsona Brewster je ponovo promovirana u redovnu postavu od treće epizode 12. sezone; kasnije je Prentiss promovirana na Hotchevu poziciju šefa jedinice. ; [[David Rossi]]: Rossi je vrlo iskusan profiler koji je nekad radio s Hotchnerom na samom početku rada JAP-a da bi kasnije otišao u prijevremenu penziju zbog pisanja knjiga i držanja predavanja o analizi ponašanja kriminalaca sve dok se dobrovoljno nije vratio u JAP nakon Gideonovog odlaska. Ispostavilo se da je imao lični razlog za povratak, a to je zaključivanje jednog starog neriješenog slučaja, u čemu mu je krišom pomogla i Garcia. Ženio se tri puta i prilično je bogat zahvaljujući uspješnoj spisateljskoj karijeri. U epizodi "From Childhood's Hour" (7x05) ponovo se povezuje s prvom suprugom, Carolyn Baker, koja ima šokantne vijesti za njega. Otkriveno je da je došla njemu zato što joj je dijagnosticiran ALS (bolest Loua Gehriga) i želi da joj pomogne u njenom samoubistvu. U sljedećoj epizodi ("Epilogue") Carolyn umire nakon što se predozira lijekovima. U epizodi je otkriveno i da je Rossi imao sina koji je umro prilikom porođaja. U epizodi "The Fallen" (8x07) saznaje se da je bio [[Marinski korpus Sjedinjenih Američkih Država|marinac]] u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Prethodno je u finalu sedme sezone ("Hit") otkriveno da je možda u tajnoj vezi sa Strauss; to je otkriveno kada su ih Garcia i Reid vidjeli kako napuštaju hotel. Na kraju osme sezone ("The Replicator") publika vidi da cijeli tim zna za njihovu vezu. Ta epizoda bila je emotivna za Rossija jer je Strauss stradala od ruke "Replikatora". Odvedena je iz njene hotelske sobe, u kojoj su se trebali naći te večeri, drogirana i ostavljena na ulicama New York Citya dezorijentirana kako bi je našao Hotchner. U posljednjoj sceni Rossi drži govor timu o njoj u svojoj kući nakon njene sahrane. U desetoj sezoni saznaje da ima kćerku Joy sa svojom drugom suprugom Hayden Montgomery (koja mu nikad nije rekla za nju). Ubrzo uspostavlja snažnu vezu sa Joy, njenim mužem i svojim unukom, čak "odobrivši" to što joj je muž italijanskog porijekla. U 11. sezoni ponovo se povezuje s Hayden i njih dvoje odluče dati drugu šansu svojoj vezi. [[Datoteka:Criminal Minds at Paley.jpg|mini|desno|250px|Ekipa serije na diskusiji o seriji u [[Paley Centre]]u]] ; [[Alex Blake (Zločinački umovi)|Alex Blake]]: ([[Jeanne Tripplehorn]]) – FBI-eva lingvistička stručnjakinja i [[profesor]]ica na [[Univerzitet Georgetown|Univerzitetu Georgetown]] koja se pridružila JAP-u nakon Prentissinog odlaska u [[Interpol]]ov ured u [[London]]u. Prvi se put pojavljuje na početku osme sezone, [[The Silencer (Zločinački umovi)|"The Silencer"]]. Blake stvara ličnu povezanost s Reidom nakon što joj on otkrije da je počeo ljubavnu vezu sa ženom koju nikad nije upoznao. ; Jordan Todd: ([[Meta Golding]]) – Nju je JJ izabrala za svoju zamjenu dok se ona ne vrati s [[porođaj|porodiljskog]] dopusta. Jordan je prije toga služila u FBI-evoj Protivterorističkom odsjeku. Bilo je planirano da neko vrijeme prati JJ na poslu kako bi "pohvatala" potrebne stvari, ali to je potrajalo samo 1 dan jer je JJ dobila trudove i otišla da se porodi. Dobro se složila s ekipom, a čak je i platonski flertovala s Morganom. Posebno je bliska s Rossijem koji joj je davao savjete tokom rada na slučajevima. Međutim, nekoliko se puta "zakačila" sa Hotchnerom. Tokom slučaja serijskog cestovnog ubice u [[Los Angeles]]u savladale su je emocije (s kojima se, inače, i dotad teško nosila), pa je zbog toga odlučila napustiti JAP. === Sporedni likovi === ; Haley Brooks Hotchner: ([[Meredith Monroe]]) – Bila je Hotchnerova srednjoškolska ljubav, a kasnije su se vjenčali i krajem 2005. dobili sina Jacka. Brak im je u problemima jer Haley smatra da je Aaron više posvećen poslu nego porodici. Taj podzaplet nastavlja se razvijati i na kraju druge epizode treće sezone Haley odlazi od Aarona, a sa sobom je odvela i Jacka. Kasnije u sezoni poslala je Aaronu papire za razvod, koje on pristaje potpisati bez pravne borbe kako bi očuvao vezu sa sinom. Nakon toga je Haley nekoliko puta spomenuta, ali se nije pojavila do prve epizode pete sezone, kada ''Bostonski kosac'' ranjava Aarona nožem, ukravši pritom i Haleyinu adresu. Haley i Jack uskoro su pronađeni nepovrijeđeni, ali Aaron ih stavlja pod sigurnosni nadzor na sigurnoj lokaciji, namjerno ne želeći znati na kojoj, kako bi ih zaštitio. Postaje opsjednut dovođenjem Kosca pred lice pravde kako bi ponovo mogao vidjeti Haley i sina. U devetoj epizodi te sezone Kosac ubija saveznog maršala koji je bio zadužen za Haleyinu sigurnost, zatim je namamljuje u Aaronovu kuću, rekavši joj da je on zamjena i da je Aaron mrtav. Kad su se susreli u kući, uzima je na nišan i prisiljava je da telefonira Aaronu kako bi on mogao slušati ubistvo Haley i Jacka. Aaron upućuje Jacku šifrovanu poruku da se sakrije, a zatim potresnu oproštajnu poruku Haley prije nego što ju je Kosac ubio. Aaron stiže do kuće prije ostatka tima i upušta se s Koscem u borbu na život i smrt golim šakama. Uspijeva ga pretući do smrti, a zatim pronalazi Jacka živog u njegovom skrovištu. ; Dr. Diana Reid: ([[Jane Lynch]]) – Ona je Reidova majka i, poput njega, ima kvocijent inteligencije genija. Nekad je radila kao univerzitetski profesor [[književnost]]i. Međutim, pati od shizofrenije i smještena je u sanatorij u Las Vegasu, kamo ju je odveo Spencer kad je napunio 18 godina. Muž William napustio ju je prije postavljanja dijagnoze jer se nije bio u stanju nositi s njenom bolešću. Funkcionalna je kad je pod lijekovima, ali često pada u [[regresija (psihologija)|regresiju]] na njenu univerzitetsku karijeru. Mnogo je vremena provela čitajući naglas knjige Spenceru dok je on rastao i on joj svaki dan piše pisma. Ponosna je na svog sina, ali je [[paranoja|paranoidna]] u vezi s FBI-em i njegove kolege naziva [[fašizam|"fašistima"]]. Imala je važnu ulogu u dva slučaja, u prvoj i četvrtoj sezoni. U prvoj sezoni Reid osjeća krivicu zbog izbjegavanja da posjeti majku i dolazi je vidjeti u posljednjoj epizodi dok je istraživao ''NeSuba'' koji je sam sebe zvao ''Kraljem Ribarom''. Reid otkriva da njegova majka može identificirati tog čovjeka jer je nekad bio smješten u istoj ustanovi s njom. Preko nje je saznao detalje o JAP-u, što mu je omogućilo da napravi veoma razrađenu "zagonetku" za JAP zasnovanu na potrazi za [[Sveti gral|Svetim gralom]], s personaliziranim tragovima za svakog člana tima pojedinačno kako bi pronašli djevojku koju je oteo, a koja je njegova biološka kćerka. U četvrtoj sezoni, dok je Reid istraživao otmicu jednog dječaka, otkriveno je da je Diana djelomično umiješana u jedan neriješen i povezan slučaj silovanja i ubistva dječaka. Spencer se u međuvremenu bori s [[noćna mora|noćnim morama]] u kojima na kraju uvijek pronalazi mrtvog dječaka, a zbog jednog mutnog sjećanja iz djetinjstva nije siguran imaju li more veze sa stvarnošću, uključujući i onu u kojoj njegov otac nešto spaljuje. To ga je navelo da posumnja da je možda poznavao tog dječaka u djetinjstvu i da je njegov otac ubica. Ispostavilo se da je Diana bila u automobilu s ocem ubijenog dječaka (inače porodičnim prijateljem) kad se on odvezao do kuće pretpostavljenog ubice i ubio ga [[bejzbol]]skom palicom, nakon čega se nešto krvi prenijelo na njenu odjeću. Ta odjeća je ono što je Reid u snu vidio da njegov otac spaljuje, kako bi zaštitio Dianu. Ona je počela doživljavati mentalni slom, što je Williama na kraju dovelo do toga da je napusti. ; Glavna direktorica Odsjeka Erin Strauss: ([[Jayne Atkinson]]) – Ona je direktno nadređena Hotchneru. Njeno iskustvo u FBI-u uglavnom je u domenu administracije i nikad nije bila na terenu s timom sve dok im se nije pridružila na slučaju serijskog ubice u [[Milwaukee]]ju u epizodi "In Name and Blood" (3x02). Smatra da je Hotchnerov tim neorganiziran i da Hotchner predstavlja prijetnju JAP-u. On sumnja da je njen neprijateljski stav prema njemu rezultat toga što ga ona vidi kao prijetnju njenom napredovanju u FBI-evoj hijerarhiji. Ona u tim dovodi Prentissovu kao zamjenu za Elle, a zatim pokušava od nje tražiti da bude njen špijun u timu, ne krijući svoju namjeru "da sruši Hotchnera". Prentiss odbija i umjesto toga nakratko daje otkaz. Strauss nakon toga koristi Hotchevo i Gideonovo ne baš uspješno vođenje jednog slučaja kao izgovor da suspendira Hotchnera na 2 sedmice bez plaće, zahtijevajući da se provede istraga njegovih metoda. Nakon što se iz prve ruke uvjeri kakav posao tim zapravo radi (tokom hvatanja ubice u Milwaukeeju), Strauss najzad odustaje od svojih namjera da ukloni Hotchnera iz JAP-a ili da reorganizira tim. Umjesto toga dala im je do znanja da nijedan član tima ne treba očekivati promociju na bilo koji viši položaj u okviru FBI-a. : Međutim, sezonu poslije, na Morgana se počinje gledati kao na mogućeg šefa terenskog ureda u New Yorku, što je dovelo u pitanje njenu navedenu tvrdnju. Ona se zatim koristi Hotchevim upitnim postupcima u periodu nakon što ga je ranio ''Bostonski kosac'' (epizoda [[Faceless, Nameless (Zločinački umovi)|"Faceless, Nameless"]], 5x01) i prisiljava ga da odstupi s mjesta šefa JAP-a i da bude ili negdje premješten ili možda otpušten. Hotchner odlučuje odstupiti i promovirati Morgana na mjesto šefa jer će ta unutrašnja pozicija zadržati tim na okupu. Morgan pristaje, rekavši da će tu funkciju obavljati samo dok ne uhvate ''Kosca'' (epizoda [[Cradle to Grave (Zločinački umovi)|"Cradle to Grave"]], 5x05). U jubilarnoj, 100. epizodi serije Strauss predvodi istragu o incidentu između Hotchnera i ''Kosca''. Ekipa se neprijateljski odnosi prema njoj (naročito Morgan i Rossi) i iako se čini da je zaista ljuta na Hotchnera, na kraju pokazuje istinsko saosjećanje prema njemu i oslobađa ga od bilo kakvih pogrešaka. : Kasnije se pojavljuje u pilot-epizodi ''spin-off'' serije ''Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca'' (koja je ustvari 18. epizoda 5. sezone ''Zločinačkih umova'' – [[The Fight (Zločinački umovi)|"The Fight"]]). Prvo telefonira Hotchneru u vezi sa statusom istrage. Zatim SNA Sam Cooper zatraži telefon da priča s njom. Ona mu kaže da slijedi njene naredbe i istraži slučaj. Kad mu kaže da se vrati, Cooper odbija. Naposljetku, pri kraju epizode ona mu kaže da se ukrca u avion sa Hotchnerom i timom i da se vrati na posao, dodavši da ima još hrpu slučajeva za njega. : Još jednom, u 6. sezoni, Strauss pokazuje da se brine samo za sebe i ugled FBI-a; otišla je čak dotle da je prisilila JJ da prihvati promociju u Pentagon (protiv JJ-ine volje). ; Det. William LaMontagne Jr: ([[Josh Stewart]]) – Prvi se put pojavio u epizodi [[Jones (Zločinački umovi)|"Jones"]] (2x18) kao detektiv u policiji New Orleansa koji istražuje slučaj serijskog ubice koji je nekad vodio njegov otac. William LaMontagne Sr. također je bio detektiv i bio je napravio pomak u tom slučaju upravo prije nego što je smrtno stradao u [[uragan Katrina|uraganu Katrina]]. I za ''NeSuba'' se smatralo da je doživio istu sudbinu, ali kad su se pojavili dokazi koji su govorili suprotno, LaMontagne Jr. preuzeo je slučaj koristeći se onim što je njegov otac dotad uradio i jednim tragom koji je on na samrti urezao u zid. LaMontagne Jr. pozvao je JAP u pomoć i na kraju su uspjeli uhvatiti zločinca. Tokom slučaja najviše je vremena proveo radeći sa JJ. : U epizodi [[Heat (Zločinački umovi)|"Heat"]] (3x17) otkriveno je da su njih dvoje u vezi već više od godine, a u idućoj, [[The Crossing (Zločinački umovi)|"The Crossing"]], JJ mu telefonira i govori mu da je trudna. U finalu te sezone ([[Lo-Fi (Zločinački umovi)|"Lo-Fi"]]) Will se pojavio u New Yorku, gdje je JAP radio na novom slučaju, ponovivši svoju raniju prosidbu (koja nije prikazana) i rekavši JJ da je voljan odreći se značke, preseliti se u Virginiju i odgajati njihovo [[dijete]]. Od početka 4. sezone Will živi u Virginiji i "radi" kao [[kućni tata|"kućni tata"]] sinu Henryju. Od JJ se, bar ne još, nije očekivalo da prihvati bračnu ponudu, iako su ona i Will razmijenili prstenje s umecima Willovog [[zodijački kamen|zodijačkog kamena]] - [[kvarc|citrina]]. Willa nakratko opet vidimo u 100. epizodi kako sa JJ kupuje lijek za Henryja, te u epizodi [[The Slave of Duty (Zločinački umovi)|"The Slave of Duty"]], u kojoj se pridružuje JJ i timu na Haleyinoj sahrani. ; Tehnički analitičar Kevin Lynch: ([[Nicholas Brendon]]) – Prvi se put pojavio u epizodi [[Penelope (Zločinački umovi)|"Penelope"]] (3x09), u kojoj mu je bilo naređeno da pretraži Garcijin računar kako bi otkrio ko ju je ranio. Kevin je putem videoveze poslao timu znak da se osumnjičeni nalazi u sjedištu JAP-a. Bio je jako impresioniran Garcijinim računarskim vještinama i taj osjećaj je bio uzajaman. Na kraju epizode on i Garcia su se upoznali i njih su dvoje otada u vezi. Iako je Garcia kraće vrijeme bila zabrinuta zbog kršenja FBI-evih pravila o zabrani ljubavnih veza između zaposlenih nakon što je Rossi uhvatio "na djelu" nju i Kevina u njenoj kući (epizoda [[Damaged (Zločinački umovi)|"Damaged"]], 3x14), njene brige pokazale su se bezrazložnima. Kevin često posjećuje JAP kako bi proveo više vremena s Garcijom i čini se da ga je čitava ekipa srdačno prihvatila. : U epizodi [[Roadkill (Zločinački umovi)|"Roadkill"]] (4x23) rekao je Garciji da je aplicirao za bolje plaćeni posao u [[Agencija za nacionalnu sigurnost|NSA]] i upitao ju je bi li se željela preseliti s njim ako dobije taj posao. Garcia se mučila s tom odlukom i na kraju mu je rekla da je JAP njen dom i da osjeća da ne može otići. Kevin joj tada govori da je položaj u NSA upravo otkazan zbog nekih sigurnosnih problema. Garciji se tad omaklo da mu kaže da "ionako ne bi bio sretan u [[Karachi]]ju", čime je otkrila da je "upala" u NSA-in glavni sistem kako bi saznala o kojem se poslu radi. Ipak, Kevin joj to nije zamjerio i njihova veza i dalje je jaka. U petoj sezoni, tokom jednog slučaja kad tim nije imao dovoljno prostora za smještaj, pa je Garcija dijelila sobu s Morganom, Kevin joj telefonira i govori joj da je ljubomoran i da Morgan treba "držati svoj pištolj skrivenim". Nakratko ga vidimo i u 100. epizodi kako pomaže Garciji da nađe ''Kosača''. Pojavio se i u epizodi "Compromising Positions" (6x04), također pomažući Garciji, koja je na sebe preuzela i JJ-in posao nakon njenog odlaska. ; [[Ashley Seaver]]: ([[Rachel Nichols]]) – Ona je kadetkinja koja je pohađala [[FBI-eva akademija|FBI-evu akademiju]] u Quantiku. Regrutirao ju je Hotchner da mu pomogne u istrazi višestrukih ubistava u jednoj zatvorenoj zajednici. Izabrana je zbog njene jedinstvene prošlosti: njen otac bio je Charles Beauchamp, poznat kao ''Redmondski rasparač'', koji je ubio 25 žena u periodu od deset godina prije nego što su ga uhapsili Hotchner i Rossi, nedugo prije njenog 18. rođendana. U početku su oni mislili samo razgovarati s Ashley, ali je ona insistirala da im se pridruži, rekavši da može prepoznati znakove ubice u zatvorenoj i tihoj zajednici. Odlazi sama u dom jedne od žrtava kako bi vratila laptop koji je korišten kao dokazni materijal i ubrzo po dolasku shvata da je muž udovac zapravo ubica. On je drži u kući pod prijetnjom nožem sve dok Hotchner ne stigne i ubije ga. === Važniji negativci === ; Frank Breitkopf: ([[Keith Carradine]]) – Klasični primjer psihopata. Nije sposoban osjećati empatiju prema drugima, krivicu ni kajanje i tvrdi da nije odgovoran za svoje postupke. Kao i ostali ljudi njegovog tipa, vrlo je inteligentan, manipulativan i narcisoidan. JAP uspijeva otkriti da on uvijek putuje na istok i na zapad istom cestom i sve njegove žrtve nađene su duž te njegove rute. Tokom istrage niza ubistava Gideon i Morgan susreću Franka u zabačenoj zalogajnici u Nevadi. Franku je zanimljivo Gideonovo ime i objašnjava mu šta ono znači u [[mitologija|mitologiji]]: ime ''Jason'' dolazi od [[grčki jezik|grčke riječi]] koja znači "izliječiti", a Gideon je Izraelićanin koji je vodio svoj narod protiv Midijaca. Frank se zatim upita šta su njegovi roditelji planirali za njega, a nakon toga objasni da ime ''Frank'' potječe od [[Germani|germanske]] riječi za jednu vrstu [[koplje|koplja]]. : Gideon i Morgan tada se predstave i traže od Franka da im kaže gdje se nalazi ona, tj. šerif(ica) Davis. Frank na to samo rekne da će prvo završiti sa svojim mliječnim napitkom. Gideon ga upita da li bi želio znati kako su ga pronašli. U međuvremenu je lokalna policija opkolila zalogajnicu. Tokom ''flashbackova'' tim shvaća da se Frank zadržao u gradu zbog jedne mještanke po imenu Jane, inače planirane žrtve, koja je zaradila njegovo poštovanje time što nije pokazala [[strah]] kad ju je on oteo nekoliko godina prije. Zaljubio se u nju i prolazio bi kroz grad svaki put kad bi bio u tom području samo da je posmatra i da joj ostavi poklone: zvončiće izrađene od ljudskih [[rebro|rebara]]. : Gideon i Morgan zatim izvode Franka vani. Tu ih sačekaju lokalne vlasti, uključujući i šerificu Davis, koja je pronađena u Janeinoj kući. Frank kaže Gideonu da će, ako ga puste da ode sa Jane, otkriti lokaciju autobusa punog djece, koji je ranije oteo. Gideon je skeptičan, ali na kraju povjeruje da Frank ustvari ne bi naudio djeci. Odvozi se s njih dvoje u pustinju i Frank mu tu kaže da su djeca dvije [[milja|milje]] zapadno. Gideon im dopušta da odu, zatim pronalazi autobus i poziva pojačanje. Zatim prate Frankove i Janeine otiske stopala u pustinji sve do mjesta na kojem tragovi nestaju. Gideon izjavljuje: "Naći ćemo ga." : Frank se pojavljuje kasnije u sezoni u [[Maryland]]u, gdje Gideon živi. Nastavlja mu se podsmijevati, ostavljajući tragove žrtava i izazivajući Gideona da ga uhvati. Čak uspijeva ubiti Gideonovu prijateljicu u Gideonovom stanu. Također je ubio Rebeccu Bryant, kćer – i bivšu taokinju – Randalla Garnera, ''Kralja Ribara''. Gideon tada shvaća da Frank ubija sve žrtve koje je on dotad spasio. : Kad Gideon konačno pronađe Franka i suoči se s njim u [[Manhattan]]u, pojavljuje se Jane i umiješa se u događaj. Frank je tada zgrabi za šaku, kaže joj da je voli, a zatim s njom skoči na obližnju prugu i voz ih ubija. Gideon napušta JAP početkom 3. sezone zbog ubistva njegove prijateljice, ali i zbog osjećaja "sagorjelosti". ; George Foyet, "Bostonski kosac": ([[C. Thomas Howell]]) – Prvi se put pojavio u epizodi [[Omnivore (Zločinački umovi)|"Omnivore"]]. Na početku epizode Hotchner odlazi u posjetu bivšem detektivu Shaunessyju. Njih su dvojica prije 10 godina zajedno lovili serijskog ubicu poznatog kao ''Bostonski kosac'', koji je uvijek nosio masku i crnu odjeću i ubijao je parove noću pokraj bostonskih cesta. Njegov način djelovanja varirao je od korištenja Magnuma 44, izbadanja i/ili klanja do premlaćivanja nekim priručnim predmetom. Kako bi vlasti sigurno znale da je počinilac on, uvijek je uzimao nešto što je pripadalo jednoj žrtvi i to stavio na drugu, pa bi od druge uzeo nešto novo i to stavio na treću itd. Između 1995. i 1998. napao je 21 osobu, od kojih je samo jedna preživjela, sve dok Shaunessy nije napravio dogovor s njim da će ga prestati tražiti; dogovor je bio uspješan i ubistva su prestala. Kao posljedica toga FBI, koji nikad nije stigao uraditi ''Koscev'' profil, nije ga mogao uhvatiti. : Hotchner i tim pozvani su u Boston jer je Shaunessy na samrti. On zna da će s njegovom smrću ubistva opet početi, što se pokazalo tačnim već iste te noći. Naočale koje su pripadale Georgeu Foyetu pronađene su na truplu muškarca. Foyet je jedina preživjela ''Kosceva'' žrtva. Hotchner i Rossi odlaze mu u posjetu kako bi saznali nešto više i Foyet im kaže da se te večeri kad je napadnut upravo spremao zaprositi svoju djevojku, koja je ubijena iste večeri. Također saznaju da Foyet predaje računarske nauke u lokalnoj srednjoj školi. Ponude mu zaštitu, ali je on odbija, rekavši da neće dozvoliti ''Koscu'' da ga otjera iz Bostona. : Tim izrađuje ''Koscev'' profil. Misle da ga seksualno privlače tinejdžerke te da je narcisoidan i da mu uspjeh leži u slavi. Odlučuju potražiti bilo koga ko je ranije hapšen zbog bilo kojih seksualnih prestupa. U međuvremenu ''Kosac'' nazove Hotchnera i ponudi mu isti dogovor kao i Shaunessyju. Hotchner ga "otpuše", a ''Kosac'', u bijesu, ulazi u obližnji autobus i ubija sve putnike. Kad tim stigne na mjesto zločina, pronalaze sve 3 Foyetove adrese (koje im je on ranije dao) napisane krvlju na prozorima autobusa. Tim zatim hitno odlazi na posljednju Foyetovu adresu, gdje ''Kosac'' udarcem onesvještava Morgana. ''Kosac'' zatim nestaje, ali je prije toga uzeo Morganovu značku i ostavio mu metak, kako bi ga psihički mučio. Nakon što se Morgan osvijesti, tim pronalazi veliku količinu Foyetove krvi. Čini se da je ''Kosac'' ubio Foyeta, ali mu tijelo nije pronađeno. : Garcia zatim pretražuje Foyetov dosje i otkriva da je on nekad bio zamjenski profesor i da je otpušten zbog seksualnog napada na jednu djevojku. Hotchner se nakon toga prisjeti ranije Foyetove izjave o ubistvu njegove djevojke: "Znate li koliko dugo treba da se neko izbode nožem 67 puta?" Na osnovu seksualnog napada i Foyetovog predetaljnog znanja o ubistvu njegove djevojke Hotchner zaključuje da je ''Kosac'' upravo Foyet i da je onda ranio sam sebe kako bi otklonio sve sumnje od sebe. Novinar koji piše roman o ''Koscu'' treba se naći s Foyetom na četvrtoj, dotad nepoznatoj adresi i Garcia je pronalazi lociravši novinarov mobitel. Foyet tada otkriva svoj pravi identitet novinaru (koji dosad ništa nije sumnjao u njega), ljut jer je u novinama napisao da je ''Kosac'' ili mrtav ili u zatvoru. Dok ga je Foyet držao na nišanu, u kuću upada JAP i hapsi Foyeta bez incidenta. Međutim, u zatvoru Foyet nanosi sebi ranu na ruci, a zatim učini da izgleda kao da povraća krv. Dok ga odvoze prema bolnici, uspijeva se osloboditi i pobjeći iz zatvora. : Foyet se ponovo pojavljuje u finalu 4. sezone ([[...and Back (Zločinački umovi)|"...and Back"]]), iznenadivši Hotchnera u njegovom stanu i držeći ga na nišanu uz riječi: "Trebao si pristati na dogovor". Začuje se pucanj, a slika potamni. U 1. epizodi 5. sezone ("Faceless, Nameless"), kad se Hotchner ne pojavi na poslu, Prentiss odlazi do njegovog stana da provjeri stvar. Pronalazi lokvu [[krv]]i i metak u zidu. Kad nazove Hitnu pomoć, otkriva da je neko dovezao "FBI-evog agenta Dereka Morgana", iako se Morgan pojavio na poslu, što je značilo da je Foyet dovezao Hotchnera u Hitnu, odnosno da ga je namjerno ostavio na životu. Kroz prisjećanja vidimo da je Foyet pucao u zid pokraj Hotchnera. Hotchner ga je pokušao savladati, ali ga je Foyet nadjačao u borbi. Zatim je 9 puta ubo Hotchnera nožem, ali samo da bi ga ranio. Kad se Hotchner poslije osvijesti, shvaća da ga Foyet nije ubio zato što su mu meta Haley i Jack. JAP tada odlazi u Haleyin stan i nalaze nju i Jacka nepovrijeđene. Na kraju epizode Hotchner ih smješta pod sigurnosni nadzor [[Služba saveznog maršala|saveznog maršala]]. : Na kraju epizode [[Outfoxed (Zločinački umovi)|"Outfoxed"]] otkriva se da je Foyet posjećivao Carla Arnolda, poznatog kao ''Lisac'', koga je Hotchner strpao u zatvor u 1. sezoni. U narednoj epizodi ([[100 (Zločinački umovi)|"100"]]) tim ponovo pronalazi "vruć" trag o Foyetu kad otkriju lažno ime Peter Rhea pod kojim je Foyet kupovao lijekove u lokalnim apotekama. Pronalaze njegov stan i pretresu ga, ali otkrivaju da je on već otišao i da nosi nekoliko pištolja. Tim zatim odlazi do kuće Sama Kazmayera, maršala koji je zadužen da štiti Haley i Jacka, i otkrivaju da je u njega pucano 3 puta, da su mu odsječena 2 prsta i da ga je Foyet ostavio da umre. Taman prije smrti uspijeva im reći da je Foyet uzeo njegov telefon i da je oteo Haley. Foyet je nazvao Haley, predstavivši se kao maršal, i rekao joj da je Hotchner mrtav i da je treba prebaciti na drugu lokaciju. Uspijeva je namamiti u njenu kuću. Hotchner shvaća sve to i hitno odlazi tamo kako bi ih spasio. Foyet je natjerao Haley da nazove Hotchnera i ona tada shvaća da je u opasnosti. Hotchner uspijeva prenijeti Jacku šifrovanu poruku da se sakrije u sanduk za ruho dok on ne stigne tu. Ne uspijeva stići na vrijeme da spasi Haley jer je Foyet ubija dok je još bila na telefonskoj vezi. Hotchner stiže tamo i nalazi njeno mrtvo tijelo. Zatim se penje uza stepenice i pronalazi Foyeta sakrivenog iza zavjese. Ispuca čitav šaržer u njega, ali Foyet je na sebi imao prsluk od [[kevlar]]a. Uslijedila je borba između njih. Ovaj put Hotchner uspijeva nadjačati Foyeta i pretući ga do smrti. == Epizode == {{Glavni|Spisak epizoda "Zločinačkih umova"}} == Emitiranje u svijetu == {{col-begin}} {{col-break}} *{{ZID|Argentina}}: ''AXN'' *{{ZID|Australija}}: ''Channel 7'' *{{ZID|Austrija}}: ''[[ATV]]'' *{{ZID|Belgija}}: Frankofona: ''RTL-TVi'' (kao ''Esprits Criminels''); [[Flandrija]]: ''VT4'' *{{ZID|Bolivija}}: ''AXN'' *{{ZID|Brazil}}: ''AXN'' *{{ZID|Bugarska}}: ''[[Fox Crime]]'' ([[bugarski jezik|bug.]] ''Престъпни намерения'' - ''Zločinačke namjere'') *{{ZID|Češka}}: ''[[AXN]]'' ([[češki jezik|češ.]] ''Myšlenky zločince'', [[slovački jezik|slovač.]] ''Myšlienky vraha'') *{{ZID|Čile}}: ''AXN'' *{{ZID|Danska}}: ''Kanal 5'' *{{ZID|Ekvador}}: ''AXN'' *{{ZID|Estonija}}: ''Fox Crime'', ''[[TV3]]'' ([[estonski jezik|est.]] ''Kurjuse kannul'') *{{ZID|Finska}}: ''[[Nelonen]]'' (''Criminal Minds - FBI-tutkijat'') *{{ZID|Francuska}}: ''TF1'' ([[francuski jezik|fra.]] ''Esprits Criminels'') *{{ZID|Grčka}}: ''FX'', ''ANT1'', ''NET'' *{{ZID|Gvatemala}}: ''AXN'' *{{ZID|Holandija}}: ''Veronica'' *{{ZID|Hrvatska}}: ''[[Hrvatska radiotelevizija|HRT 2]]''; ''RTL 2'' (starije epizode) *{{ZID|Indija}}: ''Star World'' *{{ZID|Irska}}: ''RTE2'' *{{ZID|Italija}}: ''[[RAI 2]]'' *{{ZID|Izrael}}: ''Yes Action'' ([[hebrejski jezik|hebr.]] מחשבות פליליות - ''Zločinačke misli'') {{col-break}} *{{ZID|Japan}}: ''WOWOW'' ([[japanski jezik|jap.]] クリミナル･マインド FBI行動分析課 - ''Zločinački um: FBI-eva jedinica za analizu ponašanja'') *{{ZID|Kanada}}: ''[[CTV Two]]'' *{{ZID|Kolumbija}}: ''AXN'' *{{ZID|Kostarika}}: ''AXN'' *{{ZID|Latvija}}: ''AXN'' *{{ZID|Malezija}}: ''FOX'' *{{ZID|Meksiko}}: ''AXN'' i ''Azteca 7'' (''Mentes Criminales'') *{{ZID|Norveška}}: ''TV2'' i ''TV2 Zebra'' (reprize) *{{ZID|Novi Zeland}}: ''TV One'' *{{ZID|Njemačka}}: ''[[Sat.1]]'' *{{ZID|Peru}}: ''AXN'' *{{ZID|Poljska}}: ''AXN'' i ''TVP 2'' *{{ZID|Portugal}}: ''SIC'' *{{ZID|Rumunija}}: ''AXN'' *{{ZID|Rusija}}: ''Fox Crime'' ([[ruski jezik|rus.]] ''Мыслить как преступник'' - ''Misliti kao zločinac'') *{{ZID|Saudijska Arabija}}: ''FX'' ([[Bliski istok]] i [[Sjeverna Afrika]]) *{{ZID|Singapur}}: ''MediaCorp Channel 5'' *{{ZID|Srbija}}: ''Fox Crime'', [[Radiotelevizija Srbije|RTS1]] *{{ZID|Švedska}}: ''Kanal 5'' *{{ZID|Švicarska}}: ''3 Plus TV'' ([[njemački jezik|njem.]]) i ''RSI la1'' ([[italijanski jezik|ita.]]) *{{ZID|Turska}}: ''DiziMax'', ''FOX'' *{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}: ''Sky LIVING'' *{{ZID|Ukrajina}}: ''НТН'' ([[ukrajinski jezik|ukr.]] ''Мислити як злочинець'' - ''Misliti kao zločinac'') *{{ZID|Venecuela}}: ''AXN'' {{col-break}} {{col-end}} == [[DVD]]-izdanja == {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center" |- ! colspan="2" rowspan="2"| Sezona ! rowspan="2"| Br. epizoda ! colspan="2"| Originalno emitirana ! colspan="4"| Datumi izdavanja DVD-ova |- ! Premijera ! Finale ! [[Regionalni DVD-kodovi|Regija 1]] ! [[Regionalni DVD-kodovi|Regija 2]] ! [[Regionalni DVD-kodovi|Regija 4]] ! Diskovi |- |bgcolor="000000"| |[[Zločinački umovi (1. sezona)|1.]] |22 |22. 9. 2005. |10. 5. 2006. |28. 11. 2006. |12. 2. 2007. |3. 11. 2007<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/803591 |title=Criminal Minds - The 1st Season |access-date=19. 3. 2010 |publisher=[[EzyDVD]] |archive-date=5. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305121244/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/803591 |url-status=dead }}</ref> |6 |- |bgcolor="6e7271"| |[[Zločinački umovi (2. sezona)|2.]] |23 |20. 9. 2006. |16. 5. 2007. |2. 10. 2007. |5. 5. 2008. |1. 4. 2008<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/797846 |title=Criminal Minds - The 2nd Season |access-date=19. 3. 2010 |publisher=EzyDVD |archive-date=2. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302154334/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/797846 |url-status=dead }}</ref> |6 |- |bgcolor="70131b"| |[[Zločinački umovi (3. sezona)|3.]] |20 |26. 9. 2007. |21. 5. 2008. |16. 9. 2008. |6. 4. 2009. |18. 3. 2009<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/804107 |title=Criminal Minds - Season 3 |access-date=19. 3. 2010 |publisher=EzyDVD |archive-date=5. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305143727/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/804107 |url-status=dead }}</ref> |5 |- |bgcolor="d10121"| |[[Zločinački umovi (4. sezona)|4.]] |26 |24. 9. 2008. |20. 5. 2009. |8. 9. 2009. |1. 3. 2010. |9. 3. 2010<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/810656 |title=Criminal Minds - Season 4 |access-date=19. 3. 2010 |publisher=EzyDVD |archive-date=16. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316215544/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/810656 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |bgcolor="918d81"| |[[Zločinački umovi (5. sezona)|5.]] |23 |23. 9. 2009. |26. 5. 2010. |7. 9. 2010. |28. 2. 2011. |2. 3. 2011. |6 |- |bgcolor="c80a24"| |[[Zločinački umovi (6. sezona)|6.]] |24 |22. 9. 2010. |18. 5. 2011. |6. 9. 2011. |28. 11. 2011. |30. 11. 2011<ref>{{cite web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-6/15545 |title=Criminal Minds - ''The 6th Season'' DVDs Announced by CBS/Paramount: Date, Cost, Packaging **UPDATE: DVD Supplements** |last1=Lambert |first1=David |date=20. 6. 2011 |publisher=[[TVShowsOnDVD.com]] |access-date=19. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623023227/http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-6/15545 |archive-date=23. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> |6 |- |bgcolor="#b11224"| |[[Zločinački umovi (7. sezona)|7.]] |24 |21. 9. 2011. |16. 5. 2012. |4. 9. 2012<ref>[http://www.tvshowsondvd.com/releases/Criminal-Minds-7th-Season/12238 Criminal Minds - The 7th Season] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912164632/http://www.tvshowsondvd.com/releases/Criminal-Minds-7th-Season/12238 |date=12. 9. 2015 }} Tv Shows on DVD; Rev. 11. 6. 2012</ref> |26. 11. 2012<ref>http://www.amazon.co.uk/Criminal-Minds-Season-7-DVD/dp/B007BDEWI0/ref=pd_cp_d_h__0</ref> |7. 11. 2012. |6 |- |bgcolor="#644439"| |[[Zločinački umovi (8. sezona)|8.]] | 24 |26. 9. 2012. |22. 5. 2013. |3. 9. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Criminal-Minds-Eighth-Shemar-Moore/dp/B00915G6SU/ref=sr_1_1?s=movies-tv&ie=UTF8&qid=1377268349&sr=1-1&keywords=criminal+minds|title=Criminal Minds: The Eighth Season|work=Amazon.co.uk|access-date=23. 8. 2013}}</ref> |9. 12. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.sainsburysentertainment.co.uk/en/Films-TV/DVD/Criminal-Minds-Season-8/product.html?product=E11278837|title=Criminal Minds - Season 8|work=Sainsbury's Entertainment|access-date=23. 8. 2013|archive-url=https://archive.today/20130823143313/http://www.sainsburysentertainment.co.uk/en/Films-TV/DVD/Criminal-Minds-Season-8/product.html?product=E11278837|archive-date=23. 8. 2013|url-status=dead}}</ref> |4. 12. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/criminal-minds-season-8/dp/6146802|title=Criminal Minds – Season 8|access-date=11. 2. 2014|archive-date=26. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226033507/http://www.ezydvd.com.au/DVD/criminal-minds-season-8/dp/6146802|url-status=dead}}</ref> |6 |- |bgcolor="#333333"| |[[Zločinački umovi (9. sezona)|9.]] | 24 |25. 9. 2013. |14. 5. 2014. |26. 8. 2014<ref>{{cite web|url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-9/19850|title=Criminal Minds: The Ninth Season|work=TVshowsonDVD.com|access-date=29. 5. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529103316/http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-9/19850|archive-date=29. 5. 2014|url-status=dead}}</ref> |8. 12. 2014<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/Criminal-Minds-Season-9-DVD/dp/B00KLC88A6/ref=sr_1_87?s=dvd&ie=UTF8&qid=1403472851&sr=1-87|title=Criminal Minds - Season 9 [DVD] |work=Amazon.co.uk|access-date=22. 6. 2014}}</ref> |{{n/a}} |6 |- |bgcolor="000080"| |[[Zločinački umovi (10. sezona)|10.]] | 23 |1. 10. 2014. |6. 5. 2015. |25. 8. 2015. |7. 12. 2015. |2. 12. 2015. |6 |- |bgcolor="5C271D"| |[[Zločinački umovi (11. sezona)|11.]] | 23 |30. 9. 2015. |4. 5. 2016. |30. 8. 2016. |5. 12. 2016. |7. 12. 2016. |6 |} == Rejting == Sezonski rejting (baziran na prosječnom broju gledalaca po epizodi) serije na ''CBS''-u: {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! rowspan="2"|Sezona ! rowspan="2"|Epizode ! rowspan="2"|Satnica ([[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|IVZ]]) ! scope="col" colspan="2" | Premijera ! scope="col" colspan="2" | Finale ! rowspan="2" | TV-sezona ! rowspan="2"|Plasman ! rowspan="2"|Gledaoci<br/>(u milionima) |- ! scope="col" | Datum ! scope="col" | Gledaoci<br/>premijere<br/>(u milionima) ! scope="col" | Datum ! scope="col" | Gledaoci<br/>finala<br/>(u milionima) |- |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Extreme Aggressor (Zločinački umovi)|1.]] | 22 | style="text-align:center;" rowspan="12"| Srijeda, 21:00 | 22. 9. 2005. |19,57<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=092705_03 |title=Weekly Program Rankings |publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet |date=27. 9. 2005 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 10. 5. 2006. |12,67<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=051606_06 |title=Weekly Program Rankings |publisher= ABC Medianet |date=16. 5. 2006 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 2005/06. | style="text-align:center" | #28 | style="text-align:center" | 12,63<ref name=abc06>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=053106_05 |title= ABC Television Network 2005&ndash;2006 Primetime Ranking Report |date= 31. 5. 2006 |publisher= ABC Medianet |access-date= 6. 11. 2007}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 2|2.]] | 23 | 20. 9. 2006. |15,65<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=092606_07 |title=Weekly Program Rankings |publisher= ABC Medianet |date=26. 9. 2006 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 16. 5. 2007. |13,21<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052207_06 |title=Weekly Program Rankings |publisher=ABC Medianet |date=22. 5. 2007 |access-date=15. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528010145/http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052207_06 |archive-date=28. 5. 2010 |url-status=dead }}</ref> | 2006/07. | style="text-align:center" | #24 | style="text-align:center" | 14,05<ref name=abc07>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=053007_08 |title= ABC Television Network 2006&ndash;2007 Primetime Ranking Report |date= 30. 5. 2007 |publisher= ABC Medianet |access-date= 31. 5. 2011}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 3|3.]] | 20 | 26. 9. 2007. |12,66<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=100207_05 |title=Weekly Program Rankings |publisher= ABC Medianet |date=2. 10. 2007 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 21. 5. 2008. |13,15<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.com/2008/05/28/top-cbs-primetime-shows-may-19-25/3922 |title=Top CBS Primetime Shows, May 19–25 |date=28. 5. 2008 |work=[[TV by the Numbers]] |publisher=Tribune Digital Ventures |access-date=15. 3. 2010 |author=Bill Gorman |archive-date=25. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925154923/http://tvbythenumbers.com/2008/05/28/top-cbs-primetime-shows-may-19-25/3922 |url-status=dead }}</ref> | 2007/08. | style="text-align:center" | #24 | style="text-align:center" | 12,78<ref name=abc08>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052808_06 |title= ABC Television Network 2007&ndash;2008 Primetime Ranking Report |date= 28. 5. 2008 |publisher= ABC Medianet |access-date= 3. 7. 2009}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 4|4.]] | 26 | 24. 9. 2008. |17,01<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28|title=Top CBS Primetime Shows, September 22–28|author=Bill Gorman|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=30. 9. 2008|access-date=15. 3. 2010|archive-date=6. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143251/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28/|url-status=dead}}</ref> | 20. 5. 2009. |13,99<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466|title=Top CBS Primetime Shows, May 18–24|author=Robert Seidman|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=27. 5. 2009|access-date=15. 3. 2010|archive-date=5. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005092212/http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466|url-status=dead}}</ref> | 2008/09. | style="text-align:center" | #11 | style="text-align:center" | 14,95<ref name=abc09>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=060209_05 |title= ABC Television Network 2008&ndash;2009 Primetime Ranking Report |date= 2. 6. 2009 |publisher= ABC Medianet |access-date= 31. 5. 2011}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 5|5.]] | 23 | 23. 9. 2009. |15,85<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/10/12/dollhouse-premiere-18-49-rating-increases-to-a-1-5-via-dvr-hopeful-or-futile/30214|title=Dollhouse Premiere 18-49 Rating Increases To A 1.5 Via DVR; Hopeful or Futile?|work=[[TV by the Numbers]]|publisher=Tribune Digital Ventures|date=12. 10. 2009|access-date=12. 8. 2016|archive-date=15. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015043550/http://tvbythenumbers.com/2009/10/12/dollhouse-premiere-18-49-rating-increases-to-a-1-5-via-dvr-hopeful-or-futile/30214|url-status=dead}}</ref> | 26. 5. 2010. |12,97<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.com/2010/06/02/tv-ratings-top-25-american-idol-big-bang-theory-two-and-a-half-men-top-18-49-ratings/52800 |title=TV Ratings Top 25: ''American Idol'', ''Big Bang Theory'', ''Two And A Half Men'' Top 18-49 Ratings |author=Bill Gorman |date=2. 6. 2010 |access-date=29. 6. 2010 |archive-date=5. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605034457/http://tvbythenumbers.com/2010/06/02/tv-ratings-top-25-american-idol-big-bang-theory-two-and-a-half-men-top-18-49-ratings/52800 |url-status=dead }}</ref> | 2009/10. | style="text-align:center" | #16 | style="text-align:center" | 13,7<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336|title=Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=16. 6. 2010|access-date=29. 7. 2010|archive-date=24. 6. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100624063442/http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 6|6.]] | 24 | 22. 9. 2010. |14,13<ref>{{cite web|first=Robert|last=Seidman|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: ‘Sunday Night Football’, ‘Glee,’ ‘Grey's Anatomy,’ ‘Dancing with the Stars’ Top Premiere Week|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=28. 9. 2010|access-date=22. 9. 2011|archive-date=15. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615203655/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498/|url-status=dead}}</ref> | 18. 5. 2011. |12,84<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/19/wednesday-final-ratings-american-idol-modern-family-law-happy-endings-adj-down/93382/|title=Wednesday Final Ratings: 'American Idol,' 'Modern Family,' 'Law & Order: SVU' Adjusted Up; 'Happy Endings' Adj. Down|author=Robert Seidman|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=19. 5. 2011|access-date=19. 5. 2011|archive-date=22. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522164945/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/19/wednesday-final-ratings-american-idol-modern-family-law-happy-endings-adj-down/93382/|url-status=dead}}</ref> | 2010/11. | style="text-align:center" | #10 | style="text-align:center" | 14,11<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|title=2010-11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=1. 6. 2011|access-date=1. 6. 2011|archive-date=20. 6. 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5zZXRcj1U?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 7.|7]] | 24 | 21. 9. 2011. |14,14<ref name = Ep7x01>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/27/tv-ratings-broadcast-top-25-two-and-a-half-men-tops-sunday-night-football-for-week-ending-september-25-2011/104976/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: 'Two And A Half Men' Tops 'Sunday Night Football' For Week Ending September 25, 2011|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Bill Gorman|date=27. 9. 2011|access-date=27. 9. 2011|archive-date=29. 9. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929140448/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/27/tv-ratings-broadcast-top-25-two-and-a-half-men-tops-sunday-night-football-for-week-ending-september-25-2011/104976/|url-status=dead}}</ref> | 16. 5. 2012. |13,68<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/22/tv-ratings-broadcast-top-25-american-idol-ncis-top-week-35-viewing/135326/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: 'American Idol', 'NCIS' Top Week 35 Viewing|author=Amanda Kondolojy|date=22. 5. 2012|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|access-date=22. 5. 2012|archive-date=25. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525081222/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/22/tv-ratings-broadcast-top-25-american-idol-ncis-top-week-35-viewing/135326/|url-status=dead}}</ref> | 2011/12. | style="text-align:center" | #15 | style="text-align:center" | 13,2<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|title=Complete List Of 2011-12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' & 'Dancing With The Stars'|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Bill Gorman|date=25. 5. 2012|access-date=25. 5. 2012|archive-date=30. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530044746/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 8|8.]] | 24 | 26. 9. 2012. |11,73<ref name="ep8x01">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-tops-week-1-viewing-among-adults-18-49-and-with-total-viewers/151011/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: Sunday Night Football Tops Week 1 Viewing Among Adults 18-49 and With Total Viewers|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Sara Bibel|date=2. 10. 2012|access-date=2. 10. 2012|archive-date=4. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004234018/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-tops-week-1-viewing-among-adults-18-49-and-with-total-viewers/151011/|url-status=dead}}</ref> | 22. 5. 2013. |11,01<ref name=ep8x23a24>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/tv-ratings-broadcast-top-25-modern-family-tops-week-35-viewing-among-adults-18-49-dancing-with-the-stars-on-top-with-total-viewers/184627/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: 'Modern Family' Tops Week 35 Viewing Among Adults 18-49, 'Dancing With the Stars' on Top With Total Viewers|last=Bibel|first=Sara|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=29. 5. 2013|access-date=2. 6. 2013|archive-date=7. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307081322/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/tv-ratings-broadcast-top-25-modern-family-tops-week-35-viewing-among-adults-18-49-dancing-with-the-stars-on-top-with-total-viewers/184627/|url-status=dead}}</ref> | 2012/13. | style="text-align:center" | #20 | style="text-align:center" | 12,15<ref name="season12-13">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|title=Complete List Of 2012-13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' & 'NCIS: Los Angeles'|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|last=Sara Bibel|date=29. 5. 2013|access-date=29. 5. 2013|archive-date=27. 6. 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hh9Es6JF?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 9|9.]] | 24 | 25. 9. 2013. |11,27<ref name="inspiration">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/26/wednesday-final-ratings-the-middle-modern-family-and-survivor-adjusted-up-nashville-csi-adjusted-down/205000|title=Wednesday Final Ratings: 'The Middle', 'Modern Family' and 'Survivor' Adjusted Up; 'Nashville' & 'CSI' Adjusted Down|author=Amanda Kondolojy|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=26. 9. 2013|access-date=26. 9. 2013|archive-date=29. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929011802/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/26/wednesday-final-ratings-the-middle-modern-family-and-survivor-adjusted-up-nashville-csi-adjusted-down/205000/|url-status=dead}}</ref> | 14. 5. 2014. |12,03<ref name="demons">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/15/wednesday-final-ratings-revolution-arrow-survivor-suburgatory-modern-family-law-chicago-p-d-adjusted-down/264573/|title=Wednesday Final Ratings: 'Revolution', 'Arrow', 'Survivor', 'Suburgatory', 'Modern Family' & 'Law & Order: SVU' Adjusted Up; 'Chicago P.D.' Adjusted Down|author=Sara Bibel|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=15. 5. 2014|access-date=15. 5. 2014|archive-date=23. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723232213/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/15/wednesday-final-ratings-revolution-arrow-survivor-suburgatory-modern-family-law-chicago-p-d-adjusted-down/264573/|url-status=dead}}</ref> | 2013/14. | style="text-align:center" | #12 | style="text-align:center" | 12,66<ref>{{cite web|url=http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2|title=Full 2013–2014 TV Season Series Rankings|work=Deadline.com|publisher=Penske Media Corporation|date=22. 5. 2014|access-date=16. 5. 2015}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 10|10.]] | 23 | 1. 10. 2014. |11,74<ref name="newrating2">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/20/how-to-get-away-with-murder-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-parenthood-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-ending-october-5/317313/|title='How to Get Away With Murder' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'Parenthood' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Tops Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week Ending October 5|work=TV by the Numbers|author=Amanda Kondolojy|access-date=20. 10. 2014|date=20. 10. 2014|archive-date=30. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530035335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/20/how-to-get-away-with-murder-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-parenthood-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-ending-october-5/317313/|url-status=dead}}</ref> | 6. 5. 2015. |9,61<ref name="the hunt">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/07/wednesday-final-ratings-arrow-nashville-american-idol-criminal-minds-supernatural-blacki-ish-adjusted-down/400544/|title=Wednesday Final Ratings: 'Arrow', 'Nashville', & 'The Goldbergs' Adjusted Up; 'American Idol', 'Criminal Minds' 'Supernatural' & 'Blacki-ish' Adjusted Down|author=Amanda Kondolojy|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=7. 5. 2015|access-date=7. 5. 2015|archive-date=18. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518082348/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/07/wednesday-final-ratings-arrow-nashville-american-idol-criminal-minds-supernatural-blacki-ish-adjusted-down/400544/|url-status=dead}}</ref> | 2014/15. | style="text-align:center" | #11 | style="text-align:center" | 14,11<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/|title=Full 2014-15 TV Season Series Rankings: Football & ‘Empire’ Ruled|work=Deadline.com|publisher=Penske Media Corporation|author=Lisa de Moraes|date=21. 5. 2015|access-date=25. 5. 2015}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 11|11.]] | 22 | 30. 9. 2015. |10,08<ref name="job">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/10/01/wednesday-final-ratings-empire-survivor-modern-family-nashville-code-black-adjusted-down/474734/|title=Wednesday Final Ratings: 'Empire', 'Survivor', 'Modern Family' & 'Rosewood' Adjusted Up; 'Nashville' & 'Code Black' Adjusted Down|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Dani Dixon|date=1. 10. 2015|access-date=1. 10. 2015|archive-date=2. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002235554/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/10/01/wednesday-final-ratings-empire-survivor-modern-family-nashville-code-black-adjusted-down/474734/|url-status=dead}}</ref> | 4. 5. 2016. |8,84<ref name="storm">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/05/wednesday-final-ratings-may-4-2016/|title=Wednesday final ratings: ‘Chicago PD’ and ‘Heartbeat’ adjust up, ‘Nashville’ adjusts down|author=Rick Porter|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=5. 5. 2016|access-date=5. 5. 2016|archive-date=6. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506012613/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/05/wednesday-final-ratings-may-4-2016/|url-status=dead}}</ref> | 2015/16. | style="text-align:center" | #16 | style="text-align:center" | 12,2<ref name="entertainment2016">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/05/tv-season-2015-2016-series-rankings-shows-full-list-1201763189/|title=Full 2015–16 TV Season Series Rankings|work=Deadline.com|publisher=Penske Media Corporation|date=26. 5. 2015|access-date=26. 5. 2015}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 12|12.]] | 22 | 28. 9. 2016. | 8,92<ref name="12.01">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/09/29/wednesday-final-ratings-empire-lethal-weapon-criminal-minds-svu-blindspot-all-adjust-up/|title=Wednesday final ratings: ‘Empire,’ ‘Lethal Weapon,’ ‘Criminal Minds,’ ‘SVU’ & ‘Blindspot’ all adjust up|work=TV by the Numbers|author=Rick Porter|date=29. 9. 2016|access-date=29. 9. 2016|archive-date=30. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930165158/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/09/29/wednesday-final-ratings-empire-lethal-weapon-criminal-minds-svu-blindspot-all-adjust-up/|url-status=dead}}</ref> | Još nepoznato | {{N/A}} | 2016/17. | style="text-align:center" | Još nepoznato | style="text-align:center" | Još nepoznato |} <nowiki>*</nowiki>Najbolji rezultat: "The Big Game" – 26,31 milion gledalaca (22:30 /IVZ/; sedmica 29. 1. 2007) (nakon [[51. SuperBowl]]a).<ref>{{cite web|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=020607_05 |title=Weekly Program Rankings |publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|date=6. 2. 2007|access-date=15. 3. 2010}}</ref> == ''[[Spin-off]]'' serije == === ''Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca'' === U epizodi "Fight" iz 5. sezone predstavljen je drugi tim JAP-a i pokrenuta je nova serija pod nazivom ''[[Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca]]'' ({{jez-en|Criminal Minds: Suspect Behavior}}). Premijeru je imala 16. februara 2011. na CBS-u<ref>{{cite web |url=http://www.deadline.com/2010/05/cbs-picks-up-criminal-minds-spinoff-to-series/ |title=CBS Picks Up 'Criminal Minds' Spinoff To Series |last=Andreeva |first=Nellie |date=17. 5. 2010 |publisher=Deadline.com |access-date=17. 5. 2010}}</ref>, ali je otkazana zbog lošeg rejtinga odmah nakon 1. sezone, koja je imala 13 epizoda.<ref>{{cite web |last=Andreeva |first=Nellie |url=http://www.deadline.com/2011/05/cbs-renews-csi-ny-cancels-criminal-minds-suspect-behavior/|title=CBS renews 'CSI:NY', cancels 'Criminal Minds: Suspect Behavior' |publisher=Deadline.com |date=17. 5. 2011|access-date=17. 5. 2011}}</ref> 6. septembra iste godine CBS DVD izdao je cijelu seriju na setu od 4 diska. Glumačku postavu činili su [[Forest Whitaker]] u ulozi Sama Coopera, vođe tima, [[Janeane Garofalo]], [[Michael Kelly (američki glumac)|Michael Kelly]], [[Beau Garrett]], [[Matt Ryan (glumac)|Matt Ryan]], [[Richard Schiff]] i [[Kirsten Vangsness]], koja je reprizirala ulogu Penelope Garcije iz originalne serije. === ''Zločinački umovi: Preko granice'' === Nova serija u sklopu franšize ''Zločinački umovi'' pod nazivom ''Zločinački umovi: Preko granice'' ({{jez-en|Criminal Minds: Beyond Borders}}) najavljena je u januaru 2015. Glavne uloge dobili su [[Gary Sinise]] (Jack Garrett) i [[Anna Gunn]] (Lily Lambert). [[Tyler James Williams]] dobio je ulogu Russa "Montyja" Montgomeryja, a [[Daniel Henney]] glumit će Matthewa Simmonsa.<ref>http://www.inquisitr.com/1976174/criminal-minds-reid-new-girlfriend-international-unit-case-details/</ref> Serija će pratiti agente FBI-a koji pomažu državljanima SAD-a koji su se našli u nevolji u inozemstvu.<ref name="insidetv.ew.com"/><ref>{{Cite web |url=http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=14. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214223714/http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team/ |url-status=dead }}</ref> CBS je emitirao tzv. ''backdoor'' pilot-epizodu 8. aprila 2015. u satnici rezerviranoj za ''Zločinačke umove'' kao unakrsnu epizodu pod naslovom "Beyond Borders" ("Preko granice").<ref name="insidetv.ew.com">{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2014/12/12/criminal-minds-spinoff/ |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=15. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115113936/http://insidetv.ew.com/2014/12/12/criminal-minds-spinoff/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team/ |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=25. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025001314/http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team/ |url-status=dead }}</ref> 11. maja 2015. CBS je objavio da je 1. sezona ove serije naručena za TV-sezonu 2015/16. == Nagrade == * 2007: [[Nagrada ASCAP]] - najbolja TV-serija (Marc Fantini, Steffan Fantini, Scott Gordon) '''Nominacija''' * 2006: ''[[People's Choice Award]]'' – najbolja nova dramska serija == Zanimljivosti == * Gibson i Patinkin ranije su zajedno glumili u seriji ''[[Chicago Hope]]''. * Patinkin, koji u seriji tumači Jasona Gideona, ima sina kojem je ime Gideon. * Lik koji Patinkin tumači u seriji ''[[Ko živ, ko mrtav]]'' (''Dead Like Me'') ima neke sličnosti sa Gideonom – obojica su dobri [[kuhanje|kuhari]] i obojicu zanima [[umjetnost]]. * 17. jula 2007. Patinkin je najavio svoj odlazak iz serije; kandidati za njegovu zamjenu bili su [[Geena Davis]], [[Michael Keaton]] i [[Harvey Keitel]], ali je ulogu na kraju dobio Mantegna. * Gubler je jedno vrijeme bio model [[fotograf]]kinje Mije Grace, koja se pojavila u manjoj ulozi u pilot-epizodi. * U jednoj epizodi pojavljuje se lik po imenu Mike Zissou; ovo prezime je aluzija na film ''[[Panika pod morem]]'' (''The Life Aquatic with Steve Zissou''), u kojem je Gubler također glumio. === Epizode === * Epizoda [[Doubt (Zločinački umovi)|"Doubt"]] (3x01) prvobitno je zamišljena je kao dio 2. sezone, tj. za TV-sezonu 2006-2007; međutim, prebačena je na početak 3. sezone, zbog sličnosti scenarija s masakrom u Virginiji, koji se desio u aprilu 2007. * Dio epizode [[Legacy (Zločinački umovi)|"Legacy"]] (2x22) predstavlja reminiscenciju na film ''[[Slagalica strave]]'' (''Saw''). == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Criminal Minds}} * {{imdb title|0452046}} * [http://tv.yahoo.com/show/38090/ ''Zločinački umovi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615104421/http://tv.yahoo.com/show/38090/ |date=15. 6. 2011 }} na ''Yahoo! TV'' * [http://www.tv.com/criminal-minds/show/33484/summary.html ''Zločinački umovi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102062021/http://www.tv.com/criminal-minds/show/33484/summary.html |date=2. 1. 2011 }} na ''TV.com'' * [http://www.aetv.com/criminal-minds/index.jsp ''Zločinački umovi ''] na ''A&E'' * {{cite web|url=http://www.tvguide.com/tvshows/criminal-minds/192244|title=Spisak epizoda|work=[[TV Guide]]}} * [http://www.criminalmindsgame.com/ Službeni sajt igre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193004/http://www.criminalmindsgame.com/ |date=3. 3. 2016 }} {{Zločinački umovi}} [[Kategorija:Zločinački umovi]] [[Kategorija:Američke TV-serije sa početkom prikazivanja 2005.]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2000-tih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2020-ih]] [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2000-tih]] [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2020-ih]] [[Kategorija:Serije mreže CBS]] ln6zrruvae4w93zwngws98fjb39phlm Zaseok (Sapna) 0 141672 3915937 3588345 2026-08-02T09:23:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915937 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Zaseok | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | općina = [[Sapna]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.464371 | dužina_stepeni = 19.015569 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 1110 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 35 | matični broj = 171336<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=10. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 11312 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zaseok u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zaseok''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Sapna]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Historija == Naselje Zaseok se do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] u cjelini nalazilo u sastavu općine [[Zvornik]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zaseok | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 171336 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 128) |work=fzs.ba |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 1110 | g2013_bosnjaci = 1097 | g2013_hrvati = 1 | g2013_romi = 6 | g2013_nisu_izjasnili = 5 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 1445 | g1991_muslimani = 1219 | g1991_srbi = 209 | g1991_hrvati = 4 | g1991_jugosloveni = 9 | g1981_ukupno = 708 | g1981_muslimani = 707 | g1981_srbi = 1 | g1971_ukupno = 767 | g1971_muslimani = 760 | g1971_slovenci = 1 }} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcinasapna.ba/ Zvanični sajt općine Sapna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529083053/http://www.opcinasapna.ba/ |date=29. 5. 2015 }} {{Općina Sapna}} 13wen0v4dun94u86caa61usvvahv1kq Vitinica (Sapna) 0 141673 3915912 3588344 2026-08-02T07:25:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915912 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Vitinica | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | općina = [[Sapna]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.510738 | dužina_stepeni = 19.007072 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 2831 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 35 | matični broj = 171328<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=10. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 11312 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vitinica u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Vitinica''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Sapna]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Historija == Naselje Vitinica se do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] u cjelini nalazilo u sastavu općine [[Zvornik]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vitinica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 171328 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 127) |work=fzs.ba |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 2831 | g2013_bosnjaci = 2820 | g2013_bosanci = 2 | g2013_muslimani = 4 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 3116 | g1991_muslimani = 2900 | g1991_srbi = 204 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 5 | g1981_ukupno = 2797 | g1981_muslimani = 2563 | g1981_srbi = 199 | g1981_jugosloveni = 32 | g1971_ukupno = 2179 | g1971_muslimani = 1873 | g1971_srbi = 302 | g1971_jugosloveni = 2 }} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcinasapna.ba/ Zvanični sajt općine Sapna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529083053/http://www.opcinasapna.ba/ |date=29. 5. 2015 }} {{Općina Sapna}} eqmb9r62nkqf40duocnijrhuen8ehu4 Sergio Leone 0 146664 3915736 3748947 2026-08-01T13:11:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915736 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sergio Leone | slika = Sergio Leone, crop.jpg | opis = Leone {{circa}} 1983. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1929|01|03}} | mjesto_rođenja = [[Rim]], [[Lazio]], [[Kraljevina Italija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1989|04|30|1929|01|03}} | mjesto_smrti = Rim, Lazio, Italija | zanimanje = Režiser, producent, scenarist | godine_aktivnosti = 1959–1984 | supružnik = Carla Leone | djeca = Francesca<br>Raffaella (rođena 1961)<br>Andrea | web-sajt = }} '''Sergio Leone''' bio je [[italija]]nski filmski režiser.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Sergio-Leone|title=Sergio Leone {{!}} Biography, Movies, & Facts {{!}} Britannica|date=20. 10. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=28. 10. 2023}}</ref> Poznat je po svojim [[špageti-vestern|špageti]]-[[vestern]]ima<ref>{{Cite web|url=https://www.spaghetti-western.net/index.php/Category:Sergio_Leone|title=Category:Sergio Leone - The Spaghetti Western Database|website=www.spaghetti-western.net|access-date=28. 10. 2023}}</ref> i prepoznatljivom stilu, koji podrazumijeva izmjenu ekstremno krupnih planova s ekstremno udaljenim scenama, kao što se može vidjeti u uvodnoj sceni filma ''[[Dobar, loš, zao]]'' iz 1966. == Biografija == Rođen je u Rimu, a roditelji su mu bili filmski pionir Vincenzo Leone (poznat kao Roberto Roberti) i glumica Edvige Valcarenghi. U 18. godini počeo je raditi u filmskoj industriji. Pedesetih godina počeo je pisati scenarije za popularne italijanske historijske epske filmove iz tog razdoblja. Radio je i kao pomoćnik režisera u raznim visokobudžetnim spektaklima, kao što su ''[[Quo Vadis? (1951)|Quo Vadis?]]'' (1951) i ''[[Ben-Hur (1959)|Ben-Hur]]'' (1959). Kad je režiser [[Mario Bonnard]] obolio tokom snimanja italijanskog epskog filma ''[[Posljednji dani Pompeja]]'', zamolili su Leonea da uskoči u režisersku stolicu i završi film. Njegov režiserski debi bio je film ''Kolos s Rodosa'', a nakon tog filma imao je dovoljno opreme da snima niskobudžetne filmove koji su izgledali i podsjećali na holivudske spektakle. === 1960-e === Početkom šezdesetih epski filmovi gubili su na vrijednosti, a Leone je imao sreće da bude jedan od osnivača žanra koji je osvojio pažnju publike: vesterna. Njegov film ''[[Za šaku dolara]]'' iz 1964. bio je prvi u nizu filmova poznatih kao špageti-vesterni. Film je postao poznat i po pojavi [[Clint Eastwood|Clinta Eastwooda]] u glavnoj ulozi. Do tog vremena Eastwood je bio [[Amerika|američki]] [[televizija|TV]]-[[glumac]] s nekoliko glavnih uloga. Izgled filma bio je upečatljiv iz više razloga: zbog malog budžeta, djelomično zbog [[Španija|španskih]] lokacija, a predstavio je nasilnu i moralno složenu viziju američkog Zapada, čime je film podsjetio na klasične američke vesterne, ali ne i po radnji, likovima i ugođaju. Leone sigurno zaslužuje naziv filmskog inovatora jer je uveo neke tehnike koje se koriste i danas: u klasičnim vesternima junaci i razbojnici izgledali su kao da su tek izišli iz modnog časopisa, a moralna suprotnost bila je jasno naznačena, do te mjere da su junaci nosili bijele šešire, a razbojnici crne. Leoneovi likovi bili su "realističniji" i kompleksniji: obično su to "usamljeni vukovi", često neobrijani, prljavi, s reputacijom razbojnika i nepristojnog ponašanja; u pogledu morala su dvoznačni: ili jako plemeniti, ili jako sebični, zavisno od situacije. Ovaj osjećaj realnosti ostavio je utjecaja na sve vesterne do danas, ali i na druge filmske žanrove. Mnogi su ironično primjećivali kako italijanski režiser, koji ne govori engleski i nikad nije vidio američki Zapad, može redefinirati tipičnu viziju američkog kauboja. Prema knjizi ''Something to do with Death'' Christophera Fraylinga, Leone je mnogo čitao o američkom Zapadu, što se odrazilo na njegove filmove. Ta fasciniranost počela je u njegovom djetinjstvu, prenijela se u odraslu dob i na njegove filmove. Njegova dva sljedeća filma - ''[[Za dolar više]]'' (1965) i ''[[Dobar, loš, zao]]'' (1966) - kompletirala su ono što će postati poznato kao "dolarska trilogija", a svaki film bio je finansijski isplativiji i tehnički dotjeraniji od prethodnog. Muziku za sva tri filma napisao je produktivni [[kompozitor]] [[Ennio Morricone]]: Leone je imao vlastiti način snimanja, paralelno s Morriconeovom muzikom. Kritičari su često naglašavali da je ''Dobar, loš, zao'' najbolji film iz trilogije. Na temelju uspjeha trilogije, 1967. Leone je pozvan u [[SAD]] da režira film za koji se nadao da će biti njegovo remek-djelo, ''[[Bilo jednom na Divljem zapadu]]'' za studio ''[[Paramount Pictures]]''. Sniman je većinom u Španiji i Italiji, te kratko u [[Monument Valley]]u, [[Utah]]. Zvijezde filma bili su [[Henry Fonda]], [[Charles Bronson]] i [[Claudia Cardinale]], a sami film bio je epska i nasilna oda mitologiji američkog Zapada. [[Scenario]] su napisali sam Leone i njegov dugogodišnji prijatelj i saradnik [[Sergio Donati]], a originalnu priču napisali su [[Bernardo Bertolucci]] i [[Dario Argento]]. Prije izlaska, međutim, film je bezobzirno montiran u ''Paramountu'', koji je tako vjerovatno bio zaslužan za neuspjeh filma u američkim kinima. Međutim, film je bio pravi hit u [[Evropa|Evropi]], a hvalili su ga i [[Sjeverna Amerika|sjevernoamerički]] studenti filma, a mnogi ga smatraju najboljim Leoneovim filmom. === 1970-e === Nakon ''Bilo jednom na Zapadu'', Leone je 1971. režirao film ''[[Za šaku dinamita]]''. Leone isprva nije ni trebao režirati film, nego je bio producent. Ali zbog umjetničkih razmimoilaženja s režiserom [[Peter Bogdanovich|Peterom Bogdanovichem]], Leonea su zamolili da uskoči i režira film. Radnja filma smještena je u [[Meksiko]] za vrijeme [[Meksička revolucija|Meksičke revolucije]], a u glavnim ulogama pojavljuju se [[James Coburn]], kao [[Irska|irski]] revolucionar, i [[Rod Steiger]], kao meksički razbojnik koji postaje revolucionar. Leone se nastavio baviti produkcijom, a ponekad bi pomagao režiserima na snimanju nekih scena. Jedan od ovakvih filmova bio je ''[[Moje ime je niko]]'' iz 1973, režisera [[Tonino Valerii|Tonina Valeriija]]. Film je vestern-komedija koji parodira špageti-vesterne. U glavnim ulogama nastupili su Henry Fonda, kao stari revolveraš koji gleda kako "njegov" stari Zapad nestaje pred njegovim očima, i [[Terence Hill]], kao mladi stranac koji pomaže Fondi da sa stilom pobjegne s umirućeg Zapada. === 1980-e === Leone je odbio ponudu da režira ''[[Kum (film)|Kuma]]'', ali je proveo sljedećih 10 godina pripremajući novi epski projekt, ovaj put se fokusirajući na kvartet [[Židovi|židovskih]] [[mafija]]ša iz [[New York]]a u dvadesetim i tridesetim godinama 20. stoljeća, koji su prijatelji od djetinjstva. ''[[Bilo jednom u Americi]]'' (1984) bio je projekt koji je Leone zamislio prije filma ''Bilo jednom na Divljem Zapadu'', te je to bio razlog da odbije ponudu za režiranje ''Kuma''. Temeljen na romanu ''The Hoods'' Harryja Greya, film ''Bilo jednom u Americi'' bio je još jedna oda jednom drugom dijelu popularne američke mitologije, priča o pohlepi i nasilju i njihovom vezom sa značenjem pripadnosti nekoj etničkoj grupi i prijateljstva. U glavnim ulogama nastupili su [[Robert De Niro]] i [[James Woods]]. Kao i njegovi raniji filmovi, bio je predug i studio se nije usudio pustiti ga u produkciju prije kraćenja. Studio je drastično skratio film (samo za američko tržište), što je dovelo do toga da je film izgubio osjećaj kompleksne priče. Takva verzija filma doživjela je velike kritike. Originalna verzija, prikazana u ostatku svijeta, doživjela je velike pohvale od publike i kritičara. Kad je integralna verzija filma objavljena na [[DVD]]-u u [[SAD]]-u, zaradila je mnoge pohvale, a kritičari su film proglasili remek-djelom. === Smrt === Prije smrti u 60. godini Leone je planirao novi epski film, ovaj put o opsadi [[Lenjingrad]]a za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Leoneu je veliki porok bila hrana, zbog čega se doveo u stanje pretilosti. To je, bez sumnje, bio razlog smrti nakon što ga je pogodio [[srčani udar]]. Leone je imao nekih nesuglasica s Eastwoodom, njegovim najpoznatijim glumcem. Kad je režirao ''Bilo jednom u Americi'', komentirao je kako je De Niro pravi glumac, za razliku od Eastwooda. Međutim, izgladili su nesporazume prije njegove smrti. Eastwood je 1992. režirao film ''[[Nepomirljivi (1992)|Nepomirljivi]]'', antivestern, za kojeg je dobio [[Oscar]]a za [[Oskar za najboljeg režisera|najboljeg režisera]]. Leone je bio jedan od onih kojima ga je posvetio. Leoneovi najveći ljubitelji bili su njegove kolege režiseri. Neki od filmaša koji su izjavili da su ih inspirirali Leoneovi filmovi jesu [[Sam Peckinpah]], [[Martin Scorsese]], [[Steven Spielberg]], [[John Milius]], [[George Lucas]], [[Quentin Tarantino]], [[Robert Rodriguez]], [[Gore Verbinski]] i [[Stanley Kubrick]] (za svoj film ''[[Barry Lyndon]]''). Leoneovi filmovi, posebno njegovi rani vesterni sa sekvencama obračuna, amoralnim junacima i Morriconeovom muzikom postali su dio filmske historije i [[popularna kultura|popularne kulture]]. == Zanimljivosti == * Kad je objavljeno da će [[Willem Dafoe]] glumiti [[Isus Krist|Isusa Krista]] u Scorseseovom filmu ''[[Posljednje Kristovo iskušenje (film)|Posljednje Kristovo iskušenje]]'', Leone je, navodno, uzviknuo: "Ovo je lice ubice, a ne našeg Gospodina!" * Na setu filma ''Za šaku dolara'' Eastwood je Leoneu dao nadimak "[[Yosemite Sam]]" zbog njegove ratoborne naravi. * Iako se dva puta posvađao s Leoneom, Eastwood je ipak svoj vestern ''Nepomirljivi'' posvetio Leoneu i [[Don Siegel|Donu Siegelu]], svojim režiserskim uzorima. * Četiri Leoneova vesterna postala su slavna i po postprodukcijskoj montaži zvuka. Jedan filmski kritičar napisao je: "Pištolji zvuče kao topovi, a topovi zvuče kao nuklearna eksplozija." * Prema biografiji Christophera Fraylinga, Leone je htio snimiti ''remake'' filma ''[[Prohujalo s vihorom (film)|Prohujalo s vihorom]]''. * Nakon što je pogledao zloglasni italijanski film o [[kanibalizam|kanibalizmu]], ''Kanibalski holokaust'', Leone je poslao pismo režiseru [[Ruggero Deodato|Ruggeru Deodatu]]: "Dragi Ruggero, kakav film! Drugi dio je remek-djelo filmske stvarnosti, ali sve izgleda tako stvarno da sam pomislio da ćeš upasti u nevolju sa svijetom". Deodato je kasnije uhapšen jer su vlasti mislile da je to pravi ''snuff'' film. == Glumci u Leoneovim trilogijama == Leone je imao "svoje" glumce i dosta njih pojavilo se u više njegovih filmova. Znak {{Za}} označava u kojem se filmu iz trilogija pojavio koji glumac. {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:100%;" |- style="vertical-align:bottom;" ! Glumac!! ''[[Za šaku dolara]]'' !! ''[[Za dolar više]]'' !! ''[[Dobar, loš, zao]]'' !! ''[[Bilo jednom na Divljem zapadu]]'' !! ''[[Za šaku dinamita]]'' !! ''[[Bilo jednom u Americi]]'' |- ! [[Clint Eastwood]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || || || |- ! [[Lee Van Cleef]] | || {{Za}} || {{Za}} || || || |- ! [[Gian Maria Volonté]] | {{Za}} || {{Za}} || || || || |- ! [[Mario Brega]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || || || {{Za}} |- ! [[Joseph Egger]] | {{Za}} || {{Za}} || || || || |- ! [[Antonio Casale]] | || || {{Za}} || || {{Za}} || |- ! [[Aldo Sambrell]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || |- ! [[Benito Stefanelli]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || |- ! [[Antonio Molino Rojo]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || || |- ! [[John Frederick]] | || || || {{Za}} || {{Za}} || |- ! [[Spartaco Conversi]] | || {{Za}} || || {{Za}} || || |- ! [[Antoñito Ruiz]] | || {{Za}} || {{Za}} || || || |- ! [[Al Mulock]] | || || {{Za}} || {{Za}} || || |- ! [[Lorenzo Robledo]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || || |- ! [[Frank Braña]] | {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || {{Za}} || || |- ! [[Luigi Pistilli]] | || {{Za}} || {{Za}} || || || |- ! [[Claudio Scarchilli]] | || || {{Za}} || {{Za}} || || |} == Filmografija<ref>{{Cite web|url=https://www.oscars.org/collection-highlights/sergio-leone|title=Sergio Leone {{!}} Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=26. 10. 2015|website=www.oscars.org|language=en|access-date=28. 10. 2023}}</ref> == {{col-begin}} {{col-break}} * ''[[Posljednji dani Pompeja]]'' (1959) * ''[[Kolos s Rodosa (film)|Kolos s Rodosa]]'' (1961) * ''[[Za šaku dolara]]'' (1964) * ''[[Za dolar više]]'' (1965) {{col-break}} * ''[[Dobar, loš, zao]]'' (1966) * ''[[Bilo jednom na Divljem zapadu]]'' (1968) * ''[[Za šaku dinamita]]'' (1971) * ''[[Bilo jednom u Americi]]'' (1984) {{col-break}} {{col-end}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sergio Leone}} * {{imdb_name|id=0001466|name=Sergio Leone}} * [http://www.fistful-of-leone.com Fistful-of-Leone.com] * [http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ Senses of Cinema: Great Directors Critical Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225150653/http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ |date=25. 12. 2010 }} * [http://www.fistfulofwesterns.com A Fistful of Westerns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903041015/http://www.fistfulofwesterns.com/ |date=3. 9. 2006 }} * [http://www.spaghetti-western.net The Spaghetti Western Database] * [https://web.archive.org/web/20080223161847/http://www.onceuponatimeinamerica.net/director.html Biografski članak] na fansiteu "Bilo jednom u Americi" {{Filmovi Sergia Leonea}} {{Nagrada "David di Donatello" - najbolja režija}} {{Srebrna traka za najbolju režiju}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Leone, Sergio}} [[Kategorija:Rođeni 1929.]] [[Kategorija:Umrli 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Rim]] [[Kategorija:Italijanski režiseri]] [[Kategorija:Italijanski scenaristi]] [[Kategorija:Ennio Morricone]] m5axdoxo86rcr475idm8nn2796riia0 Wilhelm Wundt 0 153918 3915930 3914374 2026-08-02T08:33:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915930 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Wilhelm Wundt | slika = Wilhelm Wundt.jpg | slika_širina = | naslov = Wilhelm Wundt u 1902. godini | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1832|8|16}} | mjesto_rođenja = [[Neckarau]] blizu [[Mannheim]]a, Veliko Vojvodstvo Baden, [[Njemački savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1920|8|31|1832|8|16}} | mjesto_smrti = [[Großbothen]], Saksonija, [[Weimarska Republika|Njemačka]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = Nijemac | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Filozofija]] * [[Fiziologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Leipzigu]] * [[Univerzitet u Heidelbergu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Heidelbergu]] * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Berlinu]] }} | doktorski_mentor = [[Karl Ewald Hasse]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James McKeen Cattell]] * [[G. Stanley Hall]] * [[Oswald Külpe]] * [[Hugo Münsterberg]] * [[Ljubomir Nedić]] * [[Walter Dill Scott]] * [[George M. Stratton]] * [[Edward B. Titchener]] * [[Lightner Witmer]] }} | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Hermann von Helmholtz]] * [[Johannes Peter Müller]] * [[Emil du Bois-Reymond]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje prve laboratorije za eksperimentalnu psihologiju (1879) * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Apercepcija]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Luteranizam]] | fusnote = Supruga: Sophie Mau (u braku od 1872. do njene smrti 1912)<br />Djeca: Eleanor, Louise i Max }} '''Wilhelm Maximilian Wundt''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fiziolog]], [[filozof]], [[psiholog]] i univerzitetski profesor, koji se smatra jednim od osnivača moderne [[psihologija|psihologije]] i ocem [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Među prvima je psihologiju izdvojio kao samostalnu naučnu disciplinu, odvojenu od [[filozofija|filozofije]] i [[biologija|biologije]], te je bio prvi naučnik koji je sebe nazivao psihologom.<ref name="Carlson_2009_Psychology">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |title=Psychology: The Science of Behaviour |edition=4. |publisher=Pearson Education Canada |date=2009 |isbn=978-0-205-70233-6 |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1879. na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]] osnovao je prvu laboratoriju za eksperimentalna psihološka istraživanja, čime je postavljen osnov za institucionalni razvoj psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Butler_Bowdon_2007">{{cite book |last=Butler-Bowdon |first=Tom |date=2007 |title=50 Psychology Classics: Who We Are, How We Think, What We Do; Insight and Inspiration from 50 Key Books |publisher=Nicholas Brealey Publishing |location=London |isbn=978-1-85788-386-2 |url=https://drsaurabhranjan.github.io/assets/files/50_Psychology_Classics__Who_We_Are__How_We_Think__What_We_Do__Insight_and_Inspiration_from_50_Key_Books.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također je 1881. pokrenuo i prvi [[naučni časopis]] za psihološka istraživanja, ''[[Philosophische Studien]]'' (izlazio od 1881. do 1902), kojeg je kasnije naslijedio časopis ''Psychologische Studien'' (od 1905. do 1917), s ciljem objavljivanja istraživačkih radova svog instituta.<ref name="Fahrenberg_2019">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2019 |title=Wilhelm Wundt (1832 – 1920): Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction |publisher=Jochen Fahrenberg |url=https://jochen-fahrenberg.de/fileadmin/pdf2019/WUNDT__1832-1920_._Complete_Work__Fahrenberg_5.10.2019_.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema anketi objavljenoj 1991. u časopisu ''[[American Psychologist]]'', u kojoj je učestvovalo 29 američkih historičara psihologije, Wundt je zauzeo prvo mjesto među najznačajnijim psiholozima svih vremena, ispred [[William James|Williama Jamesa]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Korn_1991">{{cite journal |last1=Korn |first1=James H. |last2=Davis |first2=Roger |last3=Davis |first3=Stephen F. |date=1991 |title=Historians' and chairpersons' judgments of eminence among psychologists |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=7 |pages=789–792 |doi=10.1037/0003-066X.46.7.789 |url=https://psycnet.apa.org/record/1991-34516-001 |url-access=subscription |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život === Wundt je rođen 16. augusta 1832. u [[Neckarau]]u u Badenu (danas dio [[Mannheim]]a) kao četvrto dijete Maximiliana Wundta (1787–1846), [[Luteranstvo|luteranskog]] svećenika, i Marie Frederike, rođene Arnold (1797–1868). Dvoje njegove braće i sestara umrlo je u ranom djetinjstvu, dok je brat Ludwig doživio odraslu dob.<ref name="Fahrenberg_2019" /> Wundtov djed po ocu bio je Friedrich Peter Wundt (1742–1805), profesor geografije i pastor u [[Heidelberg|Wieblingenu]]. Kada je Wundtu bilo oko šest godina, njegova porodica preselila se u [[Bruchsal|Heidelsheim]], tada mali srednjovjekovni grad u [[Baden-Württemberg]]u.<ref name="Lamberti_2020">{{cite book |last=Lamberti |first=Georg |date=2020 |title=Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920): Life, Work and Personality in Pictures and Texts |publisher=PABST Science Publishers |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-622-7 |url=https://www.pabst-science-publishers.com/newpublications/detail-view.html?tt_products%5Bproduct%5D=223 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je rođen u vrijeme [[Njemački savez|Njemačkog saveza]], u razdoblju koje pojedini historičari opisuju kao privredno stabilno. U tom periodu ulagalo se u obrazovanje, medicinu i tehnološki razvoj, što je doprinijelo razvoju nauke i stvaranju novih istraživačkih pristupa, uključujući i razvoj psihologije kao zasebne naučne discipline.<ref name="Craig_1999">{{cite book |last=Craig |first=Gordon A. |date=1999 |title=Germany, 1866–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822113-5 |url=https://archive.org/details/germany186619450000crai |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Obrazovanje i karijera u Heidelbergu === Wundt je od 1851. do 1856. studirao na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]], [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Nakon što je 1856. na Univerzitetu u Heidelbergu stekao zvanje [[doktor medicine|doktora medicine]] pod mentorstvom [[Karl Ewald Hasse|Karla Ewalda Hassea]],<ref name="Wundt_1856">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1856 |title=Untersuchungen über das Verhalten der Nerven in entzündeten und degenerirten Organen |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |location=Braunschweig |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10853404 |access-date=10. 7. 2026 |language=de}}</ref> kratko je studirao kod [[Johannes Peter Müller|Johannesa Petera Müllera]] i [[Emil du Bois-Reymond|Emila du Bois-Reymonda]], a potom se pridružio osoblju Univerziteta u Heidelbergu. Godine 1858. postao je asistent [[fizičar]]a i fiziologa [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], zadužen za izvođenje laboratorijskih vježbi iz [[Fiziologija|fiziologije]]. U tom periodu napisao je djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1858–1862). Godine 1864. imenovan je vanrednim profesorom [[antropologija|antropologije]] i [[medicinska psihologija|medicinske psihologije]], a iste godine objavio je i udžbenik o ljudskoj fiziologiji. Prema sadržaju njegovih predavanja i naučnim interesovanjima, sve se više usmjeravao prema psihologiji i srodnim disciplinama. Njegova predavanja iz psihologije objavljena su 1863–1864. pod naslovom ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja''. Nakon toga započeo je rad na djelu ''Osnove fiziološke psihologije'' ({{de|Grundzüge der physiologischen Psychologie}}), koje je objavljeno 1874. Djelo se u historiografiji psihologije često smatra prvim udžbenikom posvećenim [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj psihologiji]].<ref name="Lamberti_2020" /> === Brak i porodica === Wundt je 1867, u blizini Heidelberga, upoznao Sophie Mau (1844–1912). Bila je najstarija kćerka profesora teologije na Univerzitetu u Kielu Heinricha Augusta Maua i njegove supruge Louise, rođene von Rumohr, te sestra arheologa [[August Mau|Augusta Maua]]. Vjenčali su se 14. augusta 1872. u Kielu.<ref name="Lamberti_2020" /> Imali su troje djece: Eleanor (1876–1957), koja je kasnije pomagala ocu u njegovom radu, Louise, zvanu Lilli (1880–1884) i Max (1879–1963), koji je kasnije postao profesor filozofije. === Karijera u Zürichu i Leipzigu === Godine 1875. Wundt je imenovan profesorom induktivne filozofije u Zürichu, a iste godine prihvatio je mjesto profesora filozofije na Univerzitetu u Leipzigu. Na tom univerzitetu [[Ernst Heinrich Weber]] i [[Gustav Theodor Fechner]] postavili su osnove istraživanja iz osjetne psihologije i [[psihofizika|psihofizike]], dok je dva vijeka ranije [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] razvio svoju filozofiju i [[teorijska psihologija|teorijsku psihologiju]], koje se smatraju važnim utjecajima na Wundtov filozofski i psihološki razvoj. Wundtovo poštovanje prema Ernstu Heinrichu Weberu vidljivo je i u njegovim memoarima, u kojima je zapisao da Webera treba smatrati ocem eksperimentalne psihologije: {{Citat|Ja bih prije nazvao Webera ocem eksperimentalne psihologije… Weberova najveća zasluga bila je u tome što je došao na ideju mjerenja psihičkih veličina, pokazao njihove precizne međusobne odnose te prvi to razumio i proveo u djelo.<ref name="Robinson_2010">{{cite journal |last=Robinson |first=David K. |date=2010 |title=Founding fathers: David K. Robinson on an important meeting of minds at Leipzig University |journal=The Psychologist |publisher=British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/founding-fathers |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} === Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju === Wundt je 1879. na Univerzitetu u Leipzigu osnovao laboratoriju posvećenu isključivo psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj u historiografiji [[Psihologija|psihologije]] često se navodi kao simboličan ili institucionalni početak psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="VerywellMind_Wundt_2026">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2026 |title=The First Experimental Psychology Lab |url=https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |website=Verywell Mind |publisher=Dotdash Meredith |access-date=11. 7. 2026 |language=en |archive-date=20. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030422/https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |url-status=dead }}</ref> U laboratoriji su radili brojni postdiplomci koji su provodili istraživanja o temama koje je određivao Wundt, a laboratorija je privukla mlade naučnike iz različitih dijelova svijeta zainteresirane za razvoj nove psihološke nauke.<ref name="Buxton_1985">{{cite book |editor-last=Buxton |editor-first=Claude E. |date=1985 |title=Points of View in the Modern History of Psychology |publisher=Academic Press |location=Orlando |isbn=978-0-12-148510-8 |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Poins-of-view-in-the-modern-history-of-psychology.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet u Leipzigu dodijelio je Wundtu laboratorijski prostor još 1876. kako bi u njemu smjestio opremu koju je donio iz [[Zürich]]a. Laboratorija se nalazila u zgradi Konvikt, a zbog nepraktičnosti stalnog prenošenja opreme između laboratorije i učionice, mnoge demonstracije izvodio je upravo u tom prostoru. Wundt je dao izraditi odgovarajuće istraživačke instrumente te je prikupio veliki broj uređaja, među kojima su bili [[tahistoskop]]i, [[sat|hronoskopi]], njihala, električni uređaji, mjerači vremena i instrumenti za mapiranje osjeta.<ref name="Wontorra_Separatum">{{cite web |last=Wontorra |first=H. Maximilian |title=Apparategestützte experimentelle Psychologie an Wundts Institut (Separatum) |url=https://home.uni-leipzig.de/wundtbriefe/pdf/reschke_separatum.pdf |website=Institut za psihologiju, Univerzitet u Leipzigu |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Pojedinim postdiplomcima često je povjeravao određeni instrument sa zadatkom da razviju nove mogućnosti njegove primjene u budućim eksperimentalnim istraživanjima. Između 1885. i 1909. u laboratoriji je radilo 15 asistenata.<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome">{{cite book |last=Meischner-Metge |first=Anneros |date=2003 |chapter=Wilhelm Wundt und seine Schüler |editor-last=Brauns |editor-first=Horst-Peter |title=Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts |publisher=Peter Lang |location=Frankfurt am Main |pages=156–166 |isbn=978-3-631-37522-8 |url=https://wellcomecollection.org/works/tfc5474g |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> [[File:Wundt-research-group.jpg|mini|right|300px|{{center|Wilhelm Wundt (sjedi) sa saradnicima u svojoj psihološkoj laboratoriji}}]] Godine 1879. Wundt je započeo provođenje eksperimenata koji nisu bili dio redovne nastave. Prema nekim historičarima psihologije, upravo se ta istraživanja smatraju obilježjem prve laboratorije namijenjene isključivo psihološkim istraživanjima.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Ungerer |first2=G. A. |date=1980 |title=The foundation of the Institute for Experimental Psychology at Leipzig University |journal=Psychological Research |volume=42 |issue=1 |pages=5–18 |doi=10.1007/BF00308688 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00308688 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je laboratoriju službeno priznao kao dio univerziteta tek 1883. Tokom narednih godina laboratorija se proširila na jedanaest prostorija. Psihološki institut, kako je kasnije nazvan, naposljetku je preseljen u novu zgradu projektovanu posebno za potrebe psiholoških istraživanja<ref name="Wundt_1909">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1909 |chapter=Das Institut für Experimentelle Psychologie |editor-last=Rektor und Senat |title=Festschrift zur Feier des 500-jährigen Bestehens der Universität Leipzig |volume=4 |publisher=S. Hirzel |location=Leipzig |pages=118–133 |chapter-url=https://archive.org/details/p2festschriftzur04leipuoft/page/24/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Wundtova nastava na Institutu za eksperimentalnu psihologiju === Pregled Wundtovih predavanja tokom zimskih semestara od 1875. do 1879. pokazuje da je nastavni program obuhvatao širok spektar tema. Predavanja su održavana šest dana sedmično, u prosjeku po dva sata dnevno. Tako je, na primjer, u zimskom semestru 1875. predavao [[psiholingvistika|psihologiju jezika]], [[antropologija|antropologiju]], [[logika|logiku]] i [[epistemologija|epistemologiju]], dok su u narednom ljetnom semestru među predmetima bili [[psihologija]], mozak i nervni sistem te [[fiziologija]]. U narednim semestrima u nastavni program bili su uključeni i [[kosmologija]], historija filozofije i opća filozofija.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980" /> === Wundtovi doktoranti === U periodu od 1875. do 1919. Wundt je bio mentor pri izradi velikog broja doktorskih disertacija. Pod njegovim mentorstvom doktoriralo je 185 studenata, među kojima je bilo 70 stranaca, uključujući 23 studenta iz [[Rusija|Rusije]], [[Poljska|Poljske]] i drugih istočnoevropskih zemalja te 18 iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Uni_Leipzig_Wundt_Institute_EN">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=Zvanična stranica instituta na Univerzitetu u Leipzigu (engleska verzija) |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi njegovi studenti kasnije su ostvarili značajne akademske karijere u psihologiji i srodnim disciplinama. Među njemačkim učenicima bili su [[Oswald Külpe]], profesor na Univerzitetu u Würzburgu, [[Ernst Meumann]], profesor u Leipzigu i [[Hamburg]]u te jedan od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]], [[Hugo Münsterberg]], profesor u [[Freiburg]]u i na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] te jedan od osnivača [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]], kulturni psiholog [[Willy Hellpach]] te [[Armenija|Armenac]] [[Gourgen Edilyan]].<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=History of the Institute |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/institute-history-1/history-of-the-institute |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim američkim studentima bili su [[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Granville Stanley Hall]], začetnik pokreta dječije psihologije i teoretičar razvoja adolescencije te rektor [[Univerzitet Clark|Univerziteta Clark]], [[Charles Hubbard Judd]], direktor Pedagoškog fakulteta Univerziteta u Chicagu, [[Walter Dill Scott]], koji je dao značajan doprinos razvoju industrijske psihologije i predavao na Univerzitetu Harvard, [[Edward B. Titchener|Edward Bradford Titchener]], [[Lightner Witmer]], osnivač prve psihološke klinike u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Frank Angell]], [[Edward Wheeler Scripture]] i [[James Mark Baldwin]], jedan od osnivača Odsjeka za psihologiju Univerziteta Princeton te istraživač koji je dao značajan doprinos ranoj psihologiji, psihijatriji i teoriji evolucije.<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History" /> Zahvaljujući velikom broju svojih učenika, Wundt zauzima važno mjesto u [[Akademska genealogija|akademskoj genealogiji]] većine američkih psihologa prve i druge generacije.<ref name="BenDavid_Collins_1966">{{cite journal |last=Ben-David |first=Joseph |last2=Collins |first2=Randall |date=1966 |title=Social Factors in the Origins of a New Science: The Case of Psychology |journal=American Sociological Review |volume=31 |issue=4 |pages=451–465 |doi=10.2307/2090769 |url=http://www.jstor.org/stable/2090769 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim istaknutim studentima i saradnicima bili su i Englez [[Charles Spearman]], Rumun [[Constantin Rădulescu-Motru]], personalistički filozof i predstojnik Odsjeka za filozofiju Univerziteta u [[Bukurešt]]u, [[Hugo Eckener]], direktor kompanije [[Luftschiffbau Zeppelin]], kao i filozofi [[Rudolf Eisler]] i srbijanski filozof [[Ljubomir Nedić]]. Među studentima i posjetiocima koji su kasnije stekli međunarodni ugled bili su [[Vladimir Bekhterev]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Edmund Husserl]], [[Bronisław Malinowski]], [[George Herbert Mead]], [[Edward Sapir]], [[Ferdinand Tönnies]] i [[Benjamin Lee Whorf]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Eckardt_2010">{{cite book |last=Eckardt |first=Georg |date=2010 |title=Kernprobleme in der Geschichte der Psychologie |publisher=Springer-Verlag |location=Wiesbaden |isbn=978-3-531-92423-6 |url=https://books.google.ba/books?id=NvZq0F-iONwC |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sredinom 20. vijeka veliki dio Wundtovog naučnog rada bio je manje zastupljen u američkoj psihološkoj literaturi zbog nedostatka odgovarajućih prijevoda njegovih djela, pogrešnih tumačenja pojedinih njegovih učenika te kritika koje je [[biheviorizam]] upućivao Wundtovom istraživačkom programu.<ref name="Fahrenberg_2011">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2011 |title=Wilhelm Wundt – Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundt_Pionier_der_Psychologie_und_Aussenseiter.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Penzionisanje i smrt === [[Datoteka:Wilhelm Wundt Gravestone.jpg|mini|desno|300px|Nadgrobni spomenik Wilhelma i Sophie Wundt]] Wundt se penzionisao 1917. kako bi se u potpunosti posvetio naučnom pisanju.<ref name="Bringmann_et_al_1975">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Balance |first2=W. D. |last3=Evans |first3=R. B. |date=1975 |title=Wilhelm Wundt 1832-1920: a brief biographical sketch |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=287–297 |doi=10.1002/1520-6696(197507)11:3<287::aid-jhbs2300110309>3.0.co;2-l |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1520-6696(197507)11:3%3C287::AID-JHBS2300110309%3E3.0.CO;2-L |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema Wirthovim navodima (1920), Wundt je tokom ljeta 1920. godine osjećao da mu slabi životna snaga te je preminuo 31. augusta 1920.<ref name="Wirth_1920">{{cite journal |last=Wirth |first=Wilhelm |date=1920 |title=Unserem grossen Lehrer Wilhelm Wundt in unauslöschlicher Dankbarkeit zum Gedächtnis! |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=40 |pages=1–16 |url=https://archive.org/details/archivfurdiegesamtepsychologie.v.40.1920.princeton/page/n9/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sahranjen je na [[Južno groblje (Leipzig)|Južnom groblju]] u Leipzigu zajedno sa suprugom Sophie i kćerkama Lilli i Eleanor.<ref name="SAW_Wundt_Grab">{{cite web |author=Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig |title=Grabstätte von Wilhelm und Sophie Wundt |url=https://archiv.saw-leipzig.de/saw-archive/publikationen-quellen/quellen/grabstaette-von-wilhelm-und-sophie-wundt |website=Plenum und Gesamtakademie, Publikationen und Quellen |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Priznanja i počasti == Wundtu su dodijeljeni počasni doktorati [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] i [[Univerzitet u Göttingenu|Univerziteta u Göttingenu]], kao i odlikovanje ''[[Pour le Mérite]]'' za nauku i umjetnost. Tri puta je bio nominovan za [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].<ref name="Nobel_Wundt_Nomination">{{cite web |author=Nobel Prize Outreach |date=2026 |title=Nomination Archive: Wilhelm Wundt |url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/ |website=Nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bio je počasni član dvanaest naučnih organizacija i društava te dopisni član trinaest akademija nauka u Njemačkoj i inostranstvu. Između ostalog, 1895. izabran je za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društvo]], a 1909. za stranog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="APS_Wundt_Membership">{{cite web |author=American Philosophical Society |date=2026 |title=Member History: Wilhelm Wundt |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Wilhelm+Wundt&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=Search.amphilsoc.org |publisher=American Philosophical Society |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS_Wundt_Membership">{{cite web |author=National Academy of Sciences |date=2026 |title=Member Directory: Wilhelm Wundt |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/?_member_directory_sort=last_name_asc |website=Nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Po njemu je nazvan [[Asteroidi|asteroid]] [[635 Vundtija]]. == Pregled Wundtovog rada == Wundt je naučnu karijeru započeo kao ljekar i neurofiziolog, a kasnije se usmjerio na istraživanja iz osjetne fiziologije, psihofizike i psihologije. U historiografiji psihologije smatra se jednim od glavnih osnivača [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao samostalne naučne discipline. Utemeljio je [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]] te jednim od pionira [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]]. Razvio je istraživački program u empirijskoj psihologiji, a na njegovim psihološkim teorijama zasnivaju se i njegovi filozofski i etički radovi. Wundtovo [[epistemologija|epistemološko]] stanovište, razlikovalo se od učenja [[John Locke|Johna Lockea]], engleskog [[empirizam|empirizma]] i [[senzualizam|senzualizma]], što je jasno izraženo u njegovoj knjizi ''Prilozi teoriji osjetne percepcije ({{de|Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung}}) iz 1862. Na naslovnoj stranici knjige nalazi se citat [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a: {{Citat|Ništa nije u razumu što prethodno nije bilo u osjetilima, osim samoga razuma.<ref name="Leibniz_Cambridge_1996">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=1996 |orig-year=1765 |title=Leibniz: New Essays on Human Understanding |editor1-last=Remnant |editor1-first=Peter |editor2-last=Bennett |editor2-first=Jonathan |translator=Peter Remnant, Jonathan Bennett |series=Cambridge Texts in the History of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521576604 |url=https://books.google.ba/books?id=vD6nSUSbL7IC |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Wundtu, u takva načela ubrajaju se [[Zaključivanje|logičko zaključivanje]], [[Klasifikacija|kategorije mišljenja]], načelo [[uzročnost]]i, načelo svrhovitosti ([[teleologija]]), načelo [[emergencija|emergencije]] te druga epistemološka načela. Najznačajnija Wundtova djela su: * ''[https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Lehrbuch der Physiologie des Menschen]'' (''Udžbenik ljudske fiziologije'', 1864/1865; 4. izdanje 1878); * ''[https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1880_Wundt_Psychologie_A6454.pdf Grundzüge der physiologischen Psychologie]'' (''Osnove fiziološke psihologije'', 1874; 6. izdanje 1908–1911, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/systemderphiloso00wund System der Philosophie]'' (''Sistem filozofije'', 1889; 4. izdanje 1919, 2 toma); * ''[https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf Logik: Eine Untersuchung der Prinzipien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung]'' (''Logika: Istraživanje principa spoznaje i metoda naučnog istraživanja'', 1880–1883; 4. izdanje 1919–1921, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/ethikeineuntersu0003wund/page/n3/mode/2up Ethik: Eine untersuchung der tatsachen und gesetze des sittlichen lebens]'' (''Etika: Istraživanje činjenica i zakona moralnog života'', 1886; 3. izdanje 1903, 2 toma); * ''[https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund/page/n5/mode/2up Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte]'' (''Kulturna psihologija: Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'', 1900–1920, 10 tomova); * ''[https://books.google.ba/books/about/Grundriss_der_Psychologie.html?id=TTGUPbtt8JcC&redir_esc=y Grundriss der Psychologie]'' (''Pregled psihologije'', 1896; 14. izdanje 1920). Ova 22 toma obuhvataju širok spektar tema. Analize Wundtovih sabranih djela ukazuju na snažnu povezanost između njegove teorijske psihologije, [[epistemologija|epistemologije]] i [[metodologija|metodologije]]. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela na engleski jezik otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija.<ref name="Fahrenberg_2011" /><ref name="Danziger_1980">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=362–379 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tweney_Yachanin_1980">{{cite book |last1=Tweney |first1=Ryan D. |last2=Yachanin |first2=Stephen A. |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=Titchener's Wundt |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=380–395 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Glavne teme Wundtovog rada == === Pamćenje === Wilhelm Wundt provodio je eksperimentalna istraživanja pamćenja koja se danas mogu dovesti u vezu s konceptima [[ikoničko pamćenje|ikoničkog pamćenja]], kratkoročnog pamćenja te efektima izvođenja i generisanja informacija.<ref name="Carpenter_2005_SAGE">{{cite journal |last=Carpenter |first=Shana K. |date=2005 |title=Some Neglected Contributions of Wilhelm Wundt to the Psychology of Memory |journal=Psychological Reports |volume=97 |issue=1 |pages=63–73 |doi=10.2466/pr0.97.1.63-73 |issn=0033-2941 |pmid=16279306 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.97.1.63-73 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija procesa === Prema Wundtu, predmet psihologije jesu aktuelni psihički procesi, odnosno promjene i funkcionalni odnosi između [[percepcija|percepcije]], [[spoznaja|spoznaje]], [[emocija]] i [[volja|volje]] odnosno [[motivacija|motivacije]]. Psihičke pojave predstavljaju neprestano promjenjive procese [[svijest]]i i mogu se odrediti samo kao "neposredna stvarnost događaja u psihološkom iskustvu".<ref name="Wundt_Grundriss_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1897 |title=Grundriss der Psychologie |edition=2. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/GrundrissDerPsychologie |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Odnosi unutar svijesti, odnosno njeni aktivni organizacijski procesi, prema Wundtu se ne mogu objašnjavati [[metafizika|metafizičkim]] pojmovima poput [[Besmrtnost|besmrtne]] '[[duša|duše]]' niti apstraktnim [[transcendencija (religija)|transcendentnim]] ili [[duhovnost|duhovnim]] principom. === Razgraničenje kategorija === Wundt je smatrao da su usmjerenost na subjekt ({{de|Subjektbezug}}), vrednovanje ({{de|Wertbestimmung}}), postavljanje ciljeva ({{de|Zwecksetzung}}) i voljna djelatnost ({{de|Willenstätigkeit}}) posebne i osnovne kategorije psihologije.<ref name="Wundt_Causalitat_1894">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1894 |title=Ueber psychische Causalität und das Princip des psychophysischen Parallelismus |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=1–124 |url=https://digitalesammlungen.uni-weimar.de/viewer/fulltext/lit29437/1/ |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Često je koristio izraz "čovjek kao misleći i motivisani subjekt"<ref name="Wundt_Logik_1880">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1880 |title=Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. Erster Band: Erkenntnisslehre |publisher=Verlag von Ferdinand Enke |location=Stuttgart |url=https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> kako bi naglasio zajedničke karakteristike psihologije i [[humanističke nauke|humanističkih nauka]], ali i ukazao na razlike između psihologije i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] u pogledu njihovih osnovnih kategorija i metodoloških pretpostavki.<ref name="Fahrenberg_Kategorienlehre_2013">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2013 |title=Zur Kategorienlehre der Psychologie: Komplementaritätsprinzip, Perspektiven und Perspektiven-Wechsel |edition=2. |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Zur_Kategorienlehre_der_Psychologie_2013_01.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Psihofizički paralelizam === Pod utjecajem Leibniza, Wundt je razvio vlastito tumačenje pojma [[psihofizički paralelizam]], koji je definisao na sljedeći način: {{Citat|…gdje god postoje pravilni odnosi između psihičkih i fizičkih pojava, one nisu ni identične niti se mogu svesti jedna na drugu, jer su same po sebi neusporedive; međutim, povezane su tako da određeni psihički procesi redovno odgovaraju određenim fizičkim procesima ili, slikovito rečeno, teku 'usporedo'.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902">{{cite book |last1=Wundt |first1=Wilhelm Max |last2=Wirth |first2=Wilhelm |date=1902 |title=Grundzüge der physiologischen Psychologie |volume=3 |edition=5. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/grundzgederphy03wunduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref>}} Prema Wundtovom shvatanju, unutrašnje iskustvo zasniva se na funkcijama mozga, ali psihičke promjene nemaju fizičke uzroke. Leibniz je zapisao: {{Citat|Duše djeluju prema zakonima svrhovitih uzroka, putem težnji, ciljeva i sredstava. Tijela djeluju prema zakonima djelotvornih uzroka, odnosno zakona kretanja. Ta dva područja, područje djelotvornih uzroka i područje svrhovitih uzroka, međusobno su usklađena.<ref name="Leibniz_Meiner_2002">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=2002 |title=Monadologie und andere metaphysische Schriften |editor-last=Schneider |editor-first=Ulrich Johannes |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |url=https://ia800508.us.archive.org/24/items/MetaphysischeAbhandlungenMonadologiePrinzipienDerNaturGottfriedWilhelmLeibniz/Metaphysische%20Abhandlungen_Monadologie_Prinzipien%20der%20Natur%20-%20Gottfried%20Wilhelm%20Leibniz.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de |series=Philosophische Bibliothek |volume=537}}</ref>}} Nadovezujući se na Leibnizovu filozofiju, Wundt razlikuje ''fizičku'' uzročnost (prirodnu uzročnost [[neurofiziologija|neurofiziologije]]) od ''psihičke'' uzročnosti procesa svijesti. Te dvije vrste uzročnosti, međutim, nisu suprotstavljene u dualističkom metafizičkom smislu, nego zavise od stanovišta s kojeg se posmatraju.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2016 |title=The Influence of Gottfried Wilhelm Leibniz on the Psychology, Philosophy, and Ethics of Wilhelm Wundt |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://scispace.com/pdf/the-influence-of-gottfried-wilhelm-leibniz-on-the-psychology-26vcrm2py5.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Uzročnost|Uzročna objašnjenja]] u psihologiji trebaju se ograničiti na istraživanje efekta prethodnih uzroka, bez nastojanja da se iz njih izvedu potpuno precizna predviđanja. Na primjeru voljnih radnji Wundt pokazuje da je moguće obrnuti perspektivu pri razmatranju uzroka i posljedice te ciljeva i sredstava, pri čemu se uzročna i teleološka objašnjenja mogu međusobno dopunjavati i omogućiti cjelovitije razumijevanje psihičkih pojava. Wundtovo shvatanje razlikovalo se od pristupa drugih savremenika koji su također zastupali psihofizički paralelizam. Umjesto da se zadrži na samom postulatu paralelizma, razvio je koncept ''psihičke uzročnosti'' kao dopunu prirodnoj uzročnosti u neurofiziologiji, zajedno s odgovarajućom metodologijom. Prema Wundtu, psihofizičko jedinstvo može se proučavati iz dva suštinski različita pristupa. Time se njegovo shvatanje razlikovalo od [[Gustav Fechner|Fechnerove]] hipoteze [[Identitet (filozofija)|identiteta]], koja je naglašavala drugačiji odnos između psihičkih i fizičkih pojava. Psihološke i fiziološke tvrdnje pripadaju dvama kategorijalno različitim referentnim sistemima, zbog čega je potrebno jasno razlikovati njihove osnovne kategorije kako bi se izbjegle [[kategorijalna greška|kategorijalne greške]] koje je opisivao [[Nicolai Hartmann]].<ref name="Hartmann_Aufbau_1964">{{cite book |last=Hartmann |first=Nicolai |date=1964 |title=Der Aufbau der realen Welt. Grundriss der allgemeinen Kategorienlehre |edition=3. |publisher=W. de Gruyter |location=Berlin |url=https://archive.org/details/deraufbauderreal0000unse |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Apercepcija === [[Apercepcija]] zauzima centralno mjesto u Wundtovoj psihološkoj teoriji. Leibniz je apercepciju opisivao kao proces u kojem elementarni osjetni utisci prelaze u [[samosvijest]], pri čemu pojedinačne težnje (nastojanja i voljni činovi) imaju ključnu ulogu.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016" /> Wundt je ovu ideju dalje razradio razvijajući odgovarajuće psihološke koncepte, primjenjujući metode eksperimentalne psihologije i predlažući neuropsihološki model koji je funkcije apercepcije povezivao s [[čeoni režanj|frontalnim režnjem]] [[Mozak|mozga]].<ref name="Fahrenberg_2019" /> Prema Wundtu, apercepcija obuhvata niz teorijskih pretpostavki o integrativnom procesu svijesti. Kao primjer takvog integrativnog procesa Wundt je navodio selektivno usmjeravanje [[pažnja|pažnje]], koje uključuje objedinjavanje spoznajnih, emocionalnih i motivacijskih procesa. === Razvojna teorija uma === Wundt je smatrao da je osnovni zadatak psihologije razviti sveobuhvatnu teoriju razvoja [[um]]a, koja obuhvata razvoj od [[psihologija životinja|psihologije životinja]] do najviših dostignuća ljudske kulture, poput jezika, religije i etike. Za razliku od mnogih svojih savremenika, nije smatrao da postoji nesklad između razvojnih koncepata humanističkih nauka, kakve su zastupali [[Friedrich Hegel]] i [[Johann Gottfried Herder]], i [[Charles Darwin|Darwinove]] biološke teorije evolucije. === Kritički realizam === Wundt je smatrao da je "psihologija empirijska nauka koja povezuje prirodne i humanističke nauke te da se pristupi obje oblasti međusobno dopunjuju, jer jedino zajedno mogu pružiti cjelovitu empirijsku spoznaju."<ref name="Wundt_Realismus_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Ueber naiven und kritischen Realismus |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |url=https://opacplus.bsb-muenchen.de/title/1041139 |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Smatrao je da su njegova gledišta oslobođena metafizičkih pretpostavki i zasnovana na jasno određenim epistemološkim načelima, među kojima su razlikovanje subjekta i objekta u procesu opažanja te načelo uzročnosti.<ref name="Wundt_Definition_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Über die Definition der Psychologie |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |issue=1 |pages=1–66 |url=https://psychologie.lw.uni-leipzig.de/wundt/opera/wundt/DefPsych/DefPsych.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Uvođenjem pojma ''kritički realizam'' želio je jasno razlikovati vlastito filozofsko stanovište od drugih filozofskih pravaca. === Definicija psihologije === Wundt je nastojao iznova odrediti mjesto psihologije između filozofije i fiziologije, odnosno između humanističkih i prirodnih nauka. Umjesto metafizičkog shvatanja psihologije kao nauke o duši, zastupao je psihologiju kao empirijsku nauku o svijesti, koja raspolaže vlastitim kategorijama i epistemološkim načelima. Prema Wundtu, psihologija proučava "cjelokupno iskustvo u njegovoj neposredno subjektivnoj stvarnosti". Zadatak psihologije je precizno analizirati procese svijesti, istražiti složene psihičke povezanosti i utvrditi zakonitosti koje njima upravljaju.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> # Psihologija nije "nauka o pojedinačnoj duši". Prema Wundtu, život predstavlja jedinstven psihički i fizički proces koji se može posmatrati iz različitih perspektiva radi otkrivanja općih zakonitosti, posebno psihološko-historijskih i bioloških zakonitosti [[razvojna psihologija|razvoja]]. Wundt je smatrao da su emocionalne i voljne funkcije, jednako kao i spoznajne, sastavni i podjednako važni aspekti jedinstvenog psihofizičkog procesa. # Psihologija se ne može svesti na fiziologiju. Metode fiziologije, prema Wundtu, nisu dovoljne za ostvarenje ciljeva psihologije. Takav pokušaj smatrao je metodološki neopravdanim jer bi "međusobni odnosi psihičkih procesa ostali nerazumljivi čak i kada bi odnosi među moždanim procesima bili jednako jasno poznati kao mehanizam džepnog sata."<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> # Psihologija proučava svjesne procese. Wundt je iz epistemoloških i metodoloških razloga odbacivao uključivanje [[podsvijest]]i u područje naučne psihologije. U njegovo vrijeme, prije [[Sigmund Freud]]a, utjecajni autori poput filozofa [[Eduard von Hartmann]]a zastupali su metafizički koncept ''nesvjesnog''. Wundt je tome prigovarao iz dva razloga: odbacivao je psihologiju zasnovanu prvenstveno na metafizičkim pretpostavkama i smatrao da ne postoje pouzdane metode za naučno istraživanje nesvjesnih procesa. Ubrzo je napustio i vlastitu raniju pretpostavku o postojanju nesvjesnih sudova.<ref name="Araujo_Wundt_2011">{{cite journal |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Why did Wundt abandon his early theory of the unconscious? Towards a new interpretation of Wundt's psychological project |journal=History of Psychology |date=2011 |volume=15 |issue=1 |pages=33–49 |doi=10.1037/a0024478 |url=https://www.researchgate.net/publication/224834161_WHY_DID_WUNDT_ABANDON_HIS_EARLY_THEORY_OF_THE_UNCONSCIOUS_Towards_A_New_Interpretation_of_Wundt's_Psychological_Project |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Araujo_WundtBook_2016">{{cite book |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Wundt and the Philosophical Foundations of Psychology: A Reappraisal |publisher=Springer |date=2016 |location=Cham, Švicarska |isbn=978-3-319-26634-3 |doi=10.1007/978-3-319-26636-7 |url=https://www.academia.edu/76162344/Wundt_and_the_Philosophical_Foundations_of_Psychology |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundtovo odbacivanje pojma nesvjesnog bilo je povezano i s njegovim skepticizmom prema Fechnerovoj teoriji nesvjesnog, kao i prema tada raširenim raspravama o [[hipnoza|hipnozi]] i [[spiritualizam|spiritualizmu]]. Iako je [[Sigmund Freud]] često citirao Wundta, Wundt je ostao skeptičan prema teorijama koje su počivale na pojmu nesvjesnog.<ref name="Togel_FreudWundt_1989">{{cite book |last=Tögel |first=Christfried |chapter=Freud und Wundt. Von der Hypnose bis zur Völkerpsychologie |title=Freud und die akademische Psychologie |editor-last=Nitzschke |editor-first=Bernd |publisher=Urban & Schwarzenberg |date=1989 |location=München |pages=97–105 |chapter-url=http://www.freud-biographik.de/frdwundt.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Fahrenberg_TeorijskaPsihologija_2015">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |title=Theoretische Psychologie: Eine Systematik der Kontroversen |publisher=Pabst Science Publishers |date=2015 |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-077-5 |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Theoretische_Psychologie_2015_01.pdf |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Wundt je također odbacivao shvatanje prema kojem bi se psihologija trebala svesti na [[Bihevioralne nauke|nauku o ponašanju]] u smislu kasnijeg strogog [[biheviorizam|biheviorizma]]. U laboratoriji u Leipzigu već su bile posmatrane i mjerene brojne bihevioralne i psihološke varijable. Wundt je naglašavao da su fiziološki pokazatelji, poput fizioloških promjena koje prate [[osjećanje|osjećanja]], kao i fizička mjerenja intenziteta podražaja u [[psihofizika|psihofizici]], samo pomoćna sredstva psihološkog istraživanja. Prema Wundtu, jednostrano oslanjanje na takve metode vodilo bi fiziologiji ponašanja odnosno [[redukcionizam|naučnom redukcionizmu]], a ne općoj ili kulturnoj psihologiji. # Psihologija je empirijska humanistička nauka. Wundt je smatrao da psihologija ima trostruki karakter: #* kao nauka o neposrednom iskustvu razlikuje se od prirodnih nauka, koje proučavaju posredno iskustvo i apstrahiraju subjekt; #* kao nauka o "općevažećim oblicima neposrednog ljudskog iskustva" predstavlja osnov humanističkih nauka; #* među svim empirijskim naukama upravo rezultati psihologije najviše doprinose razmatranju općih pitanja epistemologije i etike, dviju osnovnih oblasti filozofije.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> Wundt je ove koncepte razvijao tokom gotovo šezdeset godina istraživačkog i nastavnog rada, koji ga je od neurofiziologije doveo do psihologije i filozofije. Njegova psihologija usko je povezana s njegovim radovima iz fiziologije, filozofije, logike, epistemologije i etike. Osnovna područja njegovog interesa i osnovne ideje izraženi su u djelu ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja'' ({{de|Vorlesungen über die Menschen und Tierseele}}) iz 1863. Ona obuhvataju ''individualnu psihologiju'' (danas približno odgovara općoj psihologiji, uključujući percepciju, pažnju, apercepciju, volju, osjećanja i emocije), ''kulturnu psihologiju'' kao teoriju razvoja ljudskog uma, [[psihologija životinja|psihologiju životinja]] i [[neuropsihologija|neuropsihologiju]]. Konceptualni okvir koji je Wundt oblikovao početkom 1860-ih godina kasnije je razradio u opsežan istraživački program. U okviru tog programa osnovan je prvi institut za eksperimentalnu psihologiju, psihologija je dodatno institucionalizovana kao samostalna naučna disciplina, a objavljen je i niz njegovih udžbenika i drugih naučnih radova. == Fiziologija == [[Datoteka:Wundt illusion.svg|mini|desno|300px|{{center|Wundtova iluzija}}]] Tokom boravka u Heidelbergu, od 1853. do 1873, Wundt je objavio brojne radove iz fiziologije, posebno iz eksperimentalne neurofiziologije, ''Udžbenik o ljudskoj fiziologiji'' (1865)<ref name="Wundt_Physiologie_1868">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Lehrbuch der Physiologie des Menschen |publisher=Ferdinand Enke |date=1868 |edition=2. |location=Erlangen |url=https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> te ''Priručnik medicinske fizike'' (1867).<ref name="Wundt_Physik_1867">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Handbuch der medicinischen Physik |publisher=Ferdinand Enke |date=1867 |location=Erlangen |url=https://books.google.com.na/books?id=8z0AAAAAQAAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Također je napisao oko 70 prikaza naučnih publikacija iz oblasti neurofiziologije, neurologije, fiziologije, anatomije i histologije. Drugo značajno područje njegovog naučnog rada bila je fiziologija osjeta, uključujući prostornu percepciju, vidnu percepciju i optičke iluzije. Jedna od [[optička iluzija|optičkih iluzija]] koju je opisao danas je poznata kao [[Wundtova iluzija]], varijanta [[Heringova iluzija|Heringove iluzije]]. Ova iluzija pokazuje da se ravne linije mogu doimati zakrivljenima kada se posmatraju na pozadini sastavljenoj od zrakasto raspoređenih linija. == Psihologija == === Polazište === Zahvaljujući medicinskom obrazovanju i radu kao asistent [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], Wundt je bio upoznat sa standardima eksperimentalnog istraživanja, kao i sa spekulativnim pristupima koji su obilježavali dio psihologije sredinom 19. vijeka. Njegovo nastojanje da psihologiju razvije kao naučnu disciplinu, uz istovremeno naglašavanje potrebe za metodološkom kritikom, ogleda se u njegovim upozorenjima na ograničenja svakodnevnog jezika, koji se često oslanja na lična iskustva, naivnu introspekciju ili nekritična tumačenja karakteristična za laičku, odnosno "narodnu" psihologiju.<ref name="Wundt_Logik_1880" /><ref name="Wundt_Voelkerpsychologie_1904">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte |volume=Band 1, Teil 2: Die Sprache |publisher=Wilhelm Engelmann |date=1904 |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Njegovo djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1862)<ref name="Wundt_Beitrage_1862">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung |publisher=Winter'sche Verlagshandlung |date=1862 |location=Leipzig und Heidelberg |url=https://books.google.ba/books?id=13dZAAAAcAAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> smatra se prijelazom od fiziologije prema eksperimentalnoj psihologiji. U njemu postavlja pitanje: "Zašto psihologija ne slijedi primjer prirodnih nauka? Historija prirodnih nauka sa svih strana pokazuje da je napredak svake nauke usko povezan s razvojem eksperimentalnih metoda."<ref name="Wundt_Beitrage_1862" /> Istovremeno je smatrao da psihologija ne treba biti svedena na prirodnu nauku. Prema njegovom shvatanju, psihologija treba koristiti metodološka dostignuća prirodnih nauka, ali se istovremeno oslanjati i na historiju razvoja ljudskog duha te komparativnu psihologiju.<ref name="Wundt_Beitrage_1862" /> === Opća psihologija === Djelo ''Osnove fiziološke psihologije'', posvećeno općoj psihologiji, Wundtov je najpoznatiji udžbenik. Njegov cilj bio je povezati dvije naučne discipline. {{Citat|Fiziologija pruža informacije o svim životnim pojavama koje se mogu opažati pomoću naših vanjskih osjetila. U psihologiji čovjek, takoreći, posmatra samoga sebe iznutra i istražuje veze između tih procesa kako bi objasnio ono što predstavlja predmet unutrašnjeg opažanja.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" />}} Prema Wundtovom shvatanju, zadatak fiziološke psihologije bio je dvostruk: kao prvo, istraživati one životne procese koji se nalaze u samom centru, između vanjskog i unutrašnjeg iskustva, a zbog kojih je neophodno istovremeno koristiti obje metode posmatranja, i vanjsku i unutrašnju, te, kao drugo, na osnovu tih istraživanja pružiti što cjelovitije razumijevanje ljudskog postojanja. Wundt je naglašavao da izraz ''fiziološka'' ne znači da se psihologija želi svesti na fiziologiju, što je smatrao nemogućim. Time je želio istaći da fiziološka psihologija koristi fiziološke, odnosno eksperimentalne metode te da, više nego druge grane psihologije njegovog vremena, proučava međusobni odnos psihičkih i fizičkih procesa. Smatrao je da se, ukoliko se metod smatra osnovnom karakteristikom naučne discipline, njegova eksperimentalna psihologija jasno se razlikuje od tradicionalne "nauke o duši", koja se zasnivala gotovo isključivo na [[Introspekcija|samoposmatranju]].<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Nakon opsežnih poglavlja o [[anatomija|anatomiji]] i fiziologiji [[Nervni sistem|nervnog sistema]], djelo ''Osnove fiziološke psihologije'' (1874) podijeljeno je na pet poglavlja: psihički elementi, psihičke strukture, međusobni odnosi psihičkih struktura, psihički razvoj te principi i zakonitosti psihičke uzročnosti.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Wundt je insistirao na analizi psihičkih procesa na njihove sastavne elemente, ali nije zagovarao isključivo elementaristički pristup. Smatrao je da se psihički elementi uvijek moraju proučavati u njihovim međusobnim odnosima. === Koncept apercepcije === Wilhelm Wundt je odbacio u to vrijeme široko prihvaćeni [[asocijacija (psihologija)|asocijacionizam]] (teoriju asocijacije), prema kojem se psihičke veze i [[učenje]] prvenstveno objašnjavaju učestalošću i intenzitetom povezivanja pojedinih mentalnih sadržaja.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Umjesto toga, razvio je sistem u historiji psihologije poznat kao psihologija apercepcije, tvrdeći da se svjesni psihički procesi ne mogu svesti na mehaničko povezivanje izolovanih elemenata svijesti.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /><ref name="Araujo_WundtBook_2016" /> Prema Wundtu, apercepcija predstavlja aktivan proces u kojem se sadržaji svijesti namjerno izdvajaju, usmjeravaju i organizuju, pri čemu svijest ima stvaralačku, selektivnu i voljnu ulogu.<ref name="Wundt_Outlines_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Outlines of psychology |publisher=Leipzig, W. Engelmann; New York, G.E. Stechert |date=1897 |url=https://archive.org/details/cu31924014474534 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom ovog procesa, osjećaji i predodžbe se međusobno povezuju, analiziraju i objedinjuju u nove psihičke cjeline, ostajući u stalnoj vezi s emocionalnim i fiziološkim procesima organizma.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Wundt je naglašavao da se u apercepciji ne odvija puko spajanje postojećih sadržaja, već njihova stvaralačka sinteza, zbog čega rezultirajuće psihičke cjeline poprimaju potpuno nove osobine koje se ne mogu objasniti jednostavnim zbirom njihovih pojedinačnih dijelova.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> Budući da je volju smatrao osnovnim organizacijskim načelom svjesnih procesa, Wundtovo teorijsko stajalište se u historiji psihologije najčešće definiše kao voluntarizam.<ref name="Leahey_HistoryPsychology_2017">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |publisher=Routledge |date=2017 |edition=8. revidirano |location=New York |isbn=978-1-317-22849-3 |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology.html?id=-mBQDwAAQBAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Svoja teorijska objašnjenja Wundt je nastojao empirijski potkrijepiti. Posebno je proučavao [[mentalna hronometrija|mentalnu hronometriju]] i složena [[mentalna hronometrija|vremena reakcije]], smatrajući da ti parametri omogućavaju eksperimentalno praćenje toka i brzine aperceptivnih procesa.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /><ref name="Blumenthal_Wundt_1975">{{cite journal |last=Blumenthal |first=Arthur L. |title=A reappraisal of Wilhelm Wundt |journal=American Psychologist |date=1975 |volume=30 |issue=11 |pages=1081–1088 |doi=10.1037/0003-066X.30.11.1081 |url=https://psycnet.apa.org/record/1976-23157-001 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> U istraživanjima afektivnih stanja koristio je [[kimograf]] za precizno bilježenje promjena pulsa i disanja tokom izazivanja različitih emocija. Na osnovu ovih fizioloških pokazatelja i unutrašnjeg posmatranja ([[Introspekcija|introspekcije]]), razvio je svoju čuvenu trodimenzionalnu teoriju emocija, prema kojoj se svako emocionalno iskustvo može smjestiti unutar tri koordinatne ose: ugodno – neugodno, napeto – opušteno i uzbuđeno – potišteno.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> === Kulturna psihologija === Wilhelm Wundt je između 1900. i 1920. objavio desetotomno djelo ''Kulturna psihologija. Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'' ({{de|Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte}}). Ovo djelo, koje detaljno istražuje razvoj umjetnosti, prava, društva, kulture i historije, danas se smatra jednim od značajnijih ostvarenja rane [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]] s početka 20. vijeka.<ref name="Danziger_Volkerpsychologie_1983">{{cite journal |last=Danziger |first=Kurt |title=Origins and basic principles of Wundt's Völkerpsychologie |journal=British Journal of Social Psychology |date=1983 |volume=22 |issue=4 |pages=303–313 |doi=10.1111/j.2044-8309.1983.tb00597.x |url=https://doi.org/10.1111/j.2044-8309.1983.tb00597.x |access-date=13. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je razvoj ljudske kulture tumačio kroz psihološka i spoznajna načela, koja je izveo iz svog ranijeg učenja o apercepciji – sistemu koji objašnjava kako viši umni procesi poput [[motivacija|volje]], asocijacija i [[kulturna asimilacija|asimilacije]] oblikuju ljudsko iskustvo.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Za razliku od individualne (eksperimentalne) psihologije koja proučava procese unutar pojedinca, kulturna psihologija se bavi općim zakonitostima razvoja ljudskog uma u društvu. Ona nastoji objasniti kako nastaju jezik, mišljenje, religija, običaji i umjetnička mašta te kako pojedinac kroz društvo stvara kulturna dobra. Wundt je vjerovao da se viši mentalni procesi ne mogu u potpunosti istražiti u laboratoriji. Zbog toga je zapisao da tamo "gdje završava planski eksperiment, historija nastavlja eksperimentirati u ime psihologa". Prema njegovom mišljenju, predmet proučavanja ove discipline trebali su biti oni psihički procesi koji služe kao osnova za razvoj ljudskih zajednica i stvaranje zajedničkih duhovnih vrijednosti.<ref name="Wundt_Probleme_1911">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Probleme der Völkerpsychologie |publisher=E. Wiegandt |date=1911 |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/b2152371x |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref> Wundt nije bio prvi koji se bavio ovom temom, ali je unio značajne promjene. Nadahnut idejama mislioca kao što su [[Johann Gottfried Herder]], [[Johann Friedrich Herbart]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Wilhelm von Humboldt]], te radovima psihologa [[Moritz Lazarus|Moritza Lazarusa]] i lingviste [[Heymann Steinthal|Heymanna Steinthala]] (koji su 1860. osnovali prvi časopis za ovu oblast ''Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft''), Wundt je kritikovao njihove teorije. Smatrao je da su bile previše filozofske i nastojao im je dati čvrstu psihološku osnovu zasnovanu na tri stuba ljudske psihe: mišljenju, osjećajima i volji.<ref name="Araujo_WundtBook_2016" /> Wundt je promjene u kulturi objašnjavao kroz tri dinamična načela: * Načelo emergencije (stvaralačke sinteze) – pojava da u kulturi spajanjem jednostavnih elemenata nastaju potpuno nove cjeline koje su veće od zbira svojih dijelova. * Načelo heterogonije ciljeva (nenamjernih posljedica) – fenomen da ljudsko djelovanje usmjereno prema jednom cilju često stvara potpuno nove, neplanirane nuspojave i motive. * Načelo suprotnosti – težnja da se kulturni trendovi nakon nekog vremena okrenu u svoju suprotnost.<ref name="Fahrenberg_Wundt_2016">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |title=Wilhelm Wundts Kulturpsychologie (Völkerpsychologie): Eine psychologische Entwicklungstheorie des menschlichen Geistes |publisher=Jochen Fahrenberg |date=2016 |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wundts_Psychol._Entwicklungstheorie_des_Geistes.pdf |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref> Deset tomova ovog djela obuhvata sljedeće cjeline: jezik (1. i 2. tom), umjetnost (3. tom), mitove i religiju (4–6. tom), društvo (7. i 8. tom), pravo (9. tom) te kulturu i historiju (10. tom). Metodologiju kulturne psihologije detaljnije je razradio u djelu ''Logik'' (1921). Unutar ovih tomova Wundt je obradio ogroman materijal: od razvoja poljoprivrede, zanatstva i vlasništva, preko analize bogova i kršćanstva, braka i porodice, pa sve do razvoja nauke i ljudske samosvijesti. Izdvojio je oko dvadeset "osnovnih dinamičkih motiva" koji pokreću ljudski napredak, kao što su podjela rada, težnja za spasenjem, oponašanje, igra, ali i motivi poput krivice, kazne i osvete. U svom kasnijem, sažetijem djelu ''Elementi kulturne psihologije'' (1912), Wundt je predložio četiri glavna stepena kroz koja prolazi čovječanstvo: # doba primitivnog čovjeka, # totemističko doba, # doba heroja i bogova, # razdoblje razvoja humanosti i modernog čovječanstva.<ref name="Wundt_Elemente_1912">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Elemente der Völkerpsychologie: Grundlinien einer psychologischen Entwicklungsgeschichte der Menschheit |publisher=Kröner |date=1912 |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/elementedervlker00wund |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref> Ova podjela je bila prilično pojednostavljena, a granice među fazama nejasne. Međutim, ovo je bilo jedino Wundtovo djelo iz ove oblasti koje je prevedeno na engleski jezik pod naslovom ''Elements of Folk-Psychology'' (1916).<ref name="Wundt_Elements_Gutenberg">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Elements of Folk Psychology |publisher=Project Gutenberg |date=2013 |translator=Edward L. Schaub |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/44138/pg44138-images.html |access-date=13. 7. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga je međunarodna javnost decenijama imala pogrešan i vrlo ograničen uvid u stvarnu složenost i dubinu njegovog glavnog desetotomnog rada. Sam naziv ''Völkerpsychologie'' (doslovno: psihologija naroda) pokazao se problematičnim u kasnijoj nauci jer su ga ljudi često miješali s [[etnologija|etnologijom]] (opisom kultura). I sam Wundt je razmišljao o boljim nazivima poput socijalne psihologije ili antropologije. Savremeni istraživači ističu da izvorni naziv ne odgovara sadržaju i da bi izraz ''kulturna psihologija'' ili ''psihološka razvojna teorija ljudskog uma'' mnogo bolje opisao ono što je Wundt zapravo želio postići.<ref name="Fahrenberg_Wundt_2016" /> === Neuropsihologija === [[Datoteka:Apperzeptionszentrum (Wundt, Grundzüge, 1903, 5th ed. Vol. 1, p. 324).jpg|mini|desno|300px|{{center|(Wundt, ''Grundzüge'', 1903, 5. izdanje, tom 1, str. 324)}}]] Wilhelm Wundt je pružio značajan doprinos ranoj [[neuropsihologija|neuropsihologiji]] kroz tri glavna pravca djelovanja. Prvenstveno, uputio je oštru kritiku tada dominantnoj teoriji o rigidnoj lokalizaciji moždanih funkcija, koja je bila općeprihvaćena u [[neurologija|neurologiji]] 19. vijeka. Nadalje, insistirao je na tome da se istraživačke hipoteze moraju istovremeno zasnivati i na spoznajama iz neurologije i psihologije, čime je zagovarao integrativni pristup. Konačno, Wundt je razvio rani neuropsihološki model prema kojem je centar za apercepciju lociran u [[Čeoni režanj|frontalnom režnju]]. Smatrao je da procesi pažnje i kontrole pažnje predstavljaju najplodonosniji primjer konvergencije eksperimentalne psihologije i neurofiziologije. Prema njegovom stanovištu, empirijska istraživanja usmjerena na lokalizaciju viših funkcija [[Centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]] morala su polaziti od jasno definisanih psiholoških hipoteza, budući da se adekvatna istraživačka pitanja ne mogu dovoljno precizno koncipirati ukoliko se oslanjaju isključivo na anatomski ili fiziološki nivo analize. Polazeći od vlastite teorije apercepcije, Wundt je od trećeg izdanja djela ''Grundzüge der physiologischen Psychologie'' razvio i odgovarajući neuropsihološki model. Prema ovom modelu, pretpostavljeni centar za apercepciju u frontalnom moždanom korteksu imao je ulogu povezivanja senzornih, motoričkih, autonomnih, kognitivnih, emocionalnih i motivacijskih komponenti psihičkih procesa.<ref name="Ziche_1999_Wundt">{{cite journal |last=Ziche |first=Paul |date=1999 |title=Neuroscience in its context. Neuroscience and psychology in the work of Wilhelm Wundt |journal=Physis; rivista internazionale di storia della scienza |volume=36 |issue=2 |pages=407–429 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11640242/ |pmid=11640242 |access-date=13. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fahrenberg_2015_Wundt">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2015 |chapter=Wilhelm Wundts Neuropsychologie |pages=348–373 |title=Comparative Neuropsychology and Brain Imaging |editor1-last=Emmans |editor1-first=D. |editor2-last=Laihinen |editor2-first=A. |location=Wien |publisher=LIT-Verlag |chapter-url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundts_Neuropsychologie_2015.pdf |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref> Ovakvim teorijskim okvirom postavio je osnov za istraživački program usmjeren na najviše integrativne psihičke procese. Zbog toga se Wundt u savremenoj nauci smatra pretečom empirijskih istraživanja kognitivnih i emocionalnih [[izvršne funkcije|izvršnih funkcija]] prefrontalnog korteksa, kao i ranih hipoteza o multimodalnim konvergencijskim zonama unutar složenih kortikalnih i limbičkih mreža. Iako se danas ovakav interdisciplinarni pristup [[neuronauka]]ma smatra uobičajenim, Wundtov doprinos njegovom razvoju uglavnom je ostao zanemaren u historijskim pregledima. Tako [[Charles Scott Sherrington]] u svom udžbeniku više puta referiše na Wundtove radove iz oblasti fiziologije refleksa,<ref name="Sherrington_1920_IntegrativeAction">{{cite book |last=Sherrington |first=Charles Scott |date=1920 |title=The integrative action of the nervous system |publisher=Yale University Press |location=New Haven |url=https://archive.org/details/integrativeactio00sheruoft/page/n7/mode/2up |access-date=13. 7. 2026 |language=en}}</ref> ali potpuno zaobilazi njegove neuropsihološke koncepte.<ref name="Fahrenberg_2015_Wundt" /> == Metodologija i istraživačke strategije == Wundt je smatrao da psihologija, zbog svog specifičnog položaja između prirodnih i društveno-humanističkih nauka, raspolaže izuzetno bogatim metodološkim mogućnostima: {{Citat|S jedne strane stoje eksperimentalne metode, a s druge strane objektivni proizvodi kulturnog razvoja, koji također pružaju obilje materijala za komparativnu psihološku analizu.<ref name="Wundt_Logik_1880" />}} Prema njegovom shvatanju, psihologija je empirijska nauka koja mora težiti sistematičnom istraživanju, provjeri rezultata i stalnoj kritičkoj procjeni vlastitih metoda. [[Samoposmatranje]] je, smatrao je, moguće samo ako je prethodno uvježbano i provedeno pod strogom eksperimentalnom kontrolom, zbog čega je odlučno odbacivao naivnu [[introspekcija|introspekciju]]. Wundt je dao i jednu od prvih standardnih definicija psihološkog eksperimenta.<ref name="Wundt_1904_EmpirischePsychologie">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1904 |title=Über empirische und metaphysische Psychologie |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://books.google.ba/books/about/%C3%9Cber_empirische_und_metaphysische_Psych.html?id=_hShsu9gsrYC |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Wundt_1908_KritischeNachlese">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1908 |title=Kritische Nachlese zur Ausfragemethode |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=11 |url=https://pure.mpg.de/rest/items/item_2407774_2/component/file_2407773/content |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref> Njegova kritika [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] imala je važnu ulogu u konstituisanju eksperimentalne psihologije. Kant je prethodno osporavao mogućnost pouzdanog mjerenja svjesnih procesa te je ukazivao na metodološke probleme samoposmatranja. Među tim problemima posebno je isticao utjecaj samog procesa opažanja na posmatrani sadržaj, neizbježne greške posmatrača, iskrivljene stavove ispitanika te teškoću koja nastaje kada subjekt istovremeno razmišlja i posmatra vlastite misli.<ref name="Kant_SchriftenAnthropologie_1964">{{cite book |last=Kant |first=Immanuel |date=1964 |title=Schriften zur Anthropologie, Geschichtsphilosophie, Politik und Pädagogik |editor1-last=Weischedel |editor1-first=Wilhelm |series=Werke in sechs Bänden, Band VI |publisher=Insel-Verlag |location=Frankfurt am Main |url=https://sisu.ut.ee/wp-content/uploads/sites/204/kant_anthropologie_vom_hochsten_moralisch-physischen_gut.pdf |access-date=13. 7. 2026 |language=de}}</ref> Wundt je, nasuprot tome, tvrdio da se većina ovih poteškoća može ublažiti i prevazići metodološkim unapređenjima.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Kasnije je ipak priznao da su [[mjerenje]] i matematika primjenjivi samo na najjednostavnije procese svijesti kao i da [[statističke metode]] imaju ograničenu vrijednost, na primjer u psihofizici ili pri obradi [[demografska statistika|demografskih statističkih podataka]].<ref name="Fahrenberg_TeorijskaPsihologija_2015" /> Eksperimentalna psihologija u Leipzigu uglavnom se zasnivala na četiri osnovne metodološke grupe: ''metodama utiska'', koje su obuhvatale različite tehnike mjerenja u psihofizici; ''reakcijskim metodama'', korištenim u mentalnoj hronometriji i istraživanjima apercepcije; ''metodama reprodukcije'', primjenjivanim u istraživanjima pamćenja; te ''metodama izražavanja'', koje su uključivale opažanje i psihofiziološka mjerenja u istraživanjima osjećaja.<ref name="Wontorra_Separatum" /><ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Wundt je smatrao da upravo metodologija njegovih psihološko-lingvističkih istraživanja, predstavljenih u prva dva toma ''Völkerpsychologie'', pruža najplodniji pristup psihološkom proučavanju mišljenja. Ona su uključivala analitičko i komparativno proučavanje objektivno postojećih izvora, kao što su historijski spisi, jezik, književna i umjetnička djela, te izvještaji o ljudskom ponašanju u ranijim kulturama, dok je neposredni etnološki materijal koristio rjeđe. Razlikovao je dva cilja komparativne metode: ''individualna usporedba'' nastoji obuhvatiti sve bitne osobine određenog fenomena, dok ''generička usporedba'' služi utvrđivanju varijacija i izgradnji tipologije. Pravila generičkog poređenja i kritičke interpretacije sistematski je izložio u djelu ''Logik''.<ref name="Wundt_Logik_1880" /> Wundt je metodološki pristup sažeo riječima: {{Citat|Cjelokupnost tih metoda nazivamo interpretacijom, čiji je cilj omogućiti razumijevanje psihičkih procesa i duhovnog stvaralaštva.}} Pritom se svjesno oslanjao na tradiciju humanističke [[hermeneutika|hermeneutike]], ali je tvrdio da se i proces interpretacije mora zasnivati na psihološkim načelima. Smatrao je da interpretacija postaje karakteristična metoda humanističkih nauka tek kada je povezana s kritičkim preispitivanjem. Kritika služi razotkrivanju odnosa koje je prethodno utvrdila psihološka analiza, ispituje vanjske i unutrašnje proturječnosti, procjenjuje vjerodostojnost duhovnih tvorevina te uključuje vrednovanje njihovih vrijednosti i stavova. Po njegovom mišljenju, tipične zablude intelektualističkih, individualističkih i ahistorijskih tumačenja duhovnih pojava proizlaze iz "uobičajeno grube psihologije zasnovane na subjektivnim procjenama".<ref name="Wundt_Logik_1880" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Filozofija nauke}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wundt, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1832.]] [[Kategorija:Umrli 1920.]] [[Kategorija:Biografije, Mannheim]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka]] owjj3k7u716o78dill7y8b0rzeuyxgh Spisak glumaca koji su glumili Sherlocka Holmesa 0 166762 3915784 2815899 2026-08-01T16:14:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915784 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak glumaca koji su glumili [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]] na [[film]]u, [[televizija|televiziji]], u [[pozorište|pozorištu]] ili na [[radio|radiju]]. {{TOC}} == A == *[[Joaquim de Almeida]] **''[[Samba za Sherlocka]]'' (film iz 2001 - ''O Xangô de Baker Street'') *[[James D'Arcy]] **''[[Sherlock: Slučaj zla]]'' (TV-film iz 2002) == B == *[[Tom Baker]] **''[[Baskervilski pas (1982)|Baskervilski pas]]'' (mini serija iz 1982) *[[John Barrymore]] **''[[Sherlock Holmes (1922)|Sherlock Holmes]]'' (film iz 1922) *[[Keith Baxter (glumac)|Keith Baxter]] :* ''Pretposljednji problem Sherlocka Holmesa'' (''off-[[Broadway]]'' predstava, 1980) :* ''Ubistvo, dragi Watsone'' (predstava, Engleska, 1983) *[[Jeremy Brett]] **''[[Avanture Sherlocka Holmesa (serija)|Avanture Sherlocka Holmesa]]'' ([[TV-serija]], 1984–1994) *[[Nicholas Briggs]] **''Sherlock Holmes - Holmes i Trbosjek''<ref>{{Cite web |url=http://www.bigfinish.com/103-Sherlock-Holmes-Holmes-and-the-Ripper |title=Big Finish - 1.03 Sherlock Holmes - Holmes and the Ripper |access-date=14. 5. 2012 |archive-date=28. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428005858/http://www.bigfinish.com/103-Sherlock-Holmes-Holmes-and-the-Ripper |url-status=dead }}</ref> (audiodrama iz 2010) *[[Clive Brook]] **''[[Povratak Sherlocka Holmesa (1929)|Povratak Sherlocka Holmesa]]'' (film iz 1929) **''[[Sherlock Holmes (1932)|Sherlock Holmes]]'' (film iz 1932) *[[Ian Buchanan]] **''Batman: The Brave and the Bold'' (TV-epizoda iz 2008, ''Trials of the Demon'') == C == *[[John Cleese]] **''[[Čudan slučaj kraja civilizacije kakvu poznajemo]]'' (film iz 1977) **''Elementarno, dragi Watsone'' (TV-film iz 1973) *[[Peter Cook]] **''[[Baskervilski pas (1978)|Baskervilski pas]]'' (film iz 1978) *[[Benedict Cumberbatch]] **''[[Sherlock (serija)|Sherlock]]'' ([[BBC]]-jeva TV-serija iz 2010) *[[Peter Cushing]] **''[[Maske smrti]]'' (TV-film iz 1984) **''[[Sherlock Holmes (serija, 1965)|Sherlock Holmes]]'' (TV-serija, 1965–1968) **''[[Baskervilski pas (1959)|Baskervilski pas]]'' (film iz 1959) == Č == {{Proširiti sekciju}} == Ć == {{Proširiti sekciju}} == D == *[[Robert Downey Jr.]] **''[[Sherlock Holmes (2009)|Sherlock Holmes]]'' (film iz 2009) **''[[Sherlock Holmes: Igra sjenki]]'' (film iz 2011) == DŽ == {{Proširiti sekciju}} == Đ == {{Proširiti sekciju}} == E == *[[Rupert Everett]] **''[[Sherlock Holmes i slučaj svilene čarape]]'' (TV-film iz 2004) == F == *[[Matt Frewer]] **''[[Vampir iz Whitechapela]]'' (TV-film iz 2002) **''[[Znak četverice (2001)|Znak četverice]]'' (TV-film iz 2001) **''[[Kraljevski skandal (film)|Kraljevski skandal]]'' (TV-film iz 2001) **''[[Baskervilski pas (2000)|Baskervilski pas]]'' (TV-film iz 2000) == G == * [[William Gillette]] **''[[Sherlock Holmes (drama)|Sherlock Holmes]]'' (brodvejska produkcija iz 1899) **''[[Sherlock Holmes (1916)|Sherlock Holmes]]'' (film iz 1916) *[[Stewart Granger]] **''[[Baskervilski pas (1972)|Baskervilski pas]]'' (TV-film iz 1972) * [[John Gielgud]] **Na [[BBC Radio|BBC Radiju]] u 1950-im == H == *[[Guy Henry (glumac)|Guy Henry]] **''[[Mladi Sherlock: Misterija plemićke kuće]]'' (TV-serija iz 1982) *[[Charlton Heston]] **''[[Krvavi krstonoša]]'' (TV-film iz 1991) * [[Anthony Higgins (glumac)|Anthony Higgins]] **''[[1994 Baker Street: Povratak Sherlocka Holmesa]]'' (TV-film iz 1993) * [[Carleton Hobbs]] **Na BBC Radiju (radioserija, 1952–1969) * [[Ronald Howard (britanski glumac)|Ronald Howard]] **''[[Sherlock Holmes (serija, 1954)|Sherlock Holmes]]'' (TV-serija, 1954–1955) == I == {{Proširiti sekciju}} == J == {{Proširiti sekciju}} == K == *[[Ryan Kirk]] **''[[Čovjek koji je bio Sherlock Holmes]]'' ([[film]] iz 1937 – ''Der Mann, der Sherlock Holmes war'') == L == *[[Frank Langella]] **''[[Sherlock Holmes (drama)#Adaptacije|Sherlock Holmes]]'' (TV-film iz 1981) *[[Roger Llewellyn]] **''Sherlock Holmes - Posljednji čin''<ref>{{Cite web |url=http://www.bigfinish.com/101-Sherlock-Holmes-The-Last-Act |title=Big Finish - 1.01 Sherlock Holmes - The Last Act |access-date=14. 5. 2012 |archive-date=15. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215103741/http://www.bigfinish.com/101-Sherlock-Holmes-The-Last-Act |url-status=dead }}</ref> (audiodrama iz 2009) **''Sherlock Holmes - Smrt i život''<ref>{{Cite web |url=http://www.bigfinish.com/102-Sherlock-Holmes-The-Death-and-Life |title=Big Finish - 1.02 Sherlock Holmes - The Death and Life |access-date=14. 5. 2012 |archive-date=15. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215104455/http://www.bigfinish.com/102-Sherlock-Holmes-The-Death-and-Life |url-status=dead }}</ref> (audiodrama iz 2009) *[[Peter Lawford]] **''[[Otok fantazija]]'', epizoda ''"The Case Against Mr. Roarke/Save Sherlock Holmes"'' (TV-serija iz 1982) *[[Christopher Lee]] **''[[Sherlock Holmes i smrtonosna ogrlica]]'' (film iz 1962 – ''Sherlock Holmes und das Halsband des Todes'') **''[[Incident na Viktorijinim vodopadima]]'' (TV-film iz 1991) **''[[Sherlock Holmes i primadona]]'' (TV-film iz 1992) *[[John Longden]] **''Čovjek koji je nestao'' (26-minutna TV-epizoda iz 1951) == LJ == *[[Vasilij Ljivanov]] **''[[Avanture Sherlocka Holmesa i dr. Watsona (film)|Avanture Sherlocka Holmesa i dr. Watsona]]'' (serija od 5 filmova, 1979–1986) **''[[Sherlock Holmes i dr. Watson]]'' (TV-serija iz 1979) == M == *[[Patrick Macnee]] **''[[Londonski pas (film)|Londonski pas]]'' (TV-film iz 1993) *[[Algimantas Masiulis]] **''Plavi granat'' ([[Bjelorusija|bjeloruski]] film iz 1979) *[[Raymond Massey]] **''[[Šarena vrpca (1931)|Šarena vrpca]]'' (film iz 1931) *[[Clive Merrison]] **Na BBC Radiju (radioserija, 1989–2004) *[[Keith Michell]] **''[[Krvavi krstonoša#Londonska produkcija|Krvavi krstonoša]]'' (scenska produkcija, [[London]], 1979) *[[Nis Bank-Mikkelsen]] **''Plavi granat'' ([[danska]] [[dijete|dječija]] audiodrama iz 2007) *[[Jonny Lee Miller]] **''[[Elementarno]]'' ([[CBS]]-ova TV-serija iz 2012) *[[David Mitchell (glumac)|David Mitchell]] **''[[That Mitchell and Webb Look]]'' *[[Ron Moody]] **''[[Sherlock Holmes: Mjuzikl]]'' (scenska produkcija, 1989) *[[Roger Moore]] **''[[Sherlock Holmes u New Yorku]]'' (TV-film, 1976) == N == *[[Alan Napier]] **''[[Šarena vrpca#Adaptacije|Šarena vrpca]]'' (epizoda serije [[televizijska antologija|TV-antologije]] ''[[Your Show Time]]'' iz 1949) *[[Alwin Neuß]] ([[:de:Alwin Neu%C3%9F]]) **''Sherlock Holmes'' (1908) **''[[Baskervilski pas (1914)|Baskervilski pas]]'' (1914) **''Detektiv Braun'' (1914) *[[John Neville (glumac)|John Neville]] **''[[Studija u strahu]]'' (film iz 1965) **''[[Sherlock Holmes (drama)#Adaptacije|Sherlock Holmes]]'' (scenska produkcija ''[[Royal Shakespeare Company]]ja'') *[[Leonard Nimoy]] **''[[Sherlock Holmes (drama)#Adaptacije|Sherlock Holmes]]'' (scenska produkcija ''[[Royal Shakespeare Company]]ja'') *[[Eille Norwood]] **[[Sherlock Holmes (Stoll)|Brojni nijemi filmovi od 1920. do 1923.]] == NJ == {{Proširiti sekciju}} == O == *[[Peter O'Toole]] **''Sherlock Holmes i prokletstvo Baskervillea'' ([[crtani film]] iz 1983) **''Sherlock Holmes i studija u grimizu'' (crtani film iz 1983) **''Sherlock Holmes i Znak četverice'' (crtani film iz 1983) **''Sherlock Holmes i dolina straha'' (crtani film iz 1983) *[[Reginald Owen]] **''[[Studija u grimizu (1933)|Studija u grimizu]]'' (film iz 1933) == P == *[[Michael Pennington]] **''[[Povratak Sherlocka Holmesa (1987)|Povratak Sherlocka Holmesa]]'' (TV-film iz 1987) *[[Igor Petrenko]] **''[[Sherlock Holmes (serija, 2012)|Sherlock Holmes]]'' ([[Rusija|ruska]] TV-serija iz 2012) *[[Christopher Plummer]] **''[[Srebrni Trak (1977)|Srebrni Trak]]'' (1977) **''[[Ubistvo po naredbi]]'' (film iz 1979) *[[Jonathan Pryce]] **''[[Sherlock Holmes i dječaci s Ulice Baker]]'' (film iz 2007) == Q == {{Proširiti sekciju}} == R == *[[Basil Rathbone]] **''[[Baskervilski pas (1939)|Baskervilski pas]]'' (film iz 1939) **''[[Avanture Sherlocka Holmesa (1939)|Avanture Sherlocka Holmesa]]'' (film iz 1939) **''[[Sherlock Holmes i glas terora]]'' (film iz 1942) **''[[Sherlock Holmes i tajno oružje]]'' (film iz 1943) **''[[Sherlock Holmes u Washingtonu]]'' (film iz 1943) **''[[Sherlock Holmes suočen sa smrću]]'' (film iz 1943) **''[[Žena pauk]]'' (film iz 1944) **''[[Grimizna kandža]]'' (film iz 1944) **''[[Biser smrti]]'' (film iz 1944) **''[[Sherlock Holmes i kuća straha]]'' (film iz 1945) **''[[Žena u zelenom]]'' (film iz 1945) **''[[Misija u Alžiru (Holmes)|Misija u Alžiru]]'' (film iz 1945) **''[[Teror u noći]]'' (film iz 1946) **''[[Predigra za ubistvo]]'' (film iz 1946) **''Suspense'', epizoda serije ''"Avantura crnog baroneta"'' (TV-serija iz 1953) *[[Robert Rendel]] **''[[Baskervilski pas (1932)|Baskervilski pas]]'' (film iz 1932) *[[Ian Richardson]] **''[[Baskervilski pas (1983)|Baskervilski pas]]'' (TV-film iz 1983) **''[[Znak četverice (1983)|Znak četverice]]'' (TV-film iz 1983) *[[Nicholas Rowe (glumac)|Nicholas Rowe]] **''[[Mladi Sherlock Holmes]]'' (TV-film iz 1985) *[[Richard Roxburgh]] **''[[Baskervilski pas (2002)|Baskervilski pas]]'' (TV-film iz 2002) == S == *[[George C. Scott]] **''[[Mogli bi biti divovi (film)|Mogli bi biti divovi]]'' (film iz 1971) *[[Mack Sennett]]: [[scenarist]]-[[režiser]]-[[glumac]] Sennet glumio je Holmesa u 11 [[kratki film|kratkih]] [[nijemi film|nijemih filmova]] od 1911. do 1913, s [[Fred Mace|Fredom Maceom]] u ulozi [[ljekar|dr.]] [[Dr. Watson|Watsona]] * '''Paul Singleton''' :*''Šljunak u osjetljivom instrumentu'' (Regionalno pozorište, 1980; ''off-Broadway'', 1982; također na kablovskoj televiziji) :*''Plavi granat'' (''off-Broadway'' predstava, 2007; [[Los Angeles]], 2008) *[[Tod Slaughter]] **''u pozorištu početkom 1930-ih *[[Robert Stephens]] **''[[Privatni život Sherlocka Holmesa]]'' (film iz 1970) *'''Ben Syder''' **''[[Sherlock Holmes (2010)|Sherlock Holmes]]'' (film iz 2010) == Š == {{Proširiti sekciju}} == T == {{Proširiti sekciju}} == U == {{Proširiti sekciju}} == V == {{Proširiti sekciju}} == Z == {{Proširiti sekciju}} == Ž == {{Proširiti sekciju}} == W == *[[Robert Webb]] **''[[That Mitchell and Webb Look]]'' *[[Alan Wheatley]] **''[[Sherlock Holmes (serija, 1951)|Sherlock Holmes]]'' (BBC-jeva TV-serija iz 1951) *[[Geoffrey Whitehead]] **''Sherlock Holmes i dr. Watson'' (TV-serija iz 1980) * [[Paxton Whitehead]] **''[[Krvavi krstonoša]]'' (brodvejska produkcija iz 1978) *[[Nicol Williamson]] **''[[Sedampostotni rastvor (film)|Sedampostotni rastvor]]'' (film iz 1976) *[[Douglas Wilmer]] **[[Sherlock Holmes (serija, 1965)|''Sherlock Holmes'']] (TV-serija iz 1965) **''[[Avantura Holmesovog pametnijeg brata]]'' (film iz 1975) *[[Arthur Wontner]] **''[[Usnuli kardinal]]'' (film iz 1931) **''[[Nestali Rembrandt]]'' (film iz 1932) **''[[Znak četverice (1932)|Znak četverice]]'' (film iz 1932) **''[[Trijumf Sherlocka Holmesa]]'' (film iz 1935) **''[[Srebrni Trak (1937)|Srebrni Trak]]'' (film iz 1937) *[[John Wood (engleski glumac)|John Wood]] **''[[Sherlock Holmes (drama)#Adaptacije|Sherlock Holmes]]'' (brodvejska produkcija, 1974–1976) *[[Edward Woodward]] **''[[Ruke ubice]]'' (TV-film iz 1990) == X == {{Proširiti sekciju}} == Y == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{refspisak}} {{Romani o Sherlocku}} [[Kategorija:Sherlock Holmes]] 2304rgqwhcgjj6ub21xnjk3tjlgdun3 Serotonin 0 170238 3915737 3905479 2026-08-01T13:13:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915737 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} [[Datoteka:Serotonin (5-HT).svg|Struktura serotonina|200px|mini|desno]] '''Serotonin'''<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/22572-serotonin|title=Serotonin}}</ref> ili '''5-hidroksi-triptamin''' je jedan važan [[neurotransmiter]]. Serotonin je [[hormon]] zadovoljstva. == Sinteza == [[Datoteka:5htsynt 2.png|200px|mini|desno|Postupak sinteze serotonina iz triptofana]] Nastaje iz aminokiseline [[triptofan]]. Najprije dolazi do hidroksilacije triptofana uz pomoć enzima triptofan hidroksilaza. Za ovaj proces važan je [[tetrahidrobiopterin]]. Sljedeći korak je dekarboksilacija 5 hidroksi triptofana do serotonina. == Zastupljenost i uloga == Zastupljen je svuda u ljudskom tijelu, ali najviše u: 1. gastrointestinalnom sistemu u neuroendokrinim ćelijama-oslobađanjem serotonina iz ovih ćelija nastaje osjećaj mučnine i povraćanja-odbrambena reakcija. 2. centralnom nervnom sistemu u (latinski: nucleus raphe magnus) gdje ima uloge u regulisanju sna, [[REM faza sna]]. Učestvuje u regulisanju osjećaja sitosti i gladi, i modulisanju bola. Veoma važna uloga je i u izazivanju osjećaja zadovoljstva. 3. [[krvne pločice|trombocitima]] gdje učestvuje u procesu koagulacije. Serotonin djeluje vazokonstrikotorno. == Metaboliti == [[Datoteka:Serotonin-3D-vdW.png|Trodimenzionalni model serotonina|200px|mini|desno]] Razgrađuje se dejstvom enzima monoaminooksidaze MAO. Inaktivacijom nastaje produkt 5 hidroksi indol sirćetna kiselina koja se može mjeriti u mokraći. Povećana je kod bolesti-[[karcinoid]], gdje dolazi do tumorske proliferacije neuroendokrinih ćelija gastrointestinalnog trakta. Karcinoid se odlikuje napadima povraćanja, osipa po koži, temperature, [[halucinacije]] i drugo. Iz serotonina se može sintetisati [[melatonin]]-hormon epifize ([[epifiza]]), koji ima ulogu u inhibiji sekrecije gondotropina iz [[hipofize]] i tako odlaže pojavu puberteta. == Supstance koje sadrže serotonin == Serotonina ima u čokoladi,<ref>{{Cite web|url=https://researchoutreach.org/blog/love-chocolate/|title=For the love of chocolate|last=Outreach|first=Research|date=1. 7. 2022|website=Research Outreach|language=en-GB|access-date=11. 3. 2026}}</ref> ali i u mnogim drugim namirnicama: mlijeko, sir, voće, vino. Također, neke droge npr. [[ekstazi]]-MDMA, [[LSD]] povećavaju količinu serotonina što izaziva euforiju i zavisnost. Medikamenti koji povećavaju količinu serotonina ([[SSRI]]) se koriste u liječenju [[Depresija (raspoloženje)|depresije]]. == Literatura == *Darinka Koraćević, Gordana Bjelaković, Vidosava Đorđević-Biohemija, savremena administracija, medicinski fakultet u Nišu == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.ebi.ac.uk/pdbe-srv/PDBeXplore/ligand/?ligand=SRO Serotonin bound to proteins] u [[Protein Data Bank|PDB banci proteina]] *[http://www.psychotropical.com/ PsychoTropicalResearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207000535/http://www.psychotropical.com/ |date=7. 2. 2012 }} Opsežan pregled o serotonergijskim lijekovima i Serotonin Sindromu. *[http://www.chm.bris.ac.uk/motm/serotonin/home1.htm Molecule of the Month: Serotonin] na [[Univerzitet Bristol]] *60-Second Psych: [http://www.sciam.com/podcast/episode.cfm?id=68FC98F1-E48A-251D-8F65277181DB9A4E No Fair! My Serotonin Level Is Low], [[Scientific American]] *[http://www.clinlabnavigator.com/Tests/Serotonin.html Serotonin Test Interpretation on ClinLab Navigator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201024400/http://www.clinlabnavigator.com/Tests/Serotonin.html |date=1. 2. 2010 }}. *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17176492 Tryptophan hydroxylase-2 gene variation influences personality traits and disorders related to emotional dysregulation] at the [[National Center for Biotechnology Information]]. {{Modulatori serotoninskih receptora}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Serotonin]] [[Kategorija:Biogeni amini]] [[Kategorija:Neurotransmiteri]] [[Kategorija:Agonisti serotoninskih receptora]] [[Kategorija:Agensi otpuštanja serotonina]] [[Kategorija:Hidroksiareni]] [[Kategorija:Periferni selektivni lijekovi]] no7y6aaxq8dxlcp9hrz8sztxdt5khe4 Zlatno doba islama 0 174474 3915944 3891633 2026-08-02T10:20:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915944 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Alhambra-Granada-2003.jpg|mini|desno|350px|Palata [[Alhambra]] u [[Granada|Granadi]], jedan je od najpoznatijih primjera islamske arhitekture i umjetnosti iz Zlatnog doba islama.]] '''Zlatno doba islama''' je izraz za period [[historija|historije]] [[islamski svijet|islamskog svijeta]] (područja [[Bliski istok|Bliskog istoka]], [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]], [[Srednja Azija|Srednje Azije]] i [[El-Andaluz]]a) koji otprilike odgovara [[srednji vijek|srednjem vijeku]] u [[historija Evrope|evropskoj]] (i svjetskoj) historiji, a koga je karakterizirao intenzivan razvoj [[kultura|kulture]] i [[Nauka u srednjovjekovnom islamskom svijetu|nauke]], odnosno brojna tehnološka i druga [[civilizacija|civilizacijska]] dostignuća koja su s vremenom preuzele i druge, odnosno ne-islamske kulture i civilizacije. Izraz ''[[zlatno doba]]'' se obično koristi kako bi se istaklo kako je upravo u tom periodu islamski svijet doživio vrhunac samostalnih kulturnih i [[islamska nauka|naučnih]] dostignuća, vezanih uz razvoj specifične [[islamska arhitektura|arhitekture]], [[islamska filozofija|filozofije]], [[islamska medicina|medicine]], [[islamska astronomija|astronomije]] i [[islamska matematika|matematike]]. U širem smislu se taj period vezuje uz period koji počinje sa nastankom [[islam]]a (7. vijek), a završava s početkom [[Novi vijek|Novog vijeka]] (oko 1500. godine). U užem smislu, i među historičarima daleko češćoj upotrebi, pod ''Zlatnim dobom'' podrazumijeva period od 750. do 1257. godine. Početak Zlatnog doba se najčešće vezuje uz dolazak [[Abasidski halifat|dinastije Abasida]] na čelo Arapskog Carstva, odnosno [[Halifa]]ta godine 750. Iako je time, s obzirom na nastavak vladavine prethodne [[Emevijski halifat|dinastije Emevija]] na Iberijskom poluostrvu (El-Andaluz), trajno okončano političko jedinstvo islamske države odnosno islamske zajednice (''[[Ummet]]''), ono je za posljedicu imalo preorijentiranje muslimanskih vladara sa [[džihad]]a, odnosno [[muslimanska osvajanja|vanjskih osvajanja]] na unutrašnje reforme i konsolidaciju već osvojenih prostora na kojima počinje postepena [[arabizacija]] i [[islamizacija]] tamošnjeg stanovništva. Tako stvoreni islamski svijet je, s jedne strane, iz religijskih razloga (institucija [[hadž]]a) i kroz razvijenu [[trgovina|trgovinu]] sačuvao međusobne ekonomske, a preko njih i kulturne veze; s druge strane je političko nejedinstvo omogućilo policentrični razvoj, odnosno stvaranje nekoliko suparničkih središta trgovine, kulture i nauke u različitim dijelovima islamskog svijeta. Od svih njih je najvažniji bio [[Bagdad]], koji je samo nekoliko godina nakon osnivanja postao abasidska prijestolnica i najveći grad na svijetu; veliki značaj su, međutim, zadržali i stara prijestolnica [[Damask]], ali i alternativna politička središta kao što su [[Kairo]], [[Kairuan]], [[Córdoba (Španija)|Kordoba]], [[Buhara]] i [[Samarkand]]. Nove okolnosti su, također, omogućile arapskim učenjacima i umjetnicima da postepeno asimiliraju, ali preuzmu obilježja ranijih kultura na prethodno osvojenim područjima. Zlatno doba je karakteriziralo intenzivno nastojanje da se sačuvaju ili islamu prilagode dostignuća ranije [[Antička Grčka|starogrčke]] i [[Perzija|perzijske]] kulture, a preko trgovine su se preuzimala i [[Kultura Kine|kineska]] i [[Kultura Indije|indijska]] dostignuća kao što su [[papir]] i [[decimalni sistem brojava|decimalni brojevi]]. Osim [[Arapi|Arapa]], važnu ulogu za razvoj kulture i nauke u ovom periodu su imali i muslimanski ne-Arapi, ali i nemuslimanski podanici Halifata i muslimanskih država - [[kršćanstvo|kršćani]] i [[Jevreji]]. U tom periodu se na području islamskog svijeta kao ''[[lingua franca]]'' nametnuo [[arapski jezik]]. Kraj zlatnog doba je predmet rasprave među historičarima, kako po pitanju tačnog datuma, tako i po njegovim uzrocima. Kao najčešći datum se navodi [[Pustošenje Bagdada (1258)|pustošenje Bagdada]] od strane [[Mongolsko Carstvo|Mongola]] 1258. godine, prilikom koga je ne samo uništena znamenita [[Kuća mudrosti|biblioteka]], nego islamskom svijetu zadat psihološki udarac poslije koga se počeo sve više okretati samom sebi. Među historičarima je široko rasprostranjeno mišljenje da je islamski svijet tada počeo gubiti civilizacijsku utrku sa dotle zaostalim i inferiornim [[Zapadni svijet|zapadnim svijetom]], koji je u sljedećim vijekovima kroz [[Renesansa|Renesansu]] pokazao daleko više intelektualne fleksibilnosti i oko 1500. počeo s njime ravnopravno nadmetati da bi kasnije stekao tehnološku i drugu superiornost. == Historija koncepta i period trajanja == [[Datoteka:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|Širenje [[Hilafet|Halifat]]a tokom perioda 622. – 750. {{legend|#a1584e|Teritorijalno širenje tokom života [[Muhammed]]a, 622. – 632.}} {{legend|#ef9070|Teritorijalno širenje tokom [[Pravedni halifat|Pravednog halifata]], 632. – 661.}} {{legend|#fad07d|Teritorijalno širenje tokom [[Emevijski halifat|Emevijskog halifata]], 661. – 750.}}]] Termin ''Zlatno doba islama'' se počeo primjenjivati u literaturi o islamskoj historiji u 19. vijeku i to u kontekstu zapadnog pogleda na estetski stil [[Orijentalizam|orijentalizma]]. Autor Priručnika za putnike u Siriju i Palestinu 1868. godine je ''primijetio'' da su najljepše džamije Damaska ''poput samog mohamedanstva, koje sada brzo propada'' i ostatak nekadašnjeg ''zlatnog doba islama''.<ref>Josias Leslie Porter, ''A Handbook for Travelers in Syria and Palestine'', 1868, [{{Google books |plainurl=yes |id=zdfotKk6OtsC |page=49 }} p. 49].</ref> Ne postoji nedvosmislena definicija ovog pojma, no ovisno o tome koristi li se termin s naglaskom na kulturna ili vojna dostignuća, može se uzeti u obzir prilično različita vremenska razdoblja. Tako se prema jednom autoru iz 19. vijeka ''zlatno doba islama'' potrajalo tokom trajanja halifata, odnosno na ''šest i pol vijekova'',<ref>"For six centuries and a half, through the golden age of Islam, lasted this Caliphate, till extinguished by the Osmanli sultans and in the death of the last of the blood of the house of Mahomet. The true Caliphate ended with the fall of Bagdad". ''New Outlook'', Volume 45, 1892, p. 370.</ref> dok se prema drugom taj period završio nakon nekoliko desetljeća muslimanskih osvajanja tokom [[Pravedni halifat|Pravednog halifata]], smrću drugog pravednog halife [[Omer ibn el-Hattab|Omera]] i Prvom fitnom.<ref>"the golden age of Islam, as Mr. Gilman points out, ended with Omar, the second of the Kalifs." ''The Literary World'', Volume 36, 1887, p. 308.</ref> Tokom početka 20. vijeka, termin se koristio samo povremeno, a često se odnosio na rane vojne uspjehe tokom Pravednog halifata. Tek u drugoj polovici 20. vijeka pojam se počeo učestalo upotrebljavati a danas se uglavnom odnosi na kulturni procvat nauke i matematike pod vladavinom halifata tokom perioda od 9. do 11. vijeka (tokom perioda između uspostavljanja tzv. [[Kuća mudrosti]] i početka [[Krstaški ratovi|Krstaških ratova]]),<ref>"The Ninth, Tenth and Eleventh centuries were the golden age of Islam" ''Life'' magazine, 9 May 1955, [{{Google books |plainurl=yes |id=llYEAAAAMBAJ |page=74 }}].</ref> ali često obuhvaća i period s kraja 8. vijeka kao i 12. i početak 13. vijeka.<ref>so Linda S. George, ''The Golden Age of Islam'', 1998: "from the last years of the eighth century to the thirteenth century."</ref> Vrijeme trajanja ovog perioda može u znatnoj mjeri varirati u zavisnosti od različitih autora i kriterija po kojem se ono određuje i vremenski definiše. Izjednačavanje kraja zlatnog doba s krajem halifata pogodna je presječna tačka zasnovana na historijskim značajkama, ali se može tvrditi i to da je razvoj islamske kulture ušao u period postepenog pada mnogo ranije pa tako Khan (2003) identificira period zlatnog doba kao period koji je trajao dva vijeka, između 750. i 950. godine, tvrdeći da je početni gubitak teritorija pod kontrolom 7. [[Abasidski halifat|abasidskog halife]] [[Al-Ma'mun]]a 833. godine a poslije i krstaškim ratovima u 12. vijeku rezultiralo slabljenjem islamskog carstva koje se nikad poslije nije oporavilo.<ref>Arshad Khan, ''Islam, Muslims, and America: Understanding the Basis of Their Conflict'', 2003, [{{Google books |plainurl=yes |id=FbnnJxar3aMC |page=19 }} p. 19].</ref> Neki učenjaci datiraju kraj zlatnog doba oko 1350. godine povezujući ga sa [[Timuridska renesansa|Timuridskom renesansom]],<ref name="HoSM">{{cite web |title=Science and technology in Medieval Islam |url=http://www.mhs.ox.ac.uk/scienceislam_education/docs/Science_and_technology_in_Medieval_Islam-Teachers_notes.pdf |website=History of Science Museum |access-date=31. 10. 2019}}</ref><ref name="A Companion to the Worlds of the Renaissance">{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=fx0Dlwb18WYC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=Timurid+renaissance&source=bl&ots=oRBca6Ril-&sig=91TIV5mBBnYFwGah_7x6b0NP-jA&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijusmUk5fQAhVHKsAKHeqdDn8Q6AEITTAI#v=onepage&q=Timurid%20renaissance&f=false |title=A Companion to the Worlds of the Renaissance, Guido Ruggiero |access-date=7. 11. 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052706/https://books.google.com/books?id=fx0Dlwb18WYC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=Timurid+renaissance&source=bl&ots=oRBca6Ril-&sig=91TIV5mBBnYFwGah_7x6b0NP-jA&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijusmUk5fQAhVHKsAKHeqdDn8Q6AEITTAI#v=onepage&q=Timurid%20renaissance&f=false |archive-date=8. 11. 2016 }}</ref> dok nekoliko savremenih historičara kraj ovog perioda smješta na prijelaz iz 15. u 16. vijek povezujući ga, vremenski, s periodom [[Carski islam|Carskog islama]]<ref>{{Cite web|url=https://nyupress.org/9780814780237/a-history-of-arabic-astronomy|title=A History of Arabic Astronomy|last=|first=|date=|website=NYU Press|publisher=|pages=245, 250, 256–57|language=en-US|access-date=19. 5. 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=King|first=David A.|date=1. 12. 1983|title=The Astronomy of the Mamluks|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/353360|journal=Isis|volume=74|issue=4|pages=531–555|doi=10.1086/353360|issn=0021-1753}}</ref> i vremena osnivanja i širenja velikih islamskih carstava ([[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijsko]], [[Safavidsko Carstvo|Safavidsko]] i [[Mogulsko Carstvo|Mogulsko]]). == Uzroci == === Vjerski uticaj === {{Glavni|Islamski stav prema nauci}} Različiti [[ajet]]i iz [[Kur'an]]a kao i [[hadis]]i koji akcenat stavljaju na obrazovanje i naglašavaju važnost stjecanja znanja igrali su glavnu ulogu u utjecaju na muslimane ovog doba u njihovoj potrazi za znanjem i razvoju nauke.<ref name=Hans45>{{cite book |editor1-first=Hans |editor1-last=Groth|title=Population Dynamics in Muslim Countries: Assembling the Jigsaw |url=https://books.google.com/books?id=Bpq9Mg-l5jMC&pg=PA45 |access-date= |year=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |location= |isbn=978-3-642-27881-5 |page=45}}</ref><ref>{{cite book |editor1-first=Hamid Naseem |editor1-last=Rafiabadi |title=Challenges to Religions and Islam: A Study of Muslim Movements, Personalities, Issues and Trends, Part 1 |url=https://books.google.com/books?id=KnH_YuN2ruUC&pg=PA1141 |access-date= |year=2007 |publisher=Sarup & Sons |location= |isbn=978-81-7625-732-9 |page=1141}}</ref><ref>{{cite book |last=Salam |first=Abdus |title=Renaissance of Sciences in Islamic Countries |url=https://books.google.com/books?id=KfoQmi4o4zcC&pg=PA9 |access-date= |publisher= |location= |isbn= 978-9971-5-0946-0|page=9|year=1994 }}</ref> {{Citat2| "U ime Allaha, Milostivog, Samilosnog!" "Čitaj, u ime Gospodara tvoga Koji stvara" |Kur'an, [[sura]] [[El-'Alek]], prvi ajet<ref name="El-'Alek">{{cite web|title=Tefsir sure El-'Alek od Ibn Kesira|url=http://www.ummet.at/html/multimedia/tefsir/096.pdf|website=www.ummet.at|access-date=27. 4. 2020|archive-date=29. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829231756/http://www.ummet.at/html/multimedia/tefsir/096.pdf|url-status=dead}}</ref>}} Opće je poznato da se u islamu potencira vrijednost znanja i u superlativu govori o onima koji se trude steći korisno znanje. O učenju, proučavanju i općenito težnji o novim saznanjima se na mnogo mjesta govori u Kur'anu i hadisu. Primjera radi, termin ''učeni'' se na 224 mjesta spominje u Kur'anu, terminom ''Sveznajući'' Bog se spominje 185 puta dok se ''znanje'' spominje 375 puta u Kur'anu.<ref name="preporod">{{Cite web |url=https://www.preporod.com/index.php/duhovnost/tradicija/item/4775-odgoj-i-obrazovanje-u-islamu-rijec-uceni-spominje-se-224-puta-u-kur-anu-znanje-375-puta |title=Arhivirana kopija |access-date=27. 4. 2020 |archive-date=14. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114113029/https://preporod.com/index.php/duhovnost/tradicija/item/4775-odgoj-i-obrazovanje-u-islamu-rijec-uceni-spominje-se-224-puta-u-kur-anu-znanje-375-puta |url-status=dead }}</ref> U [[Buharijin "Sahih"|Sahihu]] imama el-Buharije, postoji posebno poglavlje pod nazivom ''znanje'', koje sadrži 102 hadisa u kojem se spominje riječ znanje, mudrost, nauka itd.<ref name="preporod"/> Važnost znanja kod onog koji ga posjeduje u odnosu na neznalicu je istaknuto u suri [[Ez-Zumer]] gdje se u dijelu 9. ajeta kaže: {{Citat2| ...Reci: "Da li su isti, oni koji znaju i oni koji ne znaju?' Samo oni oji pameti imaju pouku primaju!"|Kur'an, sura Ez-Zumer, dio 9. ajeta<ref name="Ez-Zumer">{{cite web|title=Tefsir sure El-'Alek od Ibn Kesira|url=http://www.ummet.at/html/multimedia/tefsir/039.pdf|website=www.ummet.at|access-date=23. 8. 2019|archive-date=3. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203200151/http://www.ummet.at/html/multimedia/tefsir/039.pdf|url-status=dead}}</ref>}} Također, mnogo je hadisa koji govore o znanju i potrebama za sticanjem znanja i blagodatima koji iz toga proističu. Od [[Ebu-Davud]]a i [[Tirmizi]]ja se prenosi da je poslanik Muhammed jedne prilike rekao: {{Citat2|Vrijednost učenjaka u odnosu nad pobožnjakom (onoga koji obožava Allaha, čineći mu ibadet) je kao mjesec u odnosu na druge planete. Zaista su učeni nasljednici poslanika, a poslanici nisu ostavili u nasljedstvo ni dinara ni dirhema, ali su u nasljedstvo ostavili znanje. Ko je preuzeo to (nasljeđe) od njih, preuzeo je veliku blagodat.|Hadis posljednjeg Poslanika<ref name="preporod"/>}} === Sponzorstvo vlasti u promicanju znanja i razvoju nauke === Islamska država je već od svog nastanka promovisala i podsticala širenje znanja i proučavanje nauke. Primjera radi, novčana sredstva potrošena unutar [[Prevodilački pokret|Prevodilačkog pokreta]] za neke prijevode procjenjuje se na vrijednost koja je otprilike jednaka ekvivalentnom dvostrukom godišnjem proračunu [[Vijeće za medicinska istraživanja|Vijeća za medicinska istraživanja]] [[Ujedinjenog Kraljevstva|Ujedinjeno Kraljevstvo]].<ref name=bbc2>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01k2bv8|title=In Our Time – Al-Kindi, James Montgomery|publisher=bbcnews.com|access-date=18. 5. 2013|date=28. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114060124/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01k2bv8#|archive-date=14. 1. 2014|url-status=live|df=}}</ref> Najbolji naučnici i ugledni prevodioci, poput [[Hunejn ibn Ishak|Hunejna ibn Ishaka]], imali su plaće za koje se danas procjenjuje da su ekvivalent profesionalnim sportistima.<ref name=bbc2/> [[Kuća mudrosti]] bila je [[biblioteka]] koju je u Bagdadu, u abasidskom periodu, osnovao halifa [[El-Mensur]].<ref>{{cite book |author1-first=Sonja |author1-last=Brentjes |author2=Robert G. Morrison |chapter=The Sciences in Islamic societies |title=The New Cambridge History of Islam |volume=4 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2010 |pages=569}}</ref> === Različiti doprinosi === S širenjem teritorije koju su kontrolisali, [[musliman]]i pokazuju veliko interesovanje za usvajanje naučnih saznanja o [[civilizacija]]ma koje su osvojili. Osim toga, dolaze u dodir s mnogo većim brojem [[narod]]a upoznavajući specifičnosti kojima se odlikuju te prihvataju i u praksi provode napredne ideje koju su im bile strane. Mnoga klasična djela [[Antika|antičkog doba]], koja su bila zanemarena i vremenom bi vjerovatno bila i izgubljena kao što su doprinosi [[Antička Grčka|Antičke Grčke]], [[Perzija|Perzijskog Carstva]], [[Historija Indije|Indijske civilizacije]], [[Historija Kine|Kineske civilizacije]], [[Stari Egipat|Starog Egipta]] i [[Fenicija|Feničke civilizacije]] su prevedena prvo na [[Arapski jezik|arapski]] i [[perzijski]], a poslije i na [[Turski jezik|turski]], [[Hebrejski jezik|hebrejski]] i [[latinski jezik]].<ref name="Vartan">Vartan Gregorian, "Islam: A Mosaic, Not a Monolith", Brookings Institution Press, 2003, pp. 26–38 {{ISBN|0-8157-3283-X}}</ref> [[Datoteka:ManuscriptAbbasid.jpg|mini|desno|250px|Rukopis napisan na papiru tokom ere [[Abasidski halifat|Abasida]]]] Kršćani, posebno pristalice istočne Crkve ([[Nestorijanstvo|Nestorijanci]]), pridonijeli su islamskoj civilizaciji za vrijeme vladavine [[Emevijski halifat|Emevija]] i [[Abasidski halifat|Abasida]] prevodeći djela grčkih filozofa i drevne nauke prvo na [[Sirjački jezik|sirjački]], a potom i na arapski jezik. Također su se istakli u mnogim poljima, posebno filozofiji, nauci (poput [[Hunejn ibn Ishak]]a, [[Sabit ibn Kurra]], [[Jusuf el-Kuri]], [[Al Himsi]], [[Kusta ibn Luka]], [[Masavajh]], [[Evtihij II]] i Eutihij i [[Džibril ibn Buktišu]]) i teologiji. Duži vremenski period lični ljekari abasidskih halifa bili su često asirski kršćani. Među najistaknutijim kršćanskim porodicama koje su halifama služile kao ljekari bila je dinastija Buktišu. Radovi kršćanskih naučnika tokom perioda od 4. do 7. vijeka na grčkom i sirjačkom jeziku bili su ili ponovo prevedeni ili sačuvani još od helenističkog razdoblja. Među istaknutim centrima učenja i prenošenja klasične mudrosti našli su se kršćanski fakulteti, poput [[Nisibinska škola|Nisibinske]] i [[Edeška škola|Edeške škole]], paganski univerzitet u Haranu, te poznata bolnica i [[Akademija u Gundišapuru]], koji su bili intelektualno, teološko i naučno središte Istočne crkve. Kuća mudrosti osnovana je u Bagdadu 825. godine po uzoru na Akademiju u Gundišapuru. Vodio ju je kršćanski liječnik Hunejn ibn Ishak. Prevedena su mnoga najznačajnija filozofska i naučna djela drevnog svijeta, uključujući djela [[Galen]]a, [[Hipokrat]]a, [[Platon]]a, [[Aristotel]]a, [[Ptolomej]]a i [[Arhimed]]a. Mnogi učenjaci Kuće mudrosti bili su kršćanskog porijekla. Među raznim državama i kulturama osvojenim tokom konstantnog teritorijalnog širenja islama, značajan broj naučnika bio je porijeklom iz Perzije, koji su neizmjerno doprinijeli naučnom procvatu Zlatnog doba islama. Prema [[Bernard Lewis|Bernardu Lewisu]]: ''Kulturološki, politički i prije svega u religijskom smislu, perzijski doprinos novoj islamskoj civilizaciji je od ogromnog značaja''. Rad Perzijanaca može se vidjeti na svim poljima kulturnog djelovanja, uključujući i arapsku poeziju, gdje su pjesnici perzijskog porijekla koji su komponirali svoje pjesme na arapskom dali vrlo značajan doprinos. Razvoj nauke, medicine, filozofije i tehnologije u novom islamskom iranskom društvu zasnivalo se i u izvjesnoj mjeri uticali naučni modeli velikih predislamskih iranskih univerziteta koja su postojala u [[Sasanidsko Carstvo|Sasanidskom Carstvu]]. U tom razdoblju stotine naučnika su doprinjeli razvoju tehnologije, nauke i medicine, a što će kasnije uticati na uspon evropske nauke tokom perioda [[Renesansa|Renesanse]]. === Nova tehnologija === Novim i lakšim [[Pismo (jezik)|sistemom pisanja]] i [[Historija papira|uvođenjem papira]] kao sredstva na kojem se piše, informacije su demokratizirane do te mjere da je, vjerovatno, prvi put u historiji, bilo moguće zaraditi za život samo pisanjem i prodajom knjiga.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01k2bv8|title=In Our Time – Al-Kindi, Hugh Kennedy|publisher=bbcnews.com|access-date=18. 5. 2013|date=28. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114060124/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01k2bv8#|archive-date=14. 1. 2014|url-status=live|df=}}</ref> Upotreba papira proširila se iz područja Kine u muslimanske regije tokom 8. vijeka, a dalje i u [[El-Andaluz]] na [[Pirenejsko poluostrvo|Iberijskom poluostrvu]] (današnja [[Španija]] i [[Portugal]]) u 10. vijeku. Proizvodnja je bila lakša od [[pergament]]a, manja vjerovatnost pucanja papira u odnosu na do tada korišteni pergament, osim toga papir je mogao upiti tintu, što otežava brisanje i idealno je za vođenje zapisa. Islamski proizvođači papira smišljali su redovne metode ručnog kopiranja rukopisa kako bi se pokazala izdanja koja su po obimu mnogo veća od svih izdanja dostupna u Evropi vijekovima.<ref>{{cite web |url=http://web.utk.edu/~persian/paper.htm |title=Islam's Gift of Paper to the West |publisher=Web.utk.edu |date=29. 12. 2001 |access-date=11. 4. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6YFECAoqj?url=http://www.nytimes.com/2001/12/29/books/shelf-life-the-story-of-islam-s-gift-of-paper-to-the-west.html |archive-date=3. 5. 2015 |df= }}</ref> Upravo je iz ovih zemalja ostatak svijeta naučio praviti papir od platna.<ref>{{cite book |url={{Google books |plainurl=yes |id=JOtJKgWkPuQC |page=166 }} |title=Kevin M. Dunn, ''Caveman chemistry : 28 projects, from the creation of fire to the production of plastics'' |publisher=Universal-Publishers |page=166 |access-date=11. 4. 2014|isbn=978-1-58112-566-5 |year=2003 }}</ref> == Obrazovanje == {{Further|Medresa}} [[Datoteka:Al-Azhar (inside) 2006.jpg|thumb|upright|Organizovano podučavanje u [[Džamija Al-Azhar|Džamiji Al-Azhar]] u [[Kairo|Kairu]] počelo je već 978. godine]] Neke od poruka Kur'ana i općenito njegovo proučavanje u islamskoj tradiciji doprinjeli su da obrazovanje i općenito traženje znanja postane centralni stub religije u gotovo svim periodima i mjestima u historiji islama.<ref name=berkey-ed>{{cite encyclopedia|author=Jonathan Berkey|authorlink=Jonathan Berkey|title=Education|editor=Richard C. Martin|encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World|publisher=MacMillan Reference USA|year=2004}}</ref> Važnost učenja i proučavanja u islamskoj tradiciji očituje se u velikom broju hadisa koji se pripisuju Muhammedu, uključujući i onaj koji upućuje vjernike da ''traže znanje, čak i u Kini''.<ref name=berkey-ed/> Takva obaveza nije se odnosila izričito samo na učenjake, već i u određenoj mjeri na širu muslimansku populaciju što se može zaključiti iz izjave muslimanskog učenjaka [[Burhan el-Islam el-Zarnudži|el-Zarnudžija]] koji je živio u 12. i 13. vijeku (poznatog po proslavljenom djelu ''Poduka učenika:Metod učenja'') koji kaže: ''Učenje je propisano svima nama''. Iako je za taj period nemoguće izračunati stope pismenosti u predmodernim islamskim društvima, gotovo je sigurno da su one bile relativno visoke, barem u poređenju u odnosu na tadašnja evropska društva. Na početku razvoja islamskog društva proces obrazovanje je uglavnom započinjao proučavanjem arapskog jezika i Kur'ana, bilo kod kuće ili u osnovnoj školi, koja je često bila vezana za džamiju. Neki bi učenici tada nastavili obuku u tefsiru (tumačenja Kur’ana) i fikhu (islamska jurisprudencija), što se smatralo posebno važnim.<ref name=berkey-ed/> Edukacija se fokusirala na pamćenje određenog teksta, ali je obrazovni sistem tog doba naprednije učenike osposobljavao za učešće u svojstvu čitalaca i pisaca u tradiciji komentarisanja proučenih tekstova. Također, vršen je proces socijalizacije nadarenih učenjaka, koji su poticali iz gotovo svih društvenih sredina, u red uleme.<ref name=berkey-ed/> [[Datoteka:University_of_Al_Qaraouiyine.jpg|mini|lijevo|225px|Pogled na kompleks s minaretom u sredini unutar kojeg se nalazi [[Univerzitet Al-Karaouine]], najstariji univerzitet na svijetu]] Prvih nekoliko vijekova islama, obrazovni proces bio je u potpunosti neformalan ali početkom 11. i 12. vijeka vladajuće elite su počele osnivati vjerske obrazovne institucije višeg ranga poznate kao medrese s ciljem osiguranja podrške i saradnje s ulemom.<ref name=berkey-ed/> Broj medresa se ubrzo povećao širom islamskog svijeta, što je pomoglo širenju islamskog učenja izvan urbanih središta i ujedinjavanju različitih islamskih zajednica u zajedničkom kulturnom projektu.<ref name=berkey-ed/> Ipak, obrazovni prosec se i dalje zasnivao i bio usredotočen na individualni odnos između učenika i njihovih nastavnika.<ref name=berkey-ed/> Svečanu potvrdu obrazovnih dostignuća učenika i studenata, ijazu, u to doba je davao određeni učenjak, a ne institucija u kojoj se učenici obrazovali, i te osobe su se svrstavale u rodoslovlje učenjaka, što je bila jedina priznata hijerarhija u tadašnjem obrazovnom sistemu. Dok su formalne studije u medresama bile otvorene samo za muškarce, žene uglednih urbanih porodica obično su se školovale u privatnim okruženjima i mnoge od njih su dobile i kasnije izdavale ijaze u hadiskim studijama, kaligrafiji i recitaciji poezije.<ref name=lapidus-210>{{Cite book| last = Lapidus | first = Ira M. | authorlink=Ira M. Lapidus | title = A History of Islamic Societies | publisher = Cambridge University Press (Kindle edition) | year = 2014| isbn=978-0-521-51430-9 | page=210}}</ref><ref>{{Cite book|first=Jonathan Porter |last=Berkey | authorlink = Jonathan Berkey| year=2003 | title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk_i3a0 |publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk_i3a0/page/227 227]}}</ref> Žene koje su radile su naučile vjerske tekstove i praktične vještine prvenstveno jedna od druge, mada su zajedno sa muškarcima dobivale i neke upute u džamijama i privatnim domovima.<ref name=lapidus-210/> Medrese su svoj program rada uglavnom posvećivale studiju prava, ali su nudile i druge predmete kao što su teologija, medicina i matematika.<ref name=lapidus217>{{Cite book| last = Lapidus | first = Ira M. | authorlink=Ira M. Lapidus | title = A History of Islamic Societies | publisher = Cambridge University Press (Kindle edition) | year = 2014| isbn=978-0-521-51430-9 | page=217}}</ref><ref>{{cite book|ref=harv|first=Wael B.|last=Hallaq|authorlink = Wael Hallaq|title=An Introduction to Islamic Law |url=https://archive.org/details/introductiontois0000hall|year=2009|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/introductiontois0000hall/page/50 50]}}</ref> Kompleks medrese obično se sastojao od džamije, prostorija za boravak i biblioteke. Takve obrazovne institucije su se održavale uz pomoć [[vakuf]]a, iz čijeg fonda su se isplaćivale plaće profesora, stipendije studenatima i podmirivala troškove izgradnje i održavanja objekata.<ref name=lapidus217/> Medrese se razlikovale od današnji modernih fakulteta po tome što nisu imale standardizirani nastavni plan i program ili institucionalizirani sistem certifikacije.<ref name=lapidus217/> Muslimani su razlikovali discipline naslijeđene od predislamske civilizacije, poput filozofije i medicine, koje su nazivali ''naukama drevnim'' ili ''racionalnim naukama'', od islamskih religijskih nauka. Naučna saznanja nekadašnjeg tipa cvjetala su nekoliko vijekova i njihovo prenošenje čini dio obrazovnog okvira u klasičnom i srednjovjekovnom islamu. U nekim su slučajevima ta naučna saznanja podržavale institucije poput Kuće mudrosti u Bagdadu, ali češće su se neformalno prenosile od učitelja učenicima i tako generacijama. [[Univerzitet Al-Karaouine]], osnovan 859. godine, naveden je u [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovoj knjizi rekorda]] kao najstariji univerzitet koje dodjeljuje diplome. [[Univerzitet Al-Azhar]] je još jedan rani univerzitet nastao iz medrese. Medresa je jedna od zaostavština [[Fatimidski halifat|Fatimidskog halifata]]. Fatimidi su pronašli svoje porijeklu u Muhammedovoj kćerci [[Fatima bint Muhammed|Fatimi]] i imenovali instituciju koristeći varijantu njenog počasnog naslova Al-Zehra (briljantna). Organizirano podučavanje u [[Džamija Al-Azhar|džamiji Al-Azhar]] počelo je 978. godine. == Matematika == {{Glavni|Matematika u srednjovjekovnom islamu}} === Algebra === Perzijski matematičar [[Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi]] dao je značajan doprinos u razvoju [[Algebra|algebre]], [[Aritmetika|aritmetike]] i [[Arapski brojevi|arapskih brojeva]]. Smatra se ''ocem''<ref>Boyer, Carl B., 1985. ''A History of Mathematics'', p.&nbsp;252. Princeton University Press.</ref><ref>S Gandz, The sources of al-Khwarizmi's algebra, Osiris, i (1936), 263–277</ref> ili ''osnivačem''<ref>https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/MATH104/20010-11/HistoryOfAlgebra.pdf, {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327085930/https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/MATH104/20010-11/HistoryOfAlgebra.pdf |date=27. 3. 2019 }} "The first true algebra text which is still extant is the work on al-jabr and al-muqabala by Mohammad ibn Musa al-Khwarizmi, written in Baghdad around 825"</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford History of Islam|last=Esposito|first=John L.|date=6. 4. 2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988041-6|language=en|page=188}}</ref> algebre. Njegova knjiga ''Algebra'' (Hisab al-jabr w’al-muqabala) uvela je u upotrebu ovaj termin, mada se veliki dio knjige bavi računanjem. On predstavlja opći metod (koje se naziva al-Khwarizmijevo rješenje) za računanje dva korijena kvadratne jednačine koje se i danas koristi u matematici. Naime, pokazao je da jednačina u obliku: <math>ax^2 + bx + c = 0</math> pod uslovom da je <math>a \neq 0</math> ima sljedeće korijene: <math>x_1 = \frac {-b + \sqrt {b^2 - 4ac}} {2a}</math> <math>x_2 = \frac {-b - \sqrt {b^2 - 4ac}} {2a}</math> Naziv '''[[algoritam]]''' potiče od njegovog imena prilagođenom [[latinski jezik|latinskom jeziku]], ''algoritmi''.<ref>al-Daffa 1978</ref>. Za identifikaciju osnova algebarske geometrije, zaslužan je još jedan perzijski matematičar, [[Omar Hajjam]]. Omar Hajjam je pronašao općenito geometrijsko rješenje [[Kubna jednačina|kubne jednačine]]. Njegovo djelo ''Traktat o demonstracijama problema algebre'' (1070) u kojoj su utvrđena načela algebre dio je iz oblasti perzijske matematike koje je na kraju prenijeto u Evropu. Također perzijski matematičar, [[Šarafudin el Tusi]], pronašao je algebarska i numerička rješenja za različite slučajeve kubnih jednačina. Također je razvio i koncept [[Funkcija (matematika)|matematičke funkcije]]. === Geometrija === U [[Islamska umjetnost|islamskoj umjetnosti]] često se koriste geometrijski i simetrični uzorci u mnogim svojim likovnim oblicima, posebno u slučaju girih keramičkih pločica. Ti prepoznatljivi uzorci se formiraju upotrebom skupa od pet oblika pločica, i to pravilnim [[desetougao|desetouglom]], izduženim [[šestougao|šestouglom]], leptir kravatom, [[romb]]om i pravilnim [[petougao|petouglom]]. Sve strane ovih pločica imaju jednaku dužinu; a svi su njihovi uglovi višestruki od 36° (π/5 radijana), nudeći petostruku i desetostruku simetriju. Pločice su ukrašene prugastim linijama (girih), uglavnom vidljivije u odnosu na granice između samih pločica. Godine 2007., fizičari Peter Lu i Paul Steinhardt tvrdili su da girisi iz 15. vijeka nalikuje kvazikristalnom [[Penroseovo popločavanje|Penroseovom popločavanju]]. Razrađena geometrijska pločica od zellige mozaika karakteristična je u [[Marokanska arhitektura|marokanskoj arhitekturi]]. Trezori [[Mukarnas]]a su trodimenzionalni, ali dizajnirani su u dvije dimenzije, s crtežima geometrijskih ćelija. === Trigonometrija === [[Ibn Muaz Džajani]] je jedan od nekolicine islamskih matematičara kojem se pripisuje definisanje [[Sinusna teorema|sinusne teoreme]]. Napisao je i djelo ''Knjiga nepoznatih lukova kugle'' u 11. stoljeću. Sinusna teorema se koristi kod definisanja pojedinih elemenata trougla (uglova ili dužine stranica) i to bilo kojeg trougla a ne samo pravouglog. Prema ovom zakonu imamo da je: :<math> \frac{\sin A}{a} \,=\, \frac{\sin B}{b} \,=\, \frac{\sin C}{c}. </math> gdje su {{math|''a'', ''b''}} i {{math|''c''}} dužine stranica trougla a {{math|''A'', ''B''}} i {{math|''C''}} uglovi nasuprot ovih stranica. == Prirodne nauke == {{Glavni|Nauka u srednjovjekovnom islamskom svijetu}} Alhazen je bio značajna figura u [[Historijat naučne metode|historiji naučne metode]], posebno u pristupu eksperimentiranju a opisan je i kao ''prvi istinski naučnik na svijetu''. Avicenna je izradio pravila za testiranje efikasnosti lijekova, uključujući da se efekat proizveden od eksperimentalnog lijeka mora osjećati u kontinuitetu ili nakon mnogih ponavljanja. Ljekar [[Razi]] bio je rani zagovornik eksperimentalne medicine i preporučio je korištenje kontrole za klinička istraživanja. Rekao je: ''Ako želite proučiti učinak krvotoka na neko stanje, podijelite pacijente u dvije grupe, izvršite puštanje krvi na samo jednoj grupi a onda uporedite rezultate''. == Islamsko pravo == {{Glavni|Šerijat}} Pravna misao se na početku islamskog doba postepeno razvijala i to u studijskim krugovima, gdje su se nezavisni učenjaci okupljali kako bi saznali nešto novo, uglavnom od lokalnog učitelja i razgovarali o religijskim temama.<ref>{{Cite book| last = Lapidus | first = Ira M. | authorlink=Ira M. Lapidus | title = A History of Islamic Societies | publisher = Cambridge University Press (Kindle edition) | year = 2014| isbn=978-0-521-51430-9 | page=125}}</ref><ref name=hallaq>{{cite book|ref=harv|first=Wael B.|last=Hallaq|authorlink = Wael Hallaq|title=An Introduction to Islamic Law |url=https://archive.org/details/introductiontois0000hall|year=2009|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/introductiontois0000hall/page/31 31]–35}}</ref> U početku su se ti kružoci ili halke sastojali od različitih članova dok su teme bile ''fluidne'' ali s vremenom su se različite regionalne pravne škole iskristalizirale oko zajedničkog skupa metodoloških principa.<ref name=hallaq/><ref name=vikor>{{cite encyclopedia|ref=harv|first=Knut S.|last=Vikør|title=Sharīʿah|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|editor=Emad El-Din Shahin|year=2014|url=http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|access-date=7. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202054116/http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|archive-date=2. 2. 2017|df=|date=}}</ref> S obzirom da su oblasti škola postale jasno razgraničene, autoriteti njihovih doktrinalnih načela, koja je uspostavio glavni učitelj iz ranijeg perioda, se danas smatraju kao osnivači dotičnih pravnih škola.<ref name=hallaq/><ref name=vikor/> Tokom prva tri vijeka islama sve pravne škole su prihvatile široka područja i obrise klasične pravne teorije pri čemu se islamsko pravo moralo čvrsto temeljiti na Kur'anu i hadisu.<ref name=vikor/><ref>{{Cite book| last = Lapidus | first = Ira M. | authorlink=Ira M. Lapidus | title = A History of Islamic Societies | publisher = Cambridge University Press (Kindle edition) | year = 2014| isbn=978-0-521-51430-9 | page=130}}</ref> Klasična teorija islamskog prava razrađuje način na koji bi se trebao tumačiti Kur'an sa stajališta lingvistike i retorike,<ref name=calder>{{cite encyclopedia|ref=harv|first=Norman|last=Calder|title=Law. Legal Thought and Jurisprudence|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|access-date=30. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731040109/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473#|archive-date=31. 7. 2017|deadurl=no|df=}}</ref> uključuje pri tome i metode za utvrđivanje vjerodostojnosti hadisa i za utvrđivanje slučajeva kada se dotadašnja pravna praksa ukida zbog kasnije objavljene obaveze u Kur'anu.<ref name=calder/> Osim Kur'ana i sunneta, klasična teorija sunitskog fikha (prava) prepoznaje još dva izvora prava: pravni konsenzus uleme oko nekih raazmimoilaženja po pitanju šerijatskog prava ([[idžma]]) i analogijsko zaključivanje ([[kijas]]).<ref>{{cite encyclopedia|ref=harv |first=Farhat J.|last=Ziadeh|title=Uṣūl al-fiqh|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001|isbn=978-0-19-530513-5}}</ref> Osim toga, klasična teorija islamskog prava proučava i primjenu i ograničenja analogijskog zaključivanja, kao i vrijednost i granice konsenzusa o nekom pitanju, zajedno s drugim metodološkim principima, od kojih su neke prihvaćene od strane samo nekih pravnih škola ali ne i od svih.<ref name=calder/> Ovaj interpretativni aparat objedinjen je pod [[idžtihad]]om a što predstavlja napor sudstva u pokušaju donošenja odluke o određenom pitanju.<ref name=calder/> Teorija šiitske pravne škole paralelna je sa sunitskim školama izuzev nekih razlika, poput priznavanja razuma ([[akl]]a) kao izvora zakona umjesto kijasa i proširenja pojma sunneta kako bi se u pravnu školu uključile i tradicije [[Dvanaest imama]].<ref>{{Cite book| last = Kamali | first = Mohammad Hashim | authorlink=Mohammad Hashim Kamali | title = Law and Society|editor=John Esposito|volume= The Oxford History of Islam| publisher = Oxford University Press (Kindle edition) | year = 1999| pages=121–22}}</ref> == Umjetnost i kultura == [[Datoteka:Cordoba-5_(48026708263).jpg|mini|desno|250px|Pogled na [[Velika džamija u Córdobi|Veliku džamija u Córdobi]], koja je poslije osvajanja Andaluzije pretvorena u crkvu]] === Arhitektura === {{Glavni|Islamska arhitektura}} Arhitektura iz perioda zlatnog doba islama obuhvata široku lepezu svjetovnih i religijskih [[arhitektura|arhitektonskih]] stilova koji su se razvili tokom nekoliko vijekova i koji su u velikoj mjeri uticali na dizajn i konstrukciju zgrada i građevina i na arhitekturu općenito. Najčešći tipovi građevina na kojima se primjećuje [[islam]]ska arhitektura su: [[džamija|džamije]], [[mezar]]i, palače i utvrđenja. Osim ova četiri tipa građevina, u islamskoj arhitekturi postoje i brojne druge građevine i objekti od manje važnosti kao što su javna kupatila, fontane i stambeni objekti, odnosno kuće.<ref name="Cop149">Copplestone, strana 149</ref> [[Ukbetova džamija|Velika džamija u Kairouanu]], na području današnjeg [[Tunis]]a, izgrađena je oko 670. godine i s pravom se može smatrati kao preteča svih džamija zapadnog dijela islamskog svijeta, ne ubrajajući u to područje Tursku i [[Balkan]]. Ova džamija je izgrađena prema naredbi [[Ukba ibn Nafi|Ukbe ibn Nafija]], vojskovođe iz perioda Pravednog halifata. Džamija u sadašnjem obliku potiče uglavnom iz 9. vijeka. Sastoji se od trostranog četverokutnog minareta, velikog dvorišta okruženog dvostranim trijemima i ogromne molitvene dvorane hipostila prekrivene na svojoj osi s dvije kupole. [[Velika džamija u Samarri]] u Iraku dovršena je 847. godine. Kombinirala je hipostilsku arhitekturu redova stupova koji podržavaju ravnu bazu, iznad koje je izgrađen ogromni spiralni minaret. Početak izgradnje [[Velika džamija u Córdobi|Velike džamije u Kordobi]] 785. označio je početak islamske arhitekture u Španskoj i sjevernoj Africi. Džamija je poznata po svojim upečatljivim unutrašnjim lukovima. [[Maurska arhitektura]] dosegla je vrhunac izgradnjom [[Alhambra|Alhambre]], veličanstvene palače [[Granada|Granade]], s otvorenim i laganim unutrašnjim prostorima ukrašenim crvenom, plavom i zlatnom bojom. Zidovi su ukrašeni stiliziranim motivima lišća, arapskim natpisima i arabeskama, a zidovi su prekriveni glaziranim pločicama s geometrijskim uzorcima. [[Aja Sofija]] u [[Istanbul]]u uticala je na islamsku arhitekturu. Kada su [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlije]] preuzele od [[Bizantijsko Carstvo|Bizantijaca]] kontrolu nad [[Carigrad]]om, baziliku su pretvorili u [[džamija|džamiju]] (sada [[muzej]]) i pripojili elemente [[Bizantijska arhitektura|bizantijske arhitekture]] u svoja nova djela (naprimjer [[kupola|kupole]]). Aja Sofija je također služila kao uzor za mnoge osmanlijske džamije kao što su Šehzada džamija, [[Sulejmanija džamija]] i Rustem pašina džamija. {{clear}} === Perzijska arhitektura === {{Glavni|Perzijska arhitektura}} [[Datoteka:Naghsh-e-jahan masjed-e-shah esfahan.jpg|lijevo|mini|250p|[[Šahova džamija]] u [[Isfahan]]u, [[Iran]]]] Jedna od prvih civilizacija koja se upoznala sa [[islam]]om i koga je prihvatila još za vrijeme prvih generacija muslimana je [[Perzija]]. Prijestolnica [[Sasanidsko Carstvo|Sasanidskog carstva]] [[Ktesifon]], u [[7. vijek]]u se nalazila istočno od rijeka [[Tigris]] i [[Eufrat]]. Zbog blizine, islamski [[arhitekt]]i nisu samo posuđivali, nego i preuzimali dijelove tradicije, vojnički poraženog Perzijskog carstva. == Također pogledajte == * [[Historija islama]] * [[Matematika u srednjovjekovnom islamu]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.islamicweb.com/history/hist_golden.htm Islamic web] * [http://www.khamush.com/sufism/golden.htm Wiet, Gaston. ''"Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate."''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920120214/http://www.khamush.com/sufism/golden.htm |date=20. 9. 2020 }} Poglavlje 5 {{Commons|Islamic Golden Age}} {{Islamske nauke}} {{Islamske teme}} [[Kategorija:Zlatno doba islama| ]] [[Kategorija:Historija islama]] [[Kategorija:Civilizacije]] dcq1iht31sbbcwkxc8j7dtinvzylx9d Sikstinska kapela 0 174985 3915740 3675230 2026-08-01T13:43:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915740 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Sikstinska kapela''' ([[Italijanski jezik|Italijanski]]: ''Cappella Sistina'', {{lat|Sacellum Sixtinum}}) ili jednostavno '''Sikstina''' je u izvornom značenju papinska kućna [[kapela]] u sastavu [[Vatikan]]ske palate u [[Rim]]u. Izgradio je [[arhitekt]] [[Giovani de' Dolci]] između [[1475]]. i [[1483]]. godine po nalogu [[Siksto IV|Siksta IV]] koji je zahtijevao da ta građevina bude svedena na najbitniji arhitektonski oblik, zatvorena i gotovo nepristupačna izvana (utvrđena). Drugo značenje je hor od 32 pjevača [[Bazilika svetog Petra|crkve sv. Petra]] u Rimu (na italijanskom: ''Il Collegio dei Capelloni Cantori della Cappella Pontificia'') koji pjeva pri papinom bogoslužju. Razvio se iz ''Schole cantorum'' pape [[Grgur Veliki|Grgura Velikog]] u VI vijeku, a u današnjem ga je obliku uredio [[papa Siksto IV]] (druga polovina XV vijeka). Naziv je dobio upravo po Sikstinskoj kapeli sagrađenoj za vrijeme njegovog [[pontifikat]]a. == Slike Sikstinske kapele == === Freske na zidovima === [[Datoteka:Pietro Perugino 034.jpg|mini|300px|[[Pietro Perugino]], ''Krist predaje ključeve Svetom Petru'', 1480.-1482., freska, oko 335 × 550 cm.]] [[Datoteka:Botticcelli, Sandro - The Punishment of Korah and the Stoning of Moses and Aaron - 1481-82.jpg|mini|300px|[[Sandro Botticelli]], ''Kažnjavanje Koraha'', 1481.-1482., freska, 348,5 × 570 cm.]] Slikarske dekoracije započete [[1481]]. godine su pretvorile tu strogu, gotovo oguljenu kapelu, u dragocjenu [[Pinakoteka|pinakoteku]] italijanskog [[Renesansa|renesansnog]] slikarstva XV i XVI vijeka. Već je sam papa Siksto IV izabrao nekoliko najboljih slikara iz tog perioda, kao što su bili [[Perugino]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]], [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]] i [[Cosimo Roselli]] i povjerio im izradu paralelnih prizora iz [[Stari Zavjet|Starog]] i [[Novi Zavjet|Novog zavjeta]] koji se susreću na centralnom pojasu dva zida. Te prve [[Freska|freske]] paralelno na bočnim zidovima predstavljaju ''[[Mojsije]]v život'' s jedne i ''[[Krist]]ov život'' s druge strane. Skoro svaka četvorina može se povezati s paralelnom na drugoj strani. Veoma ih je zanimljivo porediti gledajući naizmjenično na jednu i drugu stranu. Tako ''Mojsijevom putu u Egipat'', koji se pripisuje Pinturicchiju, na suprotnoj strani odgovara ''Krštenje Isusovo'' koje je vjerovatno naslikao Pinturicchio. Pored klasičnih kršćanskih simbola u pozadini, u dolini su vidljivi rimski spomenici. Slijede Botticellijevi radovi: u starozavjetnom nizu s lijeve strane ''Mojsije s Jetrovim kćerima'', a u evanđeoskome s desne strane ''Bičevanje Isusa'' i ''Ozdravljenje gubavca'' Na redu su ''Prelaz kroz Crveno More'', rad Cosima Rosselija koji alegorijski uzdiže veliku pobjedu papskih trupa Siksta IV protiv Napoletanaca u Campomarteu ([[1482]].) na strani posvećenoj Starom zavjetu, a nasuprot ''Poziv prvim apostolima'', rad [[Michelangelo]]vog učitelja [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaija]]. Potom slijede Rosselijeva ''Predaja ploča Saveza'', koje je Mojsije slomio vidjevši da izraelski narod obigrava oko zlatnog teleta obožavajući ga, s jedne, a ''Govor na gori'' s druge strane. Na redu je opet Botticelli s biblijskim događajem: ''Korah, Datan i Abiram'', a nasuprot je [[Raffaello Santi|Rafaelov]] učitelj [[Perugino]] naslikao ''Predaju ključeva sv. Petru''. Krajnja bočna freska slijeva prikazuje ''Mojsijev blagoslov i smrt'', rad [[Luca Signorelli|Luce Signorellija]], dok je zdesna Cosimo Roselli ostvario jedno od svojih najuspješnijih djela, ''[[Posljednja večera|Posljednju večeru]]''. Ta dva niza fresaka završavaju tamo gdje bi teoretski bila ulazna vrata, nasuprot glavnom oltaru. Tu je Signorelli za starozavjetni niz naslikao ''Prepirku oko Mojsijeva tijela''. Zadnji događaj iz Evanđelja je ''Kristovo uskrsnuće'' koje je izvorno naslikao Ghirlandaio. Te dvije freske su nažalost, uništene urušavanjem zida [[1522.]] Kada je zid obnovljen te su freske ponovo naslikali dva skromna predstavnika Manirizma: Hendrik van der Boek i Matteo da Lecce. Kantorija i balustrada su radovi koje su izradili majstori Mino da Fiesole i Ivan Duknović. === Svod Kapele === [[Datoteka:Lightmatter Sistine Chapel ceiling2.jpg|mini|300px|<center>[[Michelangelo]]v ''Svod Sikstinske kapele''<center>]] [[Datoteka:Creation of Adam.jpg|mini|300px|<center>''[[Stvaranje čovjeka]]'' (prije restauracije)<center>]] [[Datoteka:God2-Sistine Chapel.png|mini|300px|<center>''Stvaranje čovjeka'' (restaurirano)<center>]] [[Julije II]], uvijek željan novih poduhvata, naručio je [[1508.]] od mladog [[Michelangelo|Michelangela]] da oslika [[svod]] Sikstinske kapele. Taj veliki rad ostvaren na podlozi obojenoj u plavo sa zlatnim zvijezdama započet je u maju 1508, a dovršen na Dan mrtvih [[1512]], dvadeset i tri godine prije nego je počeo slikati ''[[Posljednji sud]]''. Objektivne teškoće s obzirom na prostranost (površina od gotovo 800 m<sup>2</sup>) i ogoljenosti plafonske površine Michelangelo je briljantno svladao otkrićem koje pokazuje svu složenost njegovoe genijalnosti. On je iznad stvarnih arhitektonskih elemenata postavio oslikanu arhitektonsku strukturu koja je, zapanjujućčim trodimenzionalnim efektima, smjestio različite figurativne teme. Rad na oslikavanju svoda otkriva da je pored slikarstva i kiparstva Michelangelo bio i revolucionarni arhitekta. Proroci, sibile i svi drugi likovi predstavljaju ostvarenja velikog umjetnika koji je znao na izvanredan način spojiti [[slikarstvo]], [[kiparstvo]] i [[Arhitektura|arhitekturu]], iskoristivši posebno razumijevanje svoda za dinamično uklapanje impozantnih likova u prizore. U složenoj kompoziciji uklopio je niz od devet ''četvrtina'' s ''Pričama o postanku'' koje se nižu na hronološki način, od glavnog [[oltar]]a prema zidu glavnog ulaza. Devet različitih dijelova prikazuju ove motive: # ''Razdvajanje svjetla od tame''. # ''Stvaranje Sunca i Mjeseca''. # ''Stvaranje stabala i biljaka''. # ''[[Stvaranje čovjeka]]'' – ova slika je centralni prizor ciklusa i položajem i sa slikarskog stajališta. # ''Stvaranje Eve''. # ''[[Istočni grijeh]]'' – prizor podijeljen na dva dijela stablom oko kojeg se omotava [[zmija]] s bistom žene, koja okrenuta ulijevo poziva Adama i Evu da uberu zabranjeno voće. Zdesna je prikazana scena progona iz Raja. # ''Noina žrtva'' – Prizor kojim se slavi zahvalnost nakon katastrofe hronološki je trebala stajati iza slijedeće četvrtine. # ''[[Opći potop]]'' je koralna slika pretrpana likovima i događajima. # Noino pijanstvo – freska koja notom gorkog pesimizma o bijedi ljudske naravi zaključuje ciklus na svodu. Proroci i Sibile u trokutnim prostorima gdje se svod zakrivljuje najveći su likovi ovog monumentalnog djela. Svi su u sjedećem položaju okruženi anđelima i anđelčićima. Prikazani su: Jona, Libijska sibila, prorok Daniel, Kumanska sibila, Izaija, Delfijska sibila, Zaharije, Joel, Eritrejska sibila, Ezekiel, Perzijska sibila i Jeremija. Centralne četvrtine svoda međusobno su razdvojene poznatim mikelanđelovskim golim likovima. Sa strana glavnog oltara slijeva vidimo ''Amanovo kažnjavanje'', zdesna ''Bronzanu zmiju'', a na suprotnom zidu ''David i Golijat'' slijeva dok je ''Judita i Holoferno'' zdesna. == Freska "Posljednji sud" == [[Datoteka:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|mini|300px|<center>[[Michelangelo]]v ''[[Posljednji sud]]''<center>]] Otkako je Michelangelo započeo ukrašavati svod pa sve do završetka ''Posljednjeg suda'' na zidu glavnog oltara prošle su 23 godine, period u kome je luteranska reforma promijenila kršćanski svijet a Rim pretrpio jedno od najvećih pljačkaških haranja u svojoj historiji. ''[[Posljednji sud]]'' na zapadnom zidu, iza oltara, je jedinstveno i veličanstveno djelo. Mjesto gdje pitoreskno eksplodira "Dies irae", Michelangelo je započeo [[1535]], na zahtjev pape [[Pavao III|Pavla III]], a završio [[1541]]. Tri stotine likova ispunjavaju nacrt impresivne dosljednosti i jasnoće, gdje je prostor organiziran kao stvarna arhitektura likova. Prizorom dominira lik Krista. Marija uz njega predstavlja vezu između Krista i čovječanstva. Ostali likovi suda su proroci, apostoli i mučenici. (Michelangela je zanimalo sve što je neobično ili "drukčije", pa je naslikao svoj iskrivljen i izobličen [[autoportret]] sakriven u oguljenoj koži koju u ruci drži Sveti Bartolomej). Na ženske crte Posljednjeg suda vjerovatno je utjecao lik pjesnikinje Vittorije Colonne, prema kojoj je Michelangelo gajio emotivne osjećaje. Odmah nakon završetka manje liberalne pape su počeli zahtijevati da se "najsramotnija" i "najstidnija" mjesta na fresci preslikaju tkaninama, pa su Italijani slikare koji su to radili, poput Daniel de Volterra, nazvali ''braghettone'' (slikar gaća, gaćar). Zanimljivo je, da se ni u XX vijeku, prilikom restauracije freski, ipak nisu usudili skinuti sve naknadno naslikane dijelove odjeće sa "stidnih mjesta". == Upotreba == Sikstinksa kapela je neprekidno pretrpana posjetiocima, a zatvara se za posjete kada se održava [[konklava]], koja se saziva poslije papine smrti radi biranja njegovog nasljednika. Sikstinska kapela postala je sjedište konklava odmah poslije njenog završetka, krajem XV vijeka, zahvaljujući dijelom i svojoj kompaktnoj i utvrđenoj arhitekturi koja je učinila naročito pogodnom za tajnost tog okupljanja. Posljednjih vijekova konklave su se održavale i u Krivinalskoj palati (papskoj rezidenciji od XVI do XIX vijeka). Pošto su italijanske trupe zauzele Rim [[1870]], a pape se dobrovoljno zatočile u Vatikanu, Sikstinska kapela je ponovo postala isključivo mjesto izbora papa. Po posebnoj tradiciji rezultat svakog glasanja u konklavi objavljuje se svijetu dimom, nastalim spaljivanjem listića kojima se biralo. Ako papa nije izabran, dim iz dimnjaka Kapele je crn, zahvaljujući posebnom prahu koji se dodaje na vatru. Na kraju, kada izaberu papu, spaljuju se samo glasački listići koji daju bijeli dim. Od samog početka Sikstinska kapela je bila i središte duhovne muzike. Veliki kompozitor [[Giovanni Pierluigi da Palestrina |Pierluigi da Palestrina]], u XVI vijeku jedan od osnivača komorne muzike, bio je dirigent Papinske kapele. == Restauracija i kontraverze == Godine [[1980.]] započeti su veliki restauratorski zahvati na svodnim freskama i Posljednjem sudu koji su trajali 14 godina izazvavši veliko interesovanje u cijelom svijetu. Pežljivim čišćenjem, odnosno otapanjem debelog sloja prašine i čađi koji su se vijekovima taložili na slikama, kao i otklanjanjem posljedica nevještog restauriranja životinjskim ljepilima u XVIII vijeku, ukazale su se žarke boje, djelimično neočekivano, što je navelo neke naučnike da preispitaju teoriju o prevlasti crteža nad hromatizmom u mikelanđelovom slikarskom izrazu. Tako drastičan povrat u ranije stanje izazvao je žive rasprave među onima koji smatraju da svaki restauratorski zahvat mora voditi računa o "četvrtoj dimenziji", odnosno vremenu, tako da se vidno očuva njegova patina, i drugima koji ističu zahtjev da se umjetničko djelo filološki rekonstruira u svom izvornom obliku, naravno kada je to moguće. == Također pogledajte == * [[Vatikanski muzeji]] * [[Rafaelove sobe]] * [[Visoka renesansa]] == Vanjski linkovi == {{commons|Sistine Chapel}} *[http://mv.vatican.va/3_EN/pages/CSN/CSN_Main.html Vatikanski muzeji Online: Sikstinska kapela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122071533/http://mv.vatican.va/3_EN/pages/CSN/CSN_Main.html |date=22. 11. 2016 }} detaljan virtuelni obilazak freski i slika. *[http://www.vatican.va/various/cappelle/sistina_vr/index.html Sikstinska kapela] - virtuelna šetnja (Flash) [[Kategorija:Renesansna umjetnost]] [[Kategorija:Vatikan]] h6mtmxiqhrvcbllsauv3c121cl3op8m Stromboli 0 175544 3915823 3854053 2026-08-01T20:16:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915823 wikitext text/x-wiki {{Infokutija planina | ime = Stromboli | slika = Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg | slika_opis = Vulkan Stromboli | visina = 924m | lanac = | lokacija = {{ZID|Italija}} | prvi_uspon = | posljednja_erupcija = 2014. | vrsta = [[stratovulkan]] }} '''Stromboli''' je ime malehnog italijanskog [[ostrvo|ostrva]] u [[Tirensko more|Tirenskom moru]] na kojem se nalazi istoimeni [[vulkan]]. Pripada [[Liparska ostva|Eolskim]] (ili Liparskim) ostrvima sjeverno od [[Sicilija|Sicilije]]. Vulkan Stromboli je jedan od tri aktivna vulkana u [[Italija|Italiji]] i ima visinu od 924 m.<ref name="peakbagger">{{cite peakbagger | pid = 10260 | title = Stromboli, Italija | access-date = 20. 7. 2013}}</ref> Na ostrvu živi između 400 i 850 stanovnika. U proteklih 2000 godina gotovo neprekidno eruptira, a posljednja velika erupcija se desila 13. aprila 2009. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Stromboli}} * [http://stromboli.net/ Stromboli Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120183023/http://www.stromboli.net/ |date=20. 11. 2008 }} * [http://www.stormchaser.ca/Volcanoes/Stromboli/Stromboli.html Foto galerija erupcija Strombolija.] * [http://www.ov.ingv.it/ov/en/stromboli.html Podaci o Stromboliju i njegovoj mreži seizmičkog monitoringa (ital.)] * [https://web.archive.org/web/20130310213836/http://www.ssec.wisc.edu/data/volcano/stromboli.gif Uživo (30 min) satelitske fotografije Strombolija] {{Liparska ostrva}} [[Kategorija:Vulkani u Italiji]] [[Kategorija:VEI-3 vulkani]] [[Kategorija:Italijanska ostrva]] acx4yzf1awsj6wzl9gqdk4717i1rfe5 Skijaški skokovi 0 178785 3915749 3848243 2026-08-01T14:22:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915749 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sport | ime = Skijaški skokovi | slika = Vikersund skiflygingsbakke.jpg | opis_slike = [[Vikersundbakken]] u [[Vikersund]]u najveća je skakaonica na svijetu | najviša_upravna_organizacija = [[Međunarodna skijaška federacija|FIS]] | nadimak = | kontakt = | broj_članova_tima = Pojedinačno i ekipno | kategorija = | oprema = [[Skije]], vezovi, kombinezon, kaciga | mjesto = | država/regija = [[Skandinavija]], [[Srednja Evropa]], [[Sjeverna Amerika|Sj. Amerika]], [[Japan]] | olimpijski_sport = Od [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1924.|ZOI 1924]] (muškarci) <br/> Od [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]] (žene) }} [[Datoteka:Einsiedeln IMG 2768.JPG|mini|230px|Skakaonice u [[Einsiedeln]]u ([[Švicarska]])]] [[Datoteka:Trampolino pragelato.jpg|mini|230px|Kompleks skakaonica u [[Pragelato|Pragelatu]] tokom [[ZOI 2006.]] u [[Torino|Torinu]]]] [[Datoteka:Matti Nykasen maki in Jyvaskyla 2007-06-14.jpg|mini|238px|Skakaonica "Matti Nykänen" (K-100) i manja skakaonica (K-64) u [[Jyväskylä|Jyväskyli]] ([[Finska]])]] '''Skijaški skokovi''' su [[sport]]ska disciplina skakanja na skijama u kojoj se [[skijanje|skijaš]] spušta niz posebno konstruiranu skakaonicu te nakon odraza pokušava "preletjeti" što veću udaljenost. Skakaonica je prekrivena [[snijeg]]om, pa su takmičenja moguća samo u [[zima|zimskim]] uslovima. Ipak, danas postoje i varijante izrade skakaonice s vještačkom podlogom te se takmičenja mogu održavati cijele godine, a jedna varijanta tog sporta izvodi se i na [[voda|vodi]]. Skijaški skokovi su [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama|standardni sport]] na [[Zimske olimpijske igre|Zimskim olimpijskim igrama]]. Oni su i sastavni dio sporta koji se naziva [[nordijska kombinacija]], a koji se sastoji od takmičenja u [[Skijaško trčanje|skijaškom trčanju]] i skijaškim skokovima. [[Datoteka:Calgary.jpg|mini|desno|200px|Ski-skakač u [[Calgary]]ju ([[Kanada]])]] == Historija == Kao većina skijaških disciplina, i skijaški skokovi najranije se spominju u [[Skandinavija|skandinavskim]] zemljama. Nastali su u [[Morgedal]]u ([[Norveška]]). U početku, oko 1810. godine, skakalo se s odskočišta napravljenog od nabacanog snijega ispod neke prirodne strme padine. Skakač je dobijao zalet spustivši se niz padinu, a zatim bi se odrazio s odskočišta i letio 15–20&nbsp;m. Oko 1840. skakači su odskočište smjestili na samu strminu padine. Sačuvani crteži iz 1862, 1880. i 1888. prikazuju skakače kako skaču s jednim dugim štapom u ruci, skupljenih koljena, i nakon doskoka izvode [[Telemark (skijanje)|telemark]]. Prvi poznati skijaš-skakač bio je [[Olaf Rye]], norveški poručnik. On se 1809. lansirao 9,5&nbsp;m u zrak pred publikom koju su činili ostali [[vojnik|vojnici]]. [[Sondre Nordheim]] prvi je počeo skakati bez štapa, pa je njegov "elegantni" skok pobudio veliku pažnju, označivši prekretnicu u ovom sportu. Tek 1860-ih počinju se graditi skijaške skakaonice, od kojih je vjerovatno skakaonica [[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] kod [[Oslo|Osla]] bila jedna od prvih. Prve norveške skakaonice bile su za današnje pojmove veoma kratke, tako da je rekordna dužina Nordheimovog skoka 1868. iznosila 19&nbsp;m, a skokovi 1910 (H. Hansen), 1914 (A. Amundsen) 54, dok je 1933. [[Sigmund Ruud]] skočio 86&nbsp;m. Prvo poznatije takmičenje bilo je [[Husebyrennet]], održano u Oslu 1879. Tada je Olaf Haugann postavio i [[Svjetski rekordi u skijaškim skokovima|prvi svjetski rekord]]: 20&nbsp;m.<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/NOR-Norway/ Arhiva ski-skakaonica: Norveška], ''skisprungschanzen.com''.</ref> Ovo je takmičenje 1892. prebačeno na Holmenkollen, koji je i do danas ostao jedna od najprestižnijih skakaonica. == Takmičenja == [[Datoteka:Hochfirstschanze.jpg|mini|desno|150p|Savremena skijaška skakaonica]] Takmičenja se održavaju uglavnom na trima vrstama skakaonica, koje se razlikuju po veličini: * 90-metarska skakaonica – obračunska tačka na daljini je od 80 do 100&nbsp;m (najčešće 90), a skakači postižu daljine do 110&nbsp;m u optimalnim uvjetima. * 120-metarska skakaonica – obračunska tačka na udaljenosti je od 120 do 130&nbsp;m, zavisno od skakaonice. Na onim malo većim mogu se postići daljine i do 145&nbsp;m. * Skijaška letaonica – to su skakaonice s obračunskom tačkom preko 185&nbsp;m i na njima se mogu postići dužine do čak 250&nbsp;m. Često se za takmičenje na takvim skakaonicama koristi naziv "skijaški letovi", da bi se naglasila velika dužina skokova. Standardno takmičenje sastoji se od jednog probnog skoka i dva skoka koji se ocjenjuju, a bodovi za oba skoka sabiru se za konačni poredak. Postoji i ekipno takmičenje, u kojem se sabiru bodovi četiri člana jedne ekipe. Amaterska i juniorska takmičenja održavaju se na manjim skakaonicama. === Ljetna takmičenja === Takmičenja se mogu održavati i ljeti. Skakači se tada spuštaju po porculanskim "špurama" za skije, a umjesto snijegom padina je prekrivena plastičnom travom, koja se u kraćim intervalima polijeva vodom. FIS je organizirao i posebno takmičenje pod nazivom [[Ljetni Grand Prix (skijaški skokovi)|Ljetni Grand Prix]], a održava se na sljedećim skakaonicama: {{col-begin|width = 60%}} {{col-break}} * [[Hinterzarten]] (K-95) * [[Courchevel]] (K-120) * [[Einsiedeln]] (K-105) * [[Klingenthal]] (K-125) * [[Zakopane]] (K-120) * [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] (K-120) * [[Pragelato]] (K-125) {{col-break}} * [[Liberec]] (K-120) * [[Kranj]] (K-100) * [[Wisła (mjesto)|Wisła]] (K-120) * [[Szczyrk]] (K-90) * [[Hinzenbach]] (K-85) * [[Almati]] (K-120) * [[Örnsköldsvik]] (K-90) {{col-break}} {{col-end}} [[FIS-kup]] i [[Kontinentalni kup u skijaškim skokovima|Kontinentalni kup]] također imaju ljetna takmičenja, čak i više nego Svjetski kup. === Ženski skijaški skokovi === [[FIS]] je 26. maja 2006. odlučio dozvoliti ženama da skaču na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2009.|SP 2009.]] u [[Češka|češkom]] [[Liberec]]u, a da se zatim na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|idućem SP-u]] održe ženski ekipni skokovi. FIS je također odlučio uputiti prijedlog [[MOK]]-u da dozvoli ženama da se takmiče na [[ZOI 2010.]] u [[Vancouver]]u.<ref>{{cite web |url= http://www.fis-ski.com/uk/news/pressreleases/pressreleases2006/gacongressdecisions.html |title= Decisions of the 45th International Ski Congress in Vilamoura/Algarve |publisher=fis-ski.com|date=26. 5. 2006 |access-date=9. 3. 2013 |archive-url= https://archive.today/20130123053734/http://www.fis-ski.com/uk/news/pressreleases/pressreleases2006/gacongressdecisions.html |archive-date=23. 1. 2013}}</ref> Izvršni odbor MOK-a 28. novembra 2006. odbio je taj prijedlog uz obrazloženje da nema dovoljnog broja takmičarki, kao ni zemalja, te da se ženski ski-skokovi tek moraju etablirati na međunarodnom nivou.<ref>{{cite web |author= Nathaniel Vinton |url= http://www.nytimes.com/2007/01/22/sports/othersports/22ski.html?_r=0 |title= Olympics Are Still a Dream for Some Female Athletes |publisher=[[The New York Times]]|date=22. 1. 2007}}</ref> [[Jacques Rogge]], tadašnji predsjednik MOK-a, rekao je da ženski ski-skokovi neće biti u programu OI jer "ne želimo da medalje budu rastopljene i isprane vodom" (tj. da im vrijednost bude umanjena), aludirajući na relativno mali broj potencijalnih takmičarki.<ref>{{cite web |url= http://www.ctvnews.ca/rogge-women-jumpers-would-dilute-olympics-medals-1.279442 |title= Rogge: Women jumpers would dilute Olympics medals |publisher= CTV News |date= 28. 2. 2008 |access-date= 9. 3. 2013 |archive-date= 31. 3. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190331081331/https://www.ctvnews.ca/rogge-women-jumpers-would-dilute-olympics-medals-1.279442 |url-status= dead }}</ref> Navedeno je da, iako broj žena u ski-skokovima nije beznačajan, kod njih postoji veći raspon u pogledu talenta nego kod muškaraca budući da su najbolji skakači vrlo blizu jedni drugima po takmičarskoj jačini, dok žene više variraju, čak i u najjačim takmičenjima.<ref>{{cite web |author= Christa Case Bryant |url= http://www.csmonitor.com/USA/Society/2009/1109/p17s03-ussc.html |title= Why women can't ski jump in the Winter Olympics |publisher=Christian Science Monitor|date=9. 11. 2009}}</ref> Grupa od 15 ski-skakačica podnijela je tužbu protiv Organizacijskog komiteta Zimskih olimpijskih i paraolimpijskih igara u Vancouveru ([[VANOC]]-a) navodeći da bi održavanje muških skokova na ZOI u Vancouveru bez ženskog takmičenja bilo direktno kršenje 15. stavka Kanadske povelje o pravima i slobodama.<ref>{{cite web | url=http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/16139/ | title=Female Ski Jumpers Seem Olympic Inclusion | author=Cindy Chan | date=29. 4. 2009 | publisher=Epoch Times | access-date=14. 11. 2009 }}{{Mrtav link}}</ref> Argumenti povezani s ovom tužbom predstavljeni su od 20. do 24. aprila 2009, a presuda je donesena 10. juna, protiv skakačica. Sudija je odredio da je ova stvar, iako se radi o slučaju diskriminiranja žena<ref>{{cite web | url=http://www.ctvolympics.ca/ski-jumping/news/newsid=12739.html#no+female+flight+2010?cid=rssctv | title=No female flight in 2010: B.C. court rejects ski jump bid | author=Rod Mickelburgh | date=10. 7. 2009 | publisher=CTV Olympics | access-date=14. 11. 2009 | archive-date=9. 1. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100109131020/http://www.ctvolympics.ca/ski-jumping/news/newsid%3D12739.html#no+female+flight+2010?cid=rssctv | url-status=dead }}</ref>, odgovornost MOK-a te stoga nije obuhvaćena Poveljom. Dalje je određeno da se Povelja ne odnosi na VANOC.<ref>{{cite web |url= http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/10/bc-olympic-women-ski-jump-decision.html |title=Female ski jumpers lose Olympic battle |author=CBC News |date=10. 7. 2009 |publisher=CBC News |access-date=14. 11. 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090714160644/http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/10/bc-olympic-women-ski-jump-decision.html |archive-date=14. 7. 2009}}</ref> Trojica sudija iz [[Britanska Kolumbija|Britanske Kolumbije]] jednoglasno su odbili žalbu 13. novembra. [[SAD|Američka]] [[glumica]] i [[filmski producent|producentica]] [[dokumentarni film|dokumentarnih]] [[film]]ova, [[Virginia Madsen]], zabilježila je napore kanadskog tima u filmu iz 2009. pod nazivom ''Fighting Gravity'' (''U borbi protiv [[gravitacija|gravitacije]]'').<ref>{{cite web |author= Tatiana Siegel |url= http://www.variety.com/article/VR1118002265.html?categoryid=13&cs=1 |title= Virginia Madsen to defy 'Gravity' |publisher=[[Variety]]|date=8. 4. 2009 |access-date=9. 3. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100104025544/http://www.variety.com/article/VR1118002265.html?categoryid=13&cs=1 |archive-date=4. 1. 2010}}</ref> MOK je 6. aprila 2011. službeno prihvatio ženske ski-skokove u program [[ZOI 2014.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju.<ref>{{cite web |url= http://www.olympic.org/news/women-s-ski-jumping-will-make-its-debut-in-innsbruck-and-sochi/124211 |title= Women’s ski jumping will make its debut in Innsbruck and Sochi |publisher=Olympic.org|date=6. 4. 2011}}</ref> Godine 2013, u periodu od nekoliko [[mjesec (period)|mjeseci]], pet skakačica iz samog svjetskog vrha zadobilo je ozbiljne povrede [[koljeno|koljena]] i morale su se povući na dugoročni oporavak, dovodeći u opasnost njihove šanse za dobar uspjeh u Sočiju. [[Daniela Iraschko]], svjetska prvakinja iz 2011, pala je u Hinterzartenu 12. januara i povukla se<ref>Pogledajte [http://berkutschi.com/de/front/news/show/2590-daniela-iraschko-erfolgreich-operiert vijest o njenoj operaciji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102010740/http://berkutschi.com/de/front/news/show/2590-daniela-iraschko-erfolgreich-operiert |date=2. 1. 2014}}</ref>; 17. marta teže se povrijedila [[Anja Tepeš]] na Holmenkollenu u Oslu<ref>Pogledajte [http://berkutschi.com/en/front/news/2792-anja-tepes-seriously-injured ovaj link].</ref>; pobjednica ''Cup de Francea'', Espiau, povrijedila je koljeno u junu<ref>Pogledajte [http://www.ladiesskijumping.com/wiadomosci/467/French-preparation-is-on-target ovdje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203100809/http://www.ladiesskijumping.com/wiadomosci/467/French-preparation-is-on-target/ |date=3. 12. 2013}}.</ref>; 12. augusta [[Alexandra Pretorius]], dvostruka pobjednica ženskog ''Grand Prixa'', zadobila je sličnu povredu u Courchevelu<ref>Pogledajte [http://www.calgaryherald.com/sports/Calgary+jumper+injures+knee+during+training+France/8780737/story.html. ovu vijest]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}.</ref>; konačno, 21. augusta u Oberstdorfu je ligamente koljena povrijedila i [[Sarah Hendrickson]], svjetska prvakinja iz 2013.<ref>Pogledajte [http://olympictalk.nbcsports.com/2013/08/21/sarah-hendrickson-ski-jumping-injury/ ovaj link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823070537/http://olympictalk.nbcsports.com/2013/08/21/sarah-hendrickson-ski-jumping-injury/ |date=23. 8. 2013 }}.</ref> Skakačicama je potreban duži zalet nego skakačima kako bi nadoknadile manju težinu i postigle potrebnu brzinu. Zbog njihove manje težine skakačice postižu dužine koje nisu ispod onih koje postižu njihove muške kolege. U medijskim izvještajima navodi se da bi ovo moglo preopteretiti koljena skakačica, s [[fiziologija|fiziološkog]] aspekta. === Mješoviti timovi === U [[Ljubljana|Ljubljani]] je 16. juna 2012. održano historijsko, premijerno takmičenje u mješovitim ski-skokovima, gdje svaku ekipu sačinjavaju dva muškarca i dvije žene, koji skaču naizmjenično.<ref>{{cite web |url= http://www.szlj.si/novice/1674 |title= Prvič v zgodovini smučarskih skokov – tekma mešanih parov |publisher= Sportski savez Ljubljane |date= 16. 6. 2012 |language= slovenski |access-date= 9. 3. 2013 |archive-date= 20. 11. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161120213003/http://www.szlj.si/novice/1674 |url-status= dead }}</ref> Takmičenje je nazvano ''Borba rodova'' ili ''Duel rodova'', a održano je u okviru 42. međunarodnih revijalnih ski-skokova na skakaonicama u Areni Triglav Mostec, kompleksu smještenom u ljubljanskom distriktu [[Šiška]].<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/SLO-Slovenia/Ljubljana/0464-Mostec/ Skakaonice u Mostecu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716120620/http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/SLO-Slovenia/Ljubljana/0464-Mostec/ |date=16. 7. 2013 }}, ''skisprungschanzen.com''</ref> Na četiri skakaonice (HS 14, HS 23, HS 38 i HS 62) mješoviti timovi (ovog puta samo parovi) takmičili su se prvi put po sistemu eliminacije. Prvi pobjednici u historiji postali su domaći takmičari [[Maja Vtič]] i [[Tomaž Naglič]].<ref>{{cite web |url= http://tvslo.si/#ava2.138976125;; |title= Video |publisher=tvslo.si|date=16. 6. 2012}}</ref> Na skakaonici [[Le Praz]] (HS 96) u [[Francuska|francuskom]] [[Courchevel]]u 14. augusta održano je prvo potpuno mješovito takmičenje (2 + 2), prvo takvo takmičenje u Ljetnom Grand Prixu i prvo na vještačkoj podlozi, a prvi pobjednik bila je ekipa Japana. 23. novembra održano je i prvo ovakvo takmičenje u okviru Svjetskog kupa, i to u [[Lillehammer]]u, na olimpijskoj skakaonici [[Lysgårdsbakken]] (HS 100). Prvi pobjednik postala je ekipa Norveške. == Najposjećenija takmičenja == (Pojedinačna takmičenja s posjetom većom od 50.000 ljudi. Spisak nije potpun.) {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !Plasman ! class="unsortable" |Broj gledalaca !Mjesto !Datum !Skakaonica ! class="unsortable" |Takmičenje |- | 1. || 143.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || 14. 2. 1952. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1952.|ZOI 1952.]] |- | 2. || 130.000 || align=left|{{ZD|NNJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] || 16. 2. 1936. || align=left|[[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska skakaonica]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1936.|ZOI 1936.]] |- | 3. || 120.000 || align=left|{{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] || 18. 2. 1962. || align=left|[[Wielka Krokiew]] || align=left|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1962.|SP 1962.]] |- | 4. || 111.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 20. 3. 2016. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2015/2016.|Svjetskog kupa 2015/16.]] |- | 5. || 106.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || mart 1946. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Skijaški festival Holmenkollen]] |- | 6. || 100.000 || align=left|{{ZD|JUG}} [[Planica]] || 16. 3. 1985. || align=left|[[Letalnica]] || align=left| [[SP u ski-letovima 1985.]] |- | 7. || 70.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 22. 3. 1997. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1996/1997.|Svjetskog kupa 1996/97.]] |- | || 70.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || 3. 3. 2011. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|SP 2011.]] |- | 8. || 57.000 || align=left|{{ZD|AUT}} [[Tauplitz]] || 17. 1. 2016. || align=left| [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || align=left| [[SP u ski-letovima 2016.]] |- | 9. || 55.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 20. 3. 2010. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| [[SP u ski-letovima 2010.]] |- | 10. || 50.000 || align=left|{{ZD|JUG}} [[Planica]] || 14. 3. 1987. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1986/1987.|Svjetskog kupa 1986/87.]] |- | || 50.000 || align=left|{{ZD|JAP}} [[Hakuba]] ([[Nagano]]) || 17. 2. 1998. || align=left| [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1998.|ZOI 1998.]] |} == Rekordi == Uključena su sva takmičenja prije Svjetskog kupa, Olimpijske igre, svjetska prvenstva i Svjetski kup <small>(podaci do 24. 3. 2019).</small> {| class="wikitable" |- ! Kategorija !! Skakač !! Rekord |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FFFF99" | '''[[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]''' ([[Skijaški skokovi na ZOI 1924.|1924]]–[[Skijaški skokovi na ZOI 2018.|2018]]) | colspan="3" | |- | Pojedinačne pobjede || [[Simon Ammann]] || align=center|4 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Matti Nykänen]] || align=center|5 |- | Ekipne pobjede || Finska, Njemačka, Austrija || align=center|2 |- | Ekipne medalje || Austrija || align=center|5 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Skijaški skokovi na ZOI 1992.|Albertville '92]])</small> || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 261 dan |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Skijaški skokovi na ZOI 2018.|Pyeongchang 2018]])</small> || [[Kamil Stoch]] || 30 godina i 268 dana |- | Broj učešća na ZOI || [[Noriaki Kasai]] || align=center|8 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#A4C639" | '''[[Svjetski prvaci u skijaškim skokovima|Svjetska prvenstva]]''' ([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1925.|1925]]–[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Adam Małysz]] || align=center|4 |- | Najviše pojedinačnih medalja || [[Adam Małysz]] || align=center|6 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|12 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|9 |- | Najviše ekipnih medalja || Austrija || align=center|20 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1995.|Thunder Bay '95]])</small> || [[Tommy Ingebrigtsen]] || 17 godina i 222 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013.|Val di Fiemme '13]])</small> || [[Anders Bardal]] || 30 godina i 183 dana |- | Broj učešća na Svjetskim prvenstvima || [[Noriaki Kasai]] || align=center|13 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FBCEB1" | '''[[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]]''' ([[SP u ski-letovima 1972.|1972]]–[[SP u ski-letovima 2018.|2018]]) | colspan="3" | |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Walter Steiner]], [[Sven Hannawald]], [[Roar Ljøkelsøy]] || align=center|2 |- | Najviše pojedinačnih medalja || [[Matti Nykänen]] || align=center|5 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Janne Ahonen]] || align=center|7 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|3 |- | Najviše ekipnih medalja || Norveška || align=center|5 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[SP u ski-letovima 2008.|Oberstdorf '08]])</small> || [[Gregor Schlierenzauer]] || 18 godina i 47 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[SP u ski-letovima 2012.|Vikersund '12]])</small> || [[Robert Kranjec]] || 30 godina i 224 dana |- | Broj učešća na Svjetskim prvenstvima || [[Noriaki Kasai]] || align=center|11 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FFBF00" | '''[[Spisak pobjednika Turneje 4 skakaonice|Turneja 4 skakaonice]]''' ([[Turneja 4 skakaonice 1953.|1952]]–[[Turneja 4 skakaonice 2018/2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše ukupnih pobjeda || [[Janne Ahonen]] || align=center|5 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Jens Weißflog]] || align=center|10 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Schattenberg (skakaonica)|Oberstdorf]] [[Turneja 4 skakaonice 1991/1992.|'91]])</small> || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 212 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|Bischofshofen]] [[Turneja 4 skakaonice 1995/1996.|'96]])</small> || [[Jens Weißflog]] || 31 godina i 169 dana |- | Najmlađi ukupni pobjednik || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 220 dana |- | Najstariji ukupni pobjednik || [[Jens Weißflog]] || 31 godina i 169 dana |- | Najviše nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|28 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#BCD4E6" | '''Svjetski kup''' ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1979/1980.|1979]]–[[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2018/2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše ukupnih pobjeda || [[Matti Nykänen]], [[Adam Małysz]] || align=center|4 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|53 |- | Najviše pojedinačnih postolja || [[Janne Ahonen]] || align=center|108 |- | Najviše pojedinačnih plasmana među top 10 || [[Janne Ahonen]] || align=center|248 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|29 |- | Najviše ekipnih postolja || Austrija || align=center|75 |- | Najviše pojedinačnih nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|566 |- | Najviše ekipnih nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|71 |- | Ukupan broj nastupa (pojedinačno + ekipno) || [[Noriaki Kasai]] || align=center|637 |- | Najviše sezona || [[Noriaki Kasai]] || align=center|30 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda u letovima || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|14 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>(Lahti '90)</small> || [[Steve Collins (ski-skakač)|Steve Collins]] || 15 godina i 362 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>(Kuusamo '14)</small> || [[Noriaki Kasai]] || 42 godina i 176 dana |- | Najmlađi ukupni pobjednik ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1991/1992.|1991/92]]) || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 303 dana |- | Najstariji ukupni pobjednik ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2017/2018.|2017/18]]) || [[Kamil Stoch]] || 30 godina i 304 dana |- | Najstariji učesnik u Svjetskom kupu || [[Noriaki Kasai]] || 45 godina i 292 dana |- | Najstariji skakač na postolju pojedinačno || [[Noriaki Kasai]] || 44 godine i 293 dana |- | Najstariji skakač među top 10 pojedinačno || [[Noriaki Kasai]] || 45 godina i 285 dana |- | Najviše pojedinačnih pobjeda u sezoni || [[Peter Prevc]] || align=center|15 |- | Najviše bodova u sezoni || [[Peter Prevc]] || align=center|2303 |- | Najviše puta među osvajačima bodova || [[Noriaki Kasai]] || align=center|462 puta |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FE6F5E" | '''Ostali rekordi''' | colspan="3" | |- | Prvi skok ikad preko 100 m – pad <small>([[Ponte di Legno]], 1935)</small> || [[Olav Ulland]] || align=center|103,5 m |- | Prvi službeni skok preko 100 m <small>([[Planica]], 1936)</small> || [[Josef Bradl|Sepp Bradl]] || align=center|101,5 m |- | Prvi skok ikad preko 200 m – pad <small>([[Planica]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]])</small> || [[Andreas Goldberger]] || align=center|202 m |- | Prvi službeni skok preko 200 m <small>([[Planica]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]])</small> || [[Toni Nieminen]] || align=center|203 m |- | Najviše letova preko 200 m || [[Robert Kranjec]] || align=center|206 |- | Svjetski rekorder <small>([[Vikersundbakken|Vikersund '17]])</small> || [[Stefan Kraft]] || align=center|253,5 m |- | Svjetski rekorder s [[kamera|kamerom]] na kacigi <small>(Planica '15)</small> || [[Jurij Tepeš]] || align=center|237,5 m |- | Svjetski rekorder (30+ godina) <small>(Vikersund '12)</small> || [[Robert Kranjec]] || align=center|244 m <!-- |- | Svjetski rekorder (35+ godina) <small>(Vikersund '17)</small> || [[Noriaki Kasai]] || align=center|241,5 m --> |- | Svjetski rekorder (40+ godina) <small>(Vikersund '17)</small> || [[Noriaki Kasai]] || align=center|241,5 m |- | Juniorski svjetski rekorder <small>(Planica '10)</small> || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|232,5 m |- | Prvo pojedinačno takmičenje u Svjetskom kupu || [[Cortina d'Ampezzo]] || align=center|1979. |- | Prvo ekipno takmičenje u Svjetskom kupu || [[Lahti]] || align=center|1990. |- | Prvo mješovito takmičenje ikad – 2 člana || [[Mostec]] ([[Ljubljana]]) || align=center|2012. |- | Prvo mješovito takmičenje ikad – 4 člana || [[Courchevel]] || align=center|2012. |- | Prvo mješovito takmičenje u Svjetskom kupu || [[Lillehammer]] || align=center|2012. |- | Prvi tandemski skok ikad i svjetski rekord <br/> <small>([[Nordijski centar Planica|Planica HS 45]], 2016)</small> || [[Rok Urbanc]] i [[Jaka Rus]] || align=center|35 m |} == Bodovanje == Pobjednik se odlučuje po sistemu bodovanja zasnovanom na dužini skoka, stilu, dužini zaleta i smjeru vjetra. Svaka skakaonica ima cilj koji se zove ''obračunska tačka'' (ili ''K-tačka'' ili "kritična tačka", termin popularan na prostoru bivše Jugoslavije). Ova tačka označena je ''K-linijom'' u zoni doskoka, a predstavlja tačku u kojoj doskočna padina počinje prelaziti u râvan (mjereno od kraja zaleta). Kod takmičenja na 90-metarskoj, odnosno 120-metarskoj skakaonici K-linija nalazi se na 90, odnosno 120&nbsp;m. Za skok tačno na obračunsku tačku skakač dobija 60 bodova. Za svaki metar manje/više dodaje se ili oduzima 1,8 bodova po m (kod letova to iznosi 1,2 boda).<ref>Ovo je najčešća bodovna vrijednost 1 metra, no ona može biti i manja ili veća, zavisno od veličine same skakaonice.</ref> Stoga je moguće da takmičar ostvari negativan rezultat ako je njegov skok veoma kraći od kritične tačke, uz loše ocjene za stil (ovo je tipično u slučaju pada). Iako je cilj takmičenja u skijaškim skokovima preskočiti što veću udaljenost, ocjenjuje se i stil skakača, pa je za pobjedu, osim dugog skoka, potrebno prikazati i dobru tehniku leta te siguran doskok. Ukupni bodovi izračunavaju se po ostvarenoj dužini skoka te zbiru srednje 3 ocjene petorice sudija (najveća i najmanja ocjena se brišu), od kojih svaki može za stil dodijeliti maksimalno 20 bodova. Sudije se nalaze u posebnom tornju, obično s lijeve strane očekivane tačke doskoka. Bodovi za dužinu skoka dodjeljuju se prema odnosu dužine skoka i položaja obračunske tačke pojedine skakaonice. U januaru 2010. uveden je novi sistem bodovanja koji obuhvata vremenske uvjete. Aerodinamika i brzina na mostu važne su varijable koje određuju vrijednost skoka, a ako se vremenski uslovi mijenjaju u toku takmičenja, uslovi neće biti jednaki za sve, što nije fer. Skakaču se po novom sistemu dodaju ili oduzimaju bodovi ako se zaletište ("kapija") povisuje ili snižava. Naprednija kalkulacija određuje i plus/minus bodove za uslove vjetra u vrijeme skoka. Ovi se bodovi dodaju ili odbijaju od ukupnog broja bodova za skok. U pojedinačnim takmičenjima sabiraju se vrijednosti dvaju takmičarskih skokova kako bi se odredio pobjednik, dok se u ekipnim takmičenjima sabiraju rezultati svih skokova članova ekipe (4 x 2 skoka). U slučaju loših vremenskih uslova, tj. kad nije moguće održati zadani broj serija, takmičenje se prekida (budući da je sigurnost skakača glavni prioritet), a za službene rezultate uzimaju se oni nakon posljednje kompletirane serije. == Pravila == Skakači koji su lakši od donje težinske granice kažnjavaju se kraćom maksimalnom dužinom skija, što smanjuje aerodinamički uzgon koji mogu postići. Ova se pravila pripisuju tendenciji sprečavanja najozbiljnijih slučajeva niske mase skakača, ali neki i dalje gube težinu kako bi povećali dužinu koju mogu preskočiti.<ref>{{cite web |url= http://www.nytimes.com/2010/02/12/sports/olympics/12skijump.html |title= For Ski Jumpers, a Sliding Scale of Weight, Distance and Health |publisher=New York Times|date=12. 2. 2010}}</ref> == Tehnika == Iako se tehnika skoka s razvojem ovog sporta dosta mijenjala kroz historiju, tehnika doskoka uglavnom je ona prema tehnici "telemark". Preovladavajuća tehnika položaja tijela tokom leta je tzv. [[V-stil|V-tehnika]], prilikom koje skakač drži skije u V-položaju, s repovima skija skupljenim, a vrhovima odvojenim. Moderni V-stil rezultat je stila koji je prvi primijenio [[Jan Boklöv]] u [[Švedska|Švedskoj]] 1985. kako bi se produžile dužine leta za oko 10% u odnosu na raniji stil paralelnih skija, kakav pamtimo s [[Matti Nykänen|Nykänenom]]. U modernim skokovima [[aerodinamika]] je postala jak faktor i tiče se dizajna skijaških kombinezona. Prva tehnika bila je ''[[kongsberška tehnika|kongsberška]]'', koju je razvio [[Jacob Tullin Thams]] u norveškom gradu [[Kongsberg]]u, a sastojala se u stavu čučnja s rukama pored tijela na zaletištu, a onda se uspravno izleti s rukama paralelnim ispred tijela. Dužine ovih skokova bile su od 45 do 100&nbsp;m. Tek su 1950. [[Andreas Däscher]] i [[Erich Windisch]] iz Njemačke razvili tehniku nazvanu "riblja" jer su ruke bile uz tijelo i to je podsjećalo na [[riba|riblje]] [[peraje]]. Ova tehnika bila je standard do 1985, a skije su bile paralelne. Onda je Boklöv razvio V-stil, koji je danas apsolutno preovladao kod skakača u [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetskom kupu]]. Završetak skoka je u telemark-stilu, kad se tlo dodiruje jednom nogom u polučučnju ispred druge noge, dok je doskok na dvije noge stilski nekorektan (ocjene se smanjuju), ali ispravan. Do sredine 1970-ih skakači su tokom zaleta držali ruke ispred sebe. To se promijenilo kad je [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] skakač [[Jochen Danneberg]] uveo novu tehniku zaleta s rukama usmjerenim unazad, što je bio aerodinamičniji položaj. == Popularnost == Skijaški skokovi nastali su u [[Skandinavija|skandinavskim]] zemljama, pa su i danas tamo najpopularniji među gledaocima i [[televizija|TV]]-publikom. Najbolji takmičari redovno dolaze iz skandinavskih zemalja, prije svih [[Norveška|Norveške]] i [[Finska|Finske]], a još jedan jak region u tom sportu jeste [[Srednja Evropa]], naročito [[Njemačka]], [[Austrija]], [[Slovenija]], [[Poljska]], [[Češka]] i [[Švicarska]]. Jedina zemlja izvan [[Evropa|Evrope]] koja ima dugu tradiciju u ovom sportu i koja je dala dosta uspješnih takmičara jest [[Japan]]. Naravno, ovaj sport postoji i u drugim zemljama, ali njihovi takmičari rijetko ostvaruju zapaženije rezultate (tokom 1980-ih izvjestan uspjeh imali su, npr., [[Kanada|kanadski]] skakači). Među najpopularnija takmičenja svakako spada novogodišnja [[Turneja 4 skakaonice]] (dvije u Njemačkoj i dvije u Austriji). Bilo je pokušaja da se popularnost ski-skokova proširi pronalaženjem načina za lakšu izgradnju i održavanje skakaonica za treninge i takmičenja. To uključuje [[plastika|plastični]] snijeg koji bi osigurao klizavu podlogu za skije čak i u ljetnim mjesecima i na lokacijama gdje su snježne padavine rijetka pojava. == Historijski skokovi == === Muškarci === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="90"|Datum ! width="150"|Skakač ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || novembar 1808. || {{ZD|NOR}} [[Olaf Rye]] || Crkva u [[Eidsberg]]u || {{ZD|NOR}} [[Eidsberg]] || align=center|9,5 |- | Preko 50&nbsp;m || 16. 2. 1913. || {{ZD|SAD}} [[Ragnar Omtvedt]] || [[Wolverine (skakaonica)|Wolverine]] || {{ZD|SAD}} [[Ironwood (Michigan)|Ironwood]] || align=center|51,5 |- | Preko 100&nbsp;m || 15. 3. 1936. || {{ZD|AUT}} [[Josef Bradl]] || [[Bloudekova velikanka]] || {{ZD|KJUG}} [[Planica]] || align=center|101,5 |- | Preko 150&nbsp;m || 11. 2. 1967. || {{ZD|NOR}} [[Lars Grini]] || [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] || {{ZD|SRNJ}} [[Oberstdorf]] || align=center|150 |- | Preko 200&nbsp;m || 17. 3. 1994. || {{ZD|FIN}} [[Toni Nieminen]] || [[Letalnica]] || {{ZD|SLO}} [[Planica]] || align=center|203 |- | Preko 250&nbsp;m || 14. 2. 2015. || {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] || [[Vikersundbakken]] || {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] || align=center|250 |} === Žene === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="90"|Datum ! width="150"|Skakačica ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || 1897. || {{ZD|NOR|1844}} Ragna Pettersen || Nydalsbakken || {{ZD|NOR|1844}} [[Aker (Norveška)|Aker]] || align=center|12 |- | Preko 50&nbsp;m || 1932. || {{ZD|NOR}} Johanne Kolstad || Gråkallbakken || {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] || align=center|62 |- | Preko 100&nbsp;m || 29. 3. 1981. || {{ZD|FIN}} Tiina Lehtola || [[Rukatunturi]] || {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] || align=center|110 |- | Preko 150&nbsp;m || 5. 2. 1994. || {{ZD|AUT}} [[Eva Ganster]] || [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]]/[[Bad Mitterndorf]] || align=center|161 |- | Preko 200&nbsp;m || 29. 1. 2003. || {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz|Daniela Iraschko]] || [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]]/[[Bad Mitterndorf]] || align=center|200 |} === Tandem === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:90%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="120"|Datum ! width="150"|Skakači ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || 18. 2. 2016<ref>{{cite web |url= http://www.siol.net/sportal/zimski-sporti/ne-boste-verjeli-slovenca-prva-na-svetu-s-smucmi-skocila-v-tandemu-video-405809 |title= Ne boste verjeli: Slovenca prva na svetu s smučmi skočila v tandemu! (video) |author = Marko Filej |date=22. 2. 2016 |access-date=7. 4. 2016 |language= slovenski}}</ref> || {{ZD|SLO}} [[Rok Urbanc]] <br/> {{ZD|SLO}} [[Jaka Rus]] || [[Nordijski centar Planica#Napuštene skakaonice|Planica HS 45]] || {{ZD|SLO}} [[Planica]] || align=center|35 |} == Skijaški letovi == Skijaški skokovi potječu iz Norveške, ali domovina skijaških letova jeste Slovenija, u kojoj je 1930-ih [[Stanko Bloudek]] konstruirao prvu letaonicu na svijetu, koja je po njemu nazvana [[Bloudekova velikanka]]. Kasnije je konstruktorsku tradiciju nastavio [[Janez Gorišek]], [[građevinarstvo|građevinski]] [[inženjer]], sportist i entuzijastični sportski promotor, koji je 1969. konstruirao novu letaonicu na Planici, kao i još nekoliko letaonica i skakaonica širom svijeta. Godine 1936. FIS je počeo regulirati izgradnju skakaonica i odredio međunarodne standarde. U to vrijeme bilo je zabranjeno graditi skakaonice na kojima su bilo mogući skokovi duži od 80&nbsp;m. Ipak, sagrađena je spomenuta letaonica na Planici (Bloudekova), ali proteklo je nekoliko godina dok FIS nije odobrio održavanje takmičenja na njoj. Letovi su ekstremna vrsta skijaških skokova. Iste su forme kao i skokovi, samo što se takmičenja održavaju na velikim skakaonicama, tj. letaonicama, na kojima je [[kritična tačka]] najmanje 185&nbsp;m. Kod letova je naglasak više na sposobnosti jedrenja [[zrak]]om nego na samim skakačkim sposobnostima. Trenutno ima pet takvih skakaonica u svijetu: [[Vikersundbakken]] u [[Vikersund]]u ([[Norveška]]), [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] u [[Oberstdorf]]u ([[Njemačka]]), [[Kulm (letaonica)|Kulm]] u [[Tauplitz]]u/[[Bad Mitterndorf]]u ([[Austrija]]), [[Letalnica]] u [[Planica|Planici]] ([[Slovenija]]) i [[Čerťák]] u [[Harrachov]]u ([[Češka]]). Šesta letaonica, [[Copper Peak]] u [[Michigan]]u ([[SAD]]), trenutno se ne koristi jer ne odgovara [[FIS]]-ovim standardima, iako postoje planovi za rekonstrukciju. Također postoje planovi za izgradnju još letaonica, čak i za dvoransku u finskom mjestu [[Ylitornio]].<ref>{{cite web |url= http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/FIN-Finland/LL-Lapland/Ylitornio/0288/ |title= Projekt skakaonice u Ylitorniju |publisher=skisprungschanzen.com|language= engleski}}</ref> Na ovim skakaonicama postižu se najveće dužine i na svakoj je moguće preći 200&nbsp;m. Trenutni svjetski rekord iznosi 254,5&nbsp;m, a postavio ga je [[Slovenci|Slovenac]] [[Domen Prevc]] na [[Letalnica|Letalnici]] 2025. Od [[SP u ski-letovima 1972.|1972]]. svake druge godine održava se [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]], s tim da je bilo prebačeno iz parnih u neparne godine, pa je opet vraćeno na parne. Takmičenje se odvija u dva dana, odnosno četiri serije, čiji se rezultati sabiru. Na [[SP u ski-letovima 1992.|SP 1992]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]], [[SP u ski-letovima 1996.|1996.]] i [[SP u ski-letovima 1998.|1998.]] pojedinačne dnevne pobjede (nakon dvije serije) također su se računale i kao pobjede u Svjetskom kupu. Većina najboljih takmičara u "običnim" ski-skokovima često su među najboljima i u letovima. Ipak, neki skakači, kao što su Austrijanac [[Martin Koch (ski-skakač)|Martin Koch]], [[Johan Remen Evensen]] ili [[Slovenci|Slovenac]] [[Robert Kranjec]], smatraju se specijalistima za letove. === Spisak letaonica === {| class="wikitable sortable" !Ime !Lokacija !Otvorena !K-tačka !Veličina !Rekord |- |{{ZD|SLO}} [[Letalnica]] |[[Planica]] |align=center |1969. |K-200 |HS 240 |254,5&nbsp;m {{WR}} |- |{{ZD|NOR}} [[Vikersundbakken]] |[[Vikersund]] |align=center |1936. |K-200 |HS 240 |253,5&nbsp;m |- |{{ZD|AUT}} [[Kulm (letaonica)|Kulm]] |[[Tauplitz]] |align=center |1950. |K-200 |HS 225 |247,5&nbsp;m |- |{{ZD|NJE}} [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] |[[Oberstdorf]] |align=center |1950. |K-200 |HS 225 |242,5&nbsp;m |- |{{ZD|ČEŠ}} [[Čerťák]] |[[Harrachov]] |align=center |1979. |K-185 |HS 205 |214,5&nbsp;m |- |{{ZD|SAD}} [[Copper Peak]] |[[Ironwood (Michigan)|Ironwood]] |align=center |1970. |K-170 |HS 180 |158&nbsp;m |} === Skijaški letovi i [[padobranstvo]] === Skijaši-letači oslanjaju se na iste aerodinamičke položaje tijela kao i padobranci (tzv. ''tracking''<ref>Zauzimanje položaja tijela koji padobrancu omogućava da se pomjera horizontalno tokom [[slobodni pad|slobodnog pada]].</ref> i delta-formacije). Budući da su se [[tehnologija]] opreme i tehnike leta poboljšale tokom 1970-ih, izgleda da su oba sporta razvila ove aerodinamički stabilne položaje tijela. U zavisnosti od opreme koja se koristi, odnos "klizanja" po [[zrak]]u za ''tracking'' i delta-položaj u oba sporta može biti do 2:1, što znači da skijaš-letač ili padobranac za svaki metar visine koji izgube mogu dobiti 2&nbsp;m horizontalne putanje. Općenito, padobranci "lete" zrakom dvostruko brže od ski-letača. Učesnici u oba sporta sebe nazivaju "skakačima". === Broj službenih letova preko 200&nbsp;m === * {{small|Do 25. 3. 2018.}} {| class="wikitable" !Plasman !Skakač !# |- style="background:#E6E6FA" |align=center|'''1.''' |{{ZD|SLO}} '''[[Robert Kranjec]]''' |align=right|'''206''' |- style="background:#E6E6FA" |align=center|2. |{{ZD|ŠVI}} [[Simon Ammann]] |align=right|166 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|3. |{{ZD|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] |align=right|147 |- |align=center rowspan=2|4. |{{ZD|AUT}} [[Martin Koch (ski-skakač)|Martin Koch]] |align=right|138 |- |- style="background:#E6E6FA" |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |align=right|138 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|6. |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |align=right|132 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|7. |{{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] |align=right|126 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|8. |{{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] |align=right|119 |- |align=center|9. |{{ZD|POLJ}} [[Adam Małysz]] |align=right|112 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|10. |{{ZD|NJE}} [[Richard Freitag]] |align=right|110 |} * aktivni skakači obojeni su [[ljubičasta|ljubičasto]] == Savršeni skokovi == "Savršen skok" jest slučaj kad skakač dobije maksimalnu ocjenu za stil (20) od svih pet sudija. Dosad je to pošlo za rukom desetorici skakača: {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="30"| Br. ! width="100"| Datum ! width="200"| Skakač ! width="20"| Plasman ! width="260"| Skakaonica ! width="30"| Veličina ! width="200"| Mjesto ! width="60"| Serija ! width="290"| Takmičenje ! width="55"| Dužina (m) ! width="30"| Video |- | align="center" | 1. | 7. 3. 1976. | {{ZD|AUT}} [[Toni Innauer]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-175 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" | – | KOP Međunarodna sedmica ski-letova | align="center" |176 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=N4O6sR1ic2I] |- | align="center" | 2. | 24. 1. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 2. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-185 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1997/1998.|Svjetski kup]] / [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 1998.|SP u letovima]] | align="center" |187,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=2tJ7WTZsj2M] |- | align="center" | 3. | 25. 1. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-185 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1997/1998.|Svjetski kup]] / [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 1998.|SP u letovima]] | align="center" |205,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=2tJ7WTZsj2M] |- | align="center" | 4. | 15. 2. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 1. | [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] K-120 | align="center" |V | {{ZD|JAP}} [[Nagano]] | align="center" |druga | [[Skijaški skokovi na ZOI 1998.|Olimpijske igre]] | align="center" |132,5 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=xe410PG-xBM] |- | align="center" | 5. | 17. 1. 1999. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 2. | [[Wielka Krokiew]] K-116 | align="center" |V | {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1998/1999.|Svjetski kup]] | align="center" |119 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=n-7AKfxT8XU] |- | align="center" | 6. | 8. 2. 2003. | {{ZD|NJE}} [[Sven Hannawald]] | align="center" | 1. | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] K-130 | align="center" |V | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2002/2003.|Svjetski kup]] | align="center" |142 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=cBvX5xSxJ9k] |- | align="center" | 7. | 8. 2. 2003. | {{ZD|JAP}} [[Hideharu Miyahira]] | align="center" | 6. | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] K-130 | align="center" |V | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2002/2003.|Svjetski kup]] | align="center" |135,5 | |- | align="center" | 8. | 6. 1. 2009. | {{ZD|AUT}} [[Wolfgang Loitzl]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|"Paul Ausserleitner"]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align="center" |V | {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] | align="center" |prva | [[Turneja 4 skakaonice 2008/2009.|Novogodišnja turneja]] | align="center" |142,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=fc238ZLMjoU] |- | align="center" | 9. | 20. 3. 2015. | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 225 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|Svjetski kup]] | align="center" |233 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=Zqu0K14FGQE] |- | align="center" | 10. | 22. 3. 2015. | {{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 225 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|Svjetski kup]] | align="center" |244 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=I6cIwNMceJw] |- | align="center" | 11. | 28. 3. 2025. | {{ZD|AUT}} [[Daniel Tschofenig]] | align="center" | 4. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2024/2025.|Svjetski kup]] | align="center" |233,5 | align="center" | [https://www.eurosport.de/skispringen/planica/2024-2025/skifliegen-in-planica-funfmal-200-daniel-tschofenig-fliegt-mit-perfekter-wertung-zum-gesamtweltcupsieg_vid2347314/video.shtml] |- | align="center" | 12. | 29. 3. 2026. | {{ZD|NJE}} [[Andreas Wellinger]] | align="center" | 11. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238,5 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=eDzoZ5w6Cf0] |- | align="center" | 13. | 29. 3. 2026. | {{ZD|NOR}} [[Marius Lindvik]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238,5 | align="center" | |- | align="center" | 14. | 29. 3. 2026. | {{ZD|AUT}} [[Daniel Tschofenig]] | align="center" | 4. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238 | align="center" | |} Hannawaldu i Loitzlu za njihov drugi skok tog dana sudije su dodijelile po još četiri 20-ice (+ dodatnih 19,5), tako da su dobili devet 20-ica u okviru jednog takmičenja. Ostali poznati skakači mogu se naći na sljedećim spiskovima: * [[Spisak pobjednika Svjetskog kupa u skijaškim skokovima|Osvajači Svjetskog kupa]] * [[Spisak osvajača olimpijskih medalja u skijaškim skokovima|Osvajači olimpijskih medalja]] * [[Spisak osvajača medalja u skijaškim skokovima na svjetskim prvenstvima|Osvajači medalja na svjetskim prvenstvima]] * [[Spisak pobjednika Turneje 4 skakaonice|Pobjednici Turneje 4 skakaonice]] == Najpoznatiji skakači == kako bi bili uvršteni na ovaj spisak, muškarci moraju imati ili najmanje 20 pobjeda u Svjetskom kupu, 400 nastupa u Svjetskom kupu ili tri olimpijske medalje.<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=M&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having more than one victory – World Cup (male)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085436/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=M&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=M&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one podium – Olympic Winter Games (male)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085201/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=M&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref> Žene moraju imati najmanje deset pobjeda u Svjetskom kupu ili jednu olimpijsku medalju.<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=L&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one victory – World Cup (female)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085433/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=L&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=L&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one podium – Olympic Winter Games (female)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085551/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=L&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref> {{col-begin}} {{col-break}} ;Muškarci * {{flagicon|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] * {{flagicon|AUT}} [[Thomas Morgenstern]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Goldberger]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Felder]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Kofler]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Widhölzl]] * {{flagicon|AUT}} [[Martin Höllwarth]] * {{flagicon|AUT}} [[Heinz Kuttin]] * {{flagicon|FIN}} [[Matti Nykänen]] * {{flagicon|FIN}} [[Toni Nieminen]] * {{flagicon|FIN}} [[Jari Puikkonen]] * {{flagicon|FIN}} [[Janne Ahonen]] * {{flagicon|FIN}} [[Matti Hautamäki]] * {{flagicon|JPN}} [[Kazuyoshi Funaki]] * {{flagicon|JPN}} [[Masahiko Harada]] * {{flagicon|JPN}} [[Noriaki Kasai]] * {{flagicon|NOR}} [[Lars Bystøl]] * {{flagicon|NOR}} [[Birger Ruud]] * {{flagicon|NOR}} [[Robert Johansson (ski-skakač)|Robert Johansson]] * {{flagicon|GER}} [[Sven Hannawald]] * {{flagicon|GER}} [[Dieter Thoma]] * {{flagicon|GER}} [[Jens Weißflog]] * {{flagicon|GER}} [[Severin Freund]] * {{flagicon|GER}} [[Martin Schmitt]] * {{flagicon|GER}} [[Andreas Wellinger]] * {{flagicon|POL}} [[Kamil Stoch]] * {{flagicon|POL}} [[Adam Małysz]] * {{flagicon|SLO}} [[Peter Prevc]] * {{flagicon|SUI}} [[Simon Ammann]] {{col-break}} [[Datoteka:FIS Ski Jumping World Cup 2014 - Engelberg - 20141220 - Gregor Schlierenzauer 2.jpg|mini|200px|[[Gregor Schlierenzauer]] ima najviše pobjeda u Svjetskom kupu (53)]] [[Datoteka:Carina Vogt 2013.JPG|mini|200px|[[Carina Vogt]] prva je olimpijska pobjednica u skijaškim skokovima (2014)]] ;Žene * {{flagicon|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] * {{flagicon|FRA}} [[Coline Mattel]] * {{flagicon|JPN}} [[Sara Takanashi]] * {{flagicon|NOR}} [[Maren Lundby]] * {{flagicon|GER}} [[Carina Vogt]] * {{flagicon|GER}} [[Katharina Althaus]] * {{flagicon|USA}} [[Sarah Hendrickson]] {{col-end}} ;Neuspješni * {{ZD|JUG}} {{ZD|SLO}} [[Vinko Bogataj]] – najpoznatiji kao "Čovjek agonije poraza" zbog česte upotrebe snimka njegovog spektakularnog pada u uvodnoj špici emisije ''[[ABC's Wide World of Sports]]'' * {{ZD|UK}} [[Eddie Edwards]] – miljenik publike na [[ZOI 1988.|ZOI 1988]], ali i općenito, zbog svog [[humor]]ističkog pristupa takmičenjima == Važna odredišta == [[Datoteka:Planica.jpg|mini|desno|225px|[[Letalnica]] u [[Planica|Planici]]]] {{col-begin|width=70%}} {{col-break}} ;[[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetski kup]] * {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]] * {{ZD|AUT}} [[Villach (grad)|Villach]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Harrachov]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Liberec]] * {{ZD|FIN}} [[Kuopio]] * {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] * {{ZD|FIN}} [[Lahti]] * {{ZD|ITA}} [[Pragelato]] * {{ZD|ITA}} [[Predazzo]] * {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] * {{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] * {{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] * {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] * {{ZD|POLJ}} [[Wisła (mjesto)|Wisła]] * {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] * {{ZD|SLO}} [[Planica]] * {{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] {{col-break}} ;[[Turneja 4 skakaonice]] * {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] * {{ZD|NJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] * {{ZD|AUT}} [[Innsbruck]] * {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] ;[[Raw Air]] * {{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] * {{ZD|NOR}} [[Oslo]] * {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] * {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] {{col-end}} == Nacionalni rekordi == {| class="wikitable" |- | style="background:#efefef;" align=center| '''Rang''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Država''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Rekorder''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Dužina (m)''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Lokacija''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Godina''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Izvor''' |- | 1. | {{ZID|Slovenija}} | [[Domen Prevc]] | 254,5 | [[Planica]] | 2025. |<ref>{{cite web |url= https://siol.net/sportal/zimski-sporti/smucarski-poleti-zakljucek-svetovnega-pokala-planica-posamicna-tekma-1-658970 |title= Domen Prevc dosegel nov svetovni rekord, zmaga Lanišku! |work= Siol |date= 30. 3. 2025 |access-date= 30. 3. 2025 |language=sl}}</ref> |- | 2. | {{ZID|Austrija}} | [[Stefan Kraft]] | 253,5 | [[Vikersund]] | 2017. |<ref>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16009,Sobota_w_Vikersund_Dwa_rekordy_swiata_trzy_rekordy_krajow_czternastu_skoczkow_z_zyciowkami | title = Sobota w Vikersund: Dwa rekordy świata, trzy rekordy krajów, czternastu skoczków z życiówkami | author = Andrzej Mysiak | date= 19. 3. 2017 | website = skokinarciarskie.pl | access-date=21. 3. 2017 |language=pl}}</ref> |- | rowspan=2|3. | {{ZID|Norveška}} | [[Robert Johansson (ski-skakač)|Robert Johansson]] | rowspan=2|252 | Vikersund | 2017. |<ref>{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16009,Sobota_w_Vikersund_Dwa_rekordy_swiata_trzy_rekordy_krajow_czternastu_skoczkow_z_zyciowkami |title= Sobota w Vikersund: Dwa rekordy świata, trzy rekordy krajów, czternastu skoczków z życiówkami |author= Andrzej Mysiak |website= skokinarciarskie.pl |date=19. 3. 2017 |access-date=12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | {{ZID|Japan}} | [[Ryōyū Kobayashi]] | Planica | 2019. |<ref name=pla19n>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17843,PS_Planica_Kobayashi_stawia_kropke_nad_i_Zyla_czwarty | title = PŚ Planica: Kobayashi stawia kropkę nad i, Żyła czwarty | author = Andrzej Mysiak | date=24. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 24. 3. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 4. | {{ZID|Poljska}} | [[Kamil Stoch]] | 251,5 | Planica | 2017. |<ref name="DE + PL"/><ref>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16898,Sobota_w_Planicy_Piec_rekordow_zyciowych_drugi_najdalszy_skok_Stocha | title = Sobota w Planicy: Pięć rekordów życiowych, drugi najdalszy skok Stocha | author = Andrzej Mysiak | date=24. 3. 2018 | website = skokinarciarskie.pl | access-date=24. 3. 2018 |language=pl}}</ref> |- | 5. | {{ZID|Njemačka}} | [[Markus Eisenbichler]] | 248 | Planica | 2017 / 2019. | <ref name="DE + PL">{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16043,Sobota_w_Planicy_Byl_rekord_czy_nie |title= Sobota w Planicy: Był rekord czy nie? |author=Andrzej Mysiak| date=25. 3. 2017 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 12. 4. 2019 |language=pl}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17817,Czwartek_w_Planicy_Rekordy_zyciowe_rekordy_krajow_i_zwiazane_z_nimi_niejasnosci | title = Czwartek w Planicy: Rekordy życiowe, rekordy krajów i związane z nimi niejasności | author = Andrzej Mysiak | date= 21. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 22. 3. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 6. | {{ZID|SAD}} | [[Kevin Bickner]] | 244,5 | Vikersund | 2017. |<ref>{{Cite web |url= http://www.skijumping.pl/wiadomosci/23105/Raw-Air-w-Vikersund-Seria-probna-dla-Tepesa/ |title= Raw Air w Vikersund: Seria próbna dla Tepesa |author= Adam Buholz |website= skijumping.pl |date= 19. 3. 2017 | access-date=19. 3. 2017 |language=pl}}</ref> |- | 7. | {{ZID|Finska}} | [[Janne Happonen]] | 240 | Vikersund | 2011. |<ref>{{cite web|url=http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/8918,PS_Vikersund_Zwyciestwo_Schlierenzauera_Morgenstern_z_Pucharem_Swiata_Malysz_z_rekordem_Polski |title= PŚ Vikersund: Zwycięstwo Schlierenzauera, Morgenstern z Pucharem Świata, Małysz z rekordem Polski |author= Andrzej Mysiak |date= 13. 2. 2011 |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 6. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 8. | {{ZID|Švicarska}} | [[Simon Ammann]] | 239,5 | Planica | 2017. | <ref name=pla19p>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17826,Piatek_w_Planicy_Rekord_Estonii_szesc_nowych_zyciowek_i_dwie_cofniete | title = Piątek w Planicy: Rekord Estonii, sześć nowych życiówek i... dwie cofnięte | author = Andrzej Mysiak | date= 22. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 9. | {{ZID|Rusija}} | [[Jevgenij Klimov]] | 237 | Planica | 2020. |<ref>{{cite web |url= https://www.skijumping.pl/wiadomosci/28849/mswl-w-planicy-geiger-liderem-na-polmetku-trzech-polakow-w-dziesiatce/ |title= MŚwL w Planicy: Geiger liderem na półmetku, trzech Polaków w dziesiątce |author= Adam Bucholz |date= 11. 12. 2020 |website= skijumping.pl |access-date= 11. 12. 2020 |language=pl}}</ref> |- | 10. | {{ZID|Češka}} | [[Antonín Hájek (ski-skakač)|Antonín Hájek]] | 236 | Planica | 2010. |<ref>{{cite web|url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2010/JP/3054/2010JP3054RL.pdf|title=FIS Ski Flying World Championships 2010 – Planica (SLO) – Flying Hill Individual - Official Results Final Round |date= 20. 3. 2010 |publisher= FIS |access-date= 8. 4. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100330235817/http://www.fis-ski.com/pdf/2010/JP/3054/2010JP3054RL.pdf |archive-date= 30. 3. 2010 |language=en}}</ref> |- | 11. | {{ZID|Italija}} | [[Alex Insam]] | 234 | Planica | 2025. | <ref name="rek270325">{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/22207,Czwartek_w_Planicy_Trzynastu_z_zyciowkami_trzech_z_rekordami_krajow |title= Czwartek w Planicy: Trzynastu z życiówkami, trzech z rekordami krajów |author= Andrzej Mysiak |date= 27. 3. 2025 |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 27. 3. 2025 |language=pl}}</ref> |- | 12. | {{ZID|Francuska}} | [[Vincent Descombes Sevoie]] | 230,5 | Vikersund | 2016. |<ref>{{cite web | url = http://www.skijumping.pl/news.php?pokaz_news=21035 | title = PŚ w Vikersund: Peter Prevc zwycięzcą festiwalu dalekich lotów | author = Adam Bucholz | date=14. 2. 2016 | website = skijumping.pl | access-date= 14. 2. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160404072504/http://www.skijumping.pl/news.php?pokaz_news=21035 | archive-date= 4. 4. 2016 |language=pl}}</ref> |- | 13. | {{ZID|Ukrajina}} | [[Jevhen Marusjak]] | 228,5 | Planica | 2024. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/35130/ps-w-planicy-r-kobayashi-wygrywa-kwalifikacje-zyla-drugi/ |title= PŚ w Planicy: R. Kobayashi wygrywa kwalifikacje, Żyła drugi! |author = Adam Bucholz |date = 21. 3. 2024 |website = skijumping.pl |access-date = 11. 4. 2024 |language=pl}}</ref> |- | 14. | {{ZID|Estonija}} | [[Artti Aigro]] | 228 | Planica | 2019. |<ref name=pla19p/> |- | 15. | {{ZID|Kanada}} | [[Mackenzie Boyd-Clowes]] | 224&nbsp;m | Planica | 2016. |<ref name=pla16>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/15036,PS_Planica_Peter_Prevc_deklasuje_na_treningu | title = PŚ Planica: Peter Prevc deklasuje na treningu | author= Paweł Stawowczyk | date= 17. 3. 2016 | website = skijumping.pl | access-date= 17. 3. 2016 |language=pl}}</ref> |- | 16. | {{ZID|Bugarska}} | [[Vladimir Zografski]] | 215 | [[Oberstdorf]] | 2025. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/36273/ps-w-oberstdorfie-forfang-lanisek-i-hayboeck-najlepsi-na-treningu/ |title = PŚ w Oberstdorfie: Forfang, Lanisek i Hayboeck najlepsi na treningu |author = Adam Bucholz |date = 24. 1. 2025 |website = skijumping.pl |access-date = 27. 3. 2025 |language=pl}}</ref> |- | 17. | {{ZID|Turska}} | [[Muhammed Ali Bedir]] | 212,5 m | [[Tauplitz]] | 2023. |<ref>{{cite web |url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/20661,Piatek_na_Kulm_Kilkanascie_rekordow_zyciowych_dwa_rekordy_krajow |title = Piątek na Kulm: Kilkanaście rekordów życiowych, dwa rekordy krajów |author = Andrzej Mysiak |date = 27. 1. 2023 |website = skokinarciarskie.pl |access-date = 29. 1. 2023 |language=pl}}</ref> |- | rowspan=2|18. | {{ZID|Švedska}} | [[Isak Grimholm]] | rowspan=2|207,5 | Planica | 2007. |<ref>{{cite web|url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2007/JP/3128/2007JP3128RLT.pdf |title= FIS World Cup Ski Jumping, 30th World Cup Competition Planica (SLO), Flying Hill Individual, Results – Training |publisher=FIS |access-date= 8. 4. 2012 |language=en}}</ref> |- | {{ZID|Južna Koreja}} | [[Choi Heung-Chul]] | Planica | 2008. |<ref>{{cite web|url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2008/JP/3011/2008JP3011RTRIA.pdf|title="e.on Ruhrgas" FIS World Cup Ski Jumping – 30th World Cup Competition – Planica (SLO) – Flying Hill Individual – Results Trial Round|date=14. 3. 2008|publisher=FIS|access-date=8. 4. 2012|language=en}}</ref> |- | 19. | {{ZID|Slovačka}} | [[Hektor Kapustík]] | 202 | Planica | 2025. |<ref name="rek270325"/> |- | 20. | {{ZID|Kazahstan}} | [[Sergej Tkačenko (ski-skakač)|Sergej Tkačenko]] | 199,5 | Planica | 2019. |<ref>{{cite web|url=https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17778,PS_Vikersund_Kobayashi_przed_Kraftem_w_kwalifikacjach_Kubacki_szosty |title= PŚ Vikersund: Kobayashi przed Kraftem w kwalifikacjach, Kubacki szósty | author = Andrzej Mysiak |website = skokinarciarskie.pl |date=15. 3. 2019 |access-date=12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 21. | {{ZID|Bjelorusija}} | [[Pjotr Čadajev (ski-skakač)|Pjotr Čadajev]] | 197,5 | [[Kulm (letaonica)|Kulm]] | 2006. |<ref name="BLR+SVK">{{cite web |url = http://medias1.fis-ski.com/pdf/2006/JP/3008/2006JP3008RLT.pdf |title = FIS Ski-Flying World Championships 2006 Tauplitz / Bad Mitterndorf (AUT) Flying Hill Individual Results Training |date = 12. 1. 2006 |publisher = FIS |language=en |access-date = 8. 4. 2012}}</ref> |- | 22. | {{ZID|Nizozemska}} | [[Boy van Baarle]] | 197 | Tauplitz | 2005. |<ref>{{cite web |url = https://www.youtube.com/watch?v=maPvivKbTY0 |title = Boy van Baarle 197m Personal Best |publisher = [[YouTube]] |language= en |access-date = 10. 2. 2018}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.skispringers.nl/Historie/Nederlandse%20geschiedenis.htm |title = Geschiedenis van het skispringen in Nederland Deel 1: Skispringen, schansspringen en de noordse combinatie in Nederland |website = skispringers.nl |language=nl |archive-url = https://web.archive.org/web/20100726121810/http://www.skispringers.nl/Historie/Nederlandse%20geschiedenis.htm |archive-date = 26. 7. 2010 |access-date = 10. 2. 2018}}</ref> |- | 23. | {{ZID|Grčka}} | [[Nico Polychronidis]] | 186 | [[Oberstdorf]] | 2013. |<ref name="Bibliografia"/><ref name=Grecja>{{cite web | url = http://nicesport.pl/sportyzimowe/142636/ps-w-oberstdorfie-treningi-dla-schlierenzauera-i-freitaga-nowy-rekord-grecji | title = PŚ w Oberstdorfie: Treningi dla Schlierenzauera i Freitaga, nowy rekord Grecji | author = Dominika Babiarczyk | date = 15. 2. 2013 | website = nicesport.pl | access-date = 28. 5. 2013 | archive-date = 4. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304095609/http://nicesport.pl/sportyzimowe/142636/ps-w-oberstdorfie-treningi-dla-schlierenzauera-i-freitaga-nowy-rekord-grecji | url-status = dead |language=pl}}</ref> |- | 24. | {{ZID|Rumunija}} | [[Daniel Cacina]] | 169,5 | Planica | 2025. ||<ref name="rek270325"/> |- | 25. | {{ZID|Kina}} | [[Zhao Jiawen]] | 144 | [[Kuusamo]] | 2023. |<ref>{{cite web |url = https://stylowoztelemarkiem.pl/puchar-kontynentalny-w-ruce-seidl-triumfuje-jiawen-zhao-w-najlepszej-dziesiatce/ |title = Puchar Kontynentalny w Ruce: Seidl triumfuje, Jiawen Zhao w najlepszej dziesiątce! |author = Martyna Okrzesik |date = 17. 12. 2023 |work = Stylowo z Telemarkiem |access-date= 19. 12. 2023 |language=pl}}</ref> |- | 26. | {{ZID|Gruzija}} | [[Koba Cakadze]] | 142 | Vikersund | 1967. |<ref>{{cite journal|title=Skifliegen: Zwei Weltrekorde|journal=[[Arbeiter-Zeitung]]|year=1967|pages=10|url=http://www.arbeiter-zeitung.at/cgi-bin/archiv/flash.pl?year=1967&month=2&day=11&page=12&html=1|access-date=12. 2. 2013|archive-date=12. 12. 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191212114355/http://www.arbeiter-zeitung.at/cgi-bin/archiv/flash.pl?year=1967&month=2&day=11&page=12&html=1|url-status=dead |language=de}}</ref> |- | 27. | {{ZID|Španija}} | [[Bernat Sola]] | 141 | Kulm | 1986. |<ref name="Bibliografia">{{cite web |url= http://www.skokinarciarskie.pl/rekordy-i-statystyki-lotow-narciarskich |title= Rekordy i statystyki: Loty narciarskie |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 7. 4. 2012 |language=pl}}</ref><ref name="Egzotyka">{{cite web |url = http://www.skijumping.pl/wiadomosci/10604/Egzotyczne-skoki-narciarskie/ |title = Egzotyczne skoki narciarskie |author = Adrian Dworakowski |date = 19. 6. 2009 |website = skijumping.pl | access-date= 7. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 28. | {{ZID|Mađarska}} | [[Gábor Gellér]] | 139 | [[Harrachov]] | 1980. |<ref name="Egzotyka"/> |- | 29. | {{ZID|Danska}} | [[Andreas Bjelke Nygaard]] | 137 | [[Lillehammer]] | 2000-ite |<ref>{{cite web|url=http://politiken.dk/sport/ECE102748/dansk-skihopper-opgiver-karrieren/|title=Dansk skihopper opgiver karrieren|author=Rasmus Bech|date=29. 12. 2004|website=politiken.dk|access-date=8. 4. 2012 |language=da}}</ref> |- | 30. | {{ZID|Velika Britanija}} | [[Sam Bolton]] | 134,5 | [[Skakaonice Whistler|Whistler]] | 2019. |<ref>{{cite web | url = https://www.usanordic.org/wp-content/uploads/2019/03/Mar17LHmen.pdf | title = NorAm Whistler 17.03.2019 Ski Jumping Canada Whistler Ski Jumping Results | website = usanordic.org | access-date=18. 3. 2019}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.skijumping.pl/wiadomosci/20237/Brytyjczycy-wystartuja-w-mistrzostwach-swiata-juniorow/ |title = Brytyjczycy wystartują w mistrzostwach świata juniorów? |author = Paweł Borkowski |date = 29. 10. 2015 |website = skijumping.pl |access-date= 4. 11. 2015 |language=pl}}</ref> |- | 31. | {{ZID|Latvija}} | [[Markuss Vinogradovs]] | 130 | [[Trondheim]] | 2020/21. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/29824/rekordzista-lotwy-niemal-pewny-wystepu-w-pekinie/ |title= Rekordzista Łotwy niemal pewny występu w Pekinie |author = Adrian Dworakowski |date = 24. 4. 2021 |website = skijumping.pl |access-date = 25. 4. 2021 |language=pl}}</ref> |- | 32. | {{ZID|Island}} | [[Anton Øyvindsson]] | 127 | [[Zakopane]] | 2021. |<ref>{{Cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/30380/na-wielkiej-krokwi-padl-rekord-islandii/ |title = Na Wielkiej Krokwi padł rekord Islandii |author = Adrian Dworakowski |date = 23. 9. 2021 |website = skijumping.pl |access-date = 23. 9. 2021 |language=pl}}</ref> |- | 33. | {{ZID|Kirgistan}} | [[Dmitrij Čvikov]] | 124 | [[Innsbruck]] | 2002. |<ref>{{cite web|title=Results Training 1 Innsbruck, THU 3 JAN 2002|url=http://www.fis-ski.com/pdf/2002/JP/3156/3156RLT.pdf|publisher=FIS |access-date=12. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20030514132714/http://www.fis-ski.com/pdf/2002/JP/3156/3156RLT.pdf|archive-date=14. 5. 2003|language=en}}</ref> |- | 34. | {{ZID|Hrvatska}} | [[Josip Šporer]] | 102 | Planica | 1940-e |<ref>{{cite web|url=http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/3892,Skoki_w_Chorwacji_-_reaktywacja|title=Skoki w Chorwacji – reaktywacja |author1= Magdalena Kobus |author2= Paweł Stawowczyk |date=1. 3. 2006|website=skokinarciarskie.pl|access-date=7. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 35. | {{ZID|Tajland}} | [[Korawik Saendee]] | 100 | [[Lahti]] | 2024. |<ref>{{cite web |url = https://www.instagram.com/korawik_saendee/ |title= Profil Korawika Saendeea |publisher= [[Instagram]] |access-date = 11. 11. 2024}}</ref> |- | 36. | {{ZID|Uganda}} | [[Dunstan Odeke]] | 87 | [[Norveška]] | 1990-e |<ref>{{cite web |url = https://sport.tvp.pl/51431371/skoki-narciarskie-w-afryce-rekordzista-trenowal-z-mikeska-skakal-na-duzej-skoczni-w-lillehammer |title = Rekordzista Afryki w skokach: gdybym zaczął wcześniej, mógłbym skakać w PŚ |author = Mateusz Leleń |date = 12. 12. 2020 |website = sport.tvp.pl |access-date = 12. 12. 2020 |language=pl}}</ref> |- | 37. | {{ZID|Litvanija}} | [[Zbigniew Kiwert]] | 86 | [[Nižnji Novgorod]] | 1960. |<ref>{{cite web|title=Ptaki w locie naśladując|url=http://www.tygodnik.lt/200605/sport1.html|website=tygodnik.lt|access-date=12. 2. 2013|author=Henryk Mażul|date=1. 5. 2006|archive-date=3. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011347/http://www.tygodnik.lt/200605/sport1.html|url-status=dead |language=pl}}</ref> |- | 38. | {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | Jovan Radovanović | 69,5 | [[Travnik]] | 1984. |<ref>{{cite web |url = https://www.aa.com.tr/ba/sport/jovan-radovanovi%C4%87-jedan-od-orli%C4%87a-s-vla%C5%A1i%C4%87a-u%C4%8De%C5%A1%C4%87e-na-olimpijadi-treba-do%C5%BEivjeti-/999626 |title = Jovan Radovanović, jedan od "orlića s Vlašića": Učešće na Olimpijadi treba doživjeti |publisher = [[Agencija Anadolija]] |access-date = 11. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url = https://balkans.aljazeera.net/teme/2024/2/3/vlasicki-orlici-mala-ali-znacajna-uloga-na-olimpijskim-igrama-u-sarajevu |title= Vlašićki orlići – mala, ali značajna uloga na Olimpijskim igrama u Sarajevu |publisher = [[Al Jazeera Balkans]] |access-date = 11. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.glassrpske.com/lat/plus/teme/orao-s-vlasica-pripremao-skakaonicu-za-nikenena/445822 |title= "Orao s Vlašića" pripremao skakaonicu za Nikenena |work= Glas Srpske |access-date = 11. 4. 2024}}</ref> |- | 39. | {{ZID|Srbija}} | [[Nikola Stevanović]] | 65 | Planica | 2019. |<ref>{{cite web |url = https://www.kurir.rs/sport/ostali-sportovi/3347775/srpski-ski-skakac-sve-bolji-nikola-stevanovic-osvojio-22-mesto |title = SRPSKI SKI-SKAKAČ SVE BOLJI: Nikola Stevanović osvojio 22. mesto! (FOTO) |date = 28. 10. 2019 |work = Kurir |access-date = 28. 3. 2020}}</ref> |- | 40. | {{ZID|Andora}} | [[Tomás Cano]] | 64,5 | [[La Molina]] | 1992. |<ref>{{cite journal |title = Bernat Solá, campió naciónal |url = http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/22/pagina-46/1243946/pdf.html |journal= [[El Mundo Deportivo]] |page = 46 |language=es |date = 22. 1. 1992}}</ref><ref>{{cite web |url = http://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=JP&listid=&competitorid=8651&type=result |title= CANO Thomas |publisher = FIS |language=en |access-date = 4. 5. 2013}}</ref><ref>{{cite journal |title = Copa dél Rey en La Molina |url = http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/27/pagina-34/1441854/pdf.html |journal= El Mundo Deportivo |page = 34 |language=es |date = 24. 1. 1992}}</ref> |- | 41. | {{ZID|Sjeverna Makedonija}} | Goga Popov mlađi | 62 | Planica | 1952. |<ref>{{cite web |url = http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=15121911273&id=20&prilog=0&setIzdanie=22474 |title = Пред "Четирите скокалници" имаше четирикатна скокалница на Шапка |author = Aleksandar Samardžijev |website = novamakedonija.com.mk |language = mk |access-date = 27. 12. 2012 |archive-date = 13. 4. 2013 |archive-url = https://archive.today/20130413171615/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=15121911273&id=20&prilog=0&setIzdanie=22474 |url-status = bot: unknown }}</ref> |- | 42. | {{ZID|Australija}} | [[Bruce Neville]] | 57,5 | [[Westby (Wisconsin)|Westby]] | 1997. |<ref>{{cite web |url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=NEVILLE%20Bruce |title = NEVILLE Bruce AUS |author = Adam Kwieciński |website= wyniki-skoki.hostingasp.pl |access-date = 10. 2. 2018}}</ref> |- | 43. | {{ZID|Lihtenštajn}} | Norbert Frick | 54,5 | [[Riezlern]] | 1981. |<ref>{{cite web |url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=FRICK%20Norbert |title = FRICK Norbert LIE |author = Adam Kwieciński |website = wyniki-skoki.hostingasp.pl |access-date = 13. 7. 2015}}</ref> |- | 44. | {{ZID|Crna Gora}} | Božo Čvorović | 46 | [[Žabljak]] | 1962. |<ref>{{cite web |url = http://www.vijesti.me/vijesti/skija-i-na-koncu-osme-decenije-bozo-cuva-uspomene-i-rekord-star-pola-vijeka-925265 |title = Skija i na koncu osme decenije: Božo čuva uspomene i rekord star pola vijeka |author = Obrad Pješivac |date = 18. 2. 2017 |website= vijesti.me |archive-url = https://web.archive.org/web/20180406040333/http://www.vijesti.me/vijesti/skija-i-na-koncu-osme-decenije-bozo-cuva-uspomene-i-rekord-star-pola-vijeka-925265 |archive-date = 6. 4. 2018 |access-date = 5. 4. 2018}}</ref> |- | 45. | {{ZID|Grenland}} | Hans Holm | 45 | [[Oslo]] | 1956. |<ref>{{cite web |url = https://www.sjmanager.pl/oskokach.php?p=1&s=2 |title = Kraje egzotyczne |website = sjmanager.gl |access-date = 10. 2. 2018}}</ref><ref>{{Cite journal |author = A. Lars Svendsen |title = Grønlandsk ungdom for første gang med i Olympiade |url = http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3779001 |journal = Atuagagdliutit |page= 19 |language = da |date = 31. 1. 1957}}</ref> |- | 46. | {{ZID|Belgija}} | Jeno Farinon | 37 | [[Höhnhart]] | 2019. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/26675/jeno-farinon-z-nowym-rekordem-belgii/ |title = Jeno Farinon z nowym rekordem Belgii |author = Natalia Żaczek |date = 6. 8. 2019 |website= skijumping.pl |access-date = 6. 8. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 47. | {{ZID|Meksiko}} | José Miguel Banda Ceja | 35 | [[Park City (Utah)|Park City]] | 2012. |<ref>{{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120508010517fw_/http://www.skijumpingcentral.com/index_htm_files/Elimination%20Results.PDF |title = 2012 Junior National Championships |website= skijumpingcentral.com |language= en |access-date = 9. 11. 2024}}</ref><ref>{{citation |author = Jeremy Peters |date= 25. 3. 2012 |title = Jose Miguel Banda of Mexico absorbs techniques of ski jumping |access-date = 9. 10. 2024 |work= [[Anchorage Daily News]] |url = https://www.adn.com/sports/article/jose-miguel-banda-mexico-absorbs-techniques-ski-jumping/2012/03/25/ |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title = Four Anchorage Youths in Ski Jump, Nordic Combined Nationals |date = 6. 3. 2012 |access-date = 9. 10. 2024 |publisher = Alaska Public Media |url = https://alaskapublic.org/2012/03/05/four-anchorage-youths-in-ski-jump-nordic-combined-nationals/ |language=en}}</ref> |- | 48. | {{ZID|Čile}} | Alfredo Aliaga | 30 | [[Farellones]] | 1955. |<ref>{{Cite journal |title = COPA DE ORO |url = https://www.perrosalpinos.cl/imagenes/relatosdelosperros/austria/Revista%20Andina%20CACH/Andina%2082%20-%201955.PDF |journal= Revista Andina |volume = 82 |page= 11 |language=es |date= 1955}}</ref><ref name="losangeles">{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/27294/na-poludnie-od-los-angeles-czyli-egzotyczne-epizody-skokowe/ |title = Na południe od Los Angeles, czyli egzotyczne epizody skokowe |author = Paweł Borkowski |date = 24. 12. 2019 |website= skijumping.pl |access-date = 24. 12. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 49. | {{ZID|Novi Zeland}} | [[Roy McKenzie]] | 25,3 | [[Arrowtown|Coronet Peak]] | 1947. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/31903/z-wizyta-na-koncu-swiata-czyli-skoki-narciarskie-w-nowej-zelandii/ |title = Z wizytą na końcu świata, czyli skoki narciarskie w Nowej Zelandii |author = Adrian Dworakowski |date = 2. 6. 2022 |website = skijumping.pl |access-date = 3. 9. 2022 |language=en}}</ref> |- | 50. | {{ZID|Argentina}} | [[Luis de Ridder]] | 25 | [[Farellones]] | 1954. |<ref name="losangeles" /><ref>{{Cite journal |title = Trofeo Copa de Oro |url = https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%c2%ba81_1955.PDF |journal= Revista Andina |volume= 81 |page= 11 |language=es |date = 1955}}</ref> |- | 51. | {{ZID|Liban}} | Nadim Barrage | 16 | [[Baszarri]] | 1968. |<ref>{{citation |author = |title = C’était hier. Only in Lebanon |date = 2. 1. 2021 |access-date = 11. 4. 2024 | publisher = [[Facebook]] |url = https://www.facebook.com/Beyrouthdaybyday/photos/a.2051150998437708/2847454505474016/?type=3 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/LIB-Liban/Bsharri/3887/ |title = Bsharri |website= skisprungschanzen.com |access-date = 11. 4. 2024}}</ref> |- | 52. | {{ZID|Bolivija}} | [[René Farwig]] | >10 | [[Farellones]] | 1954. |<ref>{{cite web |url = https://przegladsportowy.onet.pl/sporty-zimowe/skoki-narciarskie/rekord-kraju-wynosi-10-metrow-egzotyka-w-skokach-narciarskich/075rhm6 |title = Rekord kraju wynosi... 10 metrów. Egzotyka w skokach narciarskich |date = 25. 1. 2024 |work = Przegląd Sportowy Onet |access-date = 2. 2. 2024 |language=pl}}</ref><ref>{{cite journal |title = Trofeo Copa de Oro |url = https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%c2%ba81_1955.PDF |journal = Revista Andina |volume= 81 |page = 12 |language=es |date = 1955}}</ref> |- | 53. | {{ZID|Farska ostrva}} | Hilbert Isaksen|nolink | 6,8 | [[Klaksvík]] | 1970. |<ref>{{Cite journal |title = Fyrsta skíðkapping í Føroyum |journal= Dagblaðið |page= 4 |language= fo |date = 18. 2. 1970}}</ref> |} == Skijaški skokovi na vodi == {{Također pogledajte|Skijanje na vodi}} Skok se izvodi na dvjema dugačkim skijama, sličnim onima koje koriste početnici, sa specijalnim repnim stabilizatorom, koji je nešto kraći i dosta širi (tako da nosi težinu skijaša kad je na rampi za skok). Skijaši koje vuče [[čamac]] fiksiranom [[brzina|brzinom]] izvode manevre kako bi postigli maksimalnu brzinu kada dolaze na rampu koja pluta na vodi i lansiraju se u zrak s ciljem da pređu što veću dužinu dok ponovo ne dodirnu vodu. Profesionalci mogu postići dužine 70&nbsp;m. Skijaš mora uspješno doksočiti i zadržati kontrolu nad užetom kako bi mu se daljina priznala. Ekstremnu verziju ovog sporta, nazvanu (također) "ski-letovi", u kojoj su povećane i brzina čamca i visina rampi promovirali su Scot Ellis i Jim Cara. == Također pogledajte == * [[Turneja 4 skakaonice]] * [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]] * [[Skijaški skokovi na ZOI]] * [[Svjetski kup u skijaškim skokovima]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Ski jumping}} * [https://www.fis-ski.com/en/ski-jumping Zvanični sajt (FIS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219222048/https://www.fis-ski.com/en/ski-jumping |date=19. 12. 2020 }} * [http://www.olympic.org/uk/sports/programme/history_uk.asp?DiscCode=SJ&sportCode=SI/ Historija olimpijskih skijaških sportova] {{Ski-skokovi}} {{Olimpijski sportovi}} {{Istaknuti članak}} {{DEFAULTSORT:Skijaški skokovi}} [[Kategorija:Skijaški skokovi|*]] [[Kategorija:Sportovi na Olimpijskim igrama]] [[Kategorija:Zimski sportovi]] [[Kategorija:Individualni sportovi]] rfj8s40jtkwmz9kcgq79pdbro1r7dlg Zemljotres u San Francisku 1906. 0 201954 3915940 3900463 2026-08-02T09:51:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915940 wikitext text/x-wiki {{Infokutija potres | naslov = Zemljotres u San Francisku 1906. | karta = Post-and-Grant-Avenue-Look.jpg | tekst = | datum = 18. april 1906. | vrijeme nastanka = 5:12 | trajanje = | jačina = 7,8 [[Skala momentne magnitude|M<sub>w</sub>]] | dubina = 8 [[km]] | lokacija = {{coord|37.75|-122.55|display=inline,title}} | intenzitet = | vrsta = | pogođene države = [[SAD]] ([[Zaljevsko područje San Franciska]]) | šteta = | cunami = nema | klizište = | afteršokovi = | žrtve = 3.000+ (procijenjeno na 3.425) }} [[Datoteka:Sfearthquake2.jpg|desno|mini|250p|Ulica Stockton gledano s trga Union; pogled prema Ulici Market.]] [[Datoteka:San Francisco Fire Sacramento Street 1906-04-18.jpg|desno|mini|250p|Čuvena [[fotografija]] Arnolda Genthea: pogled na požar niz Ulicu Sacramento]] '''Zemljotres u San Francisku 1906.''' pogodio je [[San Francisco]] i obalu [[Sjeverna Kalifornija|sjeverne Kalifornije]] 18. aprila 1906. u 5:12.<ref name=usgs>{{Cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php |title=USGS – The Great 1906 San Francisco Earthquake |access-date=17. 4. 2013 |archive-date=1. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201191935/http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php |url-status=dead }}</ref> Najšire prihvaćena procjena magnitude zemljotresa jest 7,9 M<sub>w</sub><ref name=BSL>[http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html Gdje mogu saznati više o zemljotresu 1906?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |date=27. 3. 2008 }}, Seizmološka laboratorija Berkeley.</ref>, ali iznose se i druge vrijednosti, od 7,7, pa čak do 8,25.<ref>[http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/magnitude.html Zemljotres 1906: Kolika je bila magnituda?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926161823/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/magnitude.html |date=26. 9. 2006}} USGS Earthquake Hazards Program – Northern California; pristupljeno 19. 9. 2006.</ref> Glavni [[epicentar]] bio je u moru, približno 3,2&nbsp;km od grada. Potres se osjetio od [[Oregon]]a do [[Los Angeles]]a i sve do centralne [[Nevada|Nevade]].<ref name="Gibson">[http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml Christine Gibson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205074823/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |date=5 Decembar 2010 }} "Our 10 Greatest Natural Disasters," ''American Heritage'', aug/sept. 2006.</ref> Zemljotres i [[požar]] koji je uslijedio pamte se kao jedna od najvećih prirodnih katastrofa u [[Historija Sjedinjenih Američkih Država|historiji Sjedinjenih Američkih Država]]<ref name="Dvorak">[http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/2/2006_2_54.shtml John Dvorak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725030117/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/2/2006_2_54.shtml |date=25. 7. 2008}} "San Francisco Then and Now," ''American Heritage'', april/maj 2006.</ref> uz [[uragan u Galvestonu 1900.]] i [[uragan Katrina|uragan Katrinu]] 2005. Procjenjuje se da je od zemljotresa i požara stradalo više od 3.000 ljudi<ref>[http://www.sfmuseum.net/hist10/06timeline.html Timeline of the San Francisco Earthquake 18-23. april 1906] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232519/http://www.sfmuseum.net/hist10/06timeline.html |date=3. 3. 2016 }}, The Virtual Museum of the City of San Francisco</ref> i to je najsmrtonosnija [[prirodna katastrofa]] u historiji [[Kalifornija|Kalifornije]]. == Također pogledajte == * [[Arnold Genthe]] i [[George R. Lawrence]], fotografi zemljotresa * [[Komitet pedesetorice (1906)]] * [[Spisak zemljotresa u SAD-u]] == Panorame == [[Datoteka:San francisco fire 1906.jpg|850px|San Francisco u plamenu 1906.]] [[Datoteka:San Francisco 1906 fire 02 DA-SN-03-00958.JPEG|850px|Požar u San Francisku]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * ''Double Cone Quarterly'', Fall Equinox, svezak VII, br. 3 (2004). * {{cite book |title=Transactions. Paper No. 1056. The Effects Of The San Francisco Earthquake of April 18th, 1906, on Engineering Constructions: Reports Of A General Committee And Of Six Special Committees Of The San Francisco Association Of Members Of The American Society Of Civil Engineers |last=American Society of Civil Engineers |authorlink= |year=1907 |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=XyoIAQAAIAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=Earthquake in California, April 18, 1906. Special Report On The Relief Operations Conducted By The Military Authorities |last=Greely |first=Adolphus W. |authorlink= |year=1906 |publisher=Government Printing Office |location=Washington |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=RcEtAAAAIAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The San Francisco Earthquake And Fire of April 18th, 1906 And Their Effects On Structures And Structural Materials |last=Gilbert |first=Grove Karl |authorlink= |author2=Richard Lewis Humphrey, John Stephen Sewell and Frank Soule |year=1907 |publisher=Government Printing Office |location=Washington |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=BEyi0K-kUdgC |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The San Francisco Earthquake And Fire: A Presentation of Facts And Resulting |publisher=The Roebling Construction Company |location=New York |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=Gx4hAAAAMAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The California Earthquake of 1906 |last=Jordan |first=David Starr |authorlink= |author2=John Casper Branner, Charles Derleth, Jr., Stephen Taber, F. Omari, Harold W. Fairbanks, Mary Hunter Austin |year=1907 |publisher=A. M. Robertson |location=San Francisco |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=_7UQK1u65BgC |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=After Earthquake And Fire: A Reprint Of The Articles And Editorial Comment Appearing In The Mining And Scientific Press |last=Mining And Scientific Press |author2=T. A. Rickard, G. K. Gilbert, S. B. Christy (and others) |year=1907 |publisher=Mining And Scientific Press |location=San Francisco |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=u90KAAAAIAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=San Francisco Relief Survey: The Organization And Methods Of Relief Used After The Earthquake And Fire Of April 18, 1906 |last=Russell Sage Foundation |authorlink= |author2=Charles J. O'Connor, Francis H. McLean, Helen Swett Artieda, James Marvin Motley, Jessica Peixotto, Mary Roberts Coolidge |year=1907 |publisher=Survey Associates, Inc. (New York), Wm. F. Fell Co. (Philadelphia) |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=hSHJAAAAMAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The Water Supply Of San Francisco, California Before, During And After The Earthquake of April 18, 1906 And The Subsequent Conflagration |last=Schussler |first=Hermann |authorlink= |year=1907 |publisher=Martin B. Brown Press |location=New York |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=CqgNAAAAYAAJ |access-date=15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The California Earthquake of April 18, 1906: Report Of The State Earthquake Investigation Commission, Volumes [http://books.google.com/books?id=KLoQAAAAIAAJ I] and [http://books.google.com/books?id=w7oQAAAAIAAJ II]|last=Tyler |first=Sydney |author2=Harry Fielding Reid |year=1908 |publisher=The Carnegie Institution of Washington |location=Washington, D.C.}} * Wald D. J, Kanamori, Hiroo, Helmberger, D.V. and Heaton, T. H, [https://web.archive.org/web/20090109015735/http://pasadena.wr.usgs.gov/office/wald/1906/1906.html Source study of the 1906 San Francisco Earthquake], bilten Američkog seizmološkog društva, sv. 83, br. 4, str.&nbsp;981-1019, august 1993. * Winchester, Simon, ''A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906'', "HarperCollins Publishers", [[New York]], [[2005]]. {{ISBN|0-06-057199-3}} ;Savremeni izvori o katastrofi * {{cite book |title=A History Of The Earthquake And Fire In San Francisco |last=Aitken |first=Frank W. |author2=Edward Hilton |year=1906 |publisher=The Edward Hilton Co. |location=San Francisco |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=IN0KAAAAIAAJ |access-date=15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The History Of The San Francisco Disaster And Mount Vesuvius Horror |last=Banks |first=Charles Eugene |author2=Opie Percival Read |year=1906 |publisher=C. E. Thomas |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=HxkCAAAAIAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=San Francisco In Ruins: A Pictorial History |last=Givens |first=John David |author2=Opie Percival Read |year=1906 |publisher=Leon C. Osteyee |location=San Francisco |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=hvQ0AAAAIAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=San Francisco Through Earthquake And Fire |last=Keeler |first=Charles |year=1906 |publisher=Paul Elder And Company |location=San Francisco |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=T3AUAAAAYAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=The San Francisco Calamity By Earthquake And Fire |last=Morris |first=Charles |year=1906 |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=1j0tAAAAYAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=San Francisco's Great Disaster |last=Tyler |first=Sydney |author2=Ralph Stockman Tarr |year=1908 |publisher=P. W. Ziegler Co. |location=Philadelphia |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=5ethh5oH5JYC |access-date = 15. 8. 2009}} * {{cite book |title=Complete Story of the San Francisco Horror |last=White |first=Trumbull |author2=Richard Linthicum |year=1906 |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=I9QKAAAAIAAJ |access-date = 15. 8. 2009}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|San Francisco earthquake of 1906}} * [https://web.archive.org/web/20120318141840/http://www.environmentalgraffiti.com/history/news-day-san-francisco-was-destroyed Članak iz 2010. s izvrsnim fotografijama] * [http://www.archives.gov/exhibits/sf-earthquake-and-fire/ Zemljotres i požar 1906], Nacionalne arhive * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/San_Francisco_earthquake/ Zemljotres u San Francisku]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629140048/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/San_Francisco_earthquake/ |date=29. 6. 2011 }} originalni izvještaji ''[[Times (magazin)|Timesa]]'' * [http://www.geotimes.org/apr06/Travels0406.html Geološka tura zemljotresa u San Francisku, 100 godina kasnije], [[Američki geološki institut]] * [http://sanfrancisco-1906.t83.net Zemljotres u San Francisku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722163128/http://sanfrancisco-1906.t83.net/ |date=22. 7. 2012 }} – [[veb-sajt]] s informacijama za studente * [http://www.sfmuseum.org/1906/06.html Veliki zemljotres i požar 1906.] na stranici Muzeja San Franciska * [http://www.zpub.com/sf/history/1906earth.html Mapa razorenog područja i linkovi na fotografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125022123/http://www.zpub.com/sf/history/1906earth.html |date=25. 1. 2013}} * [http://www.lib.byu.edu/dlib/irvine/ Kolekcija Edith Irvine]: Fotografije zemljotresa u San Francisku 1906. * [https://web.archive.org/web/20120422054623/http://www.paloaltohistory.com/1906-palo-alto-earthquake.php Zemljotres 1906. u Palo Altu] {{Zemljotresi u 1900-tima}} [[Kategorija:1900-te]] [[Kategorija:1906. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Historija Kalifornije]] [[Kategorija:San Francisco]] [[Kategorija:Zemljotres u San Francisku 1906.|*]] [[Kategorija:Zemljotresi u Kaliforniji]] [[Kategorija:Zemljotresi u Sjedinjenim Američkim Državama]] e7witb8pwzfzkrtp44wa5mx6vjwgnwi Korisnik:Revi C. 2 264844 3915862 3664286 2026-08-01T23:41:15Z Pathoschild 3476 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 3915862 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|bs-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> 18ziwewug654lxco1p15vrdqsruzf5i Razgovor s korisnikom:Revi C. 3 264847 3915860 3664287 2026-08-01T23:07:38Z Pathoschild 3476 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 3915860 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn Šahovsko prvenstvo Crne Gore 0 266345 3915857 3766641 2026-08-01T23:02:08Z Juan carlos perez rodriguez 134627 3915857 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || [[Momčilo Ćetković]] |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || [[Vladimir Vukčević]] |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || [[Dragoljub Minić]] |} [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Prvak |- | 2007 || [[Dragiša Blagojević]] |} * [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Ženski šampion !! Prvak |- | 2000 || || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2001 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2002 || || [[Dragiša Blagojević]] |- | 2003 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2004 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2005 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2006 || || [[Predag Nikać]] |- | 2007 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2008 || [[Marija R Stojanović]] || [[Milan Draško]] |- | 2009 || [[Jovana Vojinović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2010 || [[Jovana Vojinović]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2011 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2012 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2013 || [[Sanja Misović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2014 || [[Nina Delević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2015 || [[Nevena Radošević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2016 || [[Tijana Blagojević]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2017 || [[Lidija Blagojević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2018 || [[Tijana Rakić]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2019 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2020 || [[Aleksandra Milović]] || [[Blažo Kalezić]] |- | 2021 || [[Nikolina Koljević]] || [[Luka Drašković]] |- | 2022 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2023 || [[Anna Novikova]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2024 || [[Ines Djendjinović]] || [[Nikita Petrov]] |- |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] q8wsy5sdaq9z5qgxpo9m8romrcxfn76 3915863 3915857 2026-08-01T23:54:02Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Šahovski prvaci Crne Gore */ 3915863 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || [[Momčilo Ćetković]] |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || [[Vladimir Vukčević]] |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || [[Dragoljub Minić]] |- | XI || 1959 || [[Ulcinj]] || [[Momčilo Vukovieć]] |- | XII || 1960 || [[Ulcinj]] || [[Dragoljub Minić]] |- | XIII || 1961 || [[Tivat]] || [[Dragoljub Minić]] |- | XIV || 1962 || [[Nikšić]] || [[Mončilo Ćestković]] |- | XV || 1963 || [[Kolašin]] || [[Maksim Lutovac]] |- | XVI || 1964 || [[Žabljak]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XVII || 1965 || [[Plav]] || [[Momčilo Ćetković]] |- | XVIII || 1966 || [[Kotor]] || [[Momčilo Ćetković]] |- | XIX || 1967 || [[Cetinje]] || [[Mihailo Milonjić]] |} [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Prvak |- | 2007 || [[Dragiša Blagojević]] |} * [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Ženski šampion !! Prvak |- | 2000 || || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2001 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2002 || || [[Dragiša Blagojević]] |- | 2003 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2004 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2005 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2006 || || [[Predag Nikać]] |- | 2007 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2008 || [[Marija R Stojanović]] || [[Milan Draško]] |- | 2009 || [[Jovana Vojinović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2010 || [[Jovana Vojinović]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2011 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2012 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2013 || [[Sanja Misović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2014 || [[Nina Delević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2015 || [[Nevena Radošević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2016 || [[Tijana Blagojević]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2017 || [[Lidija Blagojević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2018 || [[Tijana Rakić]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2019 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2020 || [[Aleksandra Milović]] || [[Blažo Kalezić]] |- | 2021 || [[Nikolina Koljević]] || [[Luka Drašković]] |- | 2022 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2023 || [[Anna Novikova]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2024 || [[Ines Djendjinović]] || [[Nikita Petrov]] |- |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] 8fjss27tpwj0acwf5xie2ma7t3tms6a 3915866 3915863 2026-08-02T00:06:15Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Šahovski prvaci Crne Gore */ 3915866 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || rowspan=2 | [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || |- | XI || 1959 || [[Ulcinj]] || [[Momčilo Vukovieć]] |- | XII || 1960 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | XIII || 1961 || [[Tivat]] || |- | XIV || 1962 || [[Nikšić]] || [[Mončilo Ćestković]] |- | XV || 1963 || [[Kolašin]] || [[Maksim Lutovac]] |- | XVI || 1964 || [[Žabljak]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XVII || 1965 || [[Plav]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | XVIII || 1966 || [[Kotor]] || |- | XIX || 1967 || [[Cetinje]] || [[Mihailo Milonjić]] |- | XX || 1968 || [[Titograd]] || rowspan=10|[[Božidar Ivanović]] |- | XXI || 1969 || [[Herceg Novi]] || |- | XXII || 1970 || [[Kotor]] || |- | XXIII || 1971 || [[Cetinje]] || |- | XXIV || 1972 || [[Sutomore]] || |- | XXV || 1973 || [[Sutomore]] || |- | XXVI || 1974 || [[Pljevlja]] || |- | XXVII || 1975 || [[Sutomore]] || |- | XXVIII || 1976 || [[Tivat]] || |- | XXIX || 1977 || [[Žabljak]] || |- | XXX || 1978 || [[Danilovgrad]] || [[Božidar Marinović]] |} [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Prvak |- | 2007 || [[Dragiša Blagojević]] |} * [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Ženski šampion !! Prvak |- | 2000 || || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2001 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2002 || || [[Dragiša Blagojević]] |- | 2003 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2004 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2005 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2006 || || [[Predag Nikać]] |- | 2007 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2008 || [[Marija R Stojanović]] || [[Milan Draško]] |- | 2009 || [[Jovana Vojinović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2010 || [[Jovana Vojinović]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2011 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2012 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2013 || [[Sanja Misović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2014 || [[Nina Delević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2015 || [[Nevena Radošević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2016 || [[Tijana Blagojević]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2017 || [[Lidija Blagojević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2018 || [[Tijana Rakić]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2019 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2020 || [[Aleksandra Milović]] || [[Blažo Kalezić]] |- | 2021 || [[Nikolina Koljević]] || [[Luka Drašković]] |- | 2022 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2023 || [[Anna Novikova]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2024 || [[Ines Djendjinović]] || [[Nikita Petrov]] |- |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] 7f9o2lut4d9qxzerihy395yzwu0b5t1 3915871 3915866 2026-08-02T00:24:22Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Šahovski prvaci Crne Gore */ 3915871 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || rowspan=2 | [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || |- | XI || 1959 || [[Ulcinj]] || [[Momčilo Vukovieć]] |- | XII || 1960 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | XIII || 1961 || [[Tivat]] || |- | XIV || 1962 || [[Nikšić]] || [[Mončilo Ćestković]] |- | XV || 1963 || [[Kolašin]] || [[Maksim Lutovac]] |- | XVI || 1964 || [[Žabljak]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XVII || 1965 || [[Plav]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | XVIII || 1966 || [[Kotor]] || |- | XIX || 1967 || [[Cetinje]] || [[Mihailo Milonjić]] |- | XX || 1968 || [[Titograd]] || rowspan=10|[[Božidar Ivanović]] |- | XXI || 1969 || [[Herceg Novi]] || |- | XXII || 1970 || [[Kotor]] || |- | XXIII || 1971 || [[Cetinje]] || |- | XXIV || 1972 || [[Sutomore]] || |- | XXV || 1973 || [[Sutomore]] || |- | XXVI || 1974 || [[Pljevlja]] || |- | XXVII || 1975 || [[Sutomore]] || |- | XXVIII || 1976 || [[Tivat]] || |- | XXIX || 1977 || [[Žabljak]] || |- | XXX || 1978 || [[Danilovgrad]] || [[Božidar Marinović]] |- | XXXI || 1979 || [[Pljevlja]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XXXII || 1980 || [[Kolašin]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XXXIII || 1981 || [[Tivat]] || [[Radovan Brajović]] |- | XXXIV || 1982 || [[Tivat]] || rowspan=2|[[Radojica Dabetić]] |- | XXXV || 1983 || [[Tivat]] || |- | XXXVI || 1984 || [[Žabljak]] || [[Milán Živković]] |- | XXXVII || 1985 || [[Titograd]] || rowspan=4|[[Božidar Ivanović]] |- | XXXVIII || 1986 || [[Ulcinj]] || |- | XXXIX || 1987 || [[Cetinje]] || |- | XL || 1988 || [[Cetinje]] || |- | XLI || 1989 || [[Titograd]] || [[Radovan Brajović]] |- | XLII || 1990 || [[Cetinje]] || [[Pedrag Nikać]] |- | XLIII || 1991 || [[Ulcinj]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XLIV || 1992 || [[Petrovac]] || [[Đorđije Kontić]] |- | XLV || 1993 || [[Podgorica]] || [[Mladen Krstić]] |- | XLVI || 1994 || [[Tivat]] || [[Zdravko Vuković]] |- | XLVII || 1995 || [[Tivat]] || [[Vladimir Pajković]] |- | XLVIII || 1996 || [[Cetinje]] || rowspan=2|[[Pedrag Nikač]] |- | XLIX || 1997 || [[Pljevlja]] || |- | L || 1998 || [[Kolašin]] || [[Zdravko Vukovič]] |} [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Prvak |- | 2007 || [[Dragiša Blagojević]] |} * [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Ženski šampion !! Prvak |- | 2000 || || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2001 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2002 || || [[Dragiša Blagojević]] |- | 2003 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2004 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2005 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2006 || || [[Predag Nikać]] |- | 2007 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2008 || [[Marija R Stojanović]] || [[Milan Draško]] |- | 2009 || [[Jovana Vojinović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2010 || [[Jovana Vojinović]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2011 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2012 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2013 || [[Sanja Misović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2014 || [[Nina Delević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2015 || [[Nevena Radošević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2016 || [[Tijana Blagojević]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2017 || [[Lidija Blagojević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2018 || [[Tijana Rakić]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2019 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2020 || [[Aleksandra Milović]] || [[Blažo Kalezić]] |- | 2021 || [[Nikolina Koljević]] || [[Luka Drašković]] |- | 2022 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2023 || [[Anna Novikova]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2024 || [[Ines Djendjinović]] || [[Nikita Petrov]] |- |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] 0095vdphyo7j30e3838864opra0qhvn 3915873 3915871 2026-08-02T00:29:18Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Šahovski prvaci Crne Gore */ 3915873 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || rowspan=2 | [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || |- | XI || 1959 || [[Ulcinj]] || [[Momčilo Vukovieć]] |- | XII || 1960 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | XIII || 1961 || [[Tivat]] || |- | XIV || 1962 || [[Nikšić]] || [[Mončilo Ćestković]] |- | XV || 1963 || [[Kolašin]] || [[Maksim Lutovac]] |- | XVI || 1964 || [[Žabljak]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XVII || 1965 || [[Plav]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | XVIII || 1966 || [[Kotor]] || |- | XIX || 1967 || [[Cetinje]] || [[Mihailo Milonjić]] |- | XX || 1968 || [[Titograd]] || rowspan=10|[[Božidar Ivanović]] |- | XXI || 1969 || [[Herceg Novi]] || |- | XXII || 1970 || [[Kotor]] || |- | XXIII || 1971 || [[Cetinje]] || |- | XXIV || 1972 || [[Sutomore]] || |- | XXV || 1973 || [[Sutomore]] || |- | XXVI || 1974 || [[Pljevlja]] || |- | XXVII || 1975 || [[Sutomore]] || |- | XXVIII || 1976 || [[Tivat]] || |- | XXIX || 1977 || [[Žabljak]] || |- | XXX || 1978 || [[Danilovgrad]] || [[Božidar Marinović]] |- | XXXI || 1979 || [[Pljevlja]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XXXII || 1980 || [[Kolašin]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XXXIII || 1981 || [[Tivat]] || [[Radovan Brajović]] |- | XXXIV || 1982 || [[Tivat]] || rowspan=2|[[Radojica Dabetić]] |- | XXXV || 1983 || [[Tivat]] || |- | XXXVI || 1984 || [[Žabljak]] || [[Milán Živković]] |- | XXXVII || 1985 || [[Titograd]] || rowspan=4|[[Božidar Ivanović]] |- | XXXVIII || 1986 || [[Ulcinj]] || |- | XXXIX || 1987 || [[Cetinje]] || |- | XL || 1988 || [[Cetinje]] || |- | XLI || 1989 || [[Titograd]] || [[Radovan Brajović]] |- | XLII || 1990 || [[Cetinje]] || [[Pedrag Nikać]] |- | XLIII || 1991 || [[Ulcinj]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XLIV || 1992 || [[Petrovac]] || [[Đorđije Kontić]] |- | XLV || 1993 || [[Podgorica]] || [[Mladen Krstić]] |- | XLVI || 1994 || [[Tivat]] || [[Zdravko Vuković]] |- | XLVII || 1995 || [[Tivat]] || [[Vladimir Pajković]] |- | XLVIII || 1996 || [[Cetinje]] || rowspan=2|[[Pedrag Nikač]] |- | XLIX || 1997 || [[Pljevlja]] || |- | L || 1998 || [[Kolašin]] || [[Zdravko Vukovič]] |- | LI || 1999 || [[Danilovgrad]] || [[Blažo Kalezić]] |- |} [[Crna Gora]] * [[Crna Gora]] :{| class="sortable wikitable" ! Godina !! Ženski šampion !! Prvak |- | 2000 || || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2001 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2002 || || [[Dragiša Blagojević]] |- | 2003 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2004 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2005 || || [[Dragan Kosić]] |- | 2006 || || [[Predag Nikać]] |- | 2007 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2008 || [[Marija R Stojanović]] || [[Milan Draško]] |- | 2009 || [[Jovana Vojinović]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2010 || [[Jovana Vojinović]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2011 || [[Aleksandra Mijović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2012 || || [[Nikola Djukić]] |- | 2013 || [[Sanja Misović]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2014 || [[Nina Delević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2015 || [[Nevena Radošević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2016 || [[Tijana Blagojević]] || [[Dragan Kosić]] |- | 2017 || [[Lidija Blagojević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2018 || [[Tijana Rakić]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2019 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2020 || [[Aleksandra Milović]] || [[Blažo Kalezić]] |- | 2021 || [[Nikolina Koljević]] || [[Luka Drašković]] |- | 2022 || [[Nikolina Koljević]] || [[Nikola Djukić]] |- | 2023 || [[Anna Novikova]] || [[Drağisa Blagojević]] |- | 2024 || [[Ines Djendjinović]] || [[Nikita Petrov]] |- |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] iyqezkjx1lmva3wzc8ycx23eznpoy3h 3915961 3915873 2026-08-02T11:24:37Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Šahovski prvaci Crne Gore */ 3915961 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || rowspan=2 | [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || |- | XI || 1959 || [[Ulcinj]] || [[Momčilo Vukovieć]] |- | XII || 1960 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | XIII || 1961 || [[Tivat]] || |- | XIV || 1962 || [[Nikšić]] || [[Mončilo Ćestković]] |- | XV || 1963 || [[Kolašin]] || [[Maksim Lutovac]] |- | XVI || 1964 || [[Žabljak]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XVII || 1965 || [[Plav]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | XVIII || 1966 || [[Kotor]] || |- | XIX || 1967 || [[Cetinje]] || [[Mihailo Milonjić]] |- | XX || 1968 || [[Titograd]] || rowspan=10|[[Božidar Ivanović]] |- | XXI || 1969 || [[Herceg Novi]] || |- | XXII || 1970 || [[Kotor]] || |- | XXIII || 1971 || [[Cetinje]] || |- | XXIV || 1972 || [[Sutomore]] || |- | XXV || 1973 || [[Sutomore]] || |- | XXVI || 1974 || [[Pljevlja]] || |- | XXVII || 1975 || [[Sutomore]] || |- | XXVIII || 1976 || [[Tivat]] || |- | XXIX || 1977 || [[Žabljak]] || |- | XXX || 1978 || [[Danilovgrad]] || [[Božidar Marinović]] |- | XXXI || 1979 || [[Pljevlja]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XXXII || 1980 || [[Kolašin]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XXXIII || 1981 || [[Tivat]] || [[Radovan Brajović]] |- | XXXIV || 1982 || [[Tivat]] || rowspan=2|[[Radojica Dabetić]] |- | XXXV || 1983 || [[Tivat]] || |- | XXXVI || 1984 || [[Žabljak]] || [[Milán Živković]] |- | XXXVII || 1985 || [[Titograd]] || rowspan=4|[[Božidar Ivanović]] |- | XXXVIII || 1986 || [[Ulcinj]] || |- | XXXIX || 1987 || [[Cetinje]] || |- | XL || 1988 || [[Cetinje]] || |- | XLI || 1989 || [[Titograd]] || [[Radovan Brajović]] |- | XLII || 1990 || [[Cetinje]] || [[Pedrag Nikać]] |- | XLIII || 1991 || [[Ulcinj]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XLIV || 1992 || [[Petrovac]] || [[Đorđije Kontić]] |- | XLV || 1993 || [[Podgorica]] || [[Mladen Krstić]] |- | XLVI || 1994 || [[Tivat]] || [[Zdravko Vuković]] |- | XLVII || 1995 || [[Tivat]] || [[Vladimir Pajković]] |- | XLVIII || 1996 || [[Cetinje]] || rowspan=2|[[Pedrag Nikač]] |- | XLIX || 1997 || [[Pljevlja]] || |- | L || 1998 || [[Kolašin]] || [[Zdravko Vukovič]] |- | LI || 1999 || [[Danilovgrad]] || [[Blažo Kalezić]] |- | LII || 2000 || [[Tivat]] || [[Drağiša Blagojević]] |- | LIII || 2001 || [[Nikšić]] || [[Dragan Kosić]] |- | LIV || 2002 || [[Bar]] || [[Dragiša Blagojević]] |- | LV || 2003 || [[Žabljak]] || [[Dragan Kosić]] |- | LVI || 2004 || [[Bijelo Polje]] || [[Nikola Đukić]] |- | LVII ||2005 || rowspan=5 | [[Cetinje]] || [[Dragiša Blagojević]] |- | LVIII || 2006 || [[Predag Nikać]] |- | LIX || 2007 || [[Drağiša Blagojević]] |- | LX || 2008 || [[Milan Draško]] |- | LXI || 2009 || [[Drağiša Blagojević]] |- | LXII || 2010 || [[Podgorica]] || [[Dragan Kosić]] |- | LXIII || 2011 || [[Tivat]] || rowspan=5| [[Nikola Đukić]] |- | LXIV || 2012 || [[Cetinje]] || |- | LXV || 2013 || [[Cetinje]] || |- | LXVI ||2014 || [[Podgorica]] || |- | LXVII ||2015 || [[Pljevlja]] || |- | LXVIII || 2016 || || [[Dragan Kosić]] |- | LXIX || 2017 || || [[Nikola Djukić]] |- | LXX || 2018 || || [[Nikola Djukić]] |- | LXXI ||2019 || || [[Nikola Djukić]] |- | LXXII ||2020 || || [[Blažo Kalezić]] |- | LXXIII ||2021 || || [[Luka Drašković]] |- | LXXIV ||2022 || || [[Nikola Djukić]] |- | LXXV || 2023 || || [[Drağisa Blagojević]] |- | LXXVI || 2024 || || [[Nikita Petrov]] |- |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] 4fcnpk4j9oy5xkvanb2c50duz9cwxnw FC Schalke 04 0 266907 3915811 3915435 2026-08-01T18:49:14Z Bakir123 110053 3915811 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #0000FF | Ime kluba = '''FC Schalke 04''' | Puno ime = Fußballclub Gelsenkirchen-Schalke 04 e.V. | Grb = FC Schalke 04 Logo.svg | Nadimak = ''Die Königsblauen'' | Osnovan = 1904. | Raspušten = | Lokacija = [[Gelsenkirchen]]<br/>[[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]<br/>[[Njemačka]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[Bundesliga]] | Stadion = [[Veltins-Arena]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/arenaaufschalke/ |title=Veltins-Arena |work=stadiumguide.com|access-date= 23. 11. 2017}}</ref> | Kapacitet = 62.273 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Matthias Tillmann]] | Menadžer = [[Miron Muslić]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto ([[2. Bundesliga]]) | Prethodna sezona = [[2. Bundesliga 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [https://schalke04.de/en/ schalke04.de] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _schalke2526h | uzorak_t1 = _schalke2526h | uzorak_dr1 = _schalke2526h | uzorak_š1 = _schalke2526h | uzorak_č1 = _3_stripes_white | lijeva ruka1 = 0000Dc | tijelo1 = 0000Dc | desna ruka1 = 0000Dc | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = 0000Dc | uzorak_lr2 = _schalke2526a | uzorak_t2 = _schalke2526a | uzorak_dr2 = _schalke2526a | uzorak_š2 = _schalke2526a | uzorak_č2 = _adidasonwhitel | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = 003AA6 | čarape2 = 003AA6 }} '''FC Schalke 04''' [[Njemačka|njemački]] je nogometni klub iz [[Gelsenkirchen]]a ([[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]). Takmiči se u [[Bundesliga|Bundesligi]], prvom rangu njemačkog nogometa. ==Historija== Osnovan je 4. maja 1904. kao ''Westfalia Schalke''. Na početku boje kluba su bile crvena i žuta. Dvije decenije kasnije ekipa je uzela današnje ime i boje, a ubrzo su uslijedile najbolje godine u historiji kluba. Od 1933. do 1942. Schalke 04 ušao je u devet finala prvenstva Njemačke i osvojio pet titula prvaka, uz jedan kup. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] uspjeha nije bilo mnogo, a jedina titula osvojena je 1958. Pet godina kasnije Schalke 04 je bio jedan od 16 osnivača Bundeslige. 1980-ih godina tri puta ispada iz Bundeslige. ==Uspjesi== *'''Prvenstvo Njemačke''' / '''[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (7)''': 1934, 1935, 1937, 1939, 1940, 1942, 1958. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (10)''': 1933, 1938, 1941, 1971/72, 1976/77, 2000/01, 2004/05, 2006/07, 2009/10, 2017/18. *'''[[2. Bundesliga]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (4)''': 1981/82, 1990/91, 2021/22, 2025/26. *'''[[DFB-Pokal]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (5)''': 1937, 1971/72, 2000/01, 2001/02, 2010/11. *'''[[DFL-Superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2011. *'''[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1996/97. *'''[[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2003, 2004. == Igrači == ''Posljednja izmjena: 24. mart 2026.''<ref>{{Cite web|url=https://schalke04.de/en/funktion/team-en/|title=Team Archives|website=Fußball|language=en-US|access-date=2. 4. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=NJE|ime=[[Loris Karius]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=ARG|ime=[[Felipe Sánchez]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=AUS|ime=[[Dylan Leonard]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=TUR|ime=[[Hasan Kuruçay]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=NJE|ime=[[Timo Becker (nogometaš, rođen 1997)|Timo Becker]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=NJE|ime=[[Ron Schallenberg]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=SEN|ime=[[Christian Gomis (nogometaš, rođen 2000)|Christian Gomis]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=MLI|ime=[[Moussa Sylla (nogometaš, rođen 1999)|Moussa Sylla]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=BIH|ime=[[Edin Džeko]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=FRA|ime=[[Bryan Lasme]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=NJE|ime=[[Janik Bachmann]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=DAN|ime=[[Emil Højlund]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=SEN|ime=[[Moussa N'Diaye (nogometaš, rođen 2002)|Moussa N'Diaye]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=ŠVI|ime=[[Adrian Gantenbein]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=GHA|ime=[[Christopher Antwi-Adjei]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=TUR|ime=[[Kenan Karaman]]|poz=N}}([[Kapiten (nogomet)|C]]) {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=AUT|ime=[[Dejan Ljubičić]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=NJE|ime=[[Kevin Müller (nogometaš)|Kevin Müller]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=NJE|ime=[[Soufiane El-Faouzi]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=ALŽ|ime=[[Adil Aouchiche]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=BIH|ime=[[Nikola Katić]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=ČEŠ|ime=[[Tomáš Kalas]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=NJE|ime=[[Finn Porath]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=NJE|ime=[[Anton Donkor]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=NJE|ime=[[Luca Podlech]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=NJE|ime=[[Vitalie Becker]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=NJE|ime=[[Johannes Siebeking]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=NJE|ime=[[Max Grüger]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=NJE|ime=[[Peter Remmert]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=41|nac=NJE|ime=[[Henning Matriciani]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=43|nac=TUR|ime=[[Mertcan Ayhan]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=47|nac=TOG|ime=[[Zaid Tchibara]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|FC Schalke 04}} * {{službeni sajt|https://schalke04.de/en/}} {{en simbol}} * [http://www.weltfussball.de/teams/bayer-leverkusen/ FC Schalke 04] na weltfussball.de {{de simbol}} {{Bundesliga}} {{Osvajači DFB-Pokala}} [[Kategorija:FC Schalke 04|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1904.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji]] kkbr88k311vmjt7at834dq1ul4ob2q3 Thurston Moore 0 268127 3915881 2985985 2026-08-02T01:30:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915881 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Thurston Moore | slika = Chelsea Light Moving - Thurston Moore (Traumzeit Festival 2013) IMGP7460 smial wp.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|7|25}} | mjesto_rođenja = SAD | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Thurston Joseph Moore''' (rođen [[25. juli]] [[1958]].) je bio pjesnik, slikar, vokal i [[gitarist]] američke [[rock grupe]] [[Sonic Youth]] i [[Chelsea Light Moving]]. ==Diskografija== === Solo === * ''Psychic Hearts'' (1995), [[Geffen Records]] * ''Trees Outside the Academy'' (2007) * ''Demolished Thoughts'' (2011) * Piece for Jetsun Dolma * Lost to the City * Root * Promise (Thurston Moore, [[Evan Parker]] & [[Walter Prati]]) * Three Incredible Ideas === Thurston Moore, [[Kim Gordon]] & [[Yoko Ono]]=== * YOKOKIMTHURSTON, 2012 === Chelsea Light Moving === * [[Chelsea Light Moving]] – Chelsea Light Moving, [[Matador Records]], 2013 ==Reference== * [http://www.allmusic.com/artist/thurston-moore-mn0000588183/biography bio] [[allmusic]] ==Vanjski linkovi== {{commons}} * [http://www.sonicyouth.com/dotsonics/thurston/ sonicyouth.com/thurston] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522084657/http://www.sonicyouth.com/dotsonics/thurston/ |date=22. 5. 2013 }} {{DEFAULTSORT:Moore, Thurston}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Američki muzičari]] [[Kategorija:Američki pjevači]] [[Kategorija:Gitaristi]] e1dln3fswgrdef0jed7lwa1w3cuxnnn Razgovor:Čudnić 1 364322 3915962 2460681 2026-08-02T11:35:41Z RIO-rex 184254 3915962 wikitext text/x-wiki ==Hvala== Zahvaljujem na pomoći da se vodotok označi pravim imenom, onako kako ga zna lokalno stanovništvo. Inače, kada je riječ o bh. hidrografiji, naši geografi i ostali "graphein-i" i "logos-i" imaju puuuno posla. Nekada je neko - davno pitao ljude kako se zove ova rijeka/potok, a po sopstvenoj (naravno subjektivnoj) procjeni razvrstavao pomenute kategorije. Pitanje je i danas otvoreno: ko nam je i u koje godišnje doba (i pri kojem vodostaju) proslijedio današnje kartografske oznake naših rijeka, potoka, potočića, vrela???... Uz srdačne pozdrave, Vaš [[Korisnik:Yahadzija|Rh+]] ([[Razgovor sa korisnikom:Yahadzija|razgovor]]) 20:40, 27 august 2014 (CEST) PS: Kartu čitaj - a seljaka pitaj! Pogrešna slika, vratiti Čudnić-ušće. Uporedite [[Ćorkovac]] iz kojeg je uzeta slika za Čudnić. Ili mi dopustite da postavim novu (odgovarajuću).[[Korisnik:RIO-rex|RIO-rex]] ([[Razgovor s korisnikom:RIO-rex|razgovor]]) 13:35, 2 august 2026 (CEST) 5oyc2v6kw19m2rpgej93ertyk78tq0w Korisnik:Hym411 2 366090 3915872 3664619 2026-08-02T00:27:23Z Pathoschild 3476 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 3915872 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut Nogometna reprezentacija Zajednice nezavisnih država 0 366131 3915935 3783409 2026-08-02T09:15:28Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku CIS_football.svg datotekom [[:File:CIS_national_football_team_logo.svg|CIS_national_football_team_logo.svg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (me 3915935 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Nogometna reprezentacija |Naziv = Nogometna reprezentacija <br>Zajednice nezavisnih država |Datum = 1992 |Logo = CIS national football team logo.svg |Nadimak = |Federacija = |Konfederacija = [[UEFA]] |Selektor = [[Anatolij Bišovec]] |Najviše nastupa = [[Dmitrij Karin]] (9)<small><ref name="Dmitriy Viktorovich Kharin - International Appearances, rsssf.com">[http://www.rsssf.com/miscellaneous/kharin-intl.html ''Dmitriy Viktorovich Kharin - International Appearances, rsssf.com'']; pristupljeno: 29. 9. 2014.</ref></small> |Najbolji strijelac = [[Sergej Kirijakov]] (4)<small><ref name="Sergei Vyacheslavovich Kiryakov - International Appearances, rsssf.com">[http://www.rsssf.com/miscellaneous/kiryakov-intl.html ''Sergei Vyacheslavovich Kiryakov - International Appearances, rsssf.com'']; pristupljeno: 29. 9. 2014.</ref> |Trenutni kapiten = |FIFA trigram = CIS |FIFA rang = |Najveći FIFA rang = |Najniži FIFA rang = |uzorak_lr1 = _whiteshoulders |uzorak_t1 = |uzorak_dr1 = _whiteshoulders |uzorak_š1 = |uzorak_č1 = |lijeva ruka1 = FF0000 |tijelo1 = FF0000 |desna ruka1 = FF0000 |šorc1 = FFFFFF |čarape1 = FF0000 |uzorak_lr2 = _shouldersonwhite |uzorak_t2 = |uzorak_dr2 = _shouldersonwhite |uzorak_š2 = |uzorak_č2 = |lijeva ruka2 = FF0000 |tijelo2 = FFFFFF |desna ruka2 = FF0000 |šorc2 = FF0000 |čarape2 = FFFFFF |Prva utakmica = {{ZD|SAD}} [[Nogometna reprezentacija SAD-a|SAD]] 0&ndash;1 '''[[Zajednica nezavisnih država|ZND]] [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]]'''<br /> <small>([[Miami]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]; 25. januar 1992)</small> |Posljednja utakmica = {{NOG|ŠKO}} 3&ndash;0 '''[[Zajednica nezavisnih država|ZND]] [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]]'''<br /> <small>([[Norrköping]], [[Švedska]]; 18. juni 1992)</small> |Najveća pobjeda = {{NOG|SALV}} 0&ndash;3 '''[[Zajednica nezavisnih država|ZND]] [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]]'''<br /> <small>([[San Salvador]], [[El Salvador]]; 29. januar 1992)</small> |Najveći poraz = {{NOG|MEX}} 4&ndash;0 '''[[Zajednica nezavisnih država|ZND]] [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]]'''<br /> <small>([[Mexico City]], [[Meksiko]]; 8. mart 1992)</small> | Broj učestvovanja na EP = 1 | Prvo učestvovanje na EP = [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|1992]]. | Najbolji rezultat na EP = Grupna faza<br />[[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|1992]]. }} '''Nogometna reprezentacija Zajednice nezavisnih država''' je predstavljala '''[[Zajednica nezavisnih država|Zajednicu nezavisnih država]]''' na međunarodnim nogometnim takmičenjima. Reprezentacija je nastala u smislu regionalne konfederacije koju je stvorilo 12 od 15 novonastalih nezavisnih država koje us nastale raspadom [[Savez sovjetskih socijalističkih republika|Sovjetskog saveza]] u prvoj polovini 1992. godine. Pošto se [[Nogometna reprezentacija Sovjetskog saveza|Sovjetski savez]] kvalificirao 1991. na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|Evropsko prvenstvo]] koje je trebalo da se održi u [[Švedska|Švedskoj]] jedini legitimni način za učestvovanje na turniru je bio da učesvuju kao ujedinjeni tim te je na taj način i nastala nogometna reprezentacija Zajednice nezavisnih država. [[Datoteka:Flag of the CIS (UEFA Euro 1992).svg|thumb|lijevo|<center>Zastava koju je koristila reprezentacija ZND na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|Euru 1992]].]] Pošto je [[Savez sovjetskih socijalističkih republika|Sovjetski savez]] prestao da postoji 1. januara 1992. godine kao i nogometni savez [[Nogometni savez Sovjetskog saveza|Sovjetskog saveza]] 11. januara 1992. godine osnovan je savez Zajednice nezavisnih država koji je priznat i od [[FIFA]]-e dva dana kasnije. [[Estonija]], [[Latvija]] i [[Litvanija]] nikada nisu bili članovi Zajednice nezavisnih država te igrači iz ovih država nisu mogli igrati u novoosnovanoj reprezentaciji. [[Gruzija]] je postala član ZND-a 1993. Na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|Evropskom prvenstvu]] u [[Švedska|Švedskoj]] 1992. tim ZND-a je vodio [[Anatolij Bišovec]]. Tim ZND-a je takmičenje na Euru završio u grupnoj fazi doživjevši poraz i dva neriješena rezultata. U posljednjoj utakmici grupne faze ZND je izgubio od [[Nogometna reprezentacija Škotske|Škotske]] 0-3 te se ispostavilo da je to ujedno bio i posljednji meč novonastale reprezentacije. ==Nastupi na turnirima == === Nastupi na Evropskim prvenstvima === {{Rezultati nogometne reprezentacije Zajednice nezavisnih država u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo}} == Utakmice == {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width=88% !width=15%|Datum !width=10%|Lokacija !width=22%|Domaćin !width=4%|Rezultat !width=22%|Gost !width=15%|Takmičenje |- style="background:#ccccff;" |align=center| 25. januar 1992. |align=left | [[Miami]] |align=right | {{NOG-D|SAD}} |align=center| 0 &ndash; 1 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ccccff;" |align=center| 29. januar 1992. |align=left | [[San Salvador]] |align=right | {{NOG-D|SALV}} |align=center| 0 &ndash; 3 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ffcccc;" |align=center| 2. februar 1992. |align=left | [[Detroit]] |align=right | {{NOG-D|SAD}} |align=center| 2 &ndash; 1 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ccccff;" |align=center| 12. februar 1992. |align=left | [[Jerusalem]] |align=right | {{NOG-D|IZR}} |align=center| 1 &ndash; 2 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ccffcc;" |align=center| 19. februar 1992. |align=left | [[Las Palmas]] |align=right | {{NOG-D|ŠPA}} |align=center| 1 &ndash; 1 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ffcccc;" |align=center| 8. mart 1992. |align=left | [[Mexico City]] |align=right | {{NOG-D|MEX}} |align=center| 4 &ndash; 0 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ccffcc;" |align=center| 29. april 1992. |align=left | [[Moskva]] |align=right | '''Zajednica nezavisnih država''' [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] |align=center| 2 &ndash; 2 |align=left | {{NOG|ENG}} |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ccffcc;" |align=center| 3. juni 1992. |align=left | [[Kopenhagen]] |align=right | {{NOG-D|DAN}} |align=center| 1 &ndash; 1 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| Prijateljska utakmica |- |- style="background:#ccffcc;" |align=center| 12. juni 1992. |align=left | [[Norrköping]] |align=right | '''Zajednica nezavisnih država''' [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] |align=center| 1 &ndash; 1 |align=left | {{NOG|NJE}} |align=center| [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|EP 1992]] |- |- style="background:#ccffcc;" |align=center| 15. juni 1992. |align=left | [[Göteborg]] |align=right | {{NOG-D|HOL}} |align=center| 0 &ndash; 0 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|EP 1992]] |- |- style="background:#ffcccc;" |align=center| 18. juni 1992. |align=left | [[Norrköping]] |align=right | {{NOG-D|ŠKO}} |align=center| 3 &ndash; 0 |align=left | [[Datoteka:Flag of the CIS.svg|23px|border]] '''Zajednica nezavisnih država''' |align=center| [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1992.|EP 1992]] |- |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.rusteam.permian.ru/history/1992.html Spisak utakmica Zajednice nezavisnih država] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707214100/http://www.rusteam.permian.ru/history/1992.html |date=7. 7. 2009 }} na rusteam.permian.ru {{Sastavi nogometne reprezentacije Zajednice nezavisnih država na turnirima}} {{Evropske nogometne reprezentacije}} {{Bivše nogometne reprezentacije}} [[Kategorija:Nogometna reprezentacija Zajednice nezavisnih država|*]] [[Kategorija:Bivše evropske nogometne reprezentacije|Zajednica nezavisnih država]] j1x9itsitcz9s06hmnjat5nh54uq94e Filogeneza 0 367391 3915805 3856940 2026-08-01T17:54:36Z RIO-rex 184254 /* Također pogledajte */ 3915805 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Age-of-Man-wiki.jpg|thumb|left|300px|[[Ernst Haeckel|Haeckel]]ovo paleontološko drvo kičmenjaka (oko 1879). Evolucijska historija vrsta je opisana u [[filogenetsko stablo|filogenetskom stablu]] (drvetu života) sa mnogim granama i grančicama izraslim iz istog stabla.]] [[Datoteka:Punctuated-equilibrium.svg|thumb|right|300px|Filogenetska divergencija (filetski gradualizam) (gore) pokazuje relativno spore promjene tokom [[geologija|geoloških]] [[epoha]] - Isprekidane ravnoteže (dolje) ilustriraju [[morfologija|morfološku]] stabilnost i (rijetko) relativno brze evolucijske promjene.]] '''Filogeneza''' (grč. φυλογένεση, složenica od φῦλον – ''fýlon'' = koljeno, rod, + γéνeσiς – ''jénnissi'' = rođenje, nastajanje) je '''proces''' ([[biologija|biološke]] [[evolucija|evolucije]]) određene skupine [[organizam]]a svih razina [[biosistematika|biosistematske]] klasifikacije. To je, dakle proces tog postanka, a '''nauka''' koja ga proučava je '''[[filogenija]]'''. Može biti zanimljivo da je nedopustivo mnogo primjera, pa čak i mnoštvu univerzitetsku udžbenika, u kojima se ova dva pojma (pogrešno) poistovjećuju. Jedno je '''proces''', a drugo je '''nauka''' koja ga proučava i objašnjava njegov izvor, faktore, tok i moguću budućnost u historiji [[život]]a na [[Zemlja|Zemlji]].<ref>Mayr E. (2005): Das ist Evolution. Goldmann, München, {{ISBN|3-442-15349-2}}.</ref><ref>Storch V, Welsch U., Wink M. (2007): Evolutionsbiologie. Springer Verlag, Berlin / Heidelberg, {{ISBN|978-3-540-36072-8}}.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref>Nipam H. Patel N. H. (2007). Evolution. Cold Spring Harbor Laboratory Press. {{ISBN|0-87969-684-2}}.</ref><ref>Bowler P. J. (2003). Evolution : the history of an idea (3rd ed.). Berkeley: University of California Press. {{ISBN|978-0-520-23693-6}}.</ref> Oba pojma se također brkaju sa pojmom [[filogenetika]], koji se afirmirao tek nakon uvođenja [[molekula|molekulsko]]-[[analiza|analitičkih]] [[metod]]a u objašnjenje filogeneze, tj. u [[filogenija|filogenijska]] istraživanja. ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Filogenija]] *[[Filogenetika]] *[[Filogenetička mreža]] *[[Ontogeneza]] *[[Ontogenija]] *[[Evolucija]] *[[Biosistematika]] [[Kategorija:Filogenetika]] qo3g0de38ixy70p3kcm9m3541vemubj Wikipedia:Igralište/Filogenetika 4 367743 3915946 3915132 2026-08-02T10:27:27Z 3915946 wikitext text/x-wiki 3915947 3915946 2026-08-02T10:28:47Z 3915947 wikitext text/x-wiki 3915948 3915947 2026-08-02T10:30:08Z 3915948 wikitext text/x-wiki Spisak postavljenih kamenova spoticanja 0 389411 3915796 3904412 2026-08-01T17:22:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915796 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} U '''spisku postavljenih kamenova spoticanja''' su prikazane sve općine i gradovi u kojima su postavljeni kamenovi spoticanja, po ideji njemačkog umjetnika [[Gunter Demnig]]a == Austrija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Austriji}} == Belgija== {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Belgiji}} == Njemačka == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Pokrajina ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Aachen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-16}} | align="right" | 28 | align="right" | 17. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |title=''Stolpersteine in Aachen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328233451/http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aachen]] |- | [[Achim (Landkreis Verden)|Achim]] | {{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-23}} | align="right" | 22 | align="right" | 7. novembar 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Achim-hat-vier-weitere-Stolpersteine-_arid,178502.html ''Achim hat vier weitere Stolpersteine.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 7. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Acholdshausen Ortsteil von Gaukönigshofen; siehe dort --> |- |[[Adelsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-15}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | align="center" | | align="center" | |- |[[Adendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. oktobar 2012<ref>[http://schule-adendorf.de/?p=18217 ''Stolpersteinverlegung für Wolfgang Mirosch'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Ahaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 57 | align="right" | 21. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |title=ahaus.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731050511/http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |archive-date=31. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahaus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahaus]] |- |[[Ahlen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-06}} | align="right" | 85 | align="right" | 8. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |title=Zehnte Stolpersteinverlegung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102828/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahlen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahlen]] |- |[[Ahrensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-05}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. novembar 2009<ref name="akens">[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Stolpersteineliste.htm Arbeitskreis zur Erforschung des Nationalsozialismus in Schleswig-Holstein e.&nbsp;V. (Akens): ''Liste der verlegten Stolpersteine in Schleswig-Holstein'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahrensburg]] |- |[[Ahrenshoop]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. august 2010<ref name="akens"/> | | <!-- Albaum Teil der Gemeinde Kirchhundem, siehe dort --> |- |[[Alfter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-29}} | align="right" | 9 | align="right" | 29. oktobar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |title=„Stolpersteine“ für drei Familien in Alfter |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924070413/http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Alfter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Alfter]] |- |[[Alpen (Niederrhein)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-18}} | align="right" | 14 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/demnig-verlegt-14-stolpersteine-in-alpen-aid-1.2942310 Demnig verlegt 14 Stolpersteine in Alpen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Alsfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-24}} | align="right" | 35 | align="right" | 29. maj 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |title=Stolpersteine für Alsfeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103211620/http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Altenbeken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | 31. maj 2007<ref>[http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm ''Stolpersteine halten Erinnerung wach.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073650/http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm |date=4. 3. 2016 }} In: Gemeinde-News im »Egge-Rundblick«, 21. juni 2007.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenbeken]] |- |[[Altenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-26}} | align="right" | 28 | align="right" | 6. juni 2010<ref>[http://www.kora-abg.de/aktuelles/15-27-und-28-stolperstein-verlegt Kommunalpolitische Ring Altenburger Land (KORA): ''27. und 28. Stolperstein verlegt.'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Altenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenburg]] |- |[[Altlandsberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Amberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-21}} | align="right" | 15 | align="right" | 21. mart 2012<ref>[http://www.oberpfalznetz.de/zeitung/3183691-125-erinnerung_an_ehrbare_leben,1,0.html ''Erinnerung an ehrbare Leben.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Amberger Zeitung]]'', 21. mart 2012</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Amberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Amberg]] |- |[[Andernach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-20}} | align="right" | 18 | align="right" | 29. novembar 2011 <ref>{{Cite web |url=http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 |title=www.hiergeblieben.de |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208193459/http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Angermünde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-27}} | align="right" | 6 | align="right" | 27. oktobar 2012<ref name="brandenburg">{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |title=Aktionsbündnis Brandenburg: ''Stolpersteine in Brandenburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104211021/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |archive-date=4. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Apolda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-07}} | align="right" | 48 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 ''Sechs neue Stolpersteine auf Apoldaer Fußwegen.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730104708/http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 |date=30. 7. 2013 }} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 8. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Apolda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Apolda]] |- |[[Arendsee (Altmark)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-03}} | align="right" | 2 | align="right" | 3. Jun 2013<ref name="Volksstimme 2013">Helga Räßler: ''[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/salzwedel/1086244_Stolpersteine-sollen-erinnern-und-mahnen.html Stolpersteine sollen erinnern und mahnen]'', [[Magdeburger Volksstimme|volksstimme.de]], 4. juni 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arendsee (Altmark)]] |- |[[Armsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <!-- Keine Quelle gefunden --> | | |- |[[Arnsberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-14}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 27. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html |title=''3 weitere Stolpersteine in Arnsberg verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216011449/http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnsberg]] | |- |[[Arnstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-21}} | align="right" | 128 | align="right" | 27. juni 2013<ref>[http://www.arnstadt.de/index.php?structureId=2120 arnstadt.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arnstadt]] |- |[[Aschaffenburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 82 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |title=Aschaffenburger Stolpersteine – die Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328180954/http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |archive-date=28. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Aschaffenburg)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschaffenburg]] |- |[[Ascheberg (Westfalen)|Ascheberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-16}} | align="right" | 4 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[: http://www.spd-ascheberg-nrw.de/2013/12/19/verlegung-der-stolpersteinen/ ''Verlegung von Stolpersteinen in Ascheberg'']</ref> | | |- |[[Aschersleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-13}} | align="right" | 20 | align="right" | 19. decembar 2013<ref>[http://www.mz-web.de/aschersleben/zweiter-weltkrieg-in-aschersleben-arbeitskreis-verlegt-neue-stolpersteine,20640874,25682618.html Arbeitskreis verlegt neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aschersleben]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschersleben]] |- |[[Attendorn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 14 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html ''Neue „Stolpersteine“ werden Montag verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416113122/http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html|date=16. 4. 2015}} In: ''[[Westfälische Rundschau]]'', 29. august 2008</ref> | | |- |[[Aub]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-01-25}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. Januar 2010 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aub]] |- |[[Augsburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-26}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. maj 2014<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/augsburg/Die-ersten-Stolpersteine-sind-gesetzt-id29983882.html ''Die ersten Stolpersteine sind gesetzt.''] In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 27. maj 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Augsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Augsburg]] |- |[[Aurich]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 156 | align="right" | 23. decembar 2013 <ref>[http://stolpersteineaurich.wordpress.com/2011/11/15/1-stolpersteinverlegung-osterstrase-30-11-und-8-markstrase-15-norderstrase-8-und-28-2/ 1. Stolpersteinverlegung am 8. novembar 2011 in Aurich]</ref> | | |- |[[Babenhausen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-18}} | align="right" | 21 | align="right" | 29. maj 2014<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/babenhausen/erinnerung-wachhalten-2964244.html op-online.de „Erinnerung wachhalten“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Backnang]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 24. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |title=Initiative Stolpersteine Backnang: ''Steinverlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222175752/http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |archive-date=22. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Bentheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-21}} | align="right" | 57 | align="right" | 26. maj 2009 <ref>[http://spurensucheobergrafschaft.wordpress.com/2009/05/26/stolpersteine-in-bad-bentheim/ Stolpersteine in Bad Bentheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Bad_Bentheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Bentheim]] |- |[[Bad Berleburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-02}} | align="right" | 59 | align="right" | 8. decembar 2010<ref>[http://neu.swa-wwa.de/PDF/05.12.2010/SSA.S21-D-X.05.pdf ''Stolpersteine im Edertal.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} In: ''Sonntags-Anzeiger Wittgenstein'', 5. decembar 2010</ref> | | |- |[[Bad Blankenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-01}} | align="right" | 1 | align="right" | 1. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |title=„Stolpersteine“ erinnern an jüdische Mitbürger (Stadt Bad Blankenburg) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102101213/http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Blankenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Blankenburg]] |- |[[Bad Camberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |title=Verlegung der ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003109/http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Dürrenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |title=''«Es waren bittere Tage»'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103205914/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Dürrenberg]] |- |[[Bad Ems]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-21}} | align="right" | 19 | align="right" | 5. april 2011 | | |- |[[Bad Freienwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. mart 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bad Hersfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-06}} | align="right" | 43 | align="right" | 29. mart 2011<ref>[http://stolpersteine.hersfeld.hassia-judaica.de/ Stolpersteine für Bad Hersfeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Hersfeld]] | |- |[[Bad Honnef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 18 | align="right" | 4. juli 2006<ref>[http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf ''Stolpern über Honnefer Schicksale.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108132002/http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf |date=8. 1. 2015 }} In: ''Honnefer Sonntagszeitung'', 9. juli 2006</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Honnef]] |- |[[Bad Kissingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-19}} | align="right" | 57 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |title=badkissingen.de: ''Stolperstein-Liste'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060305/http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Kissingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Kissingen]] |- |[[Bad Laasphe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |title=Bad Laaspher Freundeskreis für christlich-jüdische Zusammenarbeit e. V. |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002000/http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref><!--Angabe 8. decembar 2010 auf stolpersteine.eu falsch, siehe http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/stolperstein-projekt-wird-id4213359.html--> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Laasphe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Laasphe]] |- |[[Bad Münstereifel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-05}} | align="right" | 28 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |title=''Mahnmal Bad Münstereifel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181459/http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Münstereifel]] | |- |[[Bad Nenndorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |title=badnenndorf.de: ''Stolpersteine – Verlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817211825/http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |archive-date=17. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-19}} | align="right" | 42 | align="right" | 10. april 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Neuenahr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |- |[[Bad Orb]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>[http://www.gelnhaeuser-tageblatt.de/lokales/majn-kinzig-kreis/bad-orb/sechs-weitere-stolpersteine-fuer-bad-orb_14813859.htm ''Sechs weitere Stolpersteine für Bad Orb'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Oeynhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 21. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-badoeynhausen.de/ ''Stolpersteine für Bad Oeynhausen e.&nbsp;V.'']</ref> | | |- |[[Bad Pyrmont]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. Januar 2005<ref>[http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 ''„Stolpersteine“ sollen an die Opfer erinnern.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408183512/http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 |date=8. 4. 2015 }} In: ''Deister- und Weserzeitung'', 20. Januar 2005</ref> | | |- |[[Bad Saarow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 24 | align="right" | 22. oktobar 2010<ref name="brandenburg" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Saarow]] |- |[[Bad Salzuflen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-26}} | align="right" | 21 | align="right" | 8. decembar 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Salzuflen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Stolpersteine in Bad Salzuflen]] |- |[[Bad Salzungen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-11}} | align="right" | 16 | align="right" | {{SortDate|2012-07-31}}<ref>{{Cite web |url=http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |title=''Stolpersteine in Bad Salzungen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405052838/http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |archive-date=5. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwalbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>{{Cite web |url=http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |title=stadt.bad-schwalbach.de: ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140310064304/http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwartau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-19}} | align="right" | 4 | align="right" | august 2004<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Schwartau]] | |- |[[Bad Segeberg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-20}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 13. februar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |title=Acht Stolpersteine in Bad Segeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131171428/http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bad-segeberg.de/index.phtml?NavID=1824.101&La=1 Stolpersteine in Bad Segeberg]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Urach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-21}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2019-05-21}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Urach]] |- |[[Bad Vilbel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-21}} | align="right" | 25 | align="right" | 18. februar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |title=kultur-bad-vilbel.de: ''Stolpersteine für Bad Vilbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518103322/http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Wildungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-16}} | align="right" | 77 | align="right" | 20. oktobar 2012<ref>[http://www.bad-wildungen.de/stolpersteine/ bad-wildungen.de: ''„Stolpersteine“ erinnern an Schicksale'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Wildungen]] | |- |[[Bad Zwesten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 20 | align="right" | 30. maj 2012 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/bad_zwesten_synagoge.htm Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Bad Zwesten]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Zwesten]] | |- |[[Baden-Baden]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | 114 | align="right" | 8. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-baden-baden.de/ |title=''Stolpersteine Baden-Baden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216010338/http://stolpersteine-baden-baden.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baden-Baden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baden-Baden]] |- |[[Badenweiler]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 22. juli 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |title=Onlineprojekt Gefallenendenkmäler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225923/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Badenweiler]] | |- |[[Baesweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 12. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |title=Geschichtsverein Baesweiler: ''Erste Stolpersteine in Baesweiler'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216090433/http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Baiersdorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. mart 2009 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/images/Images%20349/Baiersdorf%20Gemeinhardt%20Rede%20Kohn.pdf Gedenkrede zur Anbringung der Stolpersteine in Baiersdorf]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baiersdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baiersdorf]] |- |[[Bamberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 98 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-bamberg.de/ ''Stolpersteine Bamberg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bamberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bamberg]] |- |[[Bargteheide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-26}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf Erster Stolperstein gesetzt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123011416/http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf |date=23. 11. 2015 }} (PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Barnstorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 7 | align="right" | 9. novembar 2010 | align="center" | | |- |[[Barsinghausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-08}} | align="right" | 45 | align="right" | 5. decembar 2007<ref>[http://www.barsinghausen.de/bergbau-geschichte/stolpersteine/ barsinghausen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Barßel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 1 | align="right" | 16. juli 2009<ref>[http://www.ga-online.de/-news/artikel/17828/Messingplatte-soll-Erinnerung-wachhalten ''Messingplatte soll Erinnerung wachhalten.''] In: ''General-Anzeiger'', 10. juli 2009</ref> | | |- |[[Bassum]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | 1. decembar 2009<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/diepholz/bassum-twistringen/eine-verbeugung-opfern-545760.html ''Eine Verbeugung vor den Opfern.''] In: ''Kreiszeitung'', 2. decembar 2009</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bassum]] |- |[[Bautzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 26 | align="right" | 22. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |title=Amtsblatt der Stadt Bautzen vom 19. juni 2010 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221504/http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bechtolsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. juni 2007<ref>[http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html Stolpersteine auch in Bechtolsheim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227223557/http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html |date=27. 2. 2014 }} vom 1. juni 2007</ref> | | |- |[[Beckedorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-14}} | align="right" | 4 | align="right" | 14. mart 2011<ref>[http://www.sn-online.de/Schaumburg/Umland-Stadthagen/Lindhorst/Beckedorf/Stolperstein-fuer-Beckedorf ''Stolperstein für Beckedorf.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} in: ''Schaumburger Nachrichten'', 11. mart 2011</ref> | | |- |[[Beckum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-13}} | align="right" | 32 | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.beckum.de/stolpersteine.html |title=beckum.de ''Aktion Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183213/http://www.beckum.de/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Beckum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Beckum]] |- |[[Bendorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | 21. Januar 2009 | | |- |[[Bergen auf Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-15}} | align="right" | 2 | align="right" | 15. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?object=tx%7C1838.1.1&ModID=7&FID=579.969.1&sNavID=1838.86&La=1 |title=stadt-bergen-auf-ruegen.de: ''Projekt „Stolpersteine“ für Demokratie und Toleranz'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305090626/http://stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?fid=579.969.1&la=1&modid=7&object=tx%7C1838.1.1&snavid=1838.86 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bergisch Gladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-09}} | align="right" | 8 | align="right" | 7. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |title=Stadtarchiv Bergisch Gladbach: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221133/http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bergisch Gladbach]] |- |[[Berlin]] |{{ZID|DE-BE}} | align="right" | {{SortDate|1996}} | align="right" | 5220 | align="right" | 20. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-berlin.de/ ''Stolpersteine in Berlin'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Berlin]] |- |[[Bernau bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bernkastel-Kues]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 27. oktobar 2008 | | |- |[[Besigheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-17}} | align="right" | 4 | align="right" | 12. februar 2014<ref>[http://www.swp.de/bietigheim/lokales/besigheim/art1188791,2447238 Drei weitere Stolpersteine für Besigheim]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Beverungen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 7 | align="right" | 31. maj 2007 | | |- |[[Biedenkopf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-01}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.terno.de/stolpersteine Stolpersteine in Biedenkopf]</ref> | | |- |[[Bielefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 73 | align="right" | 6. decembar 2012<ref>[http://www.stolpersteine-bielefeld.de/ Stolpersteine Bielefeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bielefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bielefeld]] |- |[[Bingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-13}} | align="right" | 90 | align="right" | 5. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |title=juedisches-bingen.de: ''Chronologie der Verlegung der Stolpersteine in Bingen, Bingerbrück, Bingen-Büdesheim und Bingen-Gaulsheim'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=12. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912202605/http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Blankenfelde-Mahlow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bleicherode]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-04}} | align="right" | 2 | align="right" | 4. maj 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bleicherode]] |- |[[Bocholt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. novembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bocholt.de/ |title=Stolpersteine Bocholt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=26. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226033955/http://stolpersteine-bocholt.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bocholt]] | |- |[[Bochum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-09}} | align="right" | 179 | align="right" | 17. septembar 2013<ref>[http://www.bochum.de/stolpersteine bochum.de: ''Projekt Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bochum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bochum]] |- |[[Bohmte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2008<ref name="radoeyn">[http://www.rad-oeynhausen.de/html/stolpersteine.html Stolpersteine in der Region Oeynhausen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Bonn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-06-27}} | align="right" | 275 | align="right" | 5. decembar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |title=Arbeitskreis der NS-Gedenkstätten und -Erinnerungsorte in NRW e. V.: ''Die Bonner Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231190310/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bonn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bonn]] |- |[[Böchingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/boechingen_synagoge.htm Alemannia Judaica: ''Böchingen – Erinnerungsarbeit vor Ort – einzelne Berichte'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Böchingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Böchingen]] |- |[[Bönen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-04}} | align="right" | 8 | align="right" | 29. april 2013<ref>[http://www.wa.de/lokales/boenen/gunter-demnig-setzt-ersten-stolperstein-boenen-1230135.html ''Stolperstein wird in Zechenstraße gelegt'']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bönen]] <!-- Borghorst Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Borna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}}<ref>{{Cite web |url=https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |title=Verlegung von Stolpersteinen zum Gedenken an Familie Rose |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090929/https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bornheim (Rheinland)|Bornheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-23}} | align="right" | 49 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html ''Acht weitere Stolpersteine in Merten und Sechtem verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204230248/http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html |date=4. 2. 2016 }} auf bornheim.de</ref> | | |- |[[Bottrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-12}} | align="right" | 65 | align="right" | {{SortDate|2011-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |title=Stolpersteine in Bottrop |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128132636/http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bottrop]] |- |[[Bovenau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-06}} | align="right" | 1 | align="right" | juni 2008<ref>[http://www.shz.de/schleswig-holstein/panorama/aerger-um-den-stolperstein-id851961.html ''Ärger um den Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Brandenburg an der Havel]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 19. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |title=Erste „Stolpersteine“ für Brandenburg an der Havel |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404120714/http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Braunsbedra]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |title=Gedenkbuch Halle – Pinkus Sochaczewski |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040535/http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunsbedra]] |- |[[Braunschweig]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-09}} | align="right" data-sort-value="250" | mind. 250 | align="right" | 3. maj 2013<ref>[http://www.stolpersteine-fuer-braunschweig.de/ Stolpersteine für Braunschweig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Braunschweig]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunschweig]] |- |[[Bremen]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-27}} | align="right" | 614 | align="right" | 3. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-bremen.de/ Stolpersteine in Bremen] <small>In der Datenbank ist zusätzlich ein Stein in Ritterhude-Platjenwerbe (Niedersachsen) registriert.</small></ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremen]] |- |[[Bremerhaven]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-12}} | align="right" | 78 | align="right" | 8. oktobar 2013<ref>[http://www.bremerhaven.de/buergerservice/aemter-einrichtungen/stadtverwaltung/kulturamt/stolpersteine.13387.html bremerhaven.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremerhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremerhaven]] |- |[[Bretten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11}} | align="right" | 30 | align="right" | 5. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Bretten |title=Stadtwiki Karlsruhe: ''Stolpersteine in Bretten'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228140932/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Bretten |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bretten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bretten|Bretten]] |- |[[Breuberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 8 | align="right" | 18. mart 2009 <ref>[http://www.breuberg.de/index.php?bereich=2&seite=show.php&id=6628 breuberg.de: ''Zum Jahrestag Gedenktafel und Stolperstein'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Bruchsal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-19}} | align="right" | 10 | align="right" | 19. april 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |title=''Stolpersteine in Bruchsal'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208004953/http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |archive-date=8. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Brühl (Baden)|Brühl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-20}} | align="right" | 3 | align="right" | 20. februar 2014<ref>[http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html ''Stolpersteine für Kopf und Herz in Brühl.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328131055/http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html|date=28. 3. 2014}} In: ''[[Rhein-Neckar-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brühl (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Brühl (Baden)]] |- |[[Brühl (Rheinland)|Brühl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-11}} | align="right" data-sort-value="66" | mind. 66 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/bruehl/judenverfolgung-stolpersteine-am-gymnasium-vergessen,15189176,25498186.html ''Stolpersteine am Gymnasium vergessen.''] In: ''[[Kölner Stadtanzeiger]]'', 2. decembar 2013</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Brühl]] | |- |[[Bückeburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 49 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |title=''„Stolpersteine“ in Bückeburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408102714/http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büdingen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" data-sort-value="50" | mind. 50 | align="right" | 25. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |title=Verlegung von „Stolpersteinen“ in Düdelsheim und Eckartshausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129191410/http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |archive-date=29. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bünde]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-29}} | align="right" data-sort-value="40" | mind. 40 | align="right" | 12. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[https://web.archive.org/web/20060824081626/http://www.gruppe-netzwerk.de/stolpersteine.htm ''Bericht von der 1. Verlegung der Stolpersteine in Bünde'']</ref><ref>[http://www.nw-news.de/owl/kreis_herford/buende/buende/9412247_Steine_gegen_das_Vergessen.html ''Steine gegen das Vergessen.''] In: ''[[Neue Westfälische]]'', 15. oktobar 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bünde]] | |- |[[Burg (bei Magdeburg)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-27}} | align="right" data-sort-value="5" | 5 | align="right" | 28. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |title=Burg beginnt mit der Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406062836/http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |archive-date=6. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Burg (bei Magdeburg)]] <!-- Burg Waldeck (Hunsrück) gehört zur Gemeinde Dommershausen, siehe dort --> |- |[[Burgdorf (Region Hannover)|Burgdorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-17}} | align="right" | 19 | align="right" | 14. septembar 2008<ref>[http://www.burgdorf.de/portal/seiten/burgdorfer-stolpersteine-ein-projekt-des-kuenstlers-gunter-demnig-zum-gedenken-an-juedische-opfer-in-burgdorf-902000038-20500.html ''Burgdorfer Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Burghaun]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10}} | align="right" | 35 | align="right" | 9. novembar 2012<ref>[http://stolpersteine-burghaun.jimdo.com/kunstprojekt-stolpersteine/stolpersteine-in-burghaun/ Stolpersteine in Burghaun]</ref> | align="center" | | <!-- Burgsteinfurt Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Buseck]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-14}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |title=Stolpersteine wider das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142349/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Busenberg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 21. novembar 2007<ref name="lagrlp">{{Cite web |url=http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |title=''Stolpersteinverzeichnis Rheinland-Pfalz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101182825/http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büttelborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-03}} | align="right" data-sort-value="6" | mind. 6 | align="right" | 4. juli 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |title=Stolpersteine in Büttelborn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=6. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306012146/http://buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Buttstädt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://soemmerda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Erinnerung-an-juedisches-Paar-das-aus-Buttstaedt-fliehen-musste-573750404 ''Erinnerung an jüdisches Paar, das aus Buttstädt fliehen musste.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 9. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Buttstädt]] | |- |[[Butzbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-13}} | align="right" data-sort-value="56" | mind. 56 | align="right" | 14. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-butzbach.de/879.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2695&tx_ttnews%5BbackPid%5D=700&cHash=80c116dd99b4c9d03319288eb39309a8 |title=stadt-butzbach.de: ''Gunter Demnig kommt und verlegt „Stolpersteine gegen das Vergessen“'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312102648/http://www.stadt-butzbach.de/879.html |archive-date=12. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Butzbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Butzbach]] <!-- Caputh Ortsteil von Schwielowsee; siehe dort --> |- |[[Calvörde]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-12}} | align="right" data-sort-value="6" | 6 <ref>{{Cite web |url=http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |title=Stolpersteine am 12. septembar 2009 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809075141/http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |archive-date=9. 8. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Calvörde]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Calvörde]] |- |[[Castrop-Rauxel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-05}} | align="right" | 46 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |title=''Gedenktafeln in Castrop-Rauxel / Hier werden die neuen Stolpersteine verlegt.'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125834/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] |- |[[Celle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-25}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. septembar 2009<ref>[http://www.celle.de/Kultur/Stadtarchiv/Synagoge/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen celle.de ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Celle]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Celle]] |- |[[Chemnitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 82 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Chemnitz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Chemnitz]] |- |[[Cloppenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-08}} | align="right" | 39 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/kultur/39-stolpersteine-fuer-cloppenburg_a_1,0,813375052.html ''39 Stolpersteine für Cloppenburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 24. august 2010</ref> | align="center" | | |- |[[Coburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-14}} | align="right" data-sort-value="28" | mind. 28 | align="right" | 15. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |title=weitere Stolpersteine in Coburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201175113/http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Coburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Coburg]] |- |[[Cottbus]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-28}} | align="right" | 70 | align="right" | 26. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cottbus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cottbus]] |- |[[Crailsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-13}} | align="right" | 9 | align="right" | 14. novembar 2012<ref>[http://weisse-rose-crailsheim.de/index.php?seite=aktionskuenstler-gunter-demnig-verlegt-erste-neun-stolpersteine-in-crailsheim Aktionskünstler verlegt erste neun „Stolpersteine“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Crimmitschau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | | align="right" | 9 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Crimmitschau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Crimmitschau]] |- |[[Cuxhaven]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-13}} | align="right" | 22 | align="right" | 30. septembar 2014<ref>[http://www.cuxpedia.de/index.php/Stolperstein Stadtwiki Cuxhaven: ''Stolperstein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cuxhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cuxhaven]] |- |[[Dachau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-09}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.dachau.de/Stolpersteine.1231.0.html Dachau: Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dachau]] | |- |[[Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-28}} | align="right" | 23 <ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203212443/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 21. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |title=Dahn: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304083658/http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |archive-date=4. 3. 2013 |url-status=dead }}</ref><ref group="F">Vier am 21. novembar 2007 in Dahn verlegte Stolpersteine wurden nach Protesten von Angehörigen wieder entfernt ([http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 Die Familie von Holocaustopfern protestierte gegen die Verewigung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201074409/http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 |date=1. 2. 2016 }}).</ref> | | |- |[[Dallgow-Döberitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Darmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-11}} | align="right" | 45 | align="right" | 18. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |title=„Stolpersteine“ in Darmstadt: Projekt erinnert an während des Nationalsozialismus deportierte und ermordete Darmstädter Bürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 11. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127051128/https://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Darmstadt]] | |- |[[Deggendorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |title=Acht Stolpersteine als Mahnung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008065237/http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Delitzsch]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-22}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. septembar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |title=Daten zu Stolpersteinen in Delitzsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406074631/http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Delmenhorst]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-31}} | align="right" | 37 | align="right" | 4. august 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Delmenhorst]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Delmenhorst]] |- |[[Dessau-Roßlau]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 69 | align="right" | 14. maj 2013<ref>[http://www.supersonntag-web.de/wisl_s-cms/_supersonntag/7218/Koethen/18563/Zehn_neue_Stolpersteine_in_Dessau_Rosslau.html Zehn neue Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dessau-Roßlau]] | |- |[[Detmold]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. maj 2011<ref>[http://www.lz.de/lippe/detmold/4478556_Gunter-Demnig-setzt-Stolperstein-an-der-Hubertusstrasse-ein.html ''Gunter Demnig setzt „Stolperstein“ an der Hubertusstraße ein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Detmold]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Detmold]] |- |[[Dieburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-12}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/dieburg/Sie-sind-da-wo-sie-hingehoeren;art1283,499265 Sie sind da, wo sie hingehören]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Verlegung Dieburg</ref> | | |- |[[Dietzenbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 22 | align="right" | 18. februar 2014<ref>[http://www.fr-online.de/kreis-offenbach/dietzenbach-aus-der-heimat-verjagt,1473032,26233672.htm Aus der Heimat verjagt]</ref> | | |- |[[Dillingen/Saar]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 10 | align="right" | 16. mart 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dillingen/Saar]] | align="center" | |- |[[Dinkelsbühl]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-02}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 2. oktobar 2009 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dinkelsbühl]] | |- |[[Dinslaken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 17. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |title=Stolpersteine Dinslaken |access-date=20. 1. 2021 |archive-date=30. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830163427/http://stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dirmstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 10 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |title=Dirmstein erinnert sich |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208060725/http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |archive-date=8. 12. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dirmstein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dirmstein]] |- |[[Döbeln]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 26. maj 2007<ref>[http://www.judentum-projekt.de/kursaktivitaeten/stolpersteine/ Stolpersteine Döbeln]</ref> | | |- |[[Dommershausen]]<!--Burg Waldeck (Hunsrück--> |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-19}} | align="right" data-sort-value="1" | 1 | align="right" | 19. Januar 2009<ref name="lagrlp" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dommershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dommershausen]] |- |[[Dormagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. decembar 2011<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/dormagen/stolperstein-stele-erinnert-an-ns-opfer-aid-1.3749215 ''Stolperstein-Stele erinnert an NS-Opfer'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |title=''Kulturbüro Dormagen: ''Stolpersteine'''' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194938/https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dorsten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-29}} | align="right" | 38 | align="right" | 30. maj 2008<ref>http://www.stolpersteine-dorsten.de/</ref> | | |- |[[Dortmund]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 241 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>[http://bvb-fanabteilung.de/neuigkeiten/bvb-familie-verlegt-stolpersteine-in-dortmund/ ''BVB-Familie verlegt Stolpersteine in Dortmund.'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dortmund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dortmund]] |- |[[Dransfeld]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. maj 2013<ref>[http://www.hna.de/lokales/hann-muenden/ersten-stolpersteine-dransfeld-sind-verlegt-2903013.html ''Die ersten 13 Stolpersteine in Dransfeld sind verlegt.''] In: ''[[Hessische/Niedersächsische Allgemeine]]'', 13. maj 2013</ref> | align="center" | | |- |[[Dreieich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 6 | align="right" | 25. Januar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/dreieich/erinnerung-mahnung-61910.html Erinnerung und Mahnung]</ref> | | |- |[[Drensteinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409005253/http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dresden]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-09}} | align="right" | 141 | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}}<ref>[http://stolpersteine-dresden.de/ Stolpersteine in Dresden e.&nbsp;V.]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dresden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dresden]] |- |[[Duderstadt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-30}} | align="right" | 26 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-duderstadt.de/stolpersteine.htm Geschichtswerkstatt Duderstadt: ''Stolpersteine in Duderstadt'']</ref> | | |- |[[Dülmen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 40 | align="right" | 21. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |title=Stolpersteine Nr. 39 und 40 verlegt |access-date=18. 4. 2023 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124225217/https://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dülmen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dülmen]] |- |[[Düren]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-21}} | align="right" | 61 | align="right" | 18. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |title=Initiative Stolpersteine in Düren |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220838/http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Düren]] | |- |[[Düsseldorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-08-28}} | align="right" | 178 | align="right" | 2008<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |title=Stolpersteine in Düsseldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216102041/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Düsseldorf]] | |- |[[Duisburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03-27}} | align="right" data-sort-value="226" | mind. 226 <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109230628/http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |archive-date=9. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>http://www.fbw-duisburg.de/development/fabian_duisburg/content/e3/e17/e622/e625/StolpersteineII.pdf{{Mrtav link}} Biografie-Daten zu Stolpersteinen in Duisburg in einem PDF (56 Seiten)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Duisburg]] | |- |[[Eberswalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10-18}} | align="right" | 7 | align="right" | 18. oktobar 2004<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Eckstever Ortsteil von Ottersberg; siehe dort --> |- |[[Egelsbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-15}} | align="right" | 16 | align="right" | 16. septembar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/egelsbach/erinnerung-verblasst-nicht-494647.htmlStolpersteine Erinnerung verblasst nicht]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eichstätt]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 7 | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}}<ref>[http://www.donaukurier.de/lokales/eichstaett/art575,3058119 ''Verbeugung vor den Eichstätter NS-Opfern'']{{Mrtav link}} In: ''[[Donaukurier|Eichstätter Kurier]]'', 29. maj 2015</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eichstätt]] | align="center" | |- |[[Eichstetten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 47 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Eichstetten |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202141508/http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Eilenburg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-03}} | align="right" | 5 | align="right" | 7. maj 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |title=Künstler verlegt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131085612/http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eisenach]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" |{{SortDate|2009-08-10}} | align="right" | 94 | align="right" |{{SortDate|2014-03-17}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |title=Stolpersteine in Eisenach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629174737/http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eisenach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eisenach]] |- |[[Eisenhüttenstadt]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-28}} | align="right" | 2 | align="right" | 28. juli 2005<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Eislingen/Fils]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eitorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-31}} | align="right" | 24 | align="right" | 31. august 2009<ref>[http://www.stolpersteine-eitorf.de/ Stolpersteine Eitorf]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eitorf]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eitorf]] |- |[[Elmshorn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | 15 | align="right" | 15. april 2008<ref name="akens" /><ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2008/04/16/870009.html Elmshorn: Acht weitere Gedenktafeln wurden gestern eingeweiht]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine_Elmshorn]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Elmshorn]] |- |[[Emden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 7. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |title=emden.de: ''Stolpersteine in Emden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092416/https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Emlichheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-22}} | align="right" | | align="right" | 22. april 2005 | | |- |[[Emmerich am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-02-25}} | align="right" | 99<ref>{{Cite web |url=https://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |title=Stolpersteine Emmerich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613161103/http://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | {{SortDate|2012-06-27}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |title=99 Stolpersteine sind komplett |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611011825/http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] |- |[[Eppendorf]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eppertshausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/eppertshausen/stolpersteine-eppertshausen-verlegt-2968273.html Verlegung erster Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Erftstadt]]<!-- Ortsteil Lechenich --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-15}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>[http://www.kirche-lechenich.de/Stolpersteine.pdf Stolpersteine für Lechenich – wider das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erftstadt]] | |- |[[Erkelenz]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-11}} | align="right" data-sort-value="23" | mind. 23 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Chronik2003" /><ref name="Stolpersteine verlegt">[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/erkelenz/33-stolpersteine-verlegt-aid-1.2640171 Stolpersteine verlegt]</ref> | | |- |[[Erkner]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 16 | align="right" | 4. juli 2008<ref>[http://www.erkner.de/fileadmin/templates/majn/pdf/stolpersteine.pdf Aktion „Stolpersteine“ in Erkner]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Erkrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-28}} | align="right" | 6 | align="right" | mart 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |title=Stolpersteine in Erkrath |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508164323/https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |archive-date=8. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Erlangen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-12}} | align="right" | 54 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |title=Stolpersteine in Erlangen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419014119/http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |archive-date=19. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erlangen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erlangen]] |- |[[Erlenbach bei Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Erndtebrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-04}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |title=''Zehn Stolpersteine mahnen in Erndtebrück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151737/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erndtebrück]] |- |[[Eschwege]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 114 | align="right" | 4. novembar 2013<ref>[http://www.eschwege.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=28&item_id=850668&old_item_id=850669&oldrecord=26137&oldmodul=5&olddesign=0 Stolpersteine zur Erinnerung]</ref> | align="center" | | |- |[[Eschweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | 42 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409 ''Gunter Demnig verlegt 14 weitere „Stolpersteine“.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929202205/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409|date=29. 9. 2015}} In: ''[[Aachener Zeitung]]'' vom 14. decembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eschweiler]] | |- |[[Essen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" data-sort-value="180" | mind. 180 | align="right" | 2. septembar 2009<ref>[https://www.uni-due.de/de/presse/meldung.php?id=1715 Stolpersteine für NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Essen]] | |- |[[Esslingen am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Esslingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Esslingen am Neckar]] |- |[[Estenfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-23}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.hs-estenfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=34 Projekt Stolpersteine der Hauptschule Estenfeld]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Ettlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 24 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Ettlingen |title=Stolpersteine in Ettlingen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923174208/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Ettlingen |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ettlingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ettlingen]] |- |[[Ettenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | <ref>[http://www.ettenheim.de/dynasite.cfm?dsmid=1601&dspaid=73766 Drei weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Euskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-27}} | align="right" data-sort-value="74" | mind. 74 | align="right" | 11. juli 2012<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/euskirchen/stolpersteine-juedisches-internat-an-der-oststrasse,15188884,16605064.html ''Jüdisches Internat an der Oststraße'']</ref> | | |- |[[Falkensee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 9. maj 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Fehrbellin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. mart 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |title=''Erster Stolperstein für Fehrbellin'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093117/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Finnentrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-06}} | align="right" | 7 | align="right" | 6. februar 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen">{{Cite web |url=http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |title=Stolpersteine Lehnhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210225151/http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |archive-date=10. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Finnentrop]] |- |[[Finsterwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Flamersheim Ortsteil von Euskirchen; siehe dort --> |- |[[Flensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-01}} | align="right" data-sort-value="24" | mind. 24 <!--20 2006, 3 2007, eine Verlegung unbk. Anzahl 2014--> | align="right" | 6. mart 2014<ref>[http://www.kreis-schleswig-flensburg-mobil.de/sehenswertes/stolpersteine-in-flensburg.html ''Stolpersteine in Flensburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Flensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Flensburg]] |- |[[Frankenberg (Eder)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-01}} | align="right" data-sort-value="16" | mind. 16 | align="right" | <ref>[http://www.erinnern-in-hessen.de/01_nicht_LAG/frankenberg_stolpersteine/index_frankenberg.htm Initiativgruppe Stolpersteine Frankenberg]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Frankenthal (Pfalz)|Frankenthal]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-12}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://mrn-news.de/2013/09/12/frankenthal-foerderverein-fuer-juedisches-gedenken-erinnert-mit-vortrag-und-fuehrungen-82195/ Förderverein erinnert]</ref> | align="center" | | |- |[[Frankenwinheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-12}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |title=Stolpersteine in Frankenwinheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224142209/http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |archive-date=24. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Frankfurt (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-08}} | align="right" | 124 | align="right" | 7. maj 2012<ref>[http://www.stolpersteine-ffo.de/ Stolpersteine für Frankfurt (Oder)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt (Oder)]] | |- |[[Frankfurt am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-11}} | align="right" data-sort-value="950" | mind. 950 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-frankfurt.de/ Stolpersteine in Frankfurt am majn]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Frankfurt am majn]] |- |[[Frechen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 16. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |title=Stolpersteine für Frechen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015342/http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Frechen]] | |- |[[Freiberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 8 | align="right" | 6. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |title=Stolpersteine in Freiberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216175757/http://juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiberg]] | |- |[[Freiburg im Breisgau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2002-10-21}} | align="right" | 196 | align="right" | 28. septembar 2007<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.freiburg-im-netz.de/stolpersteine/stolpdoku.php Freiburg im Netz: Stolpersteine – Dokumentation]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Freiburg im Breisgau]] |- |[[Freising]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-29}} | align="right" | 13 | align="right" | 9. august 2007<ref>{{Cite web |url=http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |title=Archiv Münchner Merkur |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610121653/http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Freren]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-12}} | align="right" | 27 | align="right" | 12. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |title=freren.de: ''Stolpersteine in Freren'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140315091138/http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Friedrichroda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichroda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Friedrichsdorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Friedrichshafen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" | 1 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.schwaebische.de/region/bodensee/friedrichshafen/stadtnachrichten-friedrichshafen_artikel,-Stolperstein-fuer-Elsa-Hammer-_arid,5496429.html Stolperstein Elsa Hammer]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichshafen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Friedrichshafen]] |- |[[Friedrichstadt]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 25 | align="right" | <ref>[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Friedrichstadt.pdf Verlegung von Stolpersteinen in Friedrichstadt] (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichstadt]] | |- |[[Fritzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-07}} | align="right" data-sort-value="53" | mind. 53 | align="right" | 2007<ref>{{Cite web |url=http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |title=Kulturverein Fritzlar |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323131431/http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |archive-date=23. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fritzlar]] | |- |[[Fröndenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-21}} | align="right" | 26 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |title=Neue Stolpersteine sind verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160532/http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Fürstenwalde/Spree]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-30}} | align="right" | 42 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fürstenwalde/Spree]] | |- |[[Gaggenau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-07}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Gaggenau |title=Stolpersteine in Gaggenau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202120023/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Gaggenau |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gaggenau]] | |- |[[Gartz (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Garz/Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gau-Bickelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gaukönigshofen]]<!--auch Ortsteil Acholdshausen--> |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-24}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gehrden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. novembar 2008 | | |- |[[Geilenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-05}} | align="right" | 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |title=Erste Stolpersteinverlegung in Geilenkirchen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021233/http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Geldern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-15}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. august 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |title=''Stolpersteine in Geldern'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203090016/http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Geldern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Geldern]] |- |[[Gelnhausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-20}} | align="right" data-sort-value="35" | mind. 35 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteins-gelnhausen.org/index.php/de/ Interessengemeinschaft Gelnhausen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelnhausen]] | |- |[[Gelsenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-07}} | align="right" | 119 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-gelsenkirchen.de/ ''Stolpersteine Gelsenkirchen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelsenkirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gelsenkirchen]] |- |[[Gemünden am majn]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}}<ref>[http://www.majnpost.de/regional/majn-spessart/Sechs-Stolpersteine-in-Gemuenden-verlegt;art768,5307546 ''Sechs Stolpersteine in Gemünden verlegt'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gengenbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}}<ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |title=''Gengenbach erhält sechs denkwürdige »Stolpersteine«'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613081856/http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Georgsmarienhütte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. februar 2014<ref>[http://www.georgsmarienhuette.de/internet/page.php?site=14&id=14001238 georgsmarienhuette.de: ''Fünf Stolpersteine im Stadtgebiet verlegt'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gera]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-07}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://gera.otz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Gera-hat-10-neue-Stolpersteine-Schicksale-im-Strassenpflaster-824716664 Gera hat 10 neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gera]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gera]] |- |[[Gerlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |title=Stolperstein Gerlingen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305124444/http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gernsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. juni 2013<ref>[http://www.echo-online.de/region/gross-gerau/gernsheim/Stolpersteine-in-Gernsheim-verlegt;art1236,4059852 Stolpersteine in Gernsheim verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gerolzhofen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-01}} | align="right" | 3 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |title=''Verlegung von Stolpersteinen in Gerolzhofen, Marktstraße 7'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021858/http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gladbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 70 | align="right" | 11. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |title=Das Projekt „Stolpersteine in Gladbeck“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307022258/http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Gleidingen Ortsteil von Laatzen; siehe dort --> |- |[[Glinde]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-06}} | align="right" data-sort-value="1" | 1<ref group="F">Es handelt sich um eine Stolperschwelle (100 x 10&nbsp;cm)</ref> | align="right" | 6. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |title=glinde.de: ''Stolperschwelle in Glinde erinnert an das Lager Glinde Wiesenfeld'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127150331/http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gießen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | 126 | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}}<ref>[http://www.stolpersteine-giessen.de/ Stolpersteine Gießen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gießen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gießen]] |- |[[Goch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-04}} | align="right" | 43 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://wp.ge-mittelkreis.de/index.html ''20 neue Stolpersteine in Goch'']</ref> | | |- |[[Göppingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-27}} | align="right" data-sort-value="15" | mind. 15 | align="right" | 28. august 2012<ref>[http://www.swp.de/goeppingen/lokales/goeppingen/15-Stolpersteine-in-Goeppingen-verlegt;art5583,1608320 Neue Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Görlitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-09}} | align="right" | 15 | align="right" | 26. juli 2012<ref>[http://www.stadtwiki-goerlitz.de/index.php?title=Stolpersteine Stadtwiki Görlitz]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Görlitz]] | |- |[[Gotha]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-05}} | align="right" | 44 | align="right" | 8. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |title=Nacht der Erinnerung am 9. novembar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325175358/http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gotha]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Göttingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 26. maj 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Göttingen]] | |- |[[Grafrath]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 1 | align="right" | 27. maj 2015 <ref>[http://www.merkur.de/lokales/fuerstenfeldbruck/grafrath/grafrath-bekommt-einen-stolperstein-4975199.html ''Grafrath bekommt einen Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Greifswald]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 23. maj 2013 <ref>{{Cite web |url=http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |title=Stolpersteinweg 2013 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429204100/http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |archive-date=29. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Greifswald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Greifswald]] |- |[[Greimerath (bei Trier)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 5 | align="right" | {{SortDate|2011-09-21}}<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/hochwald/aktuell/Heute-in-der-Hochwald-Zeitung-Stolpern-mit-Kopf-und-Herz;art804,2206116 ''Stolpern mit Kopf und Herz''] Verlegung Greimerath</ref> | | |- |[[Grevenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-10}} | align="right" data-sort-value="40" | ca. 40 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-grevenbroich.de/16.html Übersicht Stolpersteine Grevenbroich]</ref><ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/grevenbroich/gunter-demnig-verlegt-neue-stolpersteine-aid-1.3879040 ''Gunter Demnig verlegt neue „Stolpersteine“'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Grevenbroich]] |- |[[Griesheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-04}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | mart 2013<ref>[http://www.ghs-griesheim.eu/index.php/praeventions-und-gesundheitsfoerderung/schule-ohne-rassismus-schule-mit-courage Stolpersteine zum zweiten Mal verlegt]</ref> | align="center" | | |- |[[Grimma]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-20}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Pressespiegel/9--novembar---Mahnwache-und-Stolpersteine-putzen-in-Grimma/448d1569s50/ Stolpersteine putzen in Grimma]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Gröbenzell]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-22}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.merkur-online.de/lokales/fuerstenfeldbruck/landkreis/groebenzell-bekommt-stolperstein-holocaust-opfer-1138830.html Gröbenzell bekommt Stolperstein]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gröbenzell]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gröbenzell]] |- |[[Gronau (Westf.)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 42 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Borken/Gronau/1815231-Erinnerung-an-Rudi-Steffens-Stolpersteine-verhindern-Vergessen ''Stolpersteine verhindern Vergessen'']</ref> | | |- |[[Groß-Gerau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-16}} | align="right" | 18 | align="right" | april 2014<ref>[http://www.erinnerung.org/gg/stst.html Stolpersteine für Groß-Gerau]</ref> | | |- |[[Großkarlbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Grünheide (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. april 2013<ref name="brandenburg" /><ref>[http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841 ''Stolpersteine können in Grünheide verlegt werden .''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110556/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841|date=6. 3. 2016}} In: ''[[Märkische Oderzeitung]]'', 2. februar 2013.</ref> | | |- |[[Guben]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 23 | align="right" | 21. mart 2011<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Guben]] | |- |[[Gudensberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 31 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gudensberg.de/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=233 |title=Stolpersteine in Gudensberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020601/http://gudensberg.de/index.php?id=67&itemid=233&option=com_content&view=article |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Güstrow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |title=''„Stolpersteine“ erinnern an Güstrower Holocaust- Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103215003/http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Gütersloh]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-11}} | align="right" | 44 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |title=Stolpersteine zum Gedenken an jüdische Mitbürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024113/http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Guxhagen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Haan]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hachenburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-09}} | align="right" | 42 | align="right" | 27. august 2013<ref>[http://www.ak-kurier.de/akkurier/www/artikel/23704-auch-in-hachenburg-stolpersteine-verlegt Zweite Verlegeaktion in Hachenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hachenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hachenburg]] |- |[[Hagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-27}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 17. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-hagen.de/ |title=Förderverein Stolpersteine Hagen e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218093441/http://stolpersteine-hagen.de/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hagen am Teutoburger Wald]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |title=hagen-atw.de: ''Ein Mensch ist erst vergessen, wenn sein Name vergessen ist'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214555/http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Halberstadt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-11}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |title=''Stolpersteinlegung für Mary Rosner'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150324/http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |archive-date=12. 9. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halberstadt]] |- |[[Halle (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-06}} | align="right" | 212 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |title=Stolpersteine für Halle – zum Projekt und zum Künstler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022062419/http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Halle (Saale)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halle (Saale)]] |- |[[Haltern am See]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.haltern.de/Inhalte/Startseite/Sport_Kultur_Freizeit/Kultur/Stolpersteine/_Kuenstler.asp?seite=angebot&id=15926Das Projekt Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Hamburg]] |{{ZID|DE-HH}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-04}} | align="right" | 4575 | align="right" | 10. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-hamburg.de/ ''Stolpersteine in Hamburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hamburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hamburg]] |- |[[Hameln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-26}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://stolpersteine.geschichte-hameln.de/ Stolpersteine in Hameln]</ref> | align="center" | | |- |[[Hamm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-04}} | align="right" | 67 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[http://www.hammwiki.de/wiki/Stolpersteine Hammwiki]</ref> | | |- |[[Hammersbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |title=''Gunter Demnig verlegt erste Stolpersteine in Marköbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402173725/http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Hannover]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-06}} | align="right" | 270 | align="right" | 18. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |title=hannover.de: ''Liste der verlegten Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429053656/http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |archive-date=29. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hannover]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hannover]] |- |[[Haren (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-15}} | align="right" | 12 | align="right" | 15. juli 2009<ref>[http://hiebing.de/majn/front_content.php?idcat=77&idart=330 ''Steine gegen das Vergessen.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Meppener Tagespost]]'', 17. juli 2009</ref> | align="center" | | <!-- Harmuthsachsen Stadtteil von Waldkappel; siehe dort --> |- |[[Haselünne]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-10}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 4. oktobar 2006 | | |- |[[Hattersheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09}} | align="right" | 78 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hattersheim.de/stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hattersheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165819/https://www.hattersheim.de/stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Eddersheim]] | |- |[[Hattingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |title=Hattinger Kurzchronik |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20131017175043/http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |archive-date=17. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hattingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hattingen]] |- |[[Hausach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}}<ref>[http://www.hausach.de/BUeRGERINFO/Geschichte-Hausachs/STOLPERSTEINE-fuer-Hausach ''Stolpersteine für Hausach'']</ref> | | |- |[[Havelberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-10-23}} | align="right" | 4 | align="right" | 23. oktobar 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havelberg]] |- |[[Havixbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-05}} | align="right" | 7 | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havixbeck]] |- |[[Heide (Holstein)|Heide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-21}} | align="right" | 7 | align="right" | <ref name="akens" /><ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk">{{Cite web |url=http://stolpersteine-dithmarschen.tk/ |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219230717/http://www.stolpersteine-dithmarschen.tk/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heidelberg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-12}} | align="right" | | align="right" | 13. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |title=erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808055927/http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |archive-date=8. 8. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heidelberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heidelberg]] |- |[[Heidenheim an der Brenz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-27}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |title=Heidenheim hat fünf neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915171428/http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heilbad Heiligenstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heilbronn]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |title=weitere Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131022819/http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heilbronn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heilbronn]] |- |[[Heiligenhaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 24. juni 2008<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/ratingen/vierter-stolperstein-wird-verlegt-aid-1.902293 Heiligenhaus – Vierter Stolperstein wird verlegt]</ref> | | |- |[[Helgoland]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-17}} | align="right" | 6 | align="right" | 17. april 2010<ref>[http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html ''Stolpersteine auf Helgoland.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524051317/http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html |date=24. 5. 2010 }} In: ''Cuxhavener Nachrichten'', 16. april 2010</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine auf Helgoland]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Helgoland]] |- |[[Hellenthal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 25. oktobar 2013<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/pruem/aktuell/Heute-in-der-Pruemer-Zeitung-Erste-Stolpersteine-in-Hellenthal-verlegt;art8111,3684155 Erste Stolpersteine in Hellenthal verlegt]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Helmstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 9 | align="right" | 7. oktobar 2011<ref name="hemlstedtwiki">[http://www.helmstedt-wiki.de/wiki/Stolpersteine Helmstedt-Wiki: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Hemdingen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemer]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemsbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-11}} | align="right" | 22 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |title=Stolpersteine Hemsbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203190049/http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hennef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>[http://www.ksta.de/hennef/denkmal-stolpersteine-gegen-das-vergessen,15189210,22162270.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hennigsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Herborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-12}} | align="right" | 15 | align="right" | <ref>[http://www.lahn-dill.com/johanneum/joomla/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=60 Webseite des Johanneum Gymnasiums zu Stolpersteinen]</ref> | | |- |[[Herbstein]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herdecke]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herford]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-06}} | align="right" | 123 | align="right" | 5. maj 2011<ref>[http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine Stolpersteine in Herford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720220304/http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine |date=20. 7. 2015 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Hermannsburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-03}} | align="right" | 1 | align="right" | 3. novembar 2011 | | |- |[[Hermaringen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}}<ref>[http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/hnp20091005.htm ''Vor Georg Elser verneigen''] Verlegung Hermaringen</ref> | | |- |[[Hermeskeil]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. oktobar 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hermeskeil]] |- |[[Herzlake]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. august 2011<ref>[http://www.noz.de/lokales/herzlake/artikel/179237/stolpersteine-erinnern-in-herzlake-an-das-schicksal-der-familie-meyer ''„Stolpersteine“ erinnern in Herzlake an das Schicksal der Familie Meyer. ''] In: ''[[Neue Osnabrücker Zeitung]]'', 30. august 2011</ref> | | |- |[[Herzogenrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heusenstamm]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hiddensee]]<!--Ortsteil Vitte--> |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-14}} | align="right" | 6 | align="right" | 16. septembar 2011<ref>[http://blog.insel-hiddensee.eu/2011/09/neue-stolpersteine-auf-hiddensee/ Neue Stolpersteine auf Hiddensee]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Insel Hiddensee]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Insel Hiddensee]] |- |[[Hilchenbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 12 | align="right" | 30. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122121156/http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |archive-date=22. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilchenbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hilchenbach]] |- |[[Hildburghausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-05}} | align="right" data-sort-value="25" | mind. 25 | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}}<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Wider-das-Vergessen;art83436,1548048?fCMS=t87orka1hjj1i47sds7garja86 Wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hilden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004}} | align="right" | 35 | align="right" | 14. juli 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/hilden/elf-neue-stolpersteine-aid-1.913002 neue Stolpersteine in Hilden]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilden]] | |- |[[Hildesheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-25}} | align="right" | 41 | align="right" | 9. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |title=hildesheim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030256/http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Höchberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höchberg]] |- |[[Hochheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-05}} | align="right" | 43 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Hochheim am majn |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203065343/http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Massenheim (Hochheim am majn)]] | |- |[[Hockenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-07}} | align="right" | 17 | align="right" | 14. oktobar 2013<ref>[http://www.morgenweb.de/region/schwetzinger-zeitung-hockenheimer-tageszeitung/hockenheim/den-opfern-wieder-einen-namen-geben-1.1241071 Den Opfern wieder einen Namen geben]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hockenheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hockenheim]] |- |[[Hofheim am Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-22}} | align="right" | 13 | align="right" | 22. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hofheim am Taunus |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117002050/http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |archive-date=17. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hofheim am Taunus]] | <!-- Hohenlimburg Ortsteil von Hagen; siehe dort --> |- |[[Hohen Neuendorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 11 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de">{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |title=''Fünf glänzende Gesten der Versöhnung'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531012128/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Homberg (Efze)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 6 | align="right" | 2004<ref>[http://www.boelling.de/homberg/bilderbuch/bilder/stolpersteine/stolpersteine_05.htm Stolpersteine in Homberg]</ref> | | |- |[[Horb am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209055908/http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Hörlitz Ortsteil von Schipkau; siehe dort --> |- |[[Horstmar]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hötensleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 24. april 2014<ref>[http://www.obere-aller.de/news/1/236426/nachrichten/236426.html Nur der Kopf stolpert]</ref> | | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hötensleben]] |- |[[Höxter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 50 | align="right" | {{SortDate|2010-03-18}}<ref>[http://www.jacob-pins.de/?article_id=32 Stolpersteine in Höxter]</ref><ref>[http://dorf-ottbergen.de.tl/Stolpersteine-_-Erinnerungen.htm Stolpersteine in Höxter-Ottbergen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Höxter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höxter]] |- |[[Hoya]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | 33 | align="right" | 28. maj 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/nienburg/hoya-eystrup/neue-stolpersteine-hoya-2810089.html ''15 neue Stolpersteine in Hoya.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. mart 2013</ref> | | |- |[[Hünfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. oktobar 2009<ref>[http://www.juedspurenhuenfelderland.de/zeichen-der-erinnerung/stolpersteine-in-h%C3%BCnfeld/ ''STOLPERSTEINE in Hünfeld'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hünfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hünfeld]] |- |[[Hungen]]<!--Ortsteil Steinheim--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-25}} | align="right" | 29 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |title=''Steinheimer Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813091409/http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hürth]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-29}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Igel (Mosel)|Igel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ihlienworth]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. juli 2014 | | |- |[[Illingen (Saar)|Illingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ilmenau]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-22}} | align="right" | 18 | align="right" | 6. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |title=Neue Stolpersteine in Ilmenau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611015407/http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ilsenburg (Harz)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-30}} | align="right" | 10 | align="right" |<ref>{{Cite web |url=http://www.dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010/ |title=Die Linke, Kreisverband Harz. Abgerufen am 5. juni 2014. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309232432/http://dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010 |archive-date=9. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ilsenburg]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ilsenburg (Harz)]] |- |[[Ingelbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 4 | align="right" | 5. novembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Ingelbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216015436/http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |archive-date=16. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelbach]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelbach]] |- |[[Ingelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 30. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53/ |title=Deutsch-Israelischer Freundeskreis Ingelheim e. V.: Stolpersteine – Verbeugung vor den Opfern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628113059/http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53 |archive-date=28. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelheim]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelheim am Rhein]] |- |[[Irsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 2. april 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Irsee]] | align="center" | |- |[[Iserlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-19}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-iserlohn.de/ Stolpersteine in Iserlohn]</ref> | | |- |[[Issum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 10 | align="right" | {{SortDate|2011-11-11}}<ref>{{Cite web |url=https://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |title=''Stolpersteine in Issum |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229164248/http://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Itzehoe]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 11 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Jena]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |title=Stolpersteine in Jena |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109022151/http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |archive-date=9. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Jena]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Jena]] |- |[[Joachimsthal (Barnim)|Joachimsthal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Joachimsthal (Brandenburg)]] | |- |[[Kaiserslautern]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" data-sort-value="57" | 57 | align="right" | 5. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |title=Stolpersteine in KL |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417141205/http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kaiserslautern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kaiserslautern]] <!-- Kaldenkirchen Ortsteil von Nettetal; siehe dort --> |- |[[Kall]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-08-31}} | align="right" | 23 | align="right" | 3. septembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |title=Leben jüdischer Bürger wieder sichtbar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324074908/http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Kamen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kamenz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-13}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kamenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kamenz]] |- |[[Kampen (Sylt)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | | |- |[[Kappeln]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kappeln]] | |- |[[Karben]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 56 | align="right" | maj 2012<ref>[http://stolpersteine-in-karben.de/ Stolpersteine in Karben]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karben]] |- |[[Karlsruhe]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-18}} | align="right" | 244 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |title=Stolpersteine Karlsruhe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523065007/http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |archive-date=23. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Karlsruhe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karlsruhe]] |- |[[Kassel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-26}} | align="right" | 65 | align="right" | 14. oktobar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kassel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kassel]] |- |[[Kastellaun]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}} | align="right" | 20 | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}}<ref>{{Cite web |url=http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |title=''Stolpersteine in Kastellaun'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313202602/http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kehl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-15}} | align="right" | 33 | align="right" | <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/kehl_synagoge.htm Stolpersteine werden verlegt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kehl]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kehl]] |- |[[Kellinghusen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | | align="right" | | <!-- Keitum Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> | |- |[[Kempten (Allgäu)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-15}} | align="right" | 21 | align="right" | 20. juli 2010<ref>[http://www.kreisbote.de/lokales/kempten/unvergessliche-stolpersteine-2570119.html Unvergessliche Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] |- |[[Kenzingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-27}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kiedrich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. mart 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |title=''Förderkreis Kiedricher Geschichts- und Kulturzeugen e. V.: Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203051916/http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |archive-date=3. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiedrich]] | |- |[[Kiel]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 213 | align="right" | 5. mart 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kiel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kiel]] |- |[[Kippenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-13}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |title=Projekt „Stolpersteine“ nun auch in Kippenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409044600/http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kippenheim]] | |- |[[Kirchen (Sieg)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. februar 2015<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/altenkirchen-betzdorf_artikel,-Verbeugung-vor-der-juedischen-Familie-Moses-_arid,1271035.html Verbeugung vor der jüdischen Familie Moses Stolpersteine in Kirchen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchen]] |- |[[Kirchheim unter Teck]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | 14 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |title=Kirchheimer „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525040436/http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |archive-date=25. 5. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kirchheim unter Teck]] | |- |[[Kirchhundem]]<!-- Ortsteil Albaum --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 17. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |title=„Bericht Aktion Stolpersteine“ (Albaum) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102102621/http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchhundem]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchhundem]] |- |[[Kirchlinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. maj 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Stolpersteine-sind-sofort-ein-Blickfang-_arid,239378.html ''Stolpersteine sind sofort ein Blickfang.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 18. maj 2011</ref> | align="center" | | |- |[[Kirkel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |title=''Stolpersteine erinnern nun auch in Kirkel an Nazi-Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611014803/http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kitzingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kleinmachnow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-26}} | align="right" | 22 | align="right" | 26. april 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Klingenmünster]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-15}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | {{SortDate|2006-06-27}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klingenmünster]] |- |[[Klostermansfeld]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-21}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.synagoge-eisleben.de/start/Tagebuch/Eintrage/2008/11/21_Stolpersteine_fur_die_Familie_Bluhm_in_Klostermansfeld.html Synagoge Eisleben – Stolpersteine für die Familie Blum in Klostermansfeld]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | <!--[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]]--> | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klostermansfeld]] |- |[[Knüllwald]]<!--Ortsteil Rengshausen--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Koblenz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-27}} | align="right" | 51 | align="right" | 21. Januar 2009<ref>[http://mahnmal-koblenz.de/index.php/das-mahnmal/stolpersteine-in-koblenz.html „Stolpersteine“ in Koblenz]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Koblenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Koblenz]] |- |[[Köln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|1995-01-04}} | align="right" | 2.026 | align="right" | 9.-11. mart 2015<ref>[http://www.museenkoeln.de/ns-dokumentationszentrum/pages/1194.aspx?s=1194 NS-Dokumentationszentrum der Stadt Köln: ''Stolpersteine | Erinnerungsmale für die Opfer des Nationalsozialismus'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cologne]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köln]] |- |[[Kommern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-23}} | align="right" | | align="right" | <ref name="Chronik2003" /> | | |- |[[Königs-Wusterhausen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-05}} | align="right" | 18 | align="right" | 11. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Königslutter am Elm]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. august 2011<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Königstein im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-18}} | align="right" | 18 | align="right" | 18. novembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-koenigstein.de/ Stolpersteine in Königstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Königswinter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |title=Die Aktion Stolpersteine in Königswinter |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629021228/http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |archive-date=29. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Königswinter]] | align="center" | |- |[[Konstanz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-14}} | align="right" data-sort-value="18" | 159 | align="right" | 28. juni 2014<ref>[http://www.stolpersteine-konstanz.de/ VVN-BdA Kreisvereinigung Konstanz: »Projekte«]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |title=18 weitere Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193031/http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Konstanz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konstanz]] |- |[[Konz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}}<ref>{{Cite web |url=http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |title='' Stolpersteine in der Konzer Martinstraße'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611012607/http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |archive-date=11. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konz]] |- |[[Korschenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Köthen (Anhalt)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. oktobar 2010<ref>[http://www.koethen-anhalt.de/de/aktuelles/dieerstenstolpersteinesindverlegt-104003013273-20013273.html koethen-anhalt.de: ''Die ersten Stolpersteine sind verlegt '']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köthen (Anhalt)]] |- |[[Krefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |title=Stolpersteine für Krefeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808194928/http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |archive-date=8. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Krefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Krefeld]] |- |[[Kremmen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-30}} | align="right" | 5 | align="right" | 30. april 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | align="center" | <!-- Krofdorf-Gleiberg Ortsteil von Wettenberg; siehe dort --> |- |[[Kreuztal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}}<ref>{{Cite web |url=http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |title=''Zwölf Stolpersteine erinnern an das Schicksal von Kreuztaler Juden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617220612/http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |archive-date=17. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kronberg im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kronshagen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-24}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kronshagen.de/1074.html |title=Stolpersteine in Kronshagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404010157/http://www.kronshagen.de/1074.html |archive-date=4. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kronshagen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kronshagen]] |- |[[Külsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | 10. juli 2014<ref>[http://pags-kuelsheim.de/wordpress/?p=1342 ''Geschichte wird lebendig!'']{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Künzelsau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. februar 2015<ref>[http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 ''Stolpersteine zur Erinnerung''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209191939/http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 |date=9. 2. 2015 }} auf kuenzelsau.de</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Künzelsau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Künzelsau]] |- |[[Kuppenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-05}} | align="right" | 10 | align="right" | 2013<ref>[http://realschule-kuppenheim.de/aktuelles-1/ Stolpersteine Kuppenheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kuppenheim]] | |- |[[Kusel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-14}} | align="right" | 26 | align="right" | 20. novembar 2007 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kusel]] |- |[[Laatzen]]<!--u.&nbsp;a. Ortsteil Gleidingen--> |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 16 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |title=laatzen.de: ''Stolpersteine in Laatzen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313033254/http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |archive-date=13. 3. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ladenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 37 | align="right" | 5. mart 2014<ref>[http://www.ladenburg.de/pdf/stadtarchiv/Stolpersteine_in_Ladenburg.pdf ''Stolpersteine in Ladenburg'' (PDF)]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ladenburg]] | |- |[[Lahr/Schwarzwald|Lahr]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-12}} | align="right" | 20 | align="right" | 16. april 2013<ref name="Chronik 2004">[https://web.archive.org/web/20050207182636/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik 2004]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/lahr/stolperstein-gegen-vergessen |title=bo.de ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419045850/http://www.bo.de/Lokales/Lahr/Stolperstein-gegen-Vergessen |archive-date=19. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] |- |[[Lampertheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | 8 | align="right" | 21. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |title=Lampertheim Verbeugung vor dem Schicksal |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130174447/http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lamspringe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. septembar 2013 | | |- |[[Landau in der Pfalz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-05}} | align="right" | 119 | align="right" | 30. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.landau.de/index.phtml?object=tx%7C1815.20.1&ModID=7&FID=1815.2888.1&sNavID=1815.44 |title=Neue »Stolpersteine« im Ostring |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223134/http://landau.de/index.phtml?fid=1815.2888.1&modid=7&object=tx%7C1815.20.1&snavid=1815.44 |archive-date=8. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Landshut]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-landshut.de/ Verein Stolpersteine Landshut]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Langen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenfeld (Rheinland)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenlonsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-08}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. septembar 2011<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/bad-kreuznach_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Leid-der-Langenlonsheimer-Juden-_arid,299270.html Stolpersteine erinnern]</ref> | | |- |[[Langenselbold]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-14}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | | |- |[[Langerwehe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |title=„Stolpersteine“ für Langerwehe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142519/http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Langerwehe]] |- |[[Langwedel (Weser)|Langwedel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | | align="right" | 16. maj 2011 | | |- |[[Lathen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-30}} | align="right" | 29 | align="right" | 30. mart 2010<ref>[http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191 ''In Lathen erinnern „Stolpersteine“ an neun jüdische Familien.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410015210/http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191|date=10. 4. 2015}} In: ''[[Ems-Zeitung]]'', 1. april 2010.</ref> | | |- |[[Lauenförde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-12-10}} | align="right" | 5 | align="right" | 10. decembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |title=''Stolpersteine in Lauenförde'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725104656/http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |archive-date=25. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lauterbach (Hessen)|Lauterbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://osthessen-news.de/n1203915/lauterbach-drei-weitere-stolpersteine-zum-gedenken-ermordeter-j-discher-mitb-rger.html Drei weitere Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lauterbach (Hessen)]] | |- |[[Lebach]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-29}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |title=Verlegung von Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205085132/http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Lechenich ist ein Ortsteil von Erftstadt; siehe dort --> |- |[[Legden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. decembar 2008<ref>[http://www.gemeinde-legden.de/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/aktuell_vkarte&Id==41 Legden gedenkt der früheren jüdischen Mitbürger]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Lehrte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-06}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |title=lehrte.de: ''Stolpersteine in der Stadt Lehrte'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203185142/http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leipzig]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-03}} | align="right" | 202 | align="right" | Dezember 2013<ref>[https://www.stsg.de/cms/stsg/veranstaltungen/gedenkveranstaltung-verlegung-von-23-neuen-stolp Stolpersteine Leipzig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leipzig]] | |- |[[Lemgo]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |title=Stolpersteine in Lemgo |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128141253/http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |archive-date=28. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lemgo]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lemgo]] |- |[[Lengede]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-24}} | align="right" | 1 | align="right" | 24. novembar 2008<ref>[http://rs-lengede.de/presse/items/pn-realschuelerinnen-erinnern-an-leben-und-tod-des-ns-opfers-karl-zobel.html?file=tl_files/presse/2008_11_25_PN.pdf ''Realschülerinnen erinnern an Leben und Tod des NS-Opfers Karl Zobel.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Peiner Nachrichten]]'', 25. novembar 2008.</ref> | | |- |[[Lengerich (Westfalen)|Lengerich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-16}} | align="right" | | align="right" | | | <!-- Lenhausen Ortsteil von Finnentrop; siehe dort --> |- |[[Lennestadt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 15 | align="right" | 30. april 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lennestadt]] | align="center" | |- |[[Letschin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |title=Erster Stolperstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202075905/http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leubsdorf (am Rhein)|Leubsdorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Leuna]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-merseburg.de/historische-und-erinnerungsorte/stolpersteine.php Stolpersteine in Leuna]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leuna]] |- |[[Leverkusen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2001-05}} | align="right" data-sort-value="14" | mind. 14 | align="right" | 16. maj 2006<ref name="Chronik2003" /> | align="right" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leverkusen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leverkusen]] |- |[[Liebenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-23}} | align="right" | 10 | align="right" | 23. Januar 2012<ref>[http://www.klinik-dr-fontheim.de/fileadmin/media/Downloads/Presseartikel/Geschichte_GS-Ztg_04.07.12Stolpersteine_Liebenburg.JPG ''Israelis an den Stolpersteinen.''] In: ''[[Goslarsche Zeitung]]'', 4. juli 2012.</ref> | | |- |[[Liebenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 8 | align="right" | 30. juni 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lieberose]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-12}} | align="right" | 7 | align="right" | 12. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lilienthal]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-18}} | align="right" | | align="right" | 18. april 2006 | | |- |[[Linden (Hessen)|Linden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindenberg im Allgäu]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindow (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |title=lindow-mark.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710221349/http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |archive-date=10. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lindow (Mark)]] | |- |[[Lingen (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-21}} | align="right" | 38 | align="right" | 18. februar 2011<ref>[http://www.lingen.de/leben_und_wohnen/stadtportraet/sehenswertes/stolpersteine_1.html lingen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[List (Sylt)|List]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Losheim am See]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}}<ref>{{Cite web |url=http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |title=''Erinnerungsmale für Losheimer jüdische Nazi-Opfer verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150616073344/http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Löningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-geschwister-steinburg_a_1,0,556640442.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Geschwister Steinburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 11. novembar 2011</ref> | | |- |[[Lübben (Spreewald)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-03-11}} | align="right" | 8 | align="right" | 10. septembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lübbenau/Spreewald]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-20}} | align="right" | 1 <!-- Verlegung von zweitem Stolperstein für 2015 geplant --> | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luebbenau-calau/Erster-Stolperstein-in-Luebbenau-verlegt;art13825,4532470 Erster „Stolperstein“ in Lübbenau verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Lübeck]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-01}} | align="right" | 162 | align="right" | 6. maj 2014<ref name="akens" /><ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-luebeck.de/ Stolpersteine für Lübeck]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lübeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lübeck]] |- |[[Lübtheen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Luckau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. septembar 2008<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0 ''Stolpersteine in Luckau.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033226/http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0|date=8. 3. 2016}} In: ''[[Lausitzer Rundschau]]'', 11. septembar 2008.</ref> | | |- |[[Luckenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-22}} | align="right" | 12 | align="right" | 13. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lüdinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-02}} | align="right" | 28 | align="right" | 3. juni 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |title=Noch mehr Stolpersteine und ein Buch |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140523/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Ludwigsburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-27}} | align="right" | 50 | align="right" | 21. februar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ludwigsburg]] |- |[[Ludwigshafen am Rhein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-22}} | align="right" | 145 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |title=Ludwigshafen setzt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627212808/http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigshafen am Rhein]] | |- |[[Lüneburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 19. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |title=''Stolpersteine in Lüneburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813095912/http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |title=lueneburg.de: ''Stolpersteine im Lüneburger Stadtgebiet'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405071046/http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |archive-date=5. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lünen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-07}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. april 2014<ref>[http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786 ''Erinnerung an jüdische Mitbürger.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924130228/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786|date=24. 9. 2015}} In: ''[[Ruhr-Nachrichten]]'', 31. august 2009.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lünen]] |- |[[Lutherstadt Eisleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-22}} | align="right" data-sort-value="16" | 16 | align="right" | 26. juli 2010<ref>[http://www.mz-web.de/eisleben/mansfeld-suedharz-drei-stolpersteine-fuer-familie-bratel,20640972,17710084.html 3 Stolpersteine für Familie Bratel]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Eisleben]] |- |[[Lutherstadt Wittenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 30 | align="right" | 25. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |title=Lutherstadt Wittenberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222095736/http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Wittenberg]] |- |[[Magdeburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 389 | align="right" | 24. oktobar 2014<ref>[http://www.unser-magdeburg.de/magdeburg-akutell/magdeburg-aktuell/134-18-weitere-stolpersteine-erinnern-an-das-schicksal-magdeburger-opfer-des-nationalsozialismus.html ''18 weitere Stolpersteine erinnern an das Schicksal Magdeburger Opfer des Nationalsozialismus'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | <!-- Mahlow Ortsteil von Blankenfelde-Mahlow; siehe dort --> |- |[[Mainbernheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost">[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art773,4347419 Stolpersteine – gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in majnbernheim]] | |- |[[Maintal]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-06}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mainz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-05}} | align="right" | 15 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>[http://www.majn-rheiner.de/region/objekt.php3?artikel_id=3596571 majn-Rheiner vom 20. Januar 2009: Topographie des Gedenkens / Elf neue „Stolpersteine“ in Finthen und Kaiserstraße erinnern an NS-Opfer]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Malsch (Landkreis Karlsruhe)|Malsch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Malsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917031653/http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |archive-date=17. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Malsch]] | align="center" | |- |[[Mannheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 91 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mannheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mannheim]] |- |[[Marburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-20}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://www.geschichtswerkstatt-marburg.de/projekte/ststmrkarten.php Stolpersteine Marburg]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Marburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Marburg]] |- |[[Markkleeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-05}} | align="right" | 4 | align="right" | 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |title=Stolpersteine in Markkleeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102123119/http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Marktbreit]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Marl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.lokalkompass.de/marl/politik/stolpersteine-in-der-huelser-fussgaengerzone-erinnern-an-die-reichspogromnacht-am-9-novembar-1938-d367731.html Stolpersteine in Marl Hüls]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Maßbach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |title=Stolpersteinverlegung in Maßbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031215754/http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |archive-date=31. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Mechernich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-19}} | align="right" | 5 | align="right" | 19. septembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |title=Erste Stolpersteinaktion in Mechernich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110938/http://mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Meckenheim (Rheinland)|Meckenheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-16}} | align="right" | 25 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>[http://www.meckenheim.de/cms117/aktuelles/mitteilungen_rathaus/artikel/18896/ ''Meckenheim erinnert an ermordete jüdische Bürger / Gunter Demnig verlegt „Stolpersteine“'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meckenheim]] | |- |[[Meerbusch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-10}} | align="right" | 14 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meerbusch]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osterath]] |- |[[Meinerzhagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-26}} | align="right" | 34 | align="right" | 17. novembar 2014<ref>[http://www.come-on.de/lokales/meinerzhagen/stolpersteine-erinnern-opfer-nazi-terrors-4457204.html]</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meinerzhagen]] |- |[[Meiningen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |title=Weltkulturwoche.de 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113230/http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meiningen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meiningen]] |- |[[Meisenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Meißen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2013-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-meissen.de/6207.html |title=Vier neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016123422/http://www.stadt-meissen.de/6207.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meißen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meißen]] |- |[[Meitingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-12}} | align="right" | 3 | align="right" | 12. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |title=''Meitingen: „Stolpersteine“ erinnern an Naziopfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409172453/http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meitingen]] | |- |[[Meldorf]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2008<ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk"/><ref>{{Cite web |url=http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |title=Stolpersteine in Meldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408234257/http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Melle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-19}} | align="right" | 14 | align="right" | 4. juni 2012 | | |- |[[Melsungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-28}} | align="right" | 42 | align="right" | 26. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-melsungen.de/ Stolpersteine Melsungen]</ref> | | |- |[[Meppen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-27}} | align="right" | 25 | align="right" | 2008-02-20<ref>{{Cite web |url=http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Meppen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628083140/http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |archive-date=28. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Merseburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" data-sort-value="8" | 8 | align="right" | <ref name="MZ 14">{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |title=Stolpersteine Merseburg Querfurt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117071638/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Merseburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Merseburg]] |- |[[Merzig]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. februar 2014<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeindencat/article/kuenstler-verlegt-stolpersteine/ Künstler verlegt „Stolpersteine“]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Meschede]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | Januar 2013<ref>[http://www.meschede.de/freizeit_u_tourismus/sehenswuerdigkeiten/sehenswertes_meschede_kernstadt/geschichte_alte_synagoge/DokuStolpersteine11.pdf Stolpersteine Meschede]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}(PDF)</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meschede]] |- |[[Metelen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mettmann]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-30}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.mettmann.de/denkmaeler/stolpersteine.php Stadt Mettmann Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mettmann]] |- |[[Minden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 88 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://www.mt.de/lokales/minden/9752292_Sieben_neue_Stolpersteine_fuer_ermordete_Sinti_aus_Minden_gesetzt.html Mindener Tageblatt Sieben neue Stolpersteine für ermordete Sinti aus Minden gesetzt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Minden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Minden]] |- |[[Mittenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 4 | align="right" | 22. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Mittweida]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-16}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |title=Stolpersteine und der Zug der Erinnerung |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221532/http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |archive-date=16. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moers]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-27}} | align="right" | 11 | align="right" | 29. maj 2013<ref>[http://www.moers.de/C12571D1004756A0/html/D4C3281DF648CDA2C1257B7A0024EBC1?opendocument Stolpersteine erinnern an NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Moers]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Moers]] |- |[[Mönchengladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-27}} | align="right" | 228 | align="right" | 14. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |title=Letzter Stolperstein verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195609/http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mönchengladbach]] | |- |[[Montabaur]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-07}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |title=Stolpersteine erinnern an NS-Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134917/http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Montabaur]] |- |[[Mörfelden-Walldorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 51 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |title=Stolpersteine in Mörfelden-Walldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604134000/http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |archive-date=4. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moringen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |title=Die Stolperstein in Moringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831214708/http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Monheim am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-12-03}} | align="right" | 13 | align="right" | 3. decembar 2003<ref>{{Cite web |url=http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |title=Monheim am Rhein: Das Projekt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218151349/http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |archive-date=18. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Mücheln (Geiseltal)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mücheln (Geiseltal)]] |- |[[Mühlacker]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 20 | align="right" | 2011<ref>[http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf Stolpersteine Mühlacker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414175602/http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf |date=14. 4. 2016 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Mühlhausen/Thüringen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |title=Neuigkeiten aus der Stadt Mühlhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150517034738/http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |archive-date=17. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.alemannia-judaica.de/muehlhausen_synagoge.htm Stolpersteinverlegung]</ref> | | |- |[[Mülheim an der Ruhr]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-12-18}} | align="right" | 44 | align="right" | 5. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |title=Das Projekt „Stolpersteine“ in Mülheim an der Ruhr |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122034131/http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] |- |[[Müllheim (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[München]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-25}}<ref group="F">Die ersten Steine wurden durch die Stadt München entfernt. Am 1. septembar 2007 wurden erneut Stolpersteine, nun auf Privatgrund, in München verlegt.</ref> | align="right" | 26 | align="right" | 18. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |title=Initiative Stolpersteine für München e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20120911070422/http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |archive-date=11. 9. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in München]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in München]] |- |[[Münsingen (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.gea.de/region+reutlingen/ueber+die+alb/verdraengtes+zurueck+in+der+stadt.1546840.htm ''21 Stolpersteine verlegt: ''Verdrängtes zurück in der Stadt'']</ref> | | |- |[[Münster (Westfalen)|Münster]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-26}} | align="right" | 256 <ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023833/http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |title=Westfälische Nachrichten vom 5. juni 2008: Schon 192 Stolpersteine in Münster / Schüler erinnern an deportierte Familie |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228122912/http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |title=Erinnern und Gedenken an die Opfer des Nationalsozialismus im Münsterland e. V.: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221110649/http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |archive-date=21. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Münster]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Münster]] |- |[[Nabburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nabburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nabburg]] |- |[[Nauen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Naumburg (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-26}} | align="right" | 48 | align="right" | 17. mart 2014<ref>[http://www.hna.de/lokales/wolfhagen/stolpersteine-gedenken-naumburger-juden-werden-verlegt-3287629.html Stolpersteine Naumburg]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938&cHash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0 |title=''Verlegung der Stolpersteine in Naumburg'' |access-date=8. 5. 2022 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307052932/http://naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?chash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Naumburg (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-19}} | align="right" | 12 | align="right" | 3. juni 2010<ref>[http://www.myheimat.de/naumburg-saale/politik/stolpersteine-in-naumburg-d512996.html ''Stolpersteine in Naumburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Naumburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Naumburg (Saale)]] |- |[[Netphen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |title=''Stolpersteine vor dem Kapitänshaus'' Verlegung in Netphen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620061930/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nettetal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 61 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |title=''GN: Stolpersteine in Hinsbeck und Kaldenkirchen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101162304/http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Nettesheim Ortsteil von Rommerskirchen; siehe dort --> |- |[[Neu-Anspach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Neu-Isenburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-18}} | align="right" | 28 | align="right" | 24. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |title=Stolpersteine für 12 Flüchtlinge |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103230356/http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neubrandenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-12}} | align="right" | 5 | align="right" | 12. juni 2009<ref>[http://www.links-lang.de/presse/8850.php ''Stolpersteine wecken die Erinnerungen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neubrandenburg]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neubrandenburg]] |- |[[Neuenhaus]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 18 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |title=neuenhaus.de: ''Gedenkstätten'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215020826/http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neukirchen-Vluyn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/neukirchen-vluyn/zwei-stolpersteine-fuer-familie-kaufmann-aid-1.4725714 ''Zwei Stolpersteine für Familie Kaufmann'']</ref> | align="center" | | |- |[[Neunkirchen (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-19}} | align="right" | 28 | align="right" | 20. april 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neunkirchen]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neunkirchen (Saar)]] |- |[[Neumünster]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-22}} | align="right" | 22 | align="right" | 10. oktobar 2006<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neumünster]] | |- |[[Neuruppin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. oktobar 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |title=Stolpersteine in Neuruppin |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719033207/http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neuruppin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuruppin]] |- |[[Neuss]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-02-22}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/rhein-kreis-neuss/neuss/neuss-gedenken-100-schueler-verlegen-8222stolpersteine-8220-am-buechel-1.249208 100 Schüler verlegen „Stolpersteine“ am Büchel]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Neustadt am Rübenberge]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-27}} | align="right" | 7 | align="right" | 27. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |title=erste Stolpersteine in Neustadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305145441/http://ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Neustadt an der Weinstraße]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2002-12-15}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=https://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |title=Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424163312/http://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |archive-date=24. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße]] | |- |[[Neuwied]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-20}} | align="right" | 27 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Neuwied/Synagoge_und_Stolpersteine GenWiki Neuwied]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Neuwied]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuwied]] |- |[[Nidda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172814/http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |archive-date=8. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Nidderau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" | 80 | align="right" | 29. juni 2013<ref>[https://www.google.de/search?q=verlegung+stolpersteine+ostheim&ie=utf-8&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:de:official&client=firefox-a&channel=sb&gfe_rd=cr&ei=ImEtU8qbOuml8wfdpYDgCg Nidderauer Stolpersteine im neuen Glanz]</ref> | | |- |[[Niedergörsdorf]] <!-- Ortsteil Altes Lager --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Nienburg/Weser]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-05}} | align="right" | 34 | align="right" | 6. maj 2015<ref>[https://www.nienburg.de/portal/meldungen/acht-weitere-stolpersteine-fuer-nienburg-902004597-21501.html?rubrik=2000001 nienburg.de: ''Weitere 8 Stolpersteine am 6. maj 2015'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Nienburg/Weser]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nienburg/Weser]] |- |[[Nierstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-22}} | align="right" | 30 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.geschichtsverein-nierstein.de/stolpersteine2013.htm Geschichtsverein Nierstein e.V: ''30 Stolpersteine in Nierstein verlegt'']</ref> | | |- |[[Norden (Ostfriesland)|Norden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-17}} | align="right" | 47 | align="right" | 14. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |title=norden.de: ''Stolpersteine in Norden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305200913/http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Nordenham]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-26}} | align="right" | 24 | align="right" | 26. septembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/wesermarsch/politik/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,796075698.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 2. septembar 2010</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Norderney]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 24. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |title=Stolpersteine auf Norderne |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016100633/http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Norderney]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Norderney]] |- |[[Nordhausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 2010<ref>[http://www.nordhausen-wiki.de/index.php?title=Stolpersteine Stolpersteine in Nordhausen]</ref> | | |- |[[Nordhorn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. oktobar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |title=nordhorn.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305140921/http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nördlingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-08}} | align="right" | 52 | align="right" | 26. septembar 2008<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/noerdlingen/Die-letzten-Stolpersteine-id4216791.html Die letzten Stolpersteine in Nördlingen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nördlingen]] | |- |[[Nordstemmen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. novembar 2009<ref>[http://www.myheimat.de/nordstemmen/gedanken/mahnung-und-erinnerung-stolpersteine-in-roessing-d190504.html ''Mahnung und Erinnerung: „Stolpersteine“ in Rössing'']</ref> | | |- |[[Northeim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |title=northeim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205400/http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nottuln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-13}} | align="right" | 6 | align="right" | 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |title=Erinnerung und Gedenken in Nottuln |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064414/http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nürnberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 52 | align="right" | 21. septembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |title=Acht neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930200152/http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nürnberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nürnberg]] |- |[[Nuthetal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Oberaula]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Oberhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-29}} | align="right" | 51 | align="right" | 13. Januar 2009<ref>[http://www.oberhausen.de/CC065700325B47AD9C929AA208B530FA.php Stadt Oberhausen: Die Stolpersteine]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Oberhausen]] | |- |[[Oberwesel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 21 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/startseite_artikel,-21-Stolpersteine-verlegt-Oberweseler-gedenken-ihrer-juedischen-Mitbuerger-_arid,1267070.html ''21 Stolpersteine verlegt: Oberweseler gedenken ihrer jüdischen Mitbürger'']</ref> | | |- |[[Ober-Ramstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2012-05-14}} <ref>{{Cite web |url=http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |title=Verlegen der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213531/http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |archive-date=11. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] |- |[[Ochtendung]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ochtrup]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-16}} | align="right" data-sort-value="19" | 19 | align="right" | {{SortDate|2008-03-05}}<ref>[https://jugendmalteser.wordpress.com/2014/03/06/malteser-jugend-unterstutzt-woche-der-bruderlichkeit/ Stolpersteine werden geputzt]</ref> | | |- |[[Oedheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-15}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |title=Stolpersteinverlegung in Oedheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202144214/http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Offenbach am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 135 | align="right" | {{SortDate|2013-06-19}}<ref>{{Cite web |url=http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Offenbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627160102/http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine |archive-date=27. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Offenbach am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenbach am majn]] |- |[[Offenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03}} | align="right" | 103 | align="right" | <ref>[http://www.offenburg.de/html/liste/offenburgabisz.html?tab=detail&scene=detail&id=3661&m=2044&highlight_text=stolpersteine Stolpersteine Offenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Offenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenburg]] |- |[[Oldenburg (Oldenburg)|Oldenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 4 | align="right" | 8. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,556111634.html ''Stolpersteine erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 9. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | |- |- |[[Oldenburg in Holstein]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. septembar 2010<ref>SPD-Ortsverein Oldenburg in Holstein: [http://www.spd-oldenburg-holstein.de/index.php?nr=2281&menu=1 ''Acht Stolpersteine für Oldenburg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Oppenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 6. oktobar 2012<ref>[http://www.allgemeine-zeitung.de/lokales/oppenheim/oppenheim/22-stolpersteine-in-oppenheim-verlegt_12483606.htmStolpersteine 22 Stolpersteine in Oppenheim verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Oranienburg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. juni 2013<ref>[http://www.flickr.com/photos/soerenkohlhuber/sets/72157634044594539/ ''10. juni 2013 Oranienburg – Stolpersteinverlegung'']</ref> | | |- |[[Osnabrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-15}} | align="right" | 250 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |title=Projekt Stolpersteine der Stadt Osnabrück |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409100705/http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |title=''250 „Stolpersteine“ im Osnabrück verlegt – und die Schüler der BFS Bautechnik waren (fast) immer dabei!'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410060137/http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |archive-date=10. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Osnabrück]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osnabrück]] |- |[[Ostercappeln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |title=ostercappeln.de: ''Stolpersteine in Ostercappeln'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224231922/http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ostheim vor der Rhön]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. novembar 2003<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/oberwaldbehrungen_synagoge.htm ''novembar 2003: Die ersten „Stolpersteine“ Unterfrankens werden in Ostheim verlegt'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ostheim vor der Rhön]] |- |[[Ottersberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. februar 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/verden/oyten-ottersberg/wollten-nach-hause-2759999.html ''Sie wollten nur nach Hause.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. februar 2013.</ref> | | |- |[[Ottweiler]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |title=Erste Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219042426/http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |archive-date=19. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Panketal]]<!--Ortsteil Zepernick--> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 2 | align="right" | 13. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Papenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 39 | align="right" | 13. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |title=papenburg.de: ''Stolpersteine zum Gedenken an Lina und Isaak Polak verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130050427/http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Papenburg]] | |- |[[Parchim]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Pasewalk]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-01}} | align="right" | 55 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |title=Stolpersteine in Pasewalk |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406140150/http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pattensen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 24. maj 2008<ref>[http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf ''Arbeitskreis Stolpersteine [Pattensen], Zahl der Sitzungen und kleine Chronik der wichtigsten Beschlüsse.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417100508/http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf |date=17. 4. 2014 }} (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pattensen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pattensen]] |- |[[Peine]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-09}} | align="right" | 49 | align="right" | 2. novembar 2011<ref>[http://peine.vvn-bda.de/4-stolpersteinverlegung-in-peine/ Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten, Kreisvereinigung Peine: ''4. Stolpersteinverlegung in Peine'']</ref> | | |- |[[Perleberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. juni 2009<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Perleberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Perleberg]] |- |[[Petersberg (Saalekreis)|Petersberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petersberg (Saalekreis)]] |- |[[Petershagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-04}} | align="right" | 36 | align="right" | 5. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |title=Arbeitskreis Stolpersteine Verlegeaktion 2012 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112546/http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petershagen]] |- |[[Petershagen/Eggersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Pirna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2013-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 6. decembar 2013<ref>[http://www.pirna-tv.de/?p=10253 Pirna erhält ersten Stolperstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pforzheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. mart 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |title=Stadtwiki Pforzheim-Enz: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128081832/http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Pforzheim]] | |- |[[Pfullendorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/linzgau-zollern-alb/pfullendorf/Stolperstein-in-Pfullendorf;art372570,1478775 Stolpersteine in Pfullendorf]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pfungstadt]]<!-- Stadtteil Eschollbrücken --> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" | 8 | align="right" | 12. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |title=Gedenksteine für Eschollbrücker Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 5. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140503170147/http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Plauen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-08}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-06-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |title=''Schicksal der Juden nicht vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614102356/http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |archive-date=14. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Plauen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Plauen]] |- |[[Plettenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-27}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |title=Erstmals sechs „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074349/http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pößneck]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 11 | align="right" | mart 2014<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/poessneck_juedgeschichte.htm Stolpersteine in Pößneck]</ref> | | |- |[[Pohlheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-21}} | align="right" | 20 | align="right" | 27. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |title=Initiative erinnert an Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131102534/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pohlheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pohlheim]] |- |[[Potsdam]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 25 | align="right" | 5. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |title=Stolpersteine in der Landeshauptstadt Potsdam |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129032015/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Potsdam]] | |- |[[Prenzlau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-06}} | align="right" | 9 | align="right" | 6. maj 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Quakenbrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-22}} | align="right" | 39 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.noz.de/lokales/artland/artikel/455501/20-weitere-stolpersteine-in-quakenbruck-verlegt ''20 weitere Stolpersteine in Quakenbrück verlegt.''] In: ''[[Osnabrücker Zeitung]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Querfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="MZ 14" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Querfurt]] |- |[[Quickborn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-27}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2009/02/14/1048881.html Stolpersteine für Opfer der NS-Diktatur]</ref> | | |- |[[Radebeul]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Radebeul]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radebeul]] |- |[[Radolfzell am Bodensee]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-06-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. juni 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radolfzell]] |- |- |[[Raesfeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2013-12-11}}<ref>[http://www.spdraesfeld.de/index.php?nr=57535&menu=1 weitere Stolpersteine in Raesfeld]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |title=genehmigte Verlegung 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220131/http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Raesfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Raesfeld]] |- |[[Rastatt]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 13 | align="right" | 16. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |title=Erste 13 Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131084055/http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rastatt]] | align="center" | |- |[[Rathenow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rathenow]] | |- |[[Ratingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-22}} | align="right" | 9 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Ratingen/Stolpersteine GenWiki Ratingen]</ref> | | |- |[[Raunheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011}} | align="right" | 4 | align="right" | 30. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |title=Stolpersteine in Raunheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127180535/http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ravensburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | 27 | align="right" | 5. oktobar 2007<ref>[http://www.ravensburg.de/5161_5851.htm Stadt Ravensburg: Neue Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ravensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ravensburg]] |- |[[Recklinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-30}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | 19. april 2014<ref>[http://www.hertener-allgemeine.de/lokales/recklinghausen/Gedenken-Weitere-Stolpersteine-kommen;art1000,1279832 Weitere Stolpersteine kommen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Rees]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-23}} | align="right" | 34 | align="right" | 30. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |title=''Rees setzt Stolpersteine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130061124/https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rees]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rees]] |- |[[Regensburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | 119 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-regensburg.de/ Stolpersteine Regensburg]</ref><ref>[http://www.mittelbayerische.de/region/regensburg/artikel/26-weitere-stolpersteine/959179/26-weitere-stolpersteine.html 26 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Regensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Regensburg]] <!-- Rehbrücke, siehe Nuthetal --> |- |[[Reinbek]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 5 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Reinfeld (Holstein)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.shz.de/lokales/stormarner-tageblatt/verbeugung-vor-den-nazi-opfern-id5939391.html ''Verbeugung vor den Nazi-Opfern.''] In: ''[[Stormarner Tageblatt]]'', 7. mart 2014</ref> | | |- |[[Remagen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |title=Arbeitskreis „Stolpersteine“ Remagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408220729/http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Remscheid]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 161 | align="right" | {{SortDate|2008-10-24}}<ref>https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326180704/https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine/ |date=26. 3. 2016 }} Liste der Stolpersteine in Remscheid/</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Remscheid]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Remscheid]] |- |[[Rendsburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 15 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | <!-- Rengshausen Ortsteil von Knüllwald; siehe dort --> |- |[[Rhauderfehn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2011<ref>[http://www.ga-online.de/-bilder/galerie/3381/Stolpersteine-in-Rhauderfehn-verlegt ''Stolpersteine in Rhauderfehn verlegt.''] In: ''[[General-Anzeiger]]'', 9. novembar 2011.</ref> | | |- |[[Rhaunen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09}} | align="right" | 48 | align="right" | 23. februar 2014<ref>[http://www.rhaunen.de/stolpersteine/die-verlegung-2014/index.html#w2dptab565420a2eb11fad0a Rhaunen: Verlegung Stolpersteine 2014]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rheda-Wiedenbrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-28}} | align="right" | 16 | align="right" | 30. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051010/http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Rheinberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-31}} | align="right" | 10 | align="right" | 1. novembar 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/zeichen-der-erinnerung-aid-1.1044108 Zeichen der Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rheinberg]] | |- |[[Rheinbrohl]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-01}} | align="right" | | align="right" | 1. septembar 2005<ref name="lagrlp" /> | align="center" | | |- |[[Rheine]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-04-21}} | align="right" | 2 | align="right" | 21. april 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |title=Emsland-Gymnasium Rheine: Stolpersteine gegen das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062435/http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |url-status=dead }}</ref> | | <!-- Ribbeck ist Ortsteil von Nauen, siehe dort --> |- |[[Riedstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-19}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 28. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |title=An jüdische Bürger erinnert |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305055637/http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Riegelsberg]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}} | align="right" | 13 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[https://stolpersteineriegelsberg.wordpress.com/ Stolpersteine für Riegelsberg]</ref> | | |- |[[Rimpar]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. septembar 2008<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/Mit-Kopf-und-Herzen-stolpern;art736,4710436 Mit Kopf und Herzen stolpern]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-27}} | align="right" | 15 | align="right" | 27. novembar 2013<ref>Gymnasium Ernestinum Rinteln: [http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 ''Stolpersteinprojekt: Erinnerung an Rintelner Opfer des Nationalsozialismus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150911210131/http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 |date=11. 9. 2015 }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rinteln]] | |- |[[Ritterhude]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-10}} | align="right" | 6 | align="right" | 9. maj 2014<ref>Stolpersteine Bramen: [http://www.stolpersteine-bremen.de/detail.php?id=577 ''Leopold Sinasohn, *1877'']</ref><ref>Pressestelle des Senats Freie Hansestadt Bremen: [http://www.senatspressestelle.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen146.c.17634.de&asl=bremen146.c.25714.de ''Projekt „Stolpersteine“ – Ankündigung von Gedenkfeiern (1. novembar 2005)'']</ref><ref>[http://www.weser-kurier.de/region/osterholz_artikel,-Fuenf-Stolpersteine-verlegt-_arid,846206.html 5 Stolpersteine für Ritterhude]</ref> | | |- |[[Rödelsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rödelsee]] | |- |[[Rodenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. decembar 2012<ref>Bündnis Rodenberg: [http://www.buero-rodenberg.de/?page_id=207 ''Stolpersteine'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rommerskirchen]]<!--Ortsteil Nettesheim--> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ronnenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. maj 2005<ref>Netzwerk Erinnerung und Zukunft in der Region Hannover, Orte der Erinnerung: [http://www.erinnerungundzukunft.de/index.php?id=45 ''Ronnenberg'']</ref> | | <!-- Rössing Ortsteil von Nordstemmen; siehe dort --> |- |[[Rosendahl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-05}} | align="right" | 42 | align="right" | 25. Januar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |title=25 Stolpersteine halten in Osterwick das Gedenken an jüdische Nachbarn und Mitbürger wach '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181247/http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Rotenburg (Wümme)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-03}} | align="right" | 11 | align="right" | 27. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |title=rotenburg-wuemme.de: ''Stolpersteine zum Gedenken der Opfer der Eugenik (13)'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413113902/https://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] |- |[[Rotenburg an der Fulda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-25}} | align="right" | 43 | align="right" | 27. maj 2011<ref>[http://stolpersteine.rotenburg.hassia-judaica.de/ ''Stolpersteine für Rotenburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg an der Fulda]] | |- |[[Rothenburg ob der Tauber]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-26}} | align="right" | | align="right" | <ref>[http://www.rothenburgtauber-evangelisch.de/tourismus/zeiger.php?action=2&menu_id=11&amenu_id=122&umenu_id=&id=434 Stolpersteine in Rothenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rothenburg ob der Tauber]] | |- |[[Rudolstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-02}} | align="right" | 1 | align="right" | 2. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |title=''PROJEKT „STOLPERSTEIN“ in Rudolstadt'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131100451/http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rudolstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rudolstadt]] |- |[[Rüsselsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-ruesselsheim.de/seiten/projekt.php Stolpersteine in Rüsselsheim]</ref> | | |- |[[Saalfeld]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 3 | align="right" | 8. maj 2008<ref>[http://www.saalfeld.de/files/1163DDDA3BF/Amtsblatt+2007-20.pdf Amtsblatt der Stadt Saalfeld/Saale vom 14. novembar 2007: Aktion „Stolpersteine“ startete mit Friedensgebet]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saalfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saalfeld]] |- |[[Saarbrücken]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |title=Stolpersteine in Saarbrücken |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093229/http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarbrücken]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saarbrücken]] |- |[[Saarburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-30}} | align="right" | 32 | align="right" | 1. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |title=32 Stolpersteine für Saarburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906021302/http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |archive-date=6. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarburg]] | align="center" | |- |[[Saffig]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Salzkotten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-12}} | align="right" | 31 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.judentum-in-salzkotten.de/Stolpersteine/stolpersteine.html ''Stolpersteine in Salzkotten'']</ref> | | |- |[[Salzwedel]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |title=Sachsen-Anhalt-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093449/http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Salzwedel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Salzwedel]] |- |[[Sandstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Sangerhausen]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-05}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. oktobar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |title=Sangerhausen hat die ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813202832/http://erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Sangerhausen]] |- |[[Sarstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. april 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Sarstedt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094340/http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Sassnitz]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |title=Stolpersteine in Sassnitz |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201062016/http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |archive-date=1. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Sassnitz]] | |- |[[Scheinfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | 1 | align="right" | 23. septembar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |title=Mit dem Herzen stolpern (BBZ Scheinfeld) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714171458/http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Scheinfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Scheinfeld]] |- |[[Schipkau]]<!-- Ortsteil Hörlitz --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | |- |[[Schleiden]]<!-- Ortsteil Gemünd --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-01}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093204/http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schleiden]] | |- |[[Schleswig]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 3 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schleswig]] | |- |[[Schmallenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 31. maj 2012<ref>[http://www.sauerlandkurier.de/vermischtes/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Verlegung in Schmallenberg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schmelz (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 25. februar 2012<ref>[http://www.adolfbender.de/index.php?id=348 ''Stolpersteine in Schmelz'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmelz (Saar)]] | align="center" | |- |[[Schmitten (Hochtaunus)|Schmitten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-13}} | align="right" | 3 | align="right" | 13. Okt 2009<ref>[http://www.fr-online.de/bad-homburg/schmitten-stolpersteine-aengstigen-anwohner,1472864,3001840.html ''Stolpersteine ängstigen Anwohner.''] In: ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 13. oktobar 2009</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmitten (Taunus)]] | |- |[[Schnaittach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schneeberg (Erzgebirge)|Schneeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref name="zwickau" /> | | |- |[[Schönebeck (Elbe)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-16}} | align="right" | 79 | align="right" | 23. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |title=''Neue „Stolpersteine“ mit Schülerengagement verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409153808/http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneck (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-12}} | align="right" data-sort-value="36" | mind. 36 | align="right" | 2. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |title=''Neue Stolpersteine für drei Büdesheimer Familien'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231185233/http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |archive-date=31. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneiche bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 4. juli 2008<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] |- |[[Schöningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-21}} | align="right" | 16 | align="right" | 27. novembar 2013<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Schorfheide]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 7 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref>[http://www.grossschoenebeck.de/component/jevents/icalrepeat.detail/2015/03/30/1178/-/verlegung-von-stolpersteinen-fuer-die-ermordete-familie-leiser.html?Itemid=544 Fünf glänzende Gesten der Versöhnung Verlegung von Stolpersteinen für die ermordete Familie Leiser]</ref> | | |- |[[Schorndorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |title=Stadtwiki Schorndorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203223652/http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schriesheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" |{{SortDate|2012-04-11}} | align="right" | 21 | align="right" | 25. juni 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |title=Stolpersteine“ in Schriesheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207040417/http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schriesheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schriesheim]] |- |[[Schwaan]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" |{{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html ''Stolperstein erinnert und mahnt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204151846/http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html |date=4. 2. 2016 }} In: ''Bützower Zeitung'', 8. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schwandorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-24}} | align="right" | 17 | align="right" |<ref>[http://www.mrsstjosef.de/archiv/schuljahr_2012_13/13_apr/24_04_stolpersteine/stolpersteine.htm Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}} Mädchenrealschule St. Josef</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwandorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwandorf]] |- |[[Schwäbisch Gmünd]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-15}} | align="right" | 17 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>[http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ ''Den Namen ein Gesicht geben: Der Arbeitskreis Stolpersteine erinnerte an die Reichspogromnacht''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228112752/http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ |date=28. 12. 2014 }} In: ''Rems-Zeitung'', 9. novembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwäbisch Gmünd]] | |- |[[Schwäbisch Hall]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-13}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |title=Gedenkorte in der Innenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320092051/http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schwalmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2004-02}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwalmstadt]] |- |[[Schwedt/Oder]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Schwelm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schwerin]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | 51 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html ''Neue Stolpersteine erinnern in Schwerin an NS-Opfer.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311023611/https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html|date=11. 3. 2014}} In: ''[[Schweriner Volkszeitung]]'', 10. mart 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerin]] | |- |[[Schwerte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerte]] | |- |[[Schwielowsee (Gemeinde)|Schwielowsee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 1. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |title=erster Stolperstein Schwielowsee |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602225438/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |title=Stolperstein für Marie Goslich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052520/http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seeheim-Jugenheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" data-sort-value="13" | mind. 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |title=Stolpersteine erinnern in Seeheim-Jugenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511075200/http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |archive-date=11. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seelow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 12 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Seesen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-25}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.stadtverwaltung-seesen.de/B%C3%BCrgerservice/Stadtinfo/index.php?La=1&NavID=1601.15&object=tx|1601.97.1&sub=0 "Stolpersteine“ – Gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Segnitz]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gesetzt;art773,7438982 Segnitz Stolpersteine gesetzt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Sehnde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 3. decembar 2012<ref>[http://www.myheimat.de/sehnde/gedanken/sehnde-stolpersteine-gegen-das-vergessen-d2471743.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Selb]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.selb-live.de/news/984-stolpersteine-erinnern-an-geschichte.html Stolpersteine in Selb]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Selb]] |- |[[Seligenstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | 43 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |title=Stolpersteine in Seligenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228131256/http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |archive-date=28. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolperstein (Seligenstadt)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Seligenstadt]] |- |[[Selm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Senftenberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 27. Januar 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Senftenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Senftenberg]] |- |[[Siegburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-24}} | align="right" | 77 | align="right" | 13. februar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402164847/http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegburg]] |- |[[Siegen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-03}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Siegen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegen]] |- |[[Singen (Hohentwiel)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-13}} | align="right" data-sort-value="50" | ca. 50 | align="right" | 10. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/singen/Singen-bekommt-weitere-Stolpersteine;art372458,5935024 ''Singen bekommt weitere Stolpersteine'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Singen (Hohentwiel)]] | |- |[[Soest]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-12}} | align="right" | 36 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Soest]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Soest]] |- |[[Solingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 107 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |title=neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064527/http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Solingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Solingen]] |- |[[Spangenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | 29 | align="right" | 13. maj 2012<ref>[http://www.hna.de/lokales/melsungen/anstoss-stolpersteine-2316048.htmlneue Anstoß für 13 neue Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Sprendlingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-28}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |title=Informationen zum Arbeitskreis „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185114/http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Springe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[St. Ingbert]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-19}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeinden/st-ingbert/article/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Stolpersteine werden verlegt'' St. Inbert]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[St. Wendel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2011-04-09}} | align="right" | 20 | align="right" | 17. novembar 2012<ref>[http://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/stwendel/Gunter-Demnig-St-Wendel-Nohfelden-Stolpersteine;art2799,4515036 Steine wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Stade]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 21 | align="right" | 21. februar 2011 | | |- |[[Stadtlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-24}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.muensterlandzeitung.de/staedte/stadtlohn/Erinnern-an-verfolgte-Familie;art959,1850489Steine Erinnern an verfolgte Familie]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Stadtoldendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-15}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. decembar 2007 | | |- |[[Stahnsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}}<ref>[http://www.pnn.de/pm/160991/ ''Entrechtet, ermordet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613024016/http://www.pnn.de/pm/160991/ |date=13. 6. 2015 }} Verlegung Stahnsdorf</ref> | | |- |[[Staßfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-14}} | align="right" | 23 | align="right" | 26. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |title=stassfurt.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422205344/https://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Staßfurt]] |- |[[Stavenhagen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Stegen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |title=Stolpersteine in Stegen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202061217/http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |archive-date=2. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Steinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-19}} | align="right" | 31 | align="right" | 24. juli 2007<ref>[http://www.stolpersteine-steinfurt.de/ Stolperstein-Initiative Steinfurt]</ref><ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Borghorst_%28Steinfurt%29/Stolpersteine GenWiki Borghorst]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Steinfurt]] | <!-- Steinheim Ortsteil von Hungen, siehe dort --> |- |[[Stendal]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-18}} | align="right" | 6 | align="right" | 2./3. august 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stendal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stendal]] |- |[[Stockach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/blitzmeldungen/kreis_konstanz/stockach/Am-4-oktobar-werden-Stolpersteine-verlegt;art3818,2781944 Am 4. oktobar werden Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/stockach/Stolpersteine-vor-vier-Haeusern;art372461,2258875 Stolpersteine vor vier Häusern]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Stralsund]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-25}} | align="right" | 52 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |title=''Stolpersteine'' im Stralsund-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630062741/http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |archive-date=30. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stralsund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stralsund]] |- |[[Straubing]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-13}} | align="right" data-sort-value="10" | 18 | align="right" | 24. april 2013<ref>[http://www.koetztinger-zeitung.de/anzeigen/archiv/artikel/2013/04/25/stolpern-um-nicht-darueber-hinwegzusehen Stolpern, um nicht darüber hinwegzusehen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Straubing]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Straubing]] |- |[[Strausberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Stuttgart]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-10-10}} | align="right" | 787 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-stuttgart.de/ Stolpersteine für Stuttgart]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stuttgart]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stuttgart]] |- |[[Südlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |title=Aktion Stolpersteine Südlohn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075036/http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Süßen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-16}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |title=Stolpersteine in Süßen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705064316/http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |archive-date=5. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Suhl]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-24}} | align="right" | 30 | align="right" | | | |- |[[Sulingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Syke]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-11}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>''„Stolpersteine“ Der Erinnerung einen Namen geben. Informationen zu den achtzehn Syker „Stolpersteinen“, verlegt am 11. juni 2006 und 18. april 2007 von Gunter Demnig. Eine Dokumentation zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Syke von [[Hermann Greve]].'' (Hrsg.: Stadt Syke), Syke 2007</ref> | | |- |[[Sylt (Gemeinde)|Sylt]]<!-- Ortsteile Westerland und Keitum --> |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /><ref>[http://www.stadt-westerland.de/content/view/281/54.html „Stolpersteine" in Westerland]</ref> | | |- |[[Tabarz/Thür. Wald]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. maj 2013<ref>[http://gotha.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Stolperstein-in-Tabarz-verlegt-1927887545 Stolperstein in Tabarz verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tabarz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Telgte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Telgte]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Telgte]] |- |[[Teltow]]<!-- inkl. Ortsteile Seehof und Ruhlsdorf --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. decembar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Teupitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Themar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-19}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Sieben-Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art83436,3221081 Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | | |- |[[Torgelow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Tornesch]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. april 2010 | | |- |[[Treuenbrietzen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Trier]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-12}} | align="right" | 11<ref>[http://www.fwg-trier.com/nachrichten/stolpersteine-verlegt-fuer-11-juedische-abiturienten-des-fwg-2202-352.html Stolpersteine verlegt für jüdische Abiturienten]</ref> | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-trier.de/ |title=Stolpersteine in Trier |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218073605/http://stolpersteine-trier.de/ |archive-date=18. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Troisdorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |title=Stolpersteine – Troisdorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925125848/http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Troisdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Troisdorf]] |- |[[Tübingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-25}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |title=''Stolpersteine geben Nazi-Opfern ihre Namen zurück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103091122/http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |title=''„Stolperstein“ für Richard Gölz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103000000/http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tübingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Tübingen]] |- |[[Überlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-09}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 13. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/bodenseekreis-oberschwaben/ueberlingen/Nazi-Unrecht-8222-Stolpersteine-8220-erinnern-an-Familie-Levi;art372495,5953758 „Stolpersteine“ erinnern an Familie Levi]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Uedem]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-26}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |title=Stolpersteine in Uedem |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 7. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717040810/http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Uetersen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-02}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref>[http://www.spd-uetersen.de/index.php?id=15&sub=2&aktuell=20&PHPSESSID=4n94lfavsda86jip98bu4c6vs0 Drei Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uetersen]] | |- |[[Ulm]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |title=''Stolpersteine in Ulm'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528070610/https://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Unna]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-14}} | align="right" data-sort-value="264" | mind. 264 | align="right" | {{SortDate|2014-06-06}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |title=WAZ 100. Stolperstein erinnert an Unnaer Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153313/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Unna]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Unna]] |- |[[Uslar]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-23}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |title=Das Projekt „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731234011/http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uslar]] | |- |[[Vallendar]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-07}} | align="right" | 12 | align="right" | 24. februar 2014<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/koblenz_artikel,-Stolpersteine-in-Vallendar-erinnern-an-juedische-Schicksale-_arid,1114008.html Stolpersteine in Vallendar erinnern an jüdische Schicksale]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vechta]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |title=Stolpersteine Vechta |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703195330/http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |archive-date=3. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Veitshöchheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 15 | align="right" | 1. oktobar 2009<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/15-Stolpersteine-verlegt;art736,5311090 15 Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Velbert]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" data-sort-value="26" | mind. 26 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/kreis-mettmann/velbert/14-weitere-stolpersteine-erinnern-an-opfer-der-nazis-1.1578199 14 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Velbert]] | |- |[[Velten]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de"/> | | |- |[[Verden (Aller)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-16}} | align="right" | 85 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Verden (Aller)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Verden]] |- |[[Viernheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |title=Erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708072848/http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |archive-date=8. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Viersen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |title=„Stolpersteine“ – Erinnerung an die Opfer des NS-Regimes in Viersen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319025407/http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |archive-date=19. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Vilseck]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 16. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilseck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Vilseck]] |- |[[Vilshofen an der Donau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-27}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilshofen an der Donau]] | <!-- Vitte Ortsteil von Hiddensee; siehe dort --> |- |[[Vlotho]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-10}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |title=Stolpersteine in Vlotho |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065548/http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vlotho]] | |- |[[Vöhringen (Iller)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-10}} | align="right" data-sort-value="17" | mind. 17 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |title=Stolpersteine erinnern in Vöhringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210023115/http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |archive-date=10. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Völklingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-05}} | align="right" | 13 | align="right" | 18. mart 2013<ref>[http://www.voelklingen-im-wandel.de/vk-stolpersteine.php Die Stolpersteine in Völklingen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vreden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Waldkappel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.waldkappel.de/w3a/cms/Aktuelles/Verlegung_von_Stolpersteinen.330451.html;jsessionid=87EEE2D9FD5BB570183D62A1B0975F32 Verlegung der ersten Stolpersteine in Harmuthsachsen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Waldrach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-23}} | align="right" | 6 | align="right" | 23. februar 2007<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/trierland/aktuell/Heute-in-der-Zeitung-fuer-Trier-Land-Hier-wohnte-Josef-Meyer;art8128,1301222 Bericht über die Erstverlegung ''Hier wohnte Josef Meyer'' ]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waldrach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Waldrach]] |- |[[Walldorf (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-02}} | align="right" | 20 | align="right" | 2. maj 2010<ref>[http://www.walldorf.de/2010/?seite=95 Verlegung der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] |- |[[Walsrode]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-30}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2011-11-30}}<ref>{{Cite web |url=https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ |title=''Stolpersteine in Walsrode'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215515/https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Waltershausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waltershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Walzbachtal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 6. novembar 2008<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/joehlingen_synagoge.htm Jöhlingen (Gemeinde Walzbachtal, Kreis Karlsruhe)]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walzbachtal]] |- |[[Waren (Müritz)]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" | 4 | align="right" | 9. novembar 2008<ref>[http://de.news.yahoo.com/17/20081109/tde-unbekannte-stoeren-gedenkfeier-fuer-08c524b_1.html Unbekannte stören Gedenkfeier für Juden in Waren]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Warendorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-14}} | align="right" data-sort-value="20" | mind. 20 | align="right" | 28. Januar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Warendorf/Stolperstein-Initiative-Weitere-Stolpersteine-werden-verlegt Weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Warstein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}}<ref>{{Cite web |url=http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html |title=Stolpersteine erinnern an jüdische Mitbürger in Warstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530224944/http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Warstein]] |- |[[Wassenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12}} | align="right" | 10 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Stolpersteine verlegt"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wassenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wassenberg]] |- |[[Weeze]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[https://www.weeze.de/C12575FC00360427/html/B10E8A756681997DC12576B80048FF61?opendocument Stolpersteine Weeze]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Weeze]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weeze]] |- |[[Weilerswist]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 11. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |title=vierte Stolpersteinverlegung in Weilerswist |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013552/http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Weimar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 17 | align="right" | 7. novembar 2013<ref>[http://weimar.tlz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Neue-Spur-des-Erinnerns-17-Stolperstein-in-Weimar-387124665 17. Stolperstein verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Weingarten (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-07}} | align="right" | 15 | align="right" | 7. maj 2007<ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Weingarten |title=Stadtwiki Karlsruhe: Stolpersteine Weingarten |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202234128/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Weingarten |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weingarten (Baden)]] | align="center" | |- |[[Weingarten (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 15. mart 2014<ref>[http://www.schwaebische.de/region/oberschwaben/weingarten/stadtnachrichten-weingarten_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-Nazi-Terror-_arid,5424839.html Stolpersteine erinnern an Nazi-Terror]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weingarten (Württemberg)]] |- |[[Weinheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-06}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |title=Weinheim: Die ersten „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409074920/http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weinheim]] | |- |[[Weisenheim am Berg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weissach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weißenfels]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Wermelskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-17}} | align="right" | 9 | align="right" | 17. maj 2002<ref name="Chronik2003">[https://web.archive.org/web/20040110192117/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik vom 21. novembar 2003]</ref> | | |- |[[Werne]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-29}} | align="right" | 40 | align="right" | {{SortDate|2014-01-27}}<ref>[http://www.wa.de/lokales/werne/werne-widmet-holocaust-gedenktag-juedischen-buergern-weitere-stolpersteine-3312030.html Stolpersteine erinnern]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Werne]] | |- |[[Wernigerode]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-14}} | align="right" | 22 | align="right" | 15. april 2009<ref>[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/wernigerode/653426_22-Taefelchen-aus-Messing-als-Erinnerung-an-juedisches-Leid.html 22 Stolpersteine als Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wernigerode]] | |- |[[Wertheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 75 | align="right" | <ref>[http://www.fnweb.de/region/majn-tauber/wertheim-freudenberg-kulsheim-kreuzwertheim/eine-wichtige-initiative-gegen-das-vergessen-1.983731 Eine wichtige Initiative gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wertheim]] | |- |[[Wesel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-03}} | align="right" data-sort-value="10" | 84 | align="right" | {{SortDate|2015-04-29}}<ref>{{Cite web |url=https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |title=Rege Beteiligung an der sechsten Stolpersteinverlegung in Wesel. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719220744/https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Wesseling]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-13}} | align="right" | 8 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.wesseling.de/verwaltung/presseservice/pressemitteilungen/106090100000049933.php ''Die ersten „Stolpersteine“ werden verlegt / Erinnerung an jüdische Familien, die von den Nazis ermordet wurden.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Pressemitteilung der Stadt Wesseling</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Westerkappeln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 8 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Steinfurt/Westerkappeln/Bildhauer-Gunter-Demnig-verlegt-Stolpersteine-Acht-Mahnmale-fuer-Westerkappeln ''Acht Mahnmale für Westerkappeln.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Westfälische Nachrichten]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Westerkappeln]] |- |[[Wettenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}} | align="right" | 8 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |title=''Stolpersteine gegen Vergessen in Wettenberg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022400/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettenberg]] <!-- Westerland Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> |- |[[Wettin-Löbejün]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="MZ 2013">Kornelia Privenau: ''[http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html Stolpersteine sind gelegt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606231749/http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html|date=6. 6. 2013}}'', [[Mitteldeutsche Zeitung]], 7. maj 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettin-Löbejün]] |- |[[Wetzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-22}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |title=Stolpersteine in Wetzlar |access-date=24. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406015717/http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |archive-date=6. 4. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wetzlar]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wetzlar]] |- |[[Weyhe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. novembar 2011 | | |- |[[Wiesbaden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-15}} | align="right" | 527 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |title=Aktives Museum Spiegelgasse für Deutsch-Jüdische Geschichte in Wiesbaden e. V.: Stolpersteine in Wiesbaden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092537/http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wiesbaden]] | |- |[[Wiesloch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-15}} | align="right" | 15 | align="right" | 16. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |title=„Stolpersteine“ in Wiesloch verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408173530/http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wildeshausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 12 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg-kreis/politik/zwoelf-stolpersteine-werden-verlegt_a_13,5,3685788056.html ''Zwölf Stolpersteine werden verlegt.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | | |- |[[Willich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-06}} | align="right" data-sort-value="62" | mind. 62 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |title=Stadt Willich: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124160803/https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wiltingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-24}} | align="right" | 5 | align="right" | 24. februar 2007<ref>[http://www.konz.eu/vg_konz/.../Stolpersteine/TV_Meyer_300807.pdf Zurück zu den Wurzeln]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wiltingen]] |- |[[Windeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 61 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Windeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Windeck]] |- |[[Winsen (Luhe)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-26}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Winsen (Luhe)]] | |- |[[Wismar]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-01}} | align="right" | 17 | align="right" | <ref>[http://www.wismar.de/B%C3%BCrger/Kultur-/-Freizeit-/-Sport/Stadtarchiv/Projekte/Stolpersteine Stolpersteine in Wismar]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wissen (Stadt)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 28. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Wissen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415090306/http://wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |archive-date=15. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wissen (Verbandsgemeinde)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Wissen]] |- |[[Witten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-04}} | align="right"| 108 | align="right" | 12. novembar 2019 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Witten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Witten]] |- |[[Wittenberge]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. august 2011<ref>[http://www.wittenberge.de/seite/65112/stolpersteine.html wittenberge.de: ''Stolpersteine in Wittenberge'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wittenberge]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittenberge]] |- |[[Wittenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[http://www.ndr.de/regional/mecklenburg-vorpommern/stolpersteine181.html Stolpersteine geben Opfern ihre Namen zurück]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | |- |[[Wittichenau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://stolpersteine.wittichenauer-pfadfinder.de/stolperstein-verlegungbekommt Stolperstein-Verlegung]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittichenau]] |- |[[Wittlich]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html |title=Stolperstein-Initiative für Wittlich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628045340/http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittlich]] |- |[[Woltersdorf (bei Berlin)|Woltersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. juli 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Worms]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-06}} | align="right" data-sort-value="76" | mind. 76 | align="right" | 1. oktobar 2008<ref>[http://www.warmajsa.de/index.php?id=5950 Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.worms.de/de/tourismus/sehenswertes/listen/stolpersteine.php Übersicht der verlegten Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wriezen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-23}} | align="right" | 2 | align="right" | 23. septembar 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Wülfrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. februar 2008<ref>[http://www.rp-online.de/public/article/mettmann/538430/Ein-Stein-fuer-Johanna-Beyth.html Wülfrath: Ein Stein für Johanna Beyth]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wuppertal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-07}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wuppertal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wuppertal]] |- |[[Würselen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-12}} | align="right" | 28 | align="right" | 15. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |title=Stolperstein erinnert an tragische Geschichte |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101155/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Würzburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-17}} | align="right" | 430 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |title=Würzburger Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409145905/http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Würzburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Würzburg]] |- |[[Wurzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-03}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. septembar 2013<ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Stolpersteine-erinnern-an-Kaufmannsfamilie-Luchtenstein/42d1767s10/ Stolpersteine erinnern an Kaufmannsfamilie]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wyk auf Föhr]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-22}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Xanten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-12}} | align="right" | 37 | align="right" | 30. novembar 2007<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/xanten/reihe-der-stolpersteine-ist-komplett-aid-1.974986 Reihe der Stolpersteine ist komplett]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Xanten]] | |- |[[Zehdenick]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zehdenick]] | |- |[[Zeitz]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2012 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Zeitz]] <!-- Zepernick Ortsteil von Panketal; siehe dort --> |- |[[Zell (Mosel)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-23}}<ref>{{Cite web |url=http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |title=Zeller Stadtbote 'Stolpersteine wurden in Zell (Mosel) und Zell-Merl verlegt.' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043828/http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" data-sort-value="12" |12 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zell (Mosel)]] | |- |[[Zerbst/Anhalt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-29}} | align="right" | 40 | align="right" | 15. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |title=40 „Stolpersteine“ erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234953/http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zittau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-27}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |title=Stolpersteine für Zittau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613053631/http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zossen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 30. novembar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zossen]] | |- |[[Zwickau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref name="zwickau">{{Cite web |url=https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |title=Stolpersteine in Zwickau |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828201120/https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |archive-date=28. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Francuska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Francuskoj}} == Hrvatska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Hrvatskoj}} == Italija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Italiji}} == Luksemburg == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Luksemburgu}} == Holandija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Holandiji}} == Norveška == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Norveškoj}} == Poljska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Poljskoj}} == Rumunija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Rumuniji}} == Russland == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad | '''Oblast''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Kromy (Orjol)|Kromy]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |- | [[Orjol]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |} == Schweiz == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kanton''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Kreuzlingen]] | {{ZID|CH-TG}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.nzz.ch/aktuell/schweiz/erste-stolpersteine-in-der-schweiz-1.18144848 ''Erste «Stolpersteine» in der Schweiz.''] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'', 5. septembar 2013</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kreuzlingen]] |} == Slowakei == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kraj''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Banská Bystrica]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Bratislava]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Brezno (Slovačka)|Brezno]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 31. oktobar 2012 | align="center" | | |- | [[Častá]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Halič]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-22}} | align="right" | | align="right" | 22. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Komárno]] | [[Nitriansky kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-26}} | align="right" | | align="right" | 26. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Lučenec]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Prešov]] | [[Prešovský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Prešov)]] | |- | [[Ratková]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |} == Slovenija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Sloveniji}} == Spanien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Region ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Navàs]] | align="right"|{{ES-CT}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. april 2015 <ref>{{Cite web |url=http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042604/http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |} == Tschechien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Boršice]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Brno]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-09}} | | align="right" | 16. juni 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brno]] | |- | [[České Budějovice]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | <!-- České Budějovice siehe bei Budweis --> |- | [[Český Těšín]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Chlum u Třeboně]] | [[Jihočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-17}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | <!-- Debř Teil der Stadt Mladá Boleslav, siehe dort --> |- | [[Děčín]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |- | [[Doubrava u Orlové]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Havlíčkův Brod]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Horažďovice]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Kolín]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-10}} | | align="right" | 6. novembar 2009 | | |- | [[Kostelec nad Orlicí]] | [[Královéhradecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | | |- | [[Krnov]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. septembar 2014 | | |- | [[Kroměříž]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Mikulov]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Milovice nad Labem]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Mladá Boleslav]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Olomouc]] | [[Olomoucký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Olomouc]] | |- | [[Ostrava]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-10}} | | align="right" | 10. juni 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ostrava]] | |- | [[Pacov]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Pilsen]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-28}} | | align="right" | 28. oktobar 2012 | | |- | [[Prag]] | [[Prag]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-08}} | | align="right" | 17. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Prague]] | |- | [[Příbor]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. juli 2013 | | |- | [[Ratenice]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ratenice]] | |- | [[Slavkov u Brna]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Svitavy]] | [[Pardubický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Svitavy]] | |- | [[Teplice]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-15}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | |- | [[Tišnov]] | [[Okres Brno-venkov]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Třebíč]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Žatec]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |} == Ukraine == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''[[Liste der Oblaste der Ukraine|Oblast]]''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Perejaslaw-Chmelnyzkyj]] | [[Oblast Kiew]] | align="right" | {{SortDate|2009-07-03}} | align="right" | 4 | align="right" | 3. juli 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |title=Deutsche Botschaft Kiew: ''„Stolpersteine“ in der Ukraine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704114212/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |archive-date=4. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Ungarn == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Balatonfüred]] | [[Mitteltransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-24}} | align="right" | 3 | align="right" | 27. august 2007<ref name="macskako">[https://web.archive.org/web/20121018070017/http://www.macskako.net/ ungarische Stolperstein-Projektseite]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Balatonfüred]] | |- | [[Békéscsaba]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-30}} | align="right" | | align="right" | 30. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Budapest]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-04-27}} | align="right" | | align="right" | 20. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Budapest]] | |- | [[Celldömölk]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Kiskunhalas]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiskunhalas]] | |- | [[Kisvárda]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Kőszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2010-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kőszeg]] | |- | [[Magyarmecske]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Makó]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 4 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Makó]] | |- | [[Mátészalka]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Nagykanizsa]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nagykanizsa]] | |- | [[Nagykőrös]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Pécs]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-30}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 21. septembar 2014<ref name="macskako" /> | | |- | [[Sopron]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-23}} | align="right" | | align="right" | 23. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Szeged]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 5 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szeged]] | |- | [[Szentes]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-29}} | align="right" | | align="right" | 29. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Szolnok]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szolnok]] | |- | [[Szombathely]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-29}} | align="right" | 4 | align="right" | 29. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szombathely]] | |- | [[Újfehértó]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-21}} | align="right" | 1 | align="right" | 21. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Zalaegerszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | | |} == Fußnoten == <references group="F" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.stolpersteine.eu/chronik/ Chronik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107184455/http://www.stolpersteine.eu/chronik/ |date=7. 11. 2015 }} auf der Projektseite stolpersteine.eu [[Kategorija:Stolpersteine]] 1hfjg4xv8fn7t37mytruvtuqudzg3ns Veliki mozak 0 407388 3915909 3883275 2026-08-02T06:17:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915909 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Veliki mozak | Latinski = Cerebrum | Image = Lobes_of_the_brain_NL.svg | Caption = Režnjevi moždane kore: [[čeoni režanj|frontalni]] (plavi), [[sljepoočni režanj|temporalni]] (zeleni), [[okcipitalni režanj|okcipitalni]] (crveni) i [[parijetalni režanj|Tjemeni]] (žuti). [[Mali mozak]] (sivi) nije dio telencefalona, | Image2 = EmbryonicBrain.svg | Caption2 = Dijagram sa glavnom potpodjelom embrionskog mozga kičmenjaka | IsPartOf = | Components = | Artery = [[Prednja moždana arterija|Prdnja]], [[srednja moždana arterija|srednja]] i [[stražna moždana arterija]] | Vein = [[Moždane vene]] }} '''Veliki mozak''', '''cerebrum''' ili '''telencefalon''' je najveći dio [[mozak|mozga]] koji sadrži [[moždana kora|moždanu koru]] (od dvije [[moždana hemisfera|moždane hemisfere]]), kao i nekoliko potkornih struktura, uključujući [[hipokampus]], [[bazna ganglija|baznu gangliju]] i [[mirisni bulbus]]. U ljudskom mozgu je najviša regija [[centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]]. Mozak se [[prenatalni razvoj|razvija prenatalno]] iz [[prednji mozak|prednjeg mozga]] (prozencefalon). Kod sisara se dorzalni telencefalon, ili [[moždana opna|''pallium'']] razvija u [[moždana kora|moždanu koru]], a ventralni telencefalon ili [[Palijum (anatomija)|subpalijum]], postaje [[bazna ganglija]]. Mozak je također podijeljen, približno simetrično, na lijevu i desnu moždanu hemisferu. Uz pomoć [[mali mozak|malog mozga]], veliki kontrolira sve voljne akcije u ljudskom tijelu. == Struktura == [[Datoteka:Cerebrum animation small.gif|thumb|300px|Položaj ljudskog velikog mozga (crveno).]] Cerebrum je najveći dio [[mozak|mozga]]. Ovisno o položaju životinje, nalazi se na prednjoj strani ili na vrhu mozga. Kod ljudi je najveći i najbolje razvijen od pet glavnih dijelova mozga. Veliki mozak se sastoji od dvije moždane hemisfere i njihove [[moždana kora|kore]] (vanjski slojevi [[siva masa|sive mase]]), te donje regije [[bijela masa|bijele mase]].<ref name="brain structure">{{cite book|last1=Arnould-Taylor|first1=William|title=A Textbook of Anatomy and Physiology|date=1998|publisher=Nelson Thornes|page=52|url=https://books.google.com/books?id=jVHkyWzY-_4C&pg=PA52&lpg=PA52&dq=the+cerebrum+textbook&source=bl&ots=_bMhoe_nS6&sig=7HjHqEU2kw2Ktqy9swTDAwYvqTA&hl=en&sa=X&ei=KzLMVNH_BYmegwTtl4DACQ&ved=0CD4Q6AEwBg#v=onepage&q=the%20cerebrum%20textbook&f=false|access-date=27. 1. 2015}}</ref> Njegove potkorteksne strukture uključuju [[hipokampus]], [[bazna ganglija|bazne ganglije]] i mirisne bulbuse. Sastoji se od dvije moždane hemisfere u obliku <big>C</big>, međusobno odijeljene dubokom pukotinom koja se naziva [[uzdužna pukotina]] ===Moždana kora=== {{Glavni|Moždana kora}} [[Datoteka:Lateral surface of cerebral cortex - gyri.png|thumb|300px|Površina velikog mozga|left]] Moždani korteks, vanjski sloj [[siva masa|sive mase]], postoji kod sisara. Kod većih, uključujući ljude, površina moždane kore stvara giruse (grebene) i sulkuse (brazde) koji stvaraju vijuge, povećavajući [[površina|površinsko područje]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=wNnaxY8-B2gC&oi=fnd&pg=PR13&dq=Angevine,+J.%3B+Cotman,+C.+(1981).+Principles+of+Neuroanatomy.+NY:+Oxford+University+Press&ots=SyfSkObD2d&sig=wvhN2qMlQ2w7zbWAbacSvmD0cJE#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Neuroanatomy|last1=Angevine|first1=J.|last2=Cotman|first2=C.|date=1981|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=|location=NY|pages=|access-date=25. 1. 2015}}</ref> Cerebralna kora uglavnom se klasificira u četiri režnja: [[prednji režanj|frontalni]], [[pariietalni režanj|parijetalni]], [[okcipitalni režanj|okcipitalni]] i [[temporalni režanj|temporalni]] . Režnjevi su klasificirani na osnovi njihovih pokrovnih [[neurokranij]]skih [[kost]]iju.<ref name="brain components">{{cite book|last1=Rosdahl|first1=Caroline|last2=Kowalski|first2=Mary|title=Textbook of Basic Nursing|date=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|page=189|edition=9th|url=https://books.google.com/books?id=odY9mXicPlYC&pg=PA189&lpg=PA189&dq=the+cerebrum+textbook&source=bl&ots=z10Ag5Y_tU&sig=rcJ4N0PncD1-O9VeKUUaB0mc0Kg&hl=en&sa=X&ei=KzLMVNH_BYmegwTtl4DACQ&ved=0CDwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false|access-date=28. 1. 2015}}</ref> === Hemisfere === Veliki mozak je, [[medijalna uzdužna pukotina|medijalnom uzdužnom pukotinom]] podijeljen na dvije [[moždane hemisfere]], desnu i lijevu. Organiziran kontralateralno, tj. desna hemisfera kontrolira i obrađuje signale s lijeve strane tijela, dok lijeva kontrolira i obrađuje signale s desne strane. Postoji snažna, ali ne potpuna [[bilateralna simetrija]] između hemisfera. [[Lateralizacija moždanih funkcija]] razmatra poznate i moguće razlike između to dvoje. == Razvoj == Kod kičmenjaka, u razvoju [[embrion]]a, [[nevna cijev]] podijeljena je u četiri nerazdijeljena odjela koja se dalje razvijaju u različita područja centralnog nervnog sistem; to su [[prozencefalon]] ([[prednji mozak]]), [[mezencefalon]] ([[srednji mozak]]) [[rombencefalon]] ([[zadnji mozak]]) i [[kičmena moždina]].<ref>{{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |title=Developmental biology |url=https://archive.org/details/developmentalbio0000gilb_b9o8 |date=2014 |publisher=Sinauer |location=Sunderland, Mass. |isbn=978-0-87893-978-7 |edition=10th}}</ref> Ventralni dio telencefalon stvara [[bazna ganglija|bazne ganglije]]. [[Dijencefalon]] se razvija u [[talamus]] i [[hipotalamus]], uključujući [[optičke vezikule]] (buduća [[mrežnjača]]).<ref>{{cite book|editor1-first=Eric R. |editor1-last=Kandel |title=Principles of neural science |url=https://archive.org/details/principlesofneur0000unse_a2f8 |date=2006 |publisher=McGraw-Hill |location=Appleton and Lange |isbn=978-0-07-139011-8 |edition=5th}}</ref> Dorzalna strana telencefalona tada formira dvijre bočne telencefalonske vezikule, odvojena srednjom linijom, koje se razvijaju u lijevu i desnu [[moždana hemisfera|moždanu hemisferu]]. [[Ptice]] i [[ribe]] imaju dorzalni telencefalon, kao i svi kičmenjaci, ali on je uglavnom slojevit i zbog toga se ne smatra moždanom korteksom. Samo slojevita citoarhitektura može se smatrati moždanom korom. == Funkcije == '''Napomena''': Budući da je cerebrum gruba podjela s mnogim pododjelima i podregijama, važno je navesti da ovaj odjeljak navodi samo funkcije koje veliki mozak obavlja kao cjelina. Za više informacija, pogledajte glavne članke o [[moždana kora|moždanoj kori]] i [[bazna ganglija|baznoj gangliji]]. [[Gornji motorni neuron]]i u primarnom motornom korteksu šalju svoje [[akson]]e u mozak i kičmenu moždinu u [sinapsu] na [[donji motorni neuroni]], koji inerviraju mišiće. Oštećenje motoričkih područja slučajno, korteksom može dovesti do određenih vrsta [[bolesti motornih neurona]]. Ova vrsta oštećenja rezultira gubitkom mišićne snage i preciznosti, a ne potpune [[paraliza]]. Djeluje kao središte osjetilne percepcije, sjećanja, misli i prosuđivanja; moždanog mozga funkcioniše i kao centar dobrovoljnih motornih aktivnosti Cerebrum je glavni dio mozga, koji kontrolira [[emocije]], [[sluh]], [[vid]], tip ličnosti i još mnogo toga. Kontrolira svu preciznost voljnih akcija.[[Gornji motorni neuron]]i u primarnom motornom korteksu šalju svoje [[akson]]e u mozak i kičmenu moždinu u [[sinapsa|sinapse]] na [[donji motorni neuron|donjim motornim neuronima]], koji inerviraju mišiće. Slučajno oštećenje motornih područja kore može dovesti do određenih vrsta [[bolesti motornih neurona]]. Ova vrsta oštećenja rezultira gubitkom mišićne snage i preciznosti, a ne potpunom [[paraliza|paralizom]]. Veliki mozak djeluje kao centar čulne percepcije, sjećanja, misli i prosuđivanja; također funkcionira i kao centar voljnih motornih aktivnosti === Senzorna obrada === Primarna čulna područja [[moždana kora|moždane kore]] primaju i obrađuju [[vid|vizualne]], [[sluh|auditivne]], [[mehaničko čulo|somatosenzorne]], [[okus|gustatorne]] i [[čulo mirisa|olfaktorne]] informacije. Zajedno s korteksnim područjima, ove regije mozga sinteziraju i analiziraju čulne informacije u percepciji okolnog i unutrašnjeg svijeta. ===Miris === {{Glavni |Čulo mirisa}} [[Mirisni bulbus]], odgovoran za čulo mirisa, zauzima veliku površinu cerebruma u većini kičmenjaka. Međutim, u ljudi je ovaj dio mozga mnogo manji i leži ispod frontalnog režnja. Olfaktorni senzorni sistem jedinstven je, jer neuroni u mirisnom bulbusu svoje [[akson]]e šalju direktno u [[piriformni korteks|olfaktorni korteks]], a ne prvo u [[talamus]]. Oštećenje mirisnog bulbusa rezultira gubitkom osjećanja mirisa. ===Jezik=== {{Glavni|Jezik}}[[Govor|Govorna komunikacija]] i jezik uglavnom se pripisuju dijelovima moždane kore. Motorni dijelovi jezika vezani su za [[Brocino područje]] unutar čeonog režnja, a razumijevanje govora za [[Wernickejevo područje]], na raskršću sljepoočnog i tjemenog režnja. Ove dvije regije međusobno su povezane velikim traktpm [[bijela masa|bijele mase]], ''[[arcuate fasciculus]]''. Oštećenja na Brocinom području rezultiraju [[afazija|ekspresivnom afazijom]] (bez tečne afazije, tj izgovora), dok oštećenje Wernickeovog područja rezultira [[receptivna afazija|receptivnom afazijom]] (koja se naziva i tekućom afazijom). === Učenje i pamćenje=== {{Glavni|Pamćenje}} Izričito ili deklarativno (faktičko) formiranje memorije pripisuje se [[hipokampus]]u i pridruženim regijama srednjeg dijela [[sljepoočni režanj|sljepoočnog režnja]]. Ova asocijacija izvorno je opisana nakon što je pacijentu, poznatom kao [[HM (pacijent)|HM]] hirurški uklonjen i lijevi i desni hipokampus radi liječenja hronične [[epilepsija sljepoočnog režnja|epilepsije temporalnih režnjeva]]. Nakon operacije, HM je imao [[anterogradna amnezija|anterogradnu amneziju]] ili nemogućnost formiranja novih uspomena. Implicitno ili proceduralno pamćenje, poput složenog motornog ponašanja, uključuje bazne ganglije. Kratkoročno ili radno pamćenje uključuje područja asocijacijskog korteksa, posebno [[dorzolateralni prefrontalni korteks|dorzolateralnog prefrontalnog kortrksa]], kao i [[hipokampus]]. == Dodatne slike == <gallery> Slide2KLI.JPG|Lateralnia strana velikog mozga, duboka disekcija Slide4KLI.JPG|Medijalna strana, duboka disekcija </gallery> == Također pogledajte== * [[Centralni nervni sistem]] * [[Mozak]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Cerebrum}} * [https://neuinfo.org/data/search?q=cerebrum NIF Search - Cerebrum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412143159/https://neuinfo.org/data/search?q=cerebrum |date=12. 4. 2023 }} via the Neuroscience Information Framework {{Nervni sistem}} [[Kategorija:Veliki mozak| ]] [[Kategorija:Centralni nervni sistem]] [[Kategorija:Mozak]] hbbg1zfqp5o795flh9wz1tatvejmzz3 Stehiometrija 0 412749 3915815 3504299 2026-08-01T19:00:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915815 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Combustion reaction of methane.jpg|thumb|400px|Reakcija sagorijevanja [[metan]]a.]] '''Stehiometrija''' je stanje i način izračunavanja relativne količine [[reagens]]a i [[Proizvod (hemija)|proizvoda]] u [[hemijska reakcija|hemijskim reakcijama]]. Stehiometrija je utemeljena na [[zakon održanja mase|zakonu održanja mase]], gdje je ukupna masa reagenasa jednaka ukupnoj masi proizvoda. To znači da se odnosi između količine reagenasa i proizvoda obično ponašaju kao odnosi pozitivnih cijelih brojeva. To istovremeno govori da ako su poznati iznosi odvojenih reagenasa, onda se može izračunati i iznos proizvoda. Saglasno tome, ako je poznata količina jednog reagensa i količina proizvoda, empirijski se može odrediti jedan od reagenasa, a zatim se može izračunati i iznos drugih reagenasa.<ref name=<"Simpson">{{cite book|last=Simpson|first=Michael G.|title=Plant Systematics|year=2011|publisher=Academic Press|isbn=0-08-051404-9|url=http://books.google.ca/books?id=Ia2eIPVksMMC|access-date=12. 2. 2014|ref=harv}}</ref><ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Volet-Volet">{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}</ref> Ovi odnosi se mogu prikazati uravnoteženom jednačinom: ;{{chem|CH|4}} + 2&nbsp;{{chem|O|2}} → {{chem|CO|2}} + 2&nbsp;{{chem|H|2|O}}. Ovdje jedna molekula [[metan]]a reagira sa dvije molekule plinovitog [[kisik]]a, pa nastaju jedna molekula [[ugljik-dioksid]]a i dvije molekule [[voda|vode]]. Stehiometrija mjeri ove količinske odnose, a koristi se za određivanje količine proizvoda/reagenasa koji su proizvodeni/potrebni u datoj reakciji. Opisani količinski odnosi među supstancama u hemijskoj reakciji poznati su kao ''reakcijska stehiometrija''. U gornjem primjeru, reakcijska stehiometrija mjeri odnos između [[metan]]a i [[kisik]]a koji u međusobnoj reakciji stvaraju [[ugljik-dioksid]] i vodu. Zbog poznatog odnosa molske i [[Atomska masa|atomske težine]], dobijeni stehiometrijski koeficijenti mogu se koristiti za određivanje težine u reakciji koja je opisana u uravnoteženoj jednačini. To se zove ''kompozicijska stehiometrija''. ''Plinska stehiometrija'' bavi se reakcijama koje uključuju plinove, a na osnovu poznate temperature, [[Pritisak|pritiska]] i zapremine može se pretpostaviti da li je dati uzorak [[idealan plin]]. Za plinove, odnos volumena je idealno isti kao i onaj po [[zakon o idealanom plinu|zakonu o idealnom plinu]], ali se odnos mase jedne reakcije mora izračunati iz [[molekulska masa|molekulskih masa]] reagenasa i proizvoda. U praksi, zbog postojanja [[izotop]]a, koriste se [[molarna masa|molarne mase]], umjesto da se izračunava odnos masa. == Etimologija == Izraz ''stehiometrija'' je prvi put koristio [[Jeremias Benjamin Richter]] [[1792]]. godine, kada je objavljen prvi tom njegove knjige pod nazivom ''Stehiometrija ili umjetnost mjerenja hemijskih elemenata '' (''Stoichiometry or the Art of Measuring the Chemical Elements''). Naziv je izveden iz [[grčki jezik|grčkih]] riječi στοιχεῖον - ''stoicheion'' = element + μέτρον – ''metron'' = mjera. U patrističkom grčkom, riječ ''stoichiometria'' je koristio [[patrijarh Nikefor I Carigradski]] kada se odnosio na broj linijskih tačaka [[biblija|kanonskog]] [[Novi Zavjet|Novog zavjeta]] i nekih od [[Apokrif]]a. == Definicija == '''Stehiometrijska količina''' ili '''stehiometrijske odnos''' [[Reagens|reagenasa]] je njihova najpovoljnija količina ili odnos, a pod pretpostavkom da je reakcija kompletna, potebno je znati da: # svi reagensi se troše; # nema nedostatka reagenasa; # ne postoji višak reagensa.<ref>''What’s in a Name? Amount of Substance, Chemical Amount, and Stoichiometric Amount'' Carmen J. Giunta Journal of Chemical Education 2016 93 (4), 583-586 {{DOI|10.1021/acs.jchemed.5b00690}}</ref> Stehiometrija počiva na osnovnim zakonima koji pomažu bolje razumijevanje odnosa u reakcijama kao što su: [[zakon održanja mase]], [[zakon određenih proporcija]] (odnosno, [[zakon stalnog sastava]]), [[zakon više proporcija]] i [[zakon recipročnih proporcija]]. U principu, u hemijskim reakcijama se sjedinjuju određeni omjeri hemikalija. Hemijske reakcije ne mogu ni stvoriti ni uništiti tvar, niti [[nuklearna transmutacija|transmutirati]] jedan hemijski element u drugi, a iznos svakog elementa mora biti isti u cijelokupnoj reakciji. Naprimjer, broj atoma određenog elementa X na reaktantskoj strani mora biti jednak broju atoma tog elementa na strani proizvoda, bez obzira da li su ili ne svi od tih atoma zapravo uključeni u reakciju. Hemijske reakcije, kao makroskopske jedinice operacija, sastoje se od veoma velikiog broja [[elementarna reakcija|elementarnih reakcija]], gdje jedna molekula reaguje s drugom molekulom. Kada molekula (ili njena polovina) reaguje, nastaje završni skup atoma u proizvodu, a odnos između reagenasa u potpunoj reakciji je u integriranom odnosu. Reakcija može trošiti više od jedne molekule, a '''stehiometrijski broj''' se objašnjava kao pozitivan broj za proizvode (zbirno) i negativan za potrošene reagense.<ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/S06025-plain.html|title=stoichiometric number,|work=iupac.org}}</ref> Različiti elementi imaju različite [[atomska masa|atomske mase]], a kao zbirovi pojedinačnih atoma, molekule imaju određenu [[Molarna masa|molarnu masu]], koja je mjerena jedinicom mola (6,02 &nbsp; × &nbsp;10<sup>23</sup> pojedinačne molekule, a naziva se [[Avogadrova konstanta]]). Po definiciji, ugljik-12 ima molarnu masu od 12 g/mol. Tako se izračunava stehiometrija mase, gdje je broj molekula potrebnih za svaki reagens izražen u molovima i pomnožen sa molarnom masom svakog reagensa po molu reakcije. Odnosi masa mogu se izračunati dijeljenjem svakog od njih i ukupnom masom cijele reakcije. Elementi u svom prirodnom stanju su smjese [[izotop]]a s različitom masom, čime se pokazuje da [[atomska masa|atomske mase]], a time i molarne mase nisu baš cijeli brojevi. Naprimjer, umjesto tačne proporcije 14:3, dobije se 17,04 &nbsp; kg [[amonijak]]a 14,01 &nbsp; kg [[dušik]]a i 3&nbsp; × &nbsp;1,01 &nbsp; kg [[vodik]]a, jer prirodni dušik sadrži male količine dušika-15 , a prirodni vodik sadrži vodik-2 ([[deuterij]]). '''Stehiometrijski reagens''' je onaj reagens koji se troši u reakciji, za razliku od [[kataliza|katalitskog reagensa]], koji se u ukupnoj reakciji ne troši, jer reaguje u jednom koraku, a zatim se i obnavlja u još jednom. == Pretvaranje grama u molove == Stehiometrija se ne koristi samo za uravnotežavanje hemijske jednačine, nego i u pretvaranju [[gram]]a supstsance u molove ili grama u [[mililitar|mililitre]]. Naprimjer, da bi se pronašao iznos [[so|NaCl]] (natrij hlorida) u 2,00 g supstance, treba učiniti slijedeće: :<math>\frac{2,00 \mbox{ g NaCl}}{58,44 \mbox{ g NaCl mol}^{-1}} = 0,034 \ \text{mol}</math> U gornjem primjeru, kada je napisan u djelimičnom obliku, grami čine umnožavajući pojam, koji je jednak veličini 1 (g/g &nbsp; = &nbsp;1) sa rezultirajućim iznosom u molovima (jedinici koja je potrebna), kao što je prikazano u sljedećoj jednačini: :<math>\left(\frac{2,00 \mbox{ g NaCl}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol NaCl}}{58,44 \mbox{ g NaCl}}\right) = 0,034\ \text{mol}</math> == Molarna proporcija == Stehiometrija se često koristi za uravnotežavanje hemijske jednačine (stehiometrijska reakcija). Naprimjer, dvije [[diatomska molekula|diatomske molekule]] plina, [[vodik]]a i [[kisik]]a, mogu se sjediniti pri čemu se dobije tečna voda, u [[egzotermna reakcija|egzotermnoj reakciji]], a prema slijedećoj jednačini: :2&nbsp;{{chem|H|2}} + {{chem|O|2}} → 2&nbsp;{{chem|H|2|O}} Stehiometrijska reakcija u gornjoj jednačini opisuje da je omjer vodika, kisika i molekule vode 2:1:2. Molarni odnos omogućava pretvaranje između molova jedne supstance u molove drugog. Naprimjer, u reakciji: :2&nbsp;{{chem|CH|3|OH}} + 3&nbsp;{{chem|O|2}} → 2&nbsp;{{chem|CO|2}} + 4&nbsp;{{chem|H|2|O}} Količina vode koja se proizvodi potrošnjom 0,27 mola {{chem|CH|3|OH}}, dobija se primjenom molskog odnosa između {{chem|CH|3|OH}} i {{chem|H|2|O}} od 2 do 4. :<math>\left(\frac{0,27 \mbox{ mol }\mathrm{CH_3OH}}{1}\right)\left(\frac{4 \mbox{ mol }\mathrm{H_2O}}{2 \mbox{ mol } \mathrm{CH_3OH}}\right) = 0,54\ \text{mol }\mathrm{H_2O}</math> Naziv stehiometrija se također često koristi za [[Mol (jedinica)|molarne]] proporcije elemenata u stehiometrijskom jedinjenju (''kompozicijska stehiometrija''). Naprimjer, stehiometrija [[vodik]]a i [[kisik]]a u H<sub>2</sub>O je 2:1. U stehiometrijskom jedinjenju, molarne proporcije su cijeli brojevi. == Određivanje iznosa proizvoda == Stehiometrija se također može upotrijebiti za pronalaženje količine proizvoda reakcija. Ako se komad čvrstog [[bakar|bakra]] (Cu) doda u vodeni rastvor [[srebro-nitrat]]a (AgNO<sub>3</sub>), u reakciji jednostrukog premještanje, stvaraju se vodeni [[bakar(II)-nitrat]] (Cu(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>) i čvrsto [[srebro]] (Ag). Koliko se dobije srebra, ako se 16,00 grama Cu doda u rastvor, za pojavu viška srebrenog nitrata? U traženju odgovora se primjenjuju slijedeći koraci: # Napisati i uravnotežiti jednačinu; # Izraziti masu u molima: pretvaranjem grama Cu u molove Cu; # Naći molni odnos: pretvaranjem molova Cu u molove proizvedenog Ag; # Odrediti molove u masi: pretvaranjem molova Ag u grame proizvedenog Ag. Potpuno uravnotežena jednačina je: :{{chem|Cu}} + 2&nbsp;{{chem|Ag|NO|3}} → {{chem|Cu|(NO|3|)|2}} + 2&nbsp;{{chem|Ag}} U koraku masa -mol, masa bakra (16,00&nbsp;g) se pretvara u molove bakra dijeljenjem mase bakra njegovom molekulskom masom: 63,55&nbsp;g/mol. :<math>\left(\frac{16,00 \mbox{ g Cu}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol Cu}}{63,55 \mbox{ g Cu}}\right) = 0,2518\ \text{mol Cu}</math> Zatim se, preko iznosa Cu u molovima (0,2518), traži molski odnos. To se izražava kao koeficijent u balansiranoj reakciji: Cu i Ag su u odnosu 1:2. :<math>\left(\frac{0,2518 \mbox{ mol Cu}}{1}\right)\left(\frac{2 \mbox{ mol Ag}}{1 \mbox{ mol Cu}}\right) = 0,5036\ \text{mol Ag}</math> Sada, kada je poznata količina proizvedenog Ag = 0,5036&nbsp;mol, ovaj iznos se pretvara u grame proizvedenog Ag i dolazi se do konačnog odgovora: :<math>\left(\frac{0,5036 \mbox{ mol Ag}}{1}\right)\left(\frac{107,87 \mbox{ g Ag}}{1 \mbox{ mol Ag}}\right) = 54,32 \ \text{g Ag}</math> Ovaj skup proračuna može se dalje sažeti u jednostruki korak: :<math>m_\mathrm{Ag} = \left(\frac{16,00 \mbox{ g }\mathrm{Cu}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol }\mathrm{Cu}}{63,55 \mbox{ g }\mathrm{Cu}}\right)\left(\frac{2 \mbox{ mol }\mathrm{Ag}}{1 \mbox{ mol }\mathrm{Cu}}\right)\left(\frac{107,87 \mbox{ g }\mathrm{Ag}}{1 \mbox{ mol Ag}}\right) = 54,32 \mbox{ g}</math> === Ostali primjeri === Z [[propan]]sku (C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>) reakciju sa [[kisik|plinovitim kisikom]] (O<sub>2</sub>), uravnotežena [[hemijska jednačina]] je: :{{chem|C|3|H|8}} + 5&nbsp;{{chem|O|2}} → 3&nbsp;{{chem|CO|2}} + 4&nbsp;{{chem|H|2|O}} Masa vode se dobije ako 120&nbsp;g [[propan]]a (C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>) izgori u višku kisika, tj. tada: :<math>m_\mathrm{H_2O} = \left(\frac{120,0 \mbox{ g }\mathrm{C_3H_8}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol }\mathrm{C_3H_8}}{44,09 \mbox{ g }\mathrm{C_3H_8}}\right)\left(\frac{4 \mbox{ mol }\mathrm{H_2O}}{1 \mbox{ mol }\mathrm{C_3H_8}}\right)\left(\frac{18,02 \mbox{ g }\mathrm{H_2O}}{1 \mbox{ mol }\mathrm{H_2O}}\right) = 196 \mbox{ g}</math>. == Stehiometrijski omjer == Stehiometrija se koristi i za pronalaženje pravog iznosu jednog [[reagens]]a da "potpuno" reaguje s drugim reagensom u [[hemijska reakcija|hemijskoj reakciji]], tj. stehiometrijske količine ćiji ostaci reagenasa će se potrošiti kada se reakcija odvije. Jedan primjer je prikazan ispod, koristeći reakciju stvaranja legure [[željezo]] – [[aluminij]]: :{{chem|Fe|2|O|3}} + 2&nbsp;{{chem|Al}} → {{chem|Al|2|O|3}} + 2&nbsp;{{chem|Fe}} Ova jednačina pokazuje da će 1&nbsp;mol {{nowrap|[[željezo(III)-oksid]]a}} i 2&nbsp;mola [[aluminij]]a proizvesti 1&nbsp;mol [[aluminij-oksid]]a i 2&nbsp;mola [[željezo|željeza]]. Tako, za kompletnu reakciju 85,0&nbsp;g {{nowrap|željezo(III)-oksida}} (0,532&nbsp;mol), potrebno 28,7&nbsp;g (1,06&nbsp;mol) aluminija. :<math>m_\mathrm{Al} = \left(\frac{85,0 \mbox{ g }\mathrm{Fe_2O_3}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol }\mathrm{Fe_2 O_3}}{159,7 \mbox{ g }\mathrm{Fe_2 O_3}}\right)\left(\frac{2 \mbox{ mol Al}}{1 \mbox{ mol }\mathrm{Fe_2 O_3}}\right)\left(\frac{26,98 \mbox{ g Al}}{1 \mbox{ mol Al}}\right) = 28,7 \mbox { g}</math>. == Ograničavajući reagens i postotak prinosa == Ograničavajući reagens je onaj reagens koji ograničava količinu proizvoda koji može nastati, ako se dati reagens potpuno potroši, što postaje prepreka nastavku reakcije. Višak reagens je onaj koji je preostao nakon što je reakcija zaustavljena zbog ograničenja iscrpljenog reagensa. Pretpostavimo jednačinu prženja [[Olovo (II)-sulfid|olovo-(II) sulfida]] (PBS) u kisiku (O<sub>2</sub>) za proizvodnju [[olovo(II)-oksid]]a (PbO) i [[sumpor-dioksid]]a (SO<sub>2</sub>): :2&nbsp;{{chem|PbS}} + 3&nbsp;{{chem|O|2}} → 2&nbsp;{{chem|PbO}} + 2&nbsp;{{chem|SO|2}}. Za određivanje teorijskog prinosa olovo(II) oksida, ako se 200,0&nbsp;g olovo(II) sulfida i 200,0&nbsp;g kisika zagrijava u otvorenom spremniku služi obrazac: :<math>m_\mathrm{PbO} = \left(\frac{200,0 \mbox{ g }\mathrm{PbS}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol }\mathrm{PbS}}{239,27 \mbox{ g }\mathrm{PbS}}\right)\left(\frac{2 \mbox{ mol }\mathrm{PbO}}{2 \mbox{ mol }\mathrm{PbS}}\right)\left(\frac{223,2 \mbox{ g }\mathrm{PbO}}{1 \mbox{ mol }\mathrm{PbO}}\right) = 186,6 \mbox{ g}</math> :<math>m_\mathrm{PbO} = \left(\frac{200,0 \mbox{ g }\mathrm{O_2}}{1}\right)\left(\frac{1 \mbox{ mol }\mathrm{O_2}}{32,00 \mbox{ g }\mathrm{O_2}}\right)\left(\frac{2 \mbox{ mol }\mathrm{PbO}}{3 \mbox{ mol }\mathrm{O_2}}\right)\left(\frac{223,2 \mbox{ g }\mathrm{PbO}}{1 \mbox{ mol }\mathrm{PbO}}\right) = 930,0 \mbox{ g}</math>. Zato što se proizvode manji iznosi PbO za 200,0&nbsp;g PbS, jasno je da je PbS ograničavajući reagens. U stvarnosti, dati prinos nije isti kao onaj koji je izračunat stehiometrijski, a postotak se tada izražava sljedećom jednačinom: :<math>\mbox{Postotak prinosa} = \frac{\mbox {Dobijeni prinos}}{\mbox{Teorijski prinos}}</math> Ako se dobije 170,0&nbsp;g olovo(II) oksida, postotak prinosa se izračunava na sljedeći način: :<math>\mbox{Postotak prinosa} = \frac{\mbox{170,0 g PbO}}{\mbox{186,6 g PbO}} = 91,12\%</math> == Različite stehiometrije u konkurencijskim reakcijama == Od polaznog materijala, često je moguće dobiti više od jedne reakcije. Reakcije se mogu razlikovati u svojoj stehiometriji. Naprimjer, [[metilacija]] [[benzen]]a (C<sub>6</sub>H<sub>6</sub>), putem [[Friedel–Craftova reakcija|Friedel–Craftove reakcije]], a upotrebom [[Aluminij-hlorid|AlCl<sub>3</sub>]] kao [[katalizator]]a, može nastati jednostruko metilizirani (C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>3</sub>), dvostruko metilizirani (C<sub>6</sub>H<sub>4</sub>(CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub> ili visoko metilizirani (C<sub>6</sub>H<sub>6−''n''</sub>(CH<sub>3</sub>)<sub>''n''</sub>) proizvodi, kako je prikazano u slijedećem primjeru: :C<sub>6</sub>H<sub>6</sub> + CH<sub>3</sub>Cl → C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>3</sub> + HCl :C<sub>6</sub>H<sub>6</sub> + 2&nbsp;CH<sub>3</sub>Cl → C<sub>6</sub>H<sub>4</sub>(CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub> + 2&nbsp;HCl :C<sub>6</sub>H<sub>6</sub> + ''n''&nbsp;CH<sub>3</sub>Cl → C<sub>6</sub>H<sub>6−''n''</sub>(CH<sub>3</sub>)<sub>''n''</sub> + ''n''&nbsp;HCl U ovom primjeru, reakcija se odvija pod kontrolom u dijelu relativnih koncentracija reagenasa. == Stehiometrijski koeficijent == U laičkom smislu, ''stehiometrijski koeficijent'' (ili ''stehiometrijski broj'' u [[IUPAC]] nomenklaturi) bilo koje komponente je broj molekula koje sudjeluju u reakciji kako je napisano. Naprimjer, u reakciji CH<sub>4</sub> + 2 O<sub>2</sub> → CO<sub>2</sub> + 2 H<sub>2</sub>O}}, stehiometrijski koeficijent CH<sub>4</sub> je -1, a stehiometrijske koeficijent O<sub>2</sub> je -2, za CO<sub>2</sub> bilo bi +1 i za H<sub>2</sub>O to je +2.<ref>IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book"). Compiled by A. D. McNaught and A. Wilkinson. Blackwell Scientific Publications, Oxford (1997). XML on-line corrected version: http://goldbook.iupac.org (2006-) created by M. Nic, J. Jirat, B. Kosata; updates compiled by A. Jenkins. {{ISBN|0-9678550-9-8}}. {{doi|10.1351/goldbook}}. Entry: [http://goldbook.iupac.org/S06025.html "stoichiometric number"].</ref> Tehnički preciznije rečeno, stehiometrijski koeficijent u [[hemijska reakcija|hemijskoj reakciji]] sistema '''''i'''''-te komponente se objašnjava kako slijedi. Naprimjer, u reakciji {{nowrap|CH<sub>4</sub> + 2&nbsp;O<sub>2</sub> → CO<sub>2</sub> + 2&nbsp;H<sub>2</sub>O}}, stehiometrijski koeficijent CH<sub>4</sub> je −1, a za O<sub>2</sub> je −2, za CO<sub>2</sub> bit će +1 i za H<sub>2</sub>O je +2:<math>\nu_i = \frac{\Delta N_i}{\Delta \xi} \,</math> ili :<math> \Delta N_i = \nu_i \Delta \xi \,</math>, gdje * ''N<sub>i</sub>'' = broj [[molekula]] ''i'', a *''ξ'' = progres varijable ili '''proširenje reakcije'''.<ref>Prigogine & Defay, p.&nbsp;18; Prigogine, pp.&nbsp;4–7; Guggenheim, p.&nbsp;37&nbsp;&&nbsp;62</ref> == Stehiometrijski matriks == U složenim reakcijama, stehiometrija je često predstavljena u mnogo kompaktnijem obliku zvanom stehiometrijski matriks ili [[Matrica (matematika)|matrica]], koji se označava simbolom '''N'''. Ako reakcijska mreža ima ''n'' pojdinačnih reakcija i ''m'' uključenih vrsta molekula, tada stehiometrijski matriks može imati odgovarajući ''m'' redova i ''n'' kolona. Naprimjer, podrazumijevajući donji sistem prikazanih reakcija, slijedi: :S<sub>1</sub> → S<sub>2</sub> :5&nbsp;S<sub>3</sub> + S<sub>2</sub> → 4&nbsp;S<sub>3</sub> + 2&nbsp;S<sub>2</sub> :S<sub>3</sub> → S<sub>4</sub> :S<sub>4</sub> → S<sub>5</sub> Ovaj sistem se sastoji od četiri reakcije i pet različitih vrsta molekula. Stehiometrijska matrica za ovaj sistem se može pisati kao: <math> \mathbf{N} = \begin{bmatrix} -1 & 0 & 0 & 0 \\ 1 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -1 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & -1 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{bmatrix} </math>, gdje redovi odgovaraju S<sub>1</sub>, S<sub>2</sub>, S<sub>3</sub>, S<sub>4</sub>, odnosno S<sub>5</sub>. Proces pretvaranja reakcijske sheme u stehiometrijski matriks može biti sa gubicima transformacija. Naprimjer, stehiometrija u drugoj reakciji se može pojednostaviti kada je uključena u matricu. To znači da nije uvijek moguć oporavak prvobitne reakcijske sheme iz stehiometrijske matrice. Stehiometrijski matriks je često kombiniran sa stopom vektora '''v''' i vektorom vrste molekula '''S''', a za stvaranje kompaktne jednačine, koja opisuje stopu promjena molekulskih vrsta: : <math> \frac{d\mathbf{S}}{dt} = \mathbf{N} \cdot \mathbf{v}. </math> == Stehiometrija plinova== ''Plinska stehiometrija'' je količinski odnos između reagenasa i proizvoda u [[hemijska reakcija|hemijskim reakcijama]] onih reagenasa koji proizvode [[plin]]ove. Plinska stehiometrija se primjenjuje kada se proizvedeni plinovi nakupe toliko da postanu [[idealni plin|idealni]], a temperatura, pritisak i zapremina sasvim poznati. U ovim proračunima se primjenjuje zakon idealnog plina. Često, ali ne uvijek, u stehiometrijskim proračunima se [[standardna temperatura i pritisak]] (STP) uzimaju kao 0&nbsp;°C i 1 bar. Proračuni plinske stehiometrije se primjenjuju i za nepoznatu [[Volumen|zapreminu]] ili [[masa|masu]] plinovitih proizvoda ili reagenasa. Naprimjer, ako se želi izračunati zapremina plinovitih NO<sub>2</sub> proizvoda sagorijevanja, putem reakcije: :4&nbsp;{{chem|NH|3}}(g) + 7&nbsp;{{chem|O|2}}(g) → 4&nbsp;{{chem|NO|2}}(g) + 6&nbsp;{{chem|H|2|O}}(l), mogu se izvesti slijedeći proračuni: :<math>100\, \mathrm{g\, NH_3}\cdot\frac{1\, \mathrm{mol\, NH_3}}{17,034\, \mathrm{g\, NH_3}}=5,871\, \mathrm{mol\, NH_3} </math>. U gornjoj reakciji sagorijevanja molarni odnos NH<sub>3</sub> prema NO<sub>2</sub> je 1:1, uz nastanak 5,871&nbsp;mola NO<sub>2</sub>. Tada se za određivanje zapremine može primijeniti zakon idealnog plina na 0&nbsp;°C (273,15&nbsp;K) i pritisku od 1 atmosfere, upotrebom [[plinska konstanta|donje plinske konstante]] ''R''&nbsp;=&nbsp;0,08206 L·atm·K<sup>−1</sup>·mol<sup>−1</sup> : :<math>\begin{align} PV&= nRT\\ V&= \frac{nRT}{P}\\ &= \frac{5,871\cdot 0,08206\cdot 273,15}{1}\\ &= 131,597\, \mathrm{L\, NO_2} \end{align}</math>. Plinska stehiometrija često uključuje poznavanje [[molarna masa|molske mase]] plina date [[gustina|gustine]]. Da bi se dobili odnosi između gustine i molarne mase idealnog plina, preuređuje se obrazac idealnog plina: :<math>\rho = \frac{m}{V}</math> &nbsp;&nbsp; i &nbsp;&nbsp; <math>n = \frac{m}{M}</math> i tako: :<math>\rho = \frac {M P}{R\,T}</math>, gdje: *''P''&nbsp;= apsolutni pinski [[pritisak]]; *''V''&nbsp;= [[zapremina]] plina *''n''&nbsp;= iznos (u [[mol (jedinica)|molovima]]); *''R''&nbsp;= univerzalna konstanta idealnog plina; *''T''&nbsp;= apsolutna [[temperatura]] plina; *''ρ''&nbsp;= gustina plina na ''T'' i ''P''; *''m''&nbsp;= masa plina; *''M''&nbsp;= molska masa plina. == Uobičajeni stehiometrijski odnos zrak-gorivo == U reakciji [[sagorijevanje|sagorijevanja]], [[kisik]] reaguje s [[gorivo]]m, a tačka na kojoj se troši baš sav kisik i svo gorivo se definira kao '''stehiometrijska tačka'''. Sa više kisika (nadstehiometrijsko sagorijevanje), nešto od toga ostaje neodreagirano. Isto tako, ako je sagorijevanje nepotpuno, zbog nedostatka kisika, gorivo i dalje ostaje van reakcije. (Nereaktivno gorivo može ostati zbog sporog sagorijevanja ili nedovoljnog miješanje goriva i kisika – što nije zbog stehiometrije). Različita ugljikovodikova goriva imaju različite sadržaje ugljika, vodika i drugih elemenata, zbog čega je i njihova stehiometrija promjenljiva, kako slijedi. {| class="wikitable sortable" |- |style="text-align:center;"| '''[[Gorivo]]''' |style="text-align:center;"|'''Odnos mase'''<ref>John B. Heywood: "Internal Combustion Engine Fundamentals page 915", 1988</ref> |style="text-align:center;"| '''Odnos zapremine''' <ref>North American Mfg. Co.: "North American Combustion Handbook", 1952</ref> |style="text-align:center;"|'''Postotak mase goriva''' |- | [[Benzin]] | 14,7 : 1 | — | 6,8% |- | [[Prirodni plin]] | 17,2 : 1 | 9,7 : 1 | 5,8% |- | [[Propan]] ([[Tečni propan|LP]]) | 15,67 : 1 | 23,9 : 1 | 6,45% |- | [[Etanol]] | 9 : 1 | — | 11,1% |- | [[Metanol]] | 6,47 : 1 | — | 15,6% |- | [[N-Butanol|''n''-Butanol]] | 11,2 : 1 | — | 8,2% |- | [[Vodik]] | 34,3 : 1 | 2,39 : 1 | 2,9% |- | [[Dizel]] | 14,5 : 1 | — | 6,8% |- | [[Metan]] | 17,19 : 1 | 9,52 : 1 | 5,5% |} [[Benzin]]ski motori mogu raditi sa stehiometrijskim odnosom zrak-gorivo, jer benzin je vrlo nestabilan i lahko se miješa (prskanjem sa sprejom ili karburacijom) sa zrakom, prije paljenja. [[Dizel]]ski motori, za razliku od toga, rade sporije i s više dostupnog zraka od zahtjeva jednostavnih stehiometrija. Dizel gorivo je manje nestabilno i uspješno sagorijeva jer se ubrizgava, ostavljajući manje vremena za isparavanje i miješanje. Zato se u stehiometrijskom odnosu stvara čađ (crni dim). == Također pogledajte == *[[Molekularna geometrija|Geometrija molekule]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070206060439/http://www.tech.plym.ac.uk/sme/ther305-web/Combust1.PDF Engine Combustion primer] from the University of Plymouth * [http://www.chemcollective.org/tutorials.php Free Stoichiometry Tutorials] from Carnegie Mellon's ChemCollective * [http://chemistry-in-excel.jimdo.com/ Stoichiometry Add-In for Microsoft Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511073820/http://chemistry-in-excel.jimdo.com/ |date=11. 5. 2011 }} for calculation of molecular weights, reaction coëfficients and stoichiometry. * [http://www.thermobook.net/stoichiometry/ Reaction Stoichiometry Calculator] a comprehensive free online reaction stoichiometry calculator. * [http://onlinesciencetools.com/tools/stoichiometrycalculator Stoichiometry Calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403122511/http://onlinesciencetools.com/tools/stoichiometrycalculator |date=3. 4. 2015 }} a unit conversion calculator for individual compound stoichiometry. [[Kategorija:Stehiometrija]] [[Kategorija:Inženjerstvo hemijskih reakcija]] d512vplc4foyak5x1dnxozb57t4sp1z Sarajevo osiguranje 0 413323 3915729 3833423 2026-08-01T12:12:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915729 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Infokutija kompanija |grupa=MOLGROUP |ime=Sarajevo osiguranje d.d. Sarajevo |slika=Sarajevo osiguranje logo.png |vrsta=[[Dionica|Dioničko]] ([http://www.sase.ba/v1/Tr%C5%BEi%C5%A1te/Emitenti/Profil-emitenta/symbol/SOSOR Profil na sarajevskoj berzi]) |osnivanje=[[1945.]] |osnivači= |sjedište=[[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] |predsjednik=Arif Kulić (v.d.) |ključneosobe= |industrija= |proizvodi= |zaposleni=458 |holding= |slogan=Naše klijente je lako prepoznati! |web={{URL|sarajevoosiguranje.ba}} |pod_posluženo= |usluge=osiguravanje imovine i lica |prihod=47,574 miliona [[Konvertibilna marka|KM]] (2015) |operativni_prihod= |neto_dobit=0,452 miliona KM (2015) |divizije= |podruž= |vlasnik=Privatno vlasništvo 55%<br>Vlada FBiH 45% |prestala_postojati= |dodatak= }} [[Datoteka:Sarajevo Osiguranje Sjediste.JPG|mini|293x293px|Podružnica životnog osiguranja Sarajevo osiguranja u Sarajevu]] '''Sarajevo osiguranje d.d. Sarajevo''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] osiguravajuće društvo sa sjedištem u [[Sarajevo|Sarajevu]]<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevoosiguranje.ba/profil/|title=Profil – Sarajevo Osiguranje|website=www.sarajevoosiguranje.ba|access-date=12. 6. 2016|archive-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618150551/http://www.sarajevoosiguranje.ba/profil/|url-status=dead}}</ref>. Sarajevo osiguranje je vodeće osiguravajuće društvo u Bosni i Hercegovini sa udjelem u iznosu od 18,79% među osiguravajućim društvima u Bosni i Hercegovini, dok taj udio iznosi među osiguravajućim društvima na području Federacije Bosne i Hercegovine 13,71%<ref>{{cite web|url=http://www.20minuta.net/pale-dahijesmijenjen-direktor-i-uprava-sarajevo-osiguranja/|title=Od ‘Kristalne prizme’ do gubitaša:Smijenjen direktor i Uprava Sarajevo osiguranja – 20Minuta.net|website=www.20minuta.net|access-date=12. 6. 2016}}{{Mrtav link}}</ref>. Sarajevo osiguranje je prema izvještaju novinske agencije za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu evropu]] [[SeeNews]] među 50 najvećim osiguravajućim društvima na tom području, na kojoj stoji na 46. mjestu<ref>{{cite web|url=http://www.akta.ba/bs/Vijest/kapital/sarajevo-osiguranje-na-listi-50-vodecih-osiguravajucih-drustava-iz-regiona/57552|title=Sarajevo-osiguranje na listi 50 vodećih osiguravajućih društava iz regiona|last=Akta.ba|website=Akta.ba|access-date=12. 6. 2016|archive-date=19. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819120053/http://www.akta.ba/bs/Vijest/kapital/sarajevo-osiguranje-na-listi-50-vodecih-osiguravajucih-drustava-iz-regiona/57552|url-status=dead}}</ref>. Sarajevo osiguranje je notirano na [[Sarajevska berza|sarajevskoj berzi]] SASE, najvećoj berzi u Bosni i Hercegovini<ref>{{cite web|url=http://www.sase.ba/v1/Tr%C5%BEi%C5%A1te/Emitenti/Profil-emitenta/symbol/SOSOR#tab_CompanyInfoTab|title=Sarajevo osiguranje dd Sarajevo|last=|first=|date=|website=|publisher=sase.ba|access-date=12. 6. 2016}}</ref>. == Historija == Sarajevo osiguranje je osnovano nakon kraja [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]] 1945. godine kao Državni osiguravajući zavod (DOZ) i tada je imao glavnu ulogu u osiguranju imovine. 22 godine kasnije,1967. godine Sarajevo osiguranje postaje putem tansformacije samostalno i počinje djelovati kao Osiguravajući Zavod Sarajevo (OZ). 1974. godine je nad Osiguravajućem Zavod-u Sarajevo ponovo počinjena transformacija, ovaj put tansformirana je u Zajednicu Osiguranja imovine i Lica Sarajevo (ZOIL). Tada se Sarajevo Osiguranje, pored osiguranja imovine, počelo se i baviti u velikom djelu i osiguranjem lica, prije svega radnika. Šestnaest godina kasnije, 1990. godine Zajednica Osiguranja imovine i Lica Sarajevo je ponovo transformirana, te je od tada počela djelovati kao dioničko društvo sa imenom Sarajevo osiguranje d.d. Sarajevo, što je usljedilo privrednim reformama [[Ante Marković]]a, prema kojima je bilo od tada dozvoljeno registrovati dioničko društvo samo ako je u vlasništvu radnika. Krajem 2003. godine Sarajevo osiguranje je notirano na sarajevskoj berzi SASE, koje je pored [[Banjalučka berza|banjalučke berze]] jedna od dvije berze u Bosni i Hercegovini, od kojih je sarajevska berza najveća u Bosni i Hercegovini. Četiri godine kasnije, u novembru 2007. godine donešena je odluka o dokapitalizaciji dionica Sarajevo osiguranje-a, nakon kojeg je promijenjen statut Sarajevo osguranje-a<ref>{{cite web|url=http://www.poslovni.hr/trzista/sarajevo-osiguranje-ide-u-dokapitalizaciju-60645|title=Sarajevo osiguranje ide u dokapitalizaciju|website=www.poslovni.hr|access-date=12. 6. 2016}}</ref>. 17. maja 2016. godine Vlada Federacije Bosne i Hercegovine je na svojoj hitnoj sjednici odlučila da se državni udio [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vlade Federacije Bosne i Hercegovine]], koji iznosi oko 45%, prodaje putem sarajevske berze sa cijenom dionice u iznosu od 13 KM u toku druge polovine 2016. godine. Dan kasnije, 18. maja 2016. godine do tadašnji direktor Sarajevo osiguranja Midhat Terzić podnio je ostavku na mjestu direktora Sarajevo osiguranje-a, dok su ostali članovi uprave tog dana smijenjeni. === Špekulacije oko prodaje dionica i ostavke direktora === Odluka Vlade Federacije Bosne i Hercegovine o prodaji državnih dionica u Sarajevo osiguranje-u, čiji udio iznosi oko 45%, te ostavka to tadašnjeg direktora Sarajevo osiguranje-a je izazvalo brojne špekulacije među medijama u Bosni i Hercegovini. Kako navodi Slobodna Bosna<ref>{{cite web|url=http://www.slobodna-bosna.ba/vijest/32144/slobodna_bosna_istrazila_evo_zasto_se_terzic_povukao_sa_chela_sarajevo_osiguranja.html|title=SLOBODNA BOSNA ISTRAŽILA: Evo zašto se Terzić povukao sa čela Sarajevo-osiguranja|website=slobodna-bosna.ba|access-date=12. 6. 2016}}</ref>, razlog prodaje dionica i ostavke direktora je povezana. Prema njihovim istraživanjima, Midhat Terzić nije dao ostavku iz "ličnih razloga" kako je od strane njega navedeno, nego zbog nesuglasica sa Vladom Federacije Bosne i Hercegovine zbog odluke o prodaji državnih dionica Vlade FBiH, jer je on namjeravao prodaju dionica [[Triglav Osiguranje|Triglav Osiguranje-u]]. Prema istraživanjima Slobodne Bosne, Vlada Federacije Bosne i Hercegovine namjerava prodati svoj udio [[ASA Group|ASA Group-i]] u vlasništvu bosanskohercegovačkog biznismena [[Nijaz Hastor|Nijaza Hastora]] u zamjenu za udio ASA Group-e u [[Volkswagen Sarajevo|Volkswagen-ovoj tvornici automobila]] kod [[Vogošća|Vogošće]], kako bi ta tvornica automobila i automobilska industrija u Bosni i Hercegovini mogli ekspandirati. [[Datoteka:Visoko Hotel Piramida Sunca and Sarajevo osiguranje.JPG|mini|286x286piksel|Podružnica Sarajevo osiguranja u Visokom]] Kako navodi 20minuta.net, razlog ostavke diretktora Midhata Terzića i Uprave Sarajevo osuguranja je loš finansijski izvještaji Sarajevo osiguranje-a i taj, da članovi uprave imaju previsoke i nerealne plate, koje se pema izještajima kreću od oko 18.000 do 20.000 KM mjesečno. == Vlasništvo == 2003. godine Sarajevo osiguranje je notirano na sarajevskoj bezi SASE, koja je najveća berza u Bosni i Hercegovini. Sarajevo osiguranje se trenutno nalazi u većinsko-privatnom vlasništvu sa udjelem od oko 55%, dok je Vlada Federacije Bosne i Hercegovine na svojoj hitnoj sjednici održanoj 17. maja 2016. godine odlučila da se preostali državni udio u iznosu od 45% proda putem sarajevske berze sa cijenom dionice od 13 KM. Diončari Sarajevo osiguranje-a su: {| class="wikitable sortable" |+Dioničari Sarajevo osiguranja (12.06.2016) !Dioničar !Udio (u %) |- |Vlada Federacije Bosne i Hercegovine |45,94% |- |ZIF BIG Investiciona grupa |24,99% |- |ZIF PROF-PLUS |5% |- |Raiffeisen Bank Bosna i Hercegovina |4,45% |- |ZIF MI-Group |3,16% |- |ZIF BONUS |2,42% |- |BOSNA RE |1,45% |- |AUCTOR |0,56% |- |ZIF Herbos Fond |0,54% |- |ZIF Crobih Fond |0,5% |} == Osiguranja == Sarajevo osiguranje se bavi ukupno devet vrstama osiguranja. * Obavezno osiguranje motornih [[Vozilo|vozila]] * Kasko osiguranje motornih vozila * Osiguranje [[Imovina|imovine]] * Online putničko zdravstveno osiguranje * Putničko zvdravstveno osiguranje * Osiguranje nezgode * Osiguranje [[transport]]a == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Kompanije notirane na sarajevskoj berzi]] [[Kategorija:Kompanije osnovane 1945.]] mc52iqywx8pclgcjnb9xdcmhvlhekqv Ukrasi na stećcima 0 437468 3915898 3872387 2026-08-02T04:16:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915898 wikitext text/x-wiki '''Ukrase na stećcima''' čini prebogati fond motiva: bordure, arhitektonski motivi, prikazi oružja, biljni motivi.<ref name="Bešlagić">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI – KULTURA I UMJETNOST|work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> == Bordure == Bordure na stećcima su vrpce različitog sastava i izgleda. Nalaze se na stećcima svih oblika, na svim područjima, kao samostalni motiv, ili okružuju neke druge motive. Neke su čisto geometrijski motivi, a neke stilizacije biljnih motiva: * tordirano uže * niz paralelica, uspravnih ili kosih, jednake dužine * talasasta linija * niz rozetica se često koristi, od egipatske kulture do današnjih dana. * niz ljiljana * povijena lozica * vitica sa lišćem <ref name="Miletić">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/122040181/Miletić-Nada-Stećci |title=Nada Miletić: STEĆCI – Umjetnost na tlu Jugoslavije |work= Izdavački zavod Jugoslavija, Beograd – Spektar Zagreb – Prva književna komuna Mostar, 1982 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> [[File:Radimlja 7 , Bosnia and Herzegovina.jpg|mini|desno|Stećak iz Radimlje sa arhitektonskim motivima]] == Arhitektonski motivi == Utvrđeni dvorac je pronađen na 16 [[stećak]]a, kao predstava zidova i kula. Na sanduku u [[Radimlja|Radimlji]] je upečatljiv šematski prikaz grada sa kulama, odakle dvije ženske osobe prate dvoboj.<ref name="Leksikon">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka |title=Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |work=Svjetlost, Sarajevo, 2004 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Na sarkofagu iz Zgošće dat je prikaz četiri kule sa krovovima na četiri vode na kojima su prikazi daščica u obliku petougaonika. Na srednjoj kuli je kapija. Pred kapijom su tri ljudske figure i jedna ženska figura na kuli. Geografski položaj igrao je važnu ulogu pri formiranju oblika. Na području južne Hercegovine i Crne Gore, javljaju se sarkofazi velikih dimenzija koji svojim oblikom imitiraju jednu zgradu na grobu pokojnika, što je staro poimanje vječne kuće. Izvedeni su motivi arkadnih stupova (kao zgrada sa kolonadom), ponekad s bazama i kapitelima ili samo vertikalno udubljenje sa glavicom. U krajnjoj stilizaciji ovi stupovi liče na čovjeka raširenih ruku. Stilizacija stupova, lukovi i kružni ukrasi podsjećaju na djela romaničke kulture. Šiljasti stubovi na stećcima su uticaj gotičke kulture.<ref name="Alojz Benac">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/51402695/Alojz-Benac-Stecci |title=Alojz Benac: STEĆCI – Mala istorija Jugoslavije |work= Izdavački zavod Jugoslavija, Beograd 1967 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Na stećcima istočne Bosne pojavljuju se okomite drvene oblice sa kosim drvenim gredama i krovom od šindre.<ref name="Alojz Benac"/> == Biljni motivi == Biljni motivi, prvenstveno duge vitice sa grozdovima i uspravno rastinje sa lišćem i cvjećem, preovlađuju na stećcima istočne Bosne, tamo gdje šuma okružuje čovjeka i stalna je inspiracija brojnim klesarima. '''Vertikalno stablo''', od kojeg se koso-gore, na obe strane odvaja nekoliko grana, ponekad sa listovima, plodovima i cvjetovima. Neke biljne stilizacije liče [[ljiljan]]ima ili ljudskoj figuri. Stablo je simbol vječnog života. '''Grozd''' je poznati prahistorijski i srednjovjekovni motiv. Uz lozu i spiralu je kršćanski motiv (Krist je učenicima govorio da je on ''istinita loza'' a oni da su grožđe. '''Ljiljan''' je prikazan kao trolisna biljka gdje se srednji list peroliko završava a druga dva spiralno povijaju. Kao likovni motiv u Evropu došao je iz grčke i [[Bosna i Hercegovina u Rimskom carstvu|rimske kulture]], kod nas preko ugarskog dvora kao heraldički motiv. Otuda njegova pojava na grbovima srpskih i bosanskih feudalaca, pa i na stećcima. Smatra se kršćanskim simbolom smrti i uskrsnuća. Na stećcima je prvenstveno kao ukrasni motiv.<ref name="Leksikon"/> == Literatura == * [https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/03.pdf Šefik Bešlagić: SREDNJOVJEKOVNI NADGROBNI SPOMENICI — STEĆCI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207004613/http://fmks.gov.ba//download/zzs/ns8/03.pdf |date=7. 2. 2017 }} * [https://de.scribd.com/document/51081067/O-pojmu-stecak-Emina-Zecevic glasnik srpskog arheološkog društva, Beograd, 2001] * [http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=57932 Hrvatska enciklopedija leksikografski zavod Miroslav Krleža] == Reference == {{refspisak|2}} [[Kategorija:Stećci]] mbkftaoaw0s4d7awgfsbb9qm2u9x92w Savska (Atik) džamija 0 444381 3915732 3635236 2026-08-01T12:30:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915732 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Atik (Savska) džamija | slika = Atik_Savska_džamija_Brčko2.png | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Vanjski izgled Atik (Savske) džamije | geografska_dužina = 18.808562 | geografska_širina = 44.879530 | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | opis_karte = Položaj Atik (Savske) džamije u Bosni i Hercegovini | reljef_karte = da | lokacija = [[Brčko]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Brčko]] | distrikt = [[Brčko distrikt]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | oznaka_baštine = [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] | vodstvo = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = osmanski stil | osnivač = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1650. | troškovi_gradnje = | kapacitet = 250 | dužina = 16,00m <ref name="KONS.gov.ba" /> | širina = 11,50m <ref name="KONS.gov.ba" /> | visina_maks = | broj_kupola = | broj_munara = 1 | visina_munare = | materijali = }} '''Atik džamija''' ili '''Savska džamija''', nalazi se na ušću rijeke [[Brka (rijeka)|Brka]] u [[Sava|Savu]] u [[Brčko]]m, [[Bosna i Hercegovina]]. Zajedno sa [[harem]]om proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONS.gov.ba">{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2492 |title=Mjesto i ostaci graditeljske cjeline – Savska (Atik) džamija u Brčkom |work=kons.gov.ba |access-date=5. 3. 2018 |archive-date=18. 9. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918135110/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2492 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dzematrahic.ba/index.php/historija/brckog-i-okoline/6636-branske-starineatik-ili-savska-damija |title=BRČANSKE STARINE (ATIK, ILI SAVSKA DŽAMIJA) |work=dzematrahic.ba |access-date=5. 3. 2018 |archive-date=18. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618210749/http://dzematrahic.ba/index.php/historija/brckog-i-okoline/6636-branske-starineatik-ili-savska-damija |url-status=dead }}</ref> Nazivala se još i '''Čaršijska''' džamija, a izgrađena je 1650.<ref>{{Cite web|url=https://historija.info/brcko-u-osmanskom-periodu/|title=BRČKO U OSMANSKOM PERIODU|last=admin|language=bs-BA|access-date=29. 7. 2021}}</ref> == Lokacija == [[Datoteka:Atik_(Savska)_džamija_u_Brčkom_3.jpg|lijevo|mini|293x293piksel|Atik (Savska) džamija iz drugog ugla gledališta]] Savska (Atik) [[džamija]] nalazi se u centru grada, u arhitektonskoj cjelini Konačkog brda, u neposrednoj blizini ušća rijeke [[Brka|Brke]] u [[Sava|Savu]]. == Historija == U osmanskom periodu Brčko se razvilo u pet mahala: Atik, Džedid, Varoš, Karanfil i Kolobara. Osim nje, sagrađene su u kasnijem razdoblju još tri džamije: Džedid džamija, Hadžipašina i Hadžidizdarova, od kojih je posljednja srušena nakon [[Drugi svjetski rat|II svjetskog rata]]. Već po samom imenu Atik, što na turskom znači ''stari'', može da se zaključi da je riječ o najstarijoj džamiji u Brčkom. Prvobitno je bila napravljena od drveta i vremenom je proširivana, zbog povećanja broja vjernika u gradu. Neposredno uz džamiju nalazilo se [[mezarje]], koje je prekopano prilikom izgradnje brčanske zelene pijace. Na [[Austro-Ugarska|austrijskom]] geodetskom snimku iz 1882. godine, džamija je ucrtana zajedno sa dućanima koji su je okruživali. Uz džamiju bio je podignut i [[mekteb]]. == Rušenje i obnova == Džamija je u cjelini srušena 17. jula 1992, tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Obnovljena je 2006. godine u izvornom obliku.<ref>{{Cite web|url=https://medzlisbrcko.ba/dzemati-imami/dzemat-savska-dzamija/|title=Džemat Savska džamija|website=Medžlis Islamske zajednice Brčko|language=bs-BA|access-date=12. 5. 2024}}</ref> == Opis == Savska (Atik) džamija pripada tipu jednoprostornih džamija natkrivenih četvorovodnim krovom. Fasada džamije je horizontalno raščlanjena nizom fasadnih otvora i fasadnim vijencima. Prvi fasadni vijenac se nalazi na polovini visine zidanog dijela, dok je drugi ispod same strehe. [[Munara]] džamije ima dvije šerefe i ozidana je ciglom, sa spoljne strane omalterisana i obojena. Donji dio munare je kvadratične osnove, dok je osnova gornjeg dijela osmostranična. Munara ima nekoliko nivoa sa dekoracijama, od kojih se prvi nalazi ispod samog krova. Drugi niz se nalazio ispod šerefe, dok je treći u sredini tijela munare. Posljednji nivo se nalazio u nivou strehe i predstavlja nastavak krovnog vijenca. == Harem džamije == Oko džamije se nalazio harem, čiji je dio ekshumiran prilikom izgradnje pijace u Brčkom. Prilikom izgradnje saobraćajnice uz Savu 1990. godine, bilo je moguće vidjeti da harem ima više slojeva i veliki broj vrlo starih utonulih nišana. Džamija je u dvorištu imala i bunar, dubok 6–7&nbsp;m koji je služio za uzimanje abdesta. == Literatura == * [[Hamdija Kreševljaković]], Prilozi povijesti bosanskih gradova pod turskom upravom, 1951. * [[Mustafa Imamović]], Historija Bošnjaka, izdanje Bošnjačka zajednica kulture, Izdavačko preduzeće «Preporod», Sarajevo, 1997, str. 330. * Hifzija Suljkić, Spomenici islamske kulture u Brčkom, publikacija Naša Baština, br. 3-4, str. 99 – 100, 1996. * [[Mehmed Mujezinović]], Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga II, 3. izdanje, Biblioteka Kulturno naslijeđe, Sarajevo Publishing, 1998, str. 164. * Mehmed Mujezinović, "Kulturno naslijeđe", Sarajevo – Publishing, 3. Izdanje strana 300, 1998. - Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, knjiga 3 * [[Madžida Bećirbegović]], Džamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini, Sarajevo Publishing, 1999, str. 39, 52. == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Atik mosque (Brčko)}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * {{službeni sajt|http://www.islamskazajednica.ba}} Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini * {{službeni sajt|http://www.kons.gov.ba}} komisije nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine {{Džamije u Bosni i Hercegovini}} {{Džamije u Brčkom}} [[Kategorija:Džamije u Brčkom]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Brčkom]] fnno8k5zdd7kv3d7r5oqzf3uk3yuwln Televizija u Bosni i Hercegovini 0 444558 3915869 3883550 2026-08-02T00:17:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915869 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} '''Televizija u Bosni i Hercegovini '''prvi put je predstavljena 1956. Od ukupno 93 televizijske stanice, 71 je komercijalna, dok je njih 19 u [[javnom vlasništvu]] ([[Regionalne televizije|regionalno/kantonalno]], [[Lokalna televizija|lokalno ili općinsko vlasništvo]]), dok se tri javna servisa u BiH finansiraju kroz zakonsku [[RTV-taksa|RTV taksu]]. {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" class="wikitable" border="1" |+TV stanice u odnosnu na način finansiranja u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] !Informacije iz [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK-a BiH]] (14. septembar 2018.) !Suma |- |[[RTV-taksa|Televizijska pretplata<br />]] | style="text-align: right;" |3 |- |Javni emiteri <small>(Regionalni/kantonalni, lokalni i općinski)</small> | style="text-align: right;" |19 |- |Komercijalni emiteri<br /> | style="text-align: right;" |71 |} == Historija == Prvo emitiranje televizije u [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]] počela je 1961. godine [[Radio-Televizija Sarajevo]] služeći se prostorijama i tehnikom tadašnjeg [[Radio Sarajevo|Radio Sarajeva]]. Prvi medij u SR BiH s emitiranjem je počeo iz centra Sarajeva (iz stambene zgrade u današnjoj sarajevskoj ulici Alekse Šantića). Osim ove lokacije, sjedište televizije bilo je smješteno i u zgradi u kojoj se danas nalazi Centralna izborna komisija BiH (sarajevska ulica Danijela Ozme). Televizija Sarajevo (''TVSA'') počela je emitirati vlastiti TV-program 17. marta 1969. kada je prvi put emitirana informativna emisija "Večernji ekran". Početkom 1975. godine, završena je prva faza izgradnje namjenskog sjedišta republičke televizije za BiH, zgrade poznate kao [[RTV Dom]]. Dvije godine kasnije, 1977, pokrenut je i drugi televizijski program (TVSA 2). Uz pomoć drugih članica sistema [[Jugoslavenska radiotelevizija|Jugoslovenske Radio-Televizije]], Radio-Televizija Sarajevo uspješno je realizirala sve medijske prijenose sadržaja posvećenih [[Zimske olimpijske igre 1984.|olimpijskim igrama 1984.]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Treći televizijski kanal (TVSA 3) počeo je sa emitovanje 1989. godine iz sjedišta televizije (poznatog kao RTV Dom<ref name="Teško vrijeme za RTV dom: Sivilo zidova, muzejska oprema i nada da će biti bolje">{{cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/tesko-vrijeme-za-rtv-dom-sivilo-zidova-muzejska-oprema-i-nada-da-ce-biti-bolje/160209096|title=Teško vrijeme za RTV dom: Sivilo zidova, muzejska oprema i nada da će biti bolje|publisher=www.klix.ba|agency=www.klix.ba|language=Bosnian|access-date=20. 9. 2018}}</ref> ili "Sivi dom") Tokom [[Raspad SFRJ|raspada Jugoslavije]] početkom 1990-ih, sistem [[Jugoslavenska radiotelevizija|JRT]]-a je rasformiran kada je većina republika stekla svoju nezavisnost. Nekad prepoznatljiv zajednički program koji je nastajao međusobnom razmjenom televizijskog sadržaja unutar JRT sistema ubrzo je suspendiran i prekinut, a nekadašnje republičke TV stanice težile su da postanu nacionalne TV stanice u nezavisnim državama. Sve to pratila je i pojava propagande u informativnim emisijama. Kao rezultat toga, nastale su državne televizije (danas javni servisi), ali i prvi komercijalni emiteri na Balkanu. Na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rata u Bosni i Hercegovini]], 1992. godine, RTV Sarajevo promijenila je ime u Radiotelevizija Bosne i Hercegovine (RTV BiH). Sjedište RTV BiH, često je bilo izloženo ratnim razaranjima. Tokom opsade Sarajeva, RTV BiH bila je primorana da emituje samo jedan radijski (Radio BiH) i jedan televizijski program (TV BiH) preko oštećenog odašiljača na brdu Hum, uz minimalne tehničke uslove. Drugog maja 1992. godine, odašiljač na brdu Hum iznad Sarajeva djelomično je uništen od strane [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] i [[Vojska Republike Srpske|Vojske RS]].<ref name="Dan kada je spašeno Sarajevo">{{cite news|url=http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/dan-kada-je-spaseno-sarajevo-|title=Dan kada je spašeno Sarajevo|last1=|author1=Oslobođenje|first1=|date=2. 5. 2013|publisher=Oslobodjenje|agency=www.oslobodjenje.ba|language=Bosnian|authorlink1=Oslobođenje|access-date=15. 9. 2018|archive-date=4. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504223634/http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/dan-kada-je-spaseno-sarajevo-|url-status=dead}}</ref> Na kontroliranoj teritoriji, Srbi su preuzeli svu imovinu (TV odašiljače i releje) bivše TVSA. Sedam od deset TV predajnika bivše TVSA na području BiH kontrolisali su JNA i VRS. U mjesecu maju 1992. godine na Palama uspostavljen je TV kanal (Kanal S – Srpska Radiotelevizija; današnja: [[RTRS]]) kako bi emitirao propagandu ili večernji pregled vijesti iz Srbije, odnosno sa tadašnje RTV Beograd. Drugi predajnik iznad glavnog grada BiH, na planini Trebeviću, također je bio pod direktnom kontrolom SRT-a. Izbijanjem [[Bošnjačko-hrvatski sukob|sukoba između Hrvatske i Bosne i Hercegovine]], TV odašiljači pod kontrolom [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]] počeli su da reemitiraju vijesti i programe [[Hrvatska radiotelevizija|HRT-a]] uz pomoć sestrinske televizije, Erotel-a sa sjedištem u [[Mostar]]u. Tokom rata (1992-1995), mnoge nezavisne lokalne ili regionalne stanice (javne, ali i komercijalne) pokrenute su širom zemlje. Bivše podružnice drugog radijskog programa (Radio Sarajevo 2) često su korištene kao mjesto gdje su nastajale nove TV stanice. RTV BiH je 1. januara 1993. primljena kao aktivni član [[Evropska radiodifuzijska unija|Europske radiodifuzne unije]]. U sarajevskom naselju [[Alipašino Polje]], 28. juna 1995. JNA i VRS su modificiranom avio-bombom (takozvana krmača) pogodile zgradu RTV BiH. Poginula je jedna osoba, a najmanje trideset ih je povrijeđeno.<ref name="Hronologija opsade Sarajeva">{{cite web|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/hronologija-opsade-sarajeva|title=Hronologija opsade Sarajeva|website=balkans.aljazeera.net|publisher=balkans.aljazeera.net|language=Bosnian|access-date=16. 9. 2018}}</ref> Toranj na brdu Hum također je bio oštećen, a nakon rata djelomično su ga popravljale ekipe tehničara iz državnog javnog servisa, [[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT-a]].<ref name="Simbol Sarajeva: Relej na Humu od propadanja spašavaju privremene mjere">{{cite news|url=http://www.klix.ba/vijesti/bih/simbol-sarajeva-relej-na-humu-od-propadanja-spasavaju-privremene-mjere/160111036|title=Simbol Sarajeva: Relej na Humu od propadanja spašavaju privremene mjere|publisher=www.kilx.ba|agency=www.kilx.ba|access-date=15. 9. 2018}}</ref> Nakon rata, mnogi lokalni mediji i dalje su nastavili svoj rad. Uz pomoć raznih međunarodnih donatora, oprema je obnovljena kroz razne projekte podrške medijima. [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovina]] osnovana je 2. marta 2001. godine s ciljem da se reguliraju elektronske komunikacije te audio-vizuelni sektor na teritoriji BiH. Važan zadatak bilo je i upravljanje frekvencijskim opsegom. Nakon 17. jula 2002., sve televizijske i radijske stanice u Bosni i Hercegovini posjedovale su zvaničnu dozvolu za emitiranje koju im je izdao [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK]].<ref name="U BiH NEMA RTV STANICA KOJE NE POSJEDUJU DOZVOLU ZA EMITOVANJE">{{cite web|url=http://rak.ba/bos/aktuelnost.php?uid=1270675331&root=1254253123|title=U BiH NEMA RTV STANICA KOJE NE POSJEDUJU DOZVOLU ZA EMITOVANJE|authorlink1=Communications Regulatory Agency of Bosnia and Herzegovina|website=www.rak.ba|language=Bosnian|access-date=21. 8. 2016|author1=Communications Regulatory Agency of Bosnia and Herzegovina}}</ref> U periodu između 2000. i 2002. godine zatvoreni su svi lokalni mediji u BiH koji se nisu uspjeli kvalificirati za dugoročne dozvole za emitiranje. Prema preporukama iz EU, RAK BiH ubrzo je uspostavila javni registar izdatih dozvola za sve emitere sa odgovarajućim informacijama o medijima (radio stanicama, TV kanalima...) koji su dobili odobrenje za rad. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 34px;" |+Emiteri u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] !Godine !Radio stanice<br /> !Televizija |- |2008 |126 |39 |- |2009 |125 |42 |- |2010 |123 |40 |- |2011 |133 |42 |- |2012 |134 |45 |- |2013 |135 |42 |- |2014 |131 |48 |- |2015 |133 |51 |- |2016 |130 |51 |- |2017 |/ |/ |- |2018 |149 |93* (RAK) |} == Analogna televizija == === Besplatni zemaljski emiteri === ==== Nacionalna i entitetska pokrivenost ==== ===== [[RTV-taksa|Javni emiteri (TV pretplata)]] ===== Bosna i Hercegovina ima 3 javna emitera koji se finansiraju preko RTV pretplate za posjedovanje radija i televizije. Iznos naknade je 7.5 [[Konvertibilna marka|KM (BAM)]] mjesečno (obračunava se uz račun za struju).<ref name="RTV taksa i dalje 7.5 KM">{{cite web|url=http://banjalucanke.com/2015/03/24/rtv-taksa-i-dalje-7-5-km/|title=RTV taksa i dalje 7.5 KM|date=24. 3. 2015|website=www.banjalucanke.com|publisher=www.banjalucanke.com|access-date=15. 9. 2018|archive-date=1. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301175409/http://banjalucanke.com/2015/03/24/rtv-taksa-i-dalje-7-5-km/|url-status=dead}}</ref> Nacionalni javni emiter za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] je [[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] (''Radio televizija Bosne i Hercegovine''). Sa jednim televizijskim i jednim radijskim kanalom ova medijska kuća pokriva više od 97% zemlje. BHRT je jedini član [[Evropska radiodifuzijska unija|EBU-a]]<ref name="EBU – Members">{{cite web|url=http://www3.ebu.ch/about/members|title=EBU – Members|website=www.ebu.ch|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|access-date=15. 9. 2018|archive-date=29. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529144037/https://www.ebu.ch/about/members|url-status=dead}}</ref> iz BiH. [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|Entitetski]] emiter za [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciju Bosne i Hercegovine]] je RTVFBiH odnosno ''Radio televizija Federacije Bosne i Hercegovine''. Program se emitira na jednom radijskom (Radio FBiH) i jednom televizijskom kanalu (FTV). Entitetski emiter za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] je [[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] (''Radio televizija Republike Srpske''). Program se emitira preko jednog radijskog (Radio RS) i dva televizijska kanala (RTRS.tv - zemaljski kanal; RTRS Plus - kablovski kanal).<ref name="RTRS obilježava 23 godine rada – počelo emitovanje RTRS PLUS programa">{{cite news|url=http://lat.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=145903|title=RTRS obilježava 23 godine rada – počelo emitovanje RTRS PLUS programa|date=19. 4. 2015|publisher=www.rtrs.tv|agency=www.rtrs.tv|language=Bosnian, Serbian|access-date=15. 9. 2018}}</ref> U planu je uspostavljanje jednistvene javne RTV korporacije<ref name="Potreba za uspostavljanjem korporacije">{{cite news|url=http://teve.ba/article/21957/potreba-za-uspostavljanjem-korporacije|title=Potreba za uspostavljanjem korporacije|date=30. 10. 2015|publisher=www.teve.ba|agency=www.teve.ba|language=Bosnian|access-date=15. 9. 2018|archive-date=7. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207154654/http://teve.ba/article/21957/potreba-za-uspostavljanjem-korporacije|url-status=dead}}</ref> koja bi trebala da poboljša kvalitetu svih javnih medijskih servisa koji se finansiraju iz pretplate/pristojbe. {| style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" class="sortable wikitable" |+Lista televizijskih kanala u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koji se finansiraju iz RTV Takse <sup>(7.50 [[Konvertibilna marka|KM]] mjesečno)</sup> ! width="80" |TV kanal !Vrsta !Osnovano<br /> !Prijašnji nazivi<br /> !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |[[BHT 1]] |General<br /> |1 |<small>TV Sarajevo (1961-1992)<br /><br /> RTV BiH (TV BiH) (1991-1995)<br /><br /> BHT (1995-1998)<br /><br /> PBS BiH (BHTV 1) (1998-2004)<br /><br /> BHT 1 (od 2004.</small><small>)</small> |[[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] |[[Bosanski jezik|bosanski]],<br /><br /> [[Hrvatski jezik|hrvatski]]<br /><br /> i [[Srpski jezik|srpski]] |{{Ok}} |- |[[Federalna televizija|Federalna TV]] |General |{{Start date and age|2001|10|27|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2001-10-27</span>) |RTV FBiH |bosanski, hrvatski i srpski | | |- |RTRS.tv |General |{{Start date and age|1992|04|19|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1992-04-19</span>) |<small>Канал С<br /><br />ТВ РС</small> |[[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] |<br /><br />bosanski, hrvatski i srpski | |} ===== Komercijalni emiteri ===== Nacionalne komercijalne televizije su skoro prvenstveno fokusirane na potrebe entitetskog tržišta, ali neki od emitera također se trude da zajedničkim programom (Mreža TV) pokriju što veću teritoriju. Kako bi to postigli, oni nude zajednički reklamni prostor (na teritoriji cijele zemlje, entitetskom ili regionalnom nivou) koji je privlačniji većim oglašivačima i reklamnim agencijama. {| style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" class="sortable wikitable" |+Lista komercijalnih televizija u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] ! width="80" |TV kanal !Vrsta<br /> !Osnovano !Prijašnji nazivi !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |[[Televizija OBN|OBN]] |General |1996 (<span class="bday dtstart published updated">1996</span>) | |<small>AMC Mreža Međunarodni Central Evropi (40%)<br/><br /> i Neven Čičko (60%)</small> |[[Bosanski jezik|bosanski]] / [[Hrvatski jezik|hrvatski]] / [[Srpski jezik|srpski]] | |- |[[Nova BH]] |General |{{Start date and age|2018|10|09|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2018-10-09</span>) |[[Nova BH|Pink BH]] <small>(2003-2018)</small> |United Group |[[Bosanski jezik|bosanski, hrvatski i srpski]] |{{Ok}} |- |[[NTV Hayat|Hayat]] |General |<small> {{Start date and age|1992|02|24|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1992-02-24</span>)</small> |<small>Neovisna televizija Hayat<br /><br /> Hayat HD</small> |Hayat TV |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |BN Televizija |General |{{Start date and age|1998|05|05|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1998-05-05</span>) |RTV: |[[Srpski jezik|srpski]] |{{Ok}} | |- |[[Alternativna televizija|ATV]] |General |{{Start date and age|1997|06|04|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1997-06-04</span>) |[[Alternativna televizija|Alternativna TV]] |[[Srpski jezik|srpski]] |{{Ok}} | |- |[[O kanal]] |General |<small> {{Start date and age|2010|08|26|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2010-08-26</span>)</small> |TV1-RTM |[[Oslobođenje]] |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |} ==== Regionalna pokrivenost ==== ===== Javno finansiranje ===== Druge javne TV stanice emitiraju svoj program na lokalnom (općinskom) i regionalnom (kantonalnom) poput npr. TVSA, RTV TK, RTV USK, RTV Zenica i RTV BPK). {| style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" class="sortable wikitable" |+Lista javnih televizijskih kanala u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] koje finansiraju kantoni <sup>(Skupštinski grantovi ili donacije)</sup> ! width="80" |TV kanal !Vrsta !Osnovano !Prijašnji nazivi/Puni naziv<br /> !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |[[Televizija Kantona Sarajevo|TVSA]] |Regionalni |{{Start date and age|1998|06|29|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1998-06-29</span>) |Televizija Kantona Sarajevo |[[Kanton Sarajevo]] |[[Bosanski jezik|bosanski]],<br /><br /> [[Hrvatski jezik|hrvatski]]<br /><br /> i [[Srpski jezik|srpski]] |{{Ok}} |- |[[Televizija Tuzlanskog Kantona|RTV TK]] |Regionalni |{{Start date and age|1992|02|20|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1992-02-20</span>) |Televizija Tuzlanskog Kantona |[[Tuzlanski kanton|Tuzlanski kanton <br />]] |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |[[Radiotelevizija Unsko-sanskog kantona|RTV USK<br />]] |Regionalni |{{Start date and age|1995|12|22|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1995-12-22</span>) |Televizija Unsko-sanskog kantona |[[Unsko-sanski kanton]] |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |RTV ZE |Regionalni |{{Start date and age|1995|05|23|df=y}}Maj 1995. (<span class="bday dtstart published updated">1995-05-23</span>) |Televizija Zenica |[[Zeničko-dobojski kanton|Ze-Do Kanton]] |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |RTV BPK |Regionalni |{{Start date and age|1996|08|26|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1996-08-26</span>) |Televizija Bosansko-podrinjskog kantona |[[Bosansko-podrinjski kanton Goražde]] |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}}<br /> |} ===== Komercijalni emiteri ===== Komercijalne zemaljske stanice uglavnom se nalaze u većim gradovima (Sarajevo, Banja Luka, Mostar, Bijeljina, Brčko, Bihać, Trebinje, Travnik, Zenica...). {| style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" class="sortable wikitable" |+Lista regionalnih komercijalnih televizija u [[Bosna i Hercegovina|BiH.]] ! width="80" |TV kanal !Vrsta !Osnovano !Prijašnji nazivi/Puni naziv !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |[[Al Jazeera Balkans|Al Jazeera Balkan]] |General |{{Start date and age|2011|11|11|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2011-11-11</span>) |<small>NTV 99 Sarajevo</small> |Al Jazeera Media Network<br /> |<small>[[Bosanski jezik|bosanski]] <br /><br /> [[Srpski jezik|srpski]] <br /><br /> [[Hrvatski jezik|hrvatski]] <br /><br /> [[Crnogorski jezik|crnogorski]] <br /><br /> [[Slovenski jezik|slovenski]] <br /><br /> [[Makedonski jezik|makedonski]] </small> |{{Ok}} |- |OSM TV |Regionalni |1993 (<span class="bday dtstart published updated">1993</span>) |<small> Otvorene Srpske Mreže </small> | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |Televizija K3 |Regionalni |{{Start date and age|1995|04|15|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1995-04-15</span>) |<small> Televizija K3 </small> | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |Hrvatska Televizija Kiss<br /> |Regionalni |1993 (<span class="bday dtstart published updated">1993</span>) |<small>HRT- Televizija Kiseljak</small><br /> | |[[Hrvatski jezik|hrvatski]] | |- |TV Hit<br /> |Regionalni |1999 (<span class="bday dtstart published updated">1999</span>) |<small> RTV Hit Brčko<br /></small> | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |HTV Oscar C |Regionalni |1994 (<span class="bday dtstart published updated">1994</span>) |<small> Hrvatska televizija Oscar C </small> | |[[Hrvatski jezik|hrvatski]] | |- |Herceg TV |Regionalni |2008 (<span class="bday dtstart published updated">2008</span>) |<small> RTV Herceg</small> | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |TV Slon Extra |Regionalni |{{Start date and age|2005|12|01|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2005-12-01</span>) | | |[[Bosanski jezik|bosanski]] | |} ==== Lokalna, gradska ili općinska pokrivenost ==== Lokalne TV mreže dijele lokalne vijesti (npr. BH Veza u Federaciji BiH ili PRIMA Mreža u Republici Srpskoj). ===== Javno finansiranje ===== {| class="sortable wikitable" style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" |+Lista javnih lokalnih medija u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] <sup>(finansiranje iz općinskih grantova ili skupština)</sup> ! width="80" |TV kanal !Vrsta !Osnovano !Prijašnji nazivi/Puni naziv !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |[http://www.rtvvogosca.ba RTV Vogošća] |Municipal |{{Start date and age|1997|12|10|df=y}}&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1997-12-10</span>) |Televizija Vogošća |[[Vogošća]] |[[Bosanski jezik|Bosnian]] |{{Ok}} |- |[[RTV Cazin]] |Municipal |1993&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1993</span>) |Televizija Cazin |[[Cazin]] |[[Bosanski jezik|Bosnian]] | |- |TV Visoko |Municipal |{{Start date and age|1992|07|13|df=y}}&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1992-07-13</span>) |Televizija Visoko |[[Visoko]] |[[Bosanski jezik|Bosnian]] |{{Ok}} |- |TV Živinice |Municipal |{{Start date and age|1992|05|05|df=y}}&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1992-05-05</span>) |Televizija Živinice |[[Živinice]] |[[Bosanski jezik|Bosnian]] |{{Ok}} |- |TV Bugojno |Municipal |1992&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1992</span>) |Televizija Bugojno |[[Bugojno]] |[[Bosanski jezik|Bosnian]] | |- |Prijedor TV |Municipal |2000&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2000</span>) |Televizija Prijedor |[[Prijedor]] |[[Srpski jezik|Serbian]] |{{Ok}} |- |TV Rudo |Municipal |{{Start date and age|1993|06|28|df=y}}&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1993-06-28</span>) |Televizija Rudo |[[Rudo]] |[[Srpski jezik|Serbian]] | |} ===== Komercijalni emiteri ===== {| style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 83px;" class="sortable wikitable" |+Spisak komercijalnih televizija u [[Bosna i Hercegovina|BiH.]] ! width="80" |TV kanal !Vrsta !Osnovano !Prijašnji nazivi/Puni naziv !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |TV Alfa |General |2007 (<span class="bday dtstart published updated">2007</span>) |<small>Televizija Alfa</small> |[[Dnevni avaz|Avaz]] |[[Bosanski jezik|bosanski]] | |- |[[MTV Igman]] |Religijski |1993 (<span class="bday dtstart published updated">1993</span>) | | |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |TV Bel Kanal |General |<small> 2003 (<span class="bday dtstart published updated">2003</span>)</small> |ТВ Бел Канал | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |TV Simić |General |{{Start date and age|1997|07|05|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1997-07-05</span>) |ТВ Симић | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |RTV Vikom |General |1997 (<span class="bday dtstart published updated">1997</span>) | | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |NTV 101 |General |<small> 1998 (<span class="bday dtstart published updated">1998</span>)</small> |NTV 101 Mosta | |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |NTV Arena |General |{{Start date and age|1999|08|18|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1999-08-18</span>) |Nezavisni TV – Studio "Arena" | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |RTV Slobomir |General |2005 (<span class="bday dtstart published updated">2005</span>) |Televizija Slobomir | |[[Srpski jezik|srpski]] | |- |NTVIC Kakanj |General |<small> {{Start date and age|1994|04|11|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1994-04-11</span>)</small> |Neovisna televizija IC | |[[Bosanski jezik|bosanski]] |{{Ok}} |- |NTV Amna |General |<small> 1997 (<span class="bday dtstart published updated">1997</span>)</small> |Neovisna televizija Amna | |[[Bosanski jezik|bosanski]] | |- |RTV Maglaj |General |<small> {{Start date and age|1992|06|09|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">1992-06-09</span>)</small> | | |[[Bosanski jezik|bosanski]] | |- |[https://sevdah.tv/ Sevdah TV] |Music |2014 |Sevdah televizija | |Bosanski | |- |[https://tntkids.tv/ TNT Kids] |Djeciji |2014 |TNT Kids Televizija | |bosanski | |- |Dream porn |Adoult |2014 |Dream porn TV | |english | |- |[https://kanal6.ba/ Kanal 6] |General |01.03.2013 godine |Kana 6 televizija | |bosanski | |} == Kablovska i IPTV televizija == Postoji više od 40 izdatih dozvola kablovske TV operatere u BiH. Najnovije procjene pokazuju da usluge kablovske televizije u BiH koristi više od 330.000 domaćinstva.<ref name="Kablovski operateri u BiH">{{cite web|url=http://www.profitiraj.ba/20110918155/ict-kablovski-operateri-u-bih.php|title=Kablovski operateri u BiH|website=www.profitiraj.ba|publisher=www.profitiraj.ba|language=Bosnian|access-date=7. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112115/http://www.profitiraj.ba/20110918155/ict-kablovski-operateri-u-bih.php|archive-date=12. 9. 2017|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" |+Lista kablovskih, MMDS, satelitskih, DHT i IPTV operatera u [[Bosna i Hercegovina|BiH]]<br /> <sup>(Izvor: [https://rak.ba/bos/index.php?uid=1273787112 Licencees for the Distribution of Audiovisual Media Services and Radio Media Services] - [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK]]) </sup> <ref>2 November 2018</ref> !Naziv kompanije<br /> !Sjedište !Ime usluge<br /> !Web stranica<br /> |- |BH Telecom |[[Sarajevo]] |Moja TV, Moja Web TV |[http://www.bhtelecom.ba www.bhtelecom.ba] |- |HT Mostar |[[Mostar]] |HOME.TV |[http://www.hteronet.ba www.hteronet.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209042417/http://www.hteronet.ba/ |date=9. 12. 2018 }} |- |Telekom Srpske |Banja Luka |Open IPTV |[https://web.archive.org/web/20130822022815/http://www.mtel.ba/ www.mtel.ba] |- |Telemach |Sarajevo |TotalTV, EON.TV |[http://www.telemach.ba www.telemach.ba] |- |HKB Net |Sarajevo |EON.TV |[http://www.hs-hkb.ba www.hs-hkb.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116233232/http://hs-hkb.ba/ |date=16. 1. 2021 }} |- |HS |Sarajevo |EON.TV |[http://www.hs-hkb.ba www.hs-hkb.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116233232/http://hs-hkb.ba/ |date=16. 1. 2021 }} |- |M&H Company |Sarajevo |EON.TV |[http://www.mh-company.ba www.mh-company.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920071409/http://mh-company.ba/ |date=20. 9. 2017 }} |- |Logosoft |Sarajevo |SUPER TV |[http://www.logosoft.ba www.logosoft.ba] |- |Detel |Sarajevo|| {{N/a}} |[http://www.detel.ba www.detel.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504022808/http://detel.ba/ |date=4. 5. 2019 }} |- |Blic.net |Banja Luka |Blic.net, TViN |[http://www.blic.net www.blic.net] |- |TRION TEL |Banja Luka|| {{N/a}} |[http://www.triontel.net www.triontel.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015075335/http://www.triontel.net/ |date=15. 10. 2018 }} |- |GO TV |Banja Luka|| {{N/a}} || {{N/a}} |- |TX TV |Tuzla |TX TV |[http://www.txtv.ba www.txtv.ba] |- |Elta - Kabel |Doboj |ELTA-KABEL |[http://www.elta-kabel.com www.elta-kabel.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227221000/https://www.elta-kabel.com/ |date=27. 12. 2018 }} |- |Telinea |Bihać |TELINEA |[http://www.telinea.ba www.telinea.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215060808/https://www.telinea.net/ |date=15. 2. 2021 }} |- |Miss.Net |Bihać |MISS.NET |[http://www.missnet.ba www.missnet.ba] |- |Alvatel |Zenica |Alvatel |[http://www.alvatel.ba www.alvatel.ba]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} |- |ZipZap |Zenica|| {{N/a}} |[http://www.zipzap.ba/ www.zipzap.ba] |- |TEONET |Tuzla|| {{N/a}} || {{N/a}} |- |Antel |Tuzla|| {{N/a}} || {{N/a}} |- |Elta - Mt |Tuzla |ELTA-MT |[https://web.archive.org/web/20190328170149/http://www.elta-mt.ba/ www.elta-mt.ba] |- |JU Dom kulture Žepče |Žepče|| {{N/a}} |www.domkulture-zepce.com |- |KG - 1 |Goražde|| {{N/a}} |[http://www.kg1.ba www.kg1.ba] |- |KTV E-G-E |Doboj Jug |KTV E-G-E |[http://www.ktv-ege.ba www.ktv-ege.ba] |- |Stokić |Doboj |Kablovska Stokić |www.stokic.net |- |DSL- ELEKTRONIKA |Modriča|| {{N/a}} |[http://www.dslon.ws www.dslon.ws] |- |Neon Solucije |Kalesija |Neon Solucije |[http://www.neon.ba www.neon.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309222929/http://www.neon.ba/ |date=9. 3. 2021 }} |- |AMB-NET |[[Živinice]] |AMB-NET |[http://www.amb-net.ba www.amb-net.ba] |- |Media Sky |Živinice |Media Sky |[http://www.mediasky.ba www.mediasky.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214034550/http://mediasky.ba/ |date=14. 12. 2018 }} |- |AVAX net |Lukavac |AVAX net |[http://www.avax.ba www.avax.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181213102429/http://www.avax.ba/ |date=13. 12. 2018 }} |- |WIRAC.NET |Gračanica |WIRAC.NET |[https://web.archive.org/web/20190504011621/http://wirac.ba/ www.wirac.ba] |- |MAX TV Brčko |Brčko |MAX.TV Brčko |[http://www.maxtv.ba www.maxtv.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220152113/http://maxtv.ba/ |date=20. 12. 2018 }} |- |TELESKY |Gradačac |TELESKY Gradačac |[http://www.telesky.ba www.telesky.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107185619/http://www.telesky.ba/ |date=7. 11. 2018 }} |- |Telrad Net |Bijeljina |Telrad.NET |[http://www.telerad.net www.telerad.net] |- |Elnet |Laktaši |Elnet |[http://www.elnetrs.ba www.elnetrs.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223105120/http://www.elnetrs.ba/ |date=23. 12. 2018 }} |- |KDS Ortak |Šipovo |KDS Ortak |[http://www.kdsortak.net www.kdsortak.net] |- |Terc Trade Company |Prnjavor |TercTV |[http://www.terctv.com www.terctv.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221143951/http://terctv.com/ |date=21. 12. 2018 }} |- |Tel-Net |Ključ |Tel-Net Ključ|| {{N/a}} |- |KT Sara |Drvar |KT S@ra |[http://www.ktsara.net www.ktsara.net] |- |STAR-TEL |Stolac|| {{N/a}} |www.star-tel.ba |} U odnosu na oblik pretplate i TV paketa, kablovske kompanije obično nude širok izbor lokalnih zemaljskih kanala. Ponude su često prilagođene određenom geografskom području ili gradu. Osnovni paketi obično sadrže između 40 i 65 TV kanala. Digitalni (DVBT-C) paketi obično sadrže između 120 i 180 TV kanala (nude se dodatni paketi, HD paketi i Video na zahtjev...). {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" class="wikitable" border="1" |+Kablovski operateri u Bosni i Hercegovini !Baza podataka [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK-a BiH]] <sup>(novembar 2018)</sup> !Suma |- |Registrirane kompanije sa dozvolom za operatera | style="text-align: right;" |40 |- |Registrirane kompanije koje nude usluge Video na zahtjev (VOD) | style="text-align: right;" |11 |} Registrirani pružaoci usluga na zahtjev u registru [[RAK BiH]]: * ''Videoteka'' od Super TV * ''MojaTV Videoteka'' & ''MojaTV Flix'' -  [[BH Telecom]] * ''HOME.TV Videoteka'' * ''DEPO TV'' / ZONa * ''BUKA TV'' * ''PRVI.TV'' * ''video klub'' EON - Telemach * ''video klub HKB-net'' od HKB-net * ''video klub HS'' - HS kablovska * ''RTV BIR'' * ''Hayat PLAY -'' [[NTV Hayat|Hayat TV]] === Domaći pay-tv kanali === Postoji više od 52 kablovska televizijska kanala (u javnom i privatnom vlasništvu) koji emitiraju svoj program isključivo preko kablovske, satelitske ili IPTV platforme. ==== Javni lokalni kablovski kanali ==== Mnoge lokalne i regionalne TV stanice finansiraju lokalne vlasti a dostupne su samo kroz kablovske sisteme. {| style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" class="sortable wikitable" |+Lista javnih kablovskih TV kanala u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] koje finansiraju lokalne vlasti <sup>(preko grantova, općinskog budžeta ili donacija)</sup> ! width="80" |TV kanal !Vrsta !Osnovano !Prijašnji nazivi/Puni naziv !Vlasnik !Jezik/jezici ![[HDTV]] |- |Televizija Istočno Sarajevo |Općinska |2008 (<span class="bday dtstart published updated">2008</span>) |РТВ Источно Сарајево |[[Istočno Sarajevo]] |[[Srpski jezik|Srpski]] | |- |Televizija Jablanica |Općinska |1999 (<span class="bday dtstart published updated">1999</span>) |RTV Jablanica |[[Jablanica]] |[[Bosanski jezik|Bosanski]] |{{Ok}} |- |RTV 7 |Općinska |{{Start date and age|2012|07|29|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2012-07-29</span>) |Televizija 7 Tuzla |[[Tuzla]] |[[Bosanski jezik|Bosanski]] |{{Ok}} |- |[[RTV Kozarska Dubica]] |Općinska |РТВ Козарска Дубица |[[Bosanska Dubica|Kozarska Dubica]] | |[[Srpski jezik|Srpski]] |- |RTV Doboj |Općinska |РТВ Добој |[[Doboj]] | |[[Srpski jezik|Srpski]] |- |TV Lukavac |Općinska |2011 (<span class="bday dtstart published updated">2011</span>)<ref name="JU RTV Lukavac nakon nekoliko godina, ponovno pokreće višesatni TV program.">{{cite news|url=https://www.sodalive.ba/aktuelnosti/experimentalni-program-tv-lukavac/|title=JU RTV Lukavac nakon nekoliko godina, ponovno pokreće višesatni TV program.|publisher=www.sodalive.ba|agency=www.sodalive.ba|language=Bosnian|access-date=7. 11. 2018}}</ref> |TV Lukavac |[[Lukavac]] |[[Bosanski jezik|Bosanski]] | |- |[[RTV Sana]] |Općinska |{{Start date and age|2016|06|21|df=y}} (<span class="bday dtstart published updated">2016-06-21</span>) |Radio televizija Sana |[[Sanski Most]] |[[Bosanski jezik|Bosanski]] |{{Ok}} |} ==== Domaći komercijalni kablovski kanali ==== Regionalni komercijalni, ali i javni kanali iz zemalja u okruženju (Slovenija, Hrvatska, Srbija, Crna Gora, Kosovo, Makedonija...) dostupni su u Bosni i Hercegovini. Iz tog razloga, mnogi TV kanali reklamnim agencijama uz matični prostor za oglašavanje nesmetano prodaju i reklamni prostor za BiH kao dodatnu "gratis" uslugu. Prema mišljenju domaćih emitera, ovo je značajan nedostatak na bosanskohercegovačkom medijskom tržištu jer se novac zadržava u zemlji porijekla dok se ciljana publika nalazi u BiH.{{columns-list|* [[BN TV|BN TV HD]] – Bijeljina ([[RTV BN]]) * [[BN Music|BN Music HD]] – Bijeljina ([[RTV BN]]) * [[Hayat Plus]] – Vogošća ([[Hayat TV (Bosnia and Herzegovina)|Hayat]]) * [[Hayat Folk]] – Vogošća (Hayat) * [[Hayat Music]] – Vogošća (Hayat) * [[Hayatovci]] – Vogošća (Hayat) * [[Face TV (Bosnia and Herzegovina)|Face TV]] – Sarajevo * [[Cinema TV]] – Sarajevo * [[Vikom Music]] – Gradiška * [[Hema TV|Hema HD]] – Sarajevo * [[NEON TV]] – Kalesija * [[Kontakt TV|Kontakt]] – Banja Luka * [[Izvorna TV]] – Živinice * [[CITY TV]] – Mostar * [[Kanal 6]] – Travnik ([[TNT Group]]) * [[TNT KIDS TV]] – Travnik (TNT Group) * [[SEVDAH TV]] – Travnik (TNT Group) * [[DREAMPORN HD]] – Travnik (TNT Group) * [[Naša TV (Bosnia and Herzegovina)|Naša TV]] – Mostar * [[Televizija 5]] HD – Sarajevo * [[ELTA 1 HD|ELTA TELEVIZIJA]] – Banja Luka (Elta Media Group) * [[ELTA 2]] – Tuzla (Elta Media Group) * [[Obiteljska televizija Valentino|OTV VALENTINO]] – Brčko (DENI-COMPANI) * [[VALENTINO ETNO]] – Brčko (DENI-COMPANI) * [[Valentino Music|Valentino Music HD]] – Brčko (DENI-COMPANI) * [[PRVA HERCEGOVAČKA]] – Brčko (DENI-COMPANI) * [[TV Slon Info]] – Tuzla * [[NTV Patria]] – Doboj * [[NTV Jata]] – Srebrenik * [[Smart televizija]] – Tešanj * [[IN televizija]] – Bijeljina * [[KTV Zavidovići]] – Zavidovići * [[Kablovska televizija KG-1]] – Goražde * [[BDC Televizija]] – Brčko * [[RA-TV]] – Jelah * [[TV GLAS DRINE]] – Sapna * [[tb1]] – Trebinje * [[Posavina TV]] – Seonjaci, Brčko * [[Inicijativa TV]] – Tuzla * [[Info Plus]] – Gradiška * [[WTV Gračanica]] – Gračanica * [[TATABRADA]] – Srebrenik * [[ТV ONE HD]] – Kozarac, Prijedor * [[B1 TELEVIZIJA]] – Gradačac * [[TROPIK TV]] – Zenica|colwidth=30em}} === Strani pay-tv kanali === U ovisnosti od kablovskog operatera i oblika pretplate, kablovska ponuda obično uključuje kanale kao što su FOX, FOX Movies, FOX Life, FOX Crime, AXN, MGM, Sci-Fi Channel, Eurosport, MTV, Comedy Central Extra, National Geographic Channel (sa prevodima na hrvatski, srpski, a ponekad i na bosanski jezik). Bosanski kablovski operateri nude veliki broj regionalnih nacionalnih (npr. HRT, RTS, B92) i međunarodnih TV kanala (npr. CNN, DW, RTL, Euronews, RT). Premium sportska ponuda uglavnom je ograničena na [[Arena Sport]] ili SportKlub TV pakete. Premium filmski kanali također su uglavnom ograničeni na [[HBO]] i CineStar TV pakete. Izdato je sedam dozvola za provajdere usluga na zahtjev u BiH.<ref name="communications Regulatory Agency of BiH">{{cite web|url=http://rak.ba/bos/index.php?uid=1273787112|title=Korisnici dozvola|last1=RAK|first1=CRA|website=Regulatorna agencija za komunikacije BiH|publisher=communications Regulatory Agency of BiH|access-date=21. 8. 2016}}</ref> ==== United Group / United Media ==== {{columns-list|* [[N1 (television)|N1 HD BiH]] [[Luxembourg]] (newscast in [[Bosnia and Herzegovina]]) * [[N1 (television)|N1 HD Serbia]] [[Luxembourg]], [[Croatia]] * [[N1 (television)|N1 HD Croatia]] [[Luxembourg]], [[Croatia]] * [[Sport Klub|SK HD]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 1 HD]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 2 HD]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 3 HD]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 4]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 5]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 6]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 7]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 8]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 9]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK 10]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Sport Klub|SK Golf HD]] (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Nova TV (Croatia)|Nova TV]] [[Croatia]] * [[Nova M (Montenegro)|Nova M]] [[Montenegro]] * [[Grand TV]] [[Serbia]] * [[Grand TV 2]] [[Serbia]] * [[Lov i Ribolov]] [[Serbia]] * [[TOP TV HD]] [[Serbia]] * [[IDJ TV HD]] [[Serbia]] * [[Pikaboo HD]] [[Serbia]] * [[Vavom HD]] [[Serbia]] ==== [[Discovery, Inc.]] ==== * [[Animal Planet Europe|Animal Planet]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Crime & Investigation Network]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Discovery Channel Europe]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Discovery HD Showcase]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Investigation Discovery Europe|Investigation Discovery]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Discovery ID Xtra]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Discovery Science Europe|Discovery Science]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Discovery World (TV channel)|Discovery World]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[TLC (TV channel)|TLC]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Travel Channel International]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Eurosport 1]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Eurosport 2]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Eurosport News]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== Viasat Broadcasting ==== * [[TV1000]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Viasat History]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Viasat Explorer]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Viasat Nature]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== Arena Sport ==== * [[Arena Sport]] 1 BiH (program in [[Bosnia and Herzegovina]]) * [[Arena Sport]] 1 SRB (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Arena Sport]] 1 HR (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Arena Sport]] 2 (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Arena Sport]] 3 (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Arena Sport]] 4 (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Arena Sport]] 5 (audio in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== [[Fox Networks Group]] Europe ==== * [[Fox (Balkans)|FOX]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[FOX Crime]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[FOX Life]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[24Kitchen]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[National Geographic Channel]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[National Geographic Wild]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== [[AMC Networks International Zone]] ==== * [[AMC (TV channel)|AMC]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[CBS Drama]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[CBS Reality]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Crime & Investigation Network]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Da Vinci Learning]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Extreme Sports Channel]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Fine Living Network]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Food Network]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[History (European TV channel)|History]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[JimJam]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Outdoor Channel]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== [[HBO Europe]] ==== * [[HBO]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[HBO 2]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[HBO 3]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Cinemax]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[Cinemax 2]] (HD) (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== TRT ==== * [[TRT Haber]] * [[TRT World]] * [[TRT Avaz]] ==== MTV ==== * [[MTV Europe]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[MTV Rocks]] (UK version) * [[MTV Dance]] (UK version) * [[MTV Hits (UK & Ireland)|MTV Hits]] (UK version) * [[MTV Base]] (UK Version) * [[MTV Live HD]] (UK Version) * [[VH-1]] (European) * [[VH-1 Classic]] (European) ==== Cinestar ==== * [[Cinestar TV]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[Cinestar Action]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[Cinestar Fantasy]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[Cinestar Comedy]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[Cinestar Premiere 1 HD]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[Cinestar Premiere 2 HD]] (subtitles in [[Croatia]]) ==== [[RTL Group]] ==== * [[RTL Televizija]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL 2 (Croatia)|RTL 2 HR]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL Kockica]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL Living (Croatia)|RTL Living]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL Passion (Croatia)|RTL Passion]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL Crime (Croatia)|RTL Crime]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL Croatia World]] (subtitles in [[Croatia]]) * [[RTL Television]] (audio in [[Germany]]) * [[VOX (TV channel)|VOX]] (audio in [[Germany]]) * [[Super RTL]] (audio in [[Germany]]) ==== [[ANT1 Group]] ==== * [[Prva Srpska Televizija|Prva TV]] (audio in [[Serbia]]) * [[Prva Srpska Televizija|Prva Plus]] (audio in [[Serbia]]) * [[Prva Srpska Televizija|Prva World]] (audio in [[Serbia]]) * [[Prva Srpska Televizija|Prva Kick]] (audio in [[Serbia]]) * [[B92|O2]] (audio in [[Serbia]]) ==== Hrvatska Radio Televizija ==== * [[HRT 1]] * [[HRT 2]] * [[HRT 3]] * [[HRT 4]] * [[HRT 5]] ==== Radio Televizija Srbije ==== * [[RTS Sat|RTS Svet]] * [[RTS1]] * [[RTS2]] * [[RTS Život]] * [[RTS Drama]] * [[RTS Kolo]] * [[RTS Trezor]] * [[RTS Muzika]] ==== FilmBox ==== * [[FilmBox]] * [[FilmBox Extra HD]] * [[FilmBox Family]] * [[FilmBox Plus]] * [[FilmBox Premium]] * [[FightBox]] * [[Fast&FunBox]] * [[Gametoon HD]] * [[FilmBox Art House]] * [[DocuBox HD]] * [[FashionBox]] * [[360TuneBox]] * [[Erox]] * [[Eroxxx HD]] ==== AXN Networks ==== * [[AXN]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[AXN Black]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * [[AXN White]] (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== [[Disney Channel (Europe)]] ==== * Disney Channel (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) * Disney Junior (subtitles in [[Serbia]]/[[Croatia]]) ==== [[Pink Media Group]] ==== * [[RTV Pink]] * [[Pink Media BH]] (newscast in [[Bosnia and Herzegovina]]) * [[Pink Media (tv channel)|Pink Media]] (newscast in [[Montenegro]]) * [[Pink 2]] * [[Pink 3 Info]] * [[Pink Action]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Bravo Music]] * [[Pink Classic]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Comedy]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Crime & Mystery]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Erotic]] 1 * [[Pink Erotic]] 2 * [[Pink Erotic]] 3 * [[Pink Erotic]] 5 * [[Pink Erotic]] 6 * [[Pink Erotic]] 7 * [[Pink Erotic]] 8 * [[Pink Extra]] * [[Pink Family(tv channel)|Pink Family]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Fashion]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Fight Network]] * [[Pink Film]] * [[Pink Folk]] * [[Pink Folk 2]] * [[Pink Hits 1]] * [[Pink Hits 2]] * [[Pink Horor]] * [[Pink Kids]] * [[Pink Koncert]] * [[Pink Kuvar]] * [[Pink Life Style]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Movies]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Music]] * [[Pink Music 2]] * [[Pink n Roll]] * [[Pink Parada]] * [[Pink Pedia]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Plus]] * [[Pink Premium]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Reality]] * [[Pink Romance (tv channel)|Pink Romance]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Sci Fi & Fantasy]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Serije]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Show]] * [[Pink Soap]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Super Kids]] * [[Pink Thriller]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink Western]] (subtitles in [[Serbia]]) * [[Pink World (tv channel)|Pink World]] * [[Pink World Cinema]] * [[Pink Zabava]] * [[Pink HAHA]] * [[Pink LOL]]|colwidth=30em}} == Digitalna tranzicija u BiH == Proces digitalizacije u Bosni i Hercegovini još uvijek je u toku. Regulatorna agencija za komunikacije BiH izdala je prve dozvole za digitalno emitiranje u MUX-u A javnim servisima [[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]], RTVFBiH i [[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]]. Ove dozvole važe još od 1. marta 2016 godine.<ref>{{cite news|url=http://www.vecernji.ba/rak-izdao-prve-dozvole-za-digitalno-emitiranje-1059408|title=RAK izdao prve dozvole za digitalno emitiranje|publisher=www.vecernji.ba|agency=www.vecernji.ba|language=Croatian|access-date=21. 8. 2016}}</ref> [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeće ministara]] odlučilo je koristiti DVB-T2 standard za digitalnu TV-usluga za svih devet digitalnih područja u BiH. Prva faza prijelaza na digitalno zemaljsko emitiranje počela je 14. oktobra 2016. godine u digitalnim oblastima Sarajevo, Mostar i Banja Luka. MUX-A predviđen je za programe javnih servisa (BHRT, RTVFBiH i RTRS). Signal se također može uhvatiti i u okolnim gradovima (Ilijaš, Visoko, Pale, Istočno Sarajevo, Prijedor, Gradiška, Laktaši, Čelinac kao i u mjestima u dolini Neretve. Zbog ukidanja stare analogne frekvencije za potrebe uspostave digitalnog signala sa Kozare, jedna komercijalna TV stanica (Kanal 3 iz Prnjavora) privremeno emitira digitalni signal na području digitalne oblasti Banja Luka. U septembru 2021. određene komercijalne televizije su dobile dozvole za digitalno emitovanje u MUX A na području Banjaluke,Sarajeva i Mostara. DVB T kanali koji se trenutno emituju za područje Banjaluke sa predajnika Kozara su BHRT,RTRS,FTV,K3,ATV,BN. Za područje Sarajeva se emituje u DVB T standardu sa predajnik Hum i Trebević,što se kolektivno zove digitalna regija Bjelašnica. U regiji Sarajeva se emituju BHRT,FTV,RTRS,NOVA BH,O KANAL,OBN,HAYAT. Za regiju Mostara,sa predajnika Velež se digitalno emituju BHRT,FTV,RTRS,RTV HB,NOVA BH,O KANAL,OBN. TV predajnici na području Federacije BiH su u vlasništvu javnog servisa BHRT-a,a predajnici na području Republike Srpske su u vlasništvu javnog servisa RTRS-a. Druga i treća faza digitalizacije bi trebale da pokriju i preostalih šest oblasti u MUX-u A, na teritoriju cijele zemlje. Prema ranijim najavama, MUX-B predviđen je za komercijalne i regionalne televizije. == Gledanost TV kanala u BiH == Do 2012. godine, koriste se informacije iz kompanije MARECO INDEX BOSNIA (TNS) a nakon 2014., mjerenje gledanosti vrši kompanija Audience Measurement (Nielsen). === Mjesečna gledanosti TV kanala u BiH === Mjesečni udjeli gledanosti u novembru 2018. (Period: 24 h, Sve 4+, Audience Measurement): {| style="font-size: 90%" class="wikitable sortable" !Pozicija !Kanal !Vlasnik !Udjel gledanosti  (%) |- |1 |[[Federalna televizija|FTV]] |RTV FBiH |10.3%<ref name="(teletext.rtvfbih.ba page 334)">{{cite web|url=http://teletext.rtvfbih.ba/100/100_0009.png|title=Gledanost TV stanica u BiH tokom cijelog dana u novembru 2018. godine|website=teletext.rtvfbih.ba|publisher=www.rtvfbih.ba|language=Bosnian|archive-date=3. 12. 2018|access-date=3. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203151830/http://teletext.rtvfbih.ba/100/100_0009.png|url-status=bot: unknown}}</ref> |- |2 |[[Nova BH]] |The United Group |9.1 % |- |3 |RTRS |[[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] |6.9% |- |4 |BN TV |RTV BN |6.2 % |- |5 |[[Televizija OBN|OBN]] |AMC Network (40%) |4,7% <br /> |- |6 |[[BHT 1]] |[[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] |4.0% |- |7 |[[NTV Hayat|Hayat TV]] |Hayat |2.5% |- |8 |[[Alternativna televizija|ATV]] |Alternativna TV|| {{N/a}} |- |9 |[[O kanal]] |Oslobođenje|| {{N/a}} |} Mjesečni udjeli gledanosti u oktobru 2018. (Period: 24 h, Sve 4+, Audience Measurement): {| style="font-size: 90%" class="wikitable sortable" !Pozicija !Kanal !Vlasnik !Udjel gledanosti (%) |- |1 |[[Federalna televizija|FTV]] |RTV Federalni |10.34%<ref name="RTVFBiH">{{cite web|url=http://www.rtvfbih.ba/uimages/U170F01A_Untitled-1.jpg|title=FTV - Gledanost programa u Bosni i Hercegovini|website=www.rtvfbih.ba|publisher=RTVFBiH|language=Bosnian|access-date=5. 11. 2018|author1=Audiance Measurment (Nielsen BiH)}}</ref> |- |2 |[[Nova BH]] <ref>(from 2003 - 2018 ex. Pink BH)</ref> |The United Group |7.83 % |- |3 |RTRS |[[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] |7.14% |- |4 |BN TV<br /> |RTV BN<br /> |6.94 % |- |5 |[[Televizija OBN|OBN]] |AMC Network(40%) |5.07% |- |6 |[[BHT 1|BHT 1<br />]] |[[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] |4.11% |- |7 |[[NTV Hayat|Hayat TV]] |Hayat |2.66% |- |8 |[[Alternativna televizija|ATV]] |Alternativna TV|| {{N/a}} |- |9 |[[O kanal]] |Oslobođenje|| {{N/a}} |} Mjesečni udjeli gledanosti u septembru 2018. (Period: 24 h, Sve 4+, Audience Measurement):<ref name="rtvfbih.ba">http://www.rtvfbih.ba/loc/template.wbsp?wbf_id=94</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" !Pozicija !Kanal !Vlasnik<br /> !Udjel gledanosti (%) |- |1 |[[Federalna televizija|FTV]] |RTV FBiH |10.42% |- |2 |RTRS |[[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] |7.52% |- |3 <ref name="Najgledanija komercijalna TV stanica u BiH.">{{cite news|url=https://www.rtvbn.com/3924038/bn-tv-i-dalje-najgledanija-tv-stanica-u-republici-srpskoj-|title=Najgledanija komercijalna TV stanica u BiH.|publisher=www.rtvbn.com|agency=www.rtvbn.com|language=Serbian|access-date=9. 10. 2018}}</ref> |BN TV |RTV BN |7.31% |- |4 |[[Nova BH|Pink BH]] |The United Group |6.06% |- |5 |[[Televizija OBN|OBN]] |AMC Networks(40%) |4.77% |- |6 |[[BHT 1]] |[[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] |3.68% |- |7 |[[NTV Hayat|Hayat TV]] |Hayat |2.64% |- |8 |[[Alternativna televizija|ATV]] |Alternativna TV|| {{N/a}} |- |9 |[[O kanal]] |Oslobođenje|| {{N/a}} |} Mjesečni udjeli gledanosti u augusut 2018. (Period: 24 h, Sve 4+, Audience Measurement):<ref name="rtvfbih.ba"/> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" !Pozicija !Kanal !Vlasnik !Udjel gledanosti  (%) |- |1 |[[Federalna televizija|FTV]] |RTV FBiH |10.08% |- |2 |BN TV |RTV BN |7,1% |- |3 |RTRS |[[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] |6.9% |- |4 |[[Nova BH|Pink BH]] |The United Group |4.9% |- |5 |[[Televizija OBN|OBN]] |AMC Networks(40%) |3.8% |- |6 |[[BHT 1]] |[[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] |3.4% |- |7 |[[NTV Hayat|Hayat TV]] |Hayat |3.0% |- |8 |[[Alternativna televizija|ATV]] |Alternativna TV|| {{N/a}} |- |9 |[[O kanal]] |Oslobođenje|| {{N/a}} |} === Godišnja gledanost TV stanica u BiH === Godišnji pregled gledanosti:<ref>Sources from official websites (www.rtvfbih.ba;www.rtv-bn.com;www.rtrs.tv)</ref> {| class="wikitable" ! colspan="16" |Audience share % (4+)<ref>{{Cite web |url=http://www.rtvfbih.ba;www.rtv-bn.com;www.rtrs.tv/ |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102224336/http://rtvfbih.ba/ |archive-date=2. 1. 2019 |url-status=dead }}</ref> |- !Kanal !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 |- |[[BHT 1]] |6.2 |6.8 |5.7|| {{N/a}} |6.41 |5.3|| {{N/a}} |3.45|| {{N/a}} |- |[[Federalna televizija|FTV]] | bgcolor="#FFD800" |14.9 | bgcolor="#FFD800" |14.5 | bgcolor="#FFD800" |14.4|| {{N/a}} | bgcolor="#FFD800" |12.94 | bgcolor="#FFD800" |11.9 | bgcolor="#FFD800" |10.65 | bgcolor="#FFD800" |9.44|| {{N/a}} |- |RTRS |6.0 |5.2 |5.1|| {{N/a}} |5.69 |6.1 |6.34 |6.49|| {{N/a}} |- |[[Televizija OBN|OBN]] |6.4 |10.4 |8.5|| {{N/a}} |8.23 |10.3 |11.91 |9.01|| {{N/a}} |- |[[Nova BH|Pink BH]] |14.4 |10.9 |9.5|| {{N/a}} |9.23 |9.9 |8.31 |6.09|| {{N/a}} |- |[[NTV Hayat|Hayat]] |7.8 |7.8 |7.7|| {{N/a}} |5.99 |6.0|| {{N/a}} |2.99|| {{N/a}} |- |BN TV |4.2 |6.3 |7.0|| {{N/a}} |5.69 |6.6|| {{N/a}} |6.20|| {{N/a}} |- |[[Alternativna televizija|ATV]] |4.4 |5.2 |4.0|| {{N/a}} |2.85|| {{N/a}} || {{N/a}} || {{N/a}} || {{N/a}} |- |[[O kanal]]|| {{N/a}} || {{N/a}} || {{N/a}} || {{N/a}} |2.85|| {{N/a}} || {{N/a}} || {{N/a}} || {{N/a}} |} == Ugašeni televizijski kanali u BiH == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 80%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" border="1" |+Ugašeni televizijski kanali u BiH (analogna, kablovska, satelitska televizija i IPTV) !Televizijski kanal !Sjedište !Programming !Transmission !Launched !End !Notes |- |[[Nova BH|Pink BH]] |Sarajevo |National |Analog TV |2003 |2018 |sada [[Nova BH]] |-IN Televizija |Bijeljina |Local |HD |2005-2020 |- |RTM Mostar |Mostar |Local |Analog TV |1995 |2018 |oduzeta dozvola za emitiranje od strane [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK BiH]]<ref name="www.dnevni-list.ba">{{cite news|url=https://dnevni-list.ba/rtm-u-oduzeta-dozvola-za-emitiranje/|title=RTM-u oduzeta dozvola|publisher=www.dnevni-list.ba|agency=www.dnevni-list.ba|language=Bosnian|access-date=20. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920234615/https://dnevni-list.ba/rtm-u-oduzeta-dozvola-za-emitiranje/|archive-date=20. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> |- |Centralne Nacionalne Novosti |Sarajevo |Local TV |Satellite TV |2012 |2017 |spojila se sa [[O kanal|TV1]] |- |TV VI-NET |[[Visoko]] |Local TV |Cable TV | - |2018<ref name="Kanal TV VI-NET prestaje sa radom">{{cite news|url=https://telemach.ba/a33251/podrska/vijesti-i-informacije/Kanal-TV-VI-NET-prestaje-sa-radom.html|title=Kanal TV VI-NET prestaje sa radom|publisher=telemach.ba|agency=telemach.ba|language=Bosnian|access-date=20. 9. 2018}}</ref> |- |Behar TV |Sarajevo |Local |Analog TV |2008 |2016 | |- |Art INFO |Kiseljak |Music |Cable TV | - |2016 | |- |OBN+ |Sarajevo |Reruns |Satellite TV |2015 |2016 |IN Televizija |2005 2020 |Druga TV |[[Tuzla]] |Music |Cable TV |2012 |2015 |2020 |HTV Oscar 2 |Mostar |Music |Cable TV | - |2015 | |- |Kanal 1 |Sarajevo |Music |Cable TV |2010 |2015 | |- |037 Televizija |Bihać |Local |Cable TV |2010 |2013 |- |NTV Studio 99 |Sarajevo |Local |Cable TV |1992 |2011 |sada [[Al Jazeera Balkans]] |- |RTV Alfa |Sarajevo |Local |Analog TV |1999 |2004 |sadašnja TV Alfa |- |BRT International |Sarajevo |Local |Analog TV | - |1999 |oduzeta dozvola od strane [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK BiH]] |- |Televizija X |Sarajevo |Local |Analog TV |2000 |2008 |sadašnja Behar TV |- |RTV Kometa |Pale |Local |Analog TV | - |2003 |spojila se sa [[Nova BH|Pink BH]]<ref name="U Pink BiH ulažemo 50 miliona maraka" /> |- |Balkan TV |Pale |Local |Analog TV | - |2002 |- |Kanal S |Pale |Local |Analog TV |1992<ref name="Osnovni podaci i historija RTRS">{{cite web|url=http://lat.rtrs.tv/comp/mi.php|title=Osnovni podaci i historija RTRS|website=lat.rtrs.tv|publisher=rtrs.tv|language=Serbian|access-date=20. 9. 2018|author1=RTRS}}</ref> |2002 |postala dio [[Radiotelevizija Republike Srpske|RTRS]] |- |Hercegovačka televizija |Mostar |Local |Analog TV |2002 |2012<ref name="RAK oduzela dozvolu za emitiranje Hercegovačkoj televiziji – www.hercegovina.info">{{cite news|url=http://www.hercegovina.info/vijesti/hercegovina/rak-oduzela-dozvolu-za-emitiranje-hercegovackoj-televiziji|title=RAK oduzela dozvolu za emitiranje Hercegovačkoj televiziji|publisher=www.hercegovina.info|agency=www.hercegovina.info|language=Croatian|access-date=21. 8. 2016}}</ref> |oduzeta dozvola od strane [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK BiH]] |- |Hrvatska Televizija Mostar |Mostar |Local |Analog TV | - |2002 |postaje Hercegovačka televizija |- |FTV 2 |Sarajevo |FBiH entity |Analog TV |2001 |2003 |- |Erotel |Mostar |parts of FBiH entity |Analog TV |1996 |2000<ref name="www.monitor.hr – Zatvorena televizija Erotel">{{cite news|url=http://www.monitor.hr/clanci/zatvorena-televizija-erotel/6044/|title=Zatvorena televizija Erotel|publisher=www.monitor.hr|agency=www.monitor.hr|language=Croatian|access-date=21. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916154509/http://www.monitor.hr/clanci/zatvorena-televizija-erotel/6044/|archive-date=16. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> |oduzeta dozvola od strane [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK]], kasnije FTV 2 <ref name="Created technical and political prerequisites for the Federal television">{{cite news|url=http://www.mediaonline.ba/ba/arhiva/arhiva/html/2000/nom52.htm|title=Stvorene tehnicke i politicke pretpostavke za Federalnu televiziju|publisher=www.mediaonline.ba|agency=www.mediaonline.ba|language=Bosnian|access-date=21. 8. 2016|archive-date=10. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510075633/http://www.mediaonline.ba/ba/arhiva/arhiva/html/2000/nom52.htm|url-status=dead}}</ref> |- |RTV Herceg Bosne |Mostar |Local |Analog TV |1993 |1996 |postaje dio Erotela |- |NTV Vitez |Vitez |Local |Analog TV | - |2001 | |- |NTV Travnik |Travnik |Local |Analog TV | - |2005 | |- |HRTV Kiseljak |Kiseljak |Local |Analog TV | - |2001 | |- |NTV D Doboj |[[Doboj]] |Local |Analog TV | - |2001 | |- |RTV Step |Bijeljina |Local |Analog TV | - |2002 |spojila se sa [[Nova BH|Pink BH]]<ref name="U Pink BiH ulažemo 50 miliona maraca">{{cite web|url=http://www.infobiro.ba/article/274888|title=U Pink BiH ulažemo 50 miliona maraca|website=www.infobiro.ba|publisher=www.slobodna-bosna.ba|language=Bosnian|access-date=21. 8. 2016|archive-date=2. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002001026/http://www.infobiro.ba/article/274888|url-status=dead}}</ref> |- |TV GLS |Sokolac |Local |Analog TV | - |2002 | |- |RTV Info Tes |Teslić |Local |Analog TV | - |2002 |spojila se sa [[Nova BH|Pink BH]] |- |TV Studio Šamac |Bosanski Šamac |Local |Analog TV | - |2002 | |- |RTV Maoča |Brčko |Local |Analog TV | - |2002 | |- |TV Žepče |Žepče |Local |Analog TV | - |2002 | |- |RTV Kladanj |Kladanj |Local |Analog TV | - |2002 | |- |TV MIB |Brčko |Local |Analog TV | - |2002 | |- |ATV Banovići |Banovići |Local |Analog TV | - |2002 | |- |TV FS3 |[[Tuzla]] |Local |Analog TV |1992 |2002 | |- |TVT Tuzla |[[Tuzla]] |Local |Analog TV | - |2009 | |- |NTV Zetel |Zenica |Local |Analog TV | - |2005 | |- |RTV Vlasenica |Vlasenica |Local |Analog TV | - |2002 | |- |TV Srpski Glas |Zvornik |Local |Analog TV | - |2002 | |- |RTV Zvornik |Zvornik |Local |Analog TV | - |2002 | |- |RTV Ljubinje |Ljubinje |Local |Analog TV | - |2002 |spojila se sa [[Nova BH|Pink BH]] |- |TV Teodora |Banja Luka |Local |Analog TV | - |2002 |spojila se sa [[Nova BH|Pink BH]] |- |NRTV Banja Luka |Banja Luka |Local |Analog TV | - |2003 |spojila se sa [[Nova BH|Pink BH]] |- |TV Gvozden |Banja Luka |Local |Analog TV | - |2001 |oduzeta dozvola od strane [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK BiH]] |- |RTV Sveti Georgije |Banja Luka |Local |Analog TV | - |2001 |oduzeta dozvola od strane [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|RAK BiH]] |} == Također pogledajte == * [[Spisak radiostanica u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://rak.ba/bos/index.php?uid=1273787112 RAK BiH] * [http://www.mkt.gov.ba/Default.aspx?langTag=en-US&template_id=99&pageIndex=1 ministarstvo transporta BiH<br />]{{Mrtav link}} * [http://www.bhrt.ba/ BHRT <br />] * [https://web.archive.org/web/20180314171914/http://pem.ba/ PEM BiH] {{BiH po temama}} [[Kategorija:Komunikacija u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Televizija u Bosni i Hercegovini]] krz9w4zy5ctxc84htbm9d1ykp27d7jb Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 446250 3915742 3913965 2026-08-01T14:00:52Z Z1KA 87045 3915742 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo untrašnjih poslova''' ('''MUP'''; {{jez-hr|Ministarstvo unutarnjih poslova}}) čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za unutrašnje poslove. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo unutrašnjih poslova]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Alija Delimustafić]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]).<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=25. 5. 2018}}</ref> Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad radom policijskih tijela dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] – nakon čega su formirana entitetska ministarstva unutrašnjih poslova, dok je u Federaciji Bosne i Hercegovine rad policijskih tijela dodatno podijeljen na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnim ministarstvima je ministar ili ministrica unutrašnjih poslova, koji ima pravo na jednog sekretara i jednog pomoćnika. U sastavu kantonalnih ministarstava unutrašnjih poslova se nalazi kantonalna Uprava policije. == Djelokrug == Kantonalna ministarstva unutrašnjih poslova nadležna su za sljedeće oblasti:<ref>{{Cite web|url=http://mup.ks.gov.ba/sites/mup.ks.gov.ba/files/zakon_o_unutr._poslovima.pdf|title=Zakon o unutrašnjim poslovima Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mup.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|access-date=25. 5. 2018|archive-date=7. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107171236/http://mup.ks.gov.ba/sites/mup.ks.gov.ba/files/zakon_o_unutr._poslovima.pdf|url-status=dead}}</ref> * zaštita života i imovine * očuvanje javnog reda i mira * sigurno odvijanje saobraćaja * sprečvanje, otkrivanje i istraga krivičnih djela i prekršaja na području kantona * prijave prebivališta i boravišta * sticanje i promjenu državljanstva * registracija motornih vozila * ažuriranje matičnih knjiga * protivpožarna zaštita i druge oblasti i poslove utvrđene zakonom. == Organizacija == Osnovne organizacione jedinice u sastavu jednog kantonalnog MUP-a su Kabinet ministra, Uprava policije i Uprava za administraciju i podršku, čiju untrašnju organizaciju određuje određeni kantonalni ministar unutrašnjih poslova.<ref>{{Cite web|url=https://de.scribd.com/doc/112678004/PRAVILNIK-O-UNUTRA%C5%A0NJOJ-ORGANIZACIJI-I-SISTEMATIZACIJI-RADNIH-MJESTA-MUP-KANTONA-SARAJEVO|title=Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji Ministarstva unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|last=|first=|date=12. 2. 2010|website=scribd.com|publisher=Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|access-date=25. 5. 2018}}{{Mrtav link}}</ref> == Ministarstva unutrašnjih poslova kantona == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] ('''MUP USK''') sastoji se od 4 policijske uprave ([[Bihać]], [[Cazin]], [[Sanski Most]] i [[Velika Kladuša]]) sa ukupno 8 policijskih stanica. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi 502. viteške brigade br. 2, u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-unutrasnjih-poslova/6|title=MUP USK - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:{{Nedostaje referenca}} * PU [[Bihać]] ** PS Bihać ** PS [[Bosanski Petrovac]] * PU [[Cazin]] ** PS Cazin ** PS [[Bosanska Krupa]] * PU [[Sanski Most]] ** PS Sanski Most ** PS [[Ključ (općina)|Ključ]] * PU [[Velika Kladuša]] ** PS Velika Kladuša ** PS [[Bužim]] === Posavski kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] ('''MUP PK''') sastoji se od 1 policijske uprave ([[Orašje]]) sa ukupno 3 policijske stanice. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Treća ulica br. 20, u [[Orašje|Orašju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-unutarnjih-poslova/|title=Ministarstvo unutarnjih poslova {{!}} Vlada Županije Posavske|date=20. 8. 2025|language=hr|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura: * PU [[Orašje]] ** PS Orašje ** PS [[Domaljevac-Šamac]] ** PS [[Odžak]] === Tuzlanski kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] ('''MUP TK''') sastoji od 9 policijskih uprava ([[Banovići]], [[Gračanica]], [[Gradačac]], [[Kalesija]], [[Kladanj]], [[Lukavac]], [[Srebrenik]], [[Tuzla]] i [[Živinice]]) sa ukupno 15 policijskih stanica. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Turalibegova bb, u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=https://muptk.ba/direktor-uprave-policije|title=Direktor Uprave policije {{!}} Ministarstvo unutrasnjih poslova Tuzlanskog kantona|last=|first=|website=muptk.ba|language=|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://muptk.ba/kontakt|title=Kontakt {{!}} Ministarstvo unutrasnjih poslova Tuzlanskog kantona|last=|first=|website=muptk.ba|access-date=28. 8. 2025}}</ref> * PU [[Banovići]] ** PS Banovići * PU [[Gračanica]] ** PS Gračanica ** PS [[Doboj Istok]] * PU [[Gradačac]] ** PS Gradačac * PU [[Kalesija]] ** PS Kalesija ** PS [[Sapna]] ** PS [[Teočak]] * PU [[Kladanj]] ** PS Kladanj * PU [[Lukavac]] ** PS Lukavac * PU [[Srebrenik]] ** PS Srebrenik * PU [[Tuzla]] ** PS Centar ** PS Istok ** PS Zapad ** PS [[Čelić]] * PU [[Živinice]] ** PS Živinice === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] ('''MUP ZDK''') sastoji se od 6 policijskih uprava (PU I-V i PU [[Žepče]]) sa ukupno 14 policijskih stanica. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Trg Bosne i Hercegovine br. 1, u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mupzdk.gov.ba/index.php/vijesti/saopcenja-za-javnost/4756-ministar-unutrasnjih-poslova-zdk-emir-vraco-i-policijski-komesar-admir-gazic-uprilicili-prijem-za-hrabrog-policajca|title=Ministar unutrašnjih poslova ZDK Emir Vračo i policijski komesar Admir Gazić upriličili prijem za hrabrog policajca|website=www.mupzdk.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://www.mupzdk.gov.ba/index.php/o-nama/organizaciona-sema|title=Organizaciona šema|website=www.mupzdk.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> * PU I ** PS Centar ** PS [[Crkvice (Zenica)|Crkvice]] ** PS [[Nemila]] ** Odsijek kriminalističke policije * PU II ** PS [[Visoko]] ** PS [[Kakanj]] ** PS [[Breza]] * PU III ** PS [[Zavidovići]] ** PS [[Maglaj]] * PU IV ** PS [[Tešanj]] ** PS [[Doboj Jug]] ** PS [[Usora (općina)|Usora]] * PU V ** PS [[Olovo (općina)|Olovo]] ** PS [[Vareš]] * PU [[Žepče]] ** PS Žepče === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] ('''MUP BPKG''') sastoji se od 1 policijske uprave ([[Goražde]]) sa ukupno 3 policijske stanice. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Zaima Imamovića br. 5, u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=https://mup.bpkg.gov.ba/ministarstvo/3895/ministar-2|title=Ministar {{!}} MUP BPK|website=mup.bpkg.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/764723/damir-bogunic-imenovan-za-komesara-mup-a-bpk-gorazde|title=Damir Bogunić imenovan za komesara MUP-a BPK Goražde|date=12. 8. 2022|website=Dnevni avaz|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://www.mup.bpkg.gov.ba/media/uploads_mup/2017/08/UPRAVA-POLICIJE.pdf|title=Organizacija {{!}} MUP BPKG|website=mup.bpkg.gov.ba}}</ref> * PU [[Goražde]] ** PS Goražde ** PS [[Ustikolina]] ** PS [[Prača (Pale, Federacija Bosne i Hercegovine)|Prača]] === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] ('''MUP SBK''') sastoji se od 4 policijske uprave ([[Bugojno]], [[Jajce]], [[Kiseljak]] i [[Travnik]]) sa ukupno 11 policijskih stanica. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Aleja konzula bb, u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.mupsbk-ksb.gov.ba/index.php/features/ministar|title=MINISTAR|website=www.mupsbk-ksb.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mupsbk-ksb.gov.ba/index.php/features/komesar|title=POLICIJSKI KOMESAR|website=www.mupsbk-ksb.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://www.mupsbk-ksb.gov.ba/index.php/features/kabinet/uprava-policije|title=UPRAVA POLICIJE|website=www.mupsbk-ksb.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> * PU [[Bugojno]] ** PS Bugojno ** PS [[Gornji Vakuf-Uskoplje]] * PU [[Jajce]] ** PS Jajce ** PS [[Donji Vakuf]] * PU [[Kiseljak]] ** PS Kiseljak ** PS [[Fojnica]] ** PS [[Busovača]] ** PS [[Kreševo]] * PU [[Travnik]] ** PS Travnik ** PS [[Novi Travnik]] ** PS [[Vitez (općina)|Vitez]] === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] ('''MUP HNK''') sastoji se od 3 policijske uprave ([[Čapljina]], [[Konjic]] i [[Mostar]]) sa ukupno 14 policijskih stanica i 4 policijske ispostave. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Brune Bušića bb, u [[Mostar]]u. Trenutno ima oko 1184 zaposlenika, od kojih su 834 policijska službenika i 350 državna službenika i namještenika.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://muphnk.ba/bs/ministarstvo/|title=Ministarstvo – MUP HNK|language=bs-BA|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref name=":0" /> * PU [[Čapljina]] ** PS Čapljina ** PS za sigurnost prometa Čapljina ** PS [[Stolac]] ** PS [[Neum]] ** PS [[Ravno]] *** PI [[Ivanica]] * PU [[Konjic]] ** PS Konjic *** PI [[Buturović Polje]] *** PI [[Glavatičevo]] ** PS za sigurnost prometa Konjic ** PS [[Jablanica]] ** PS [[Prozor-Rama]] * PU [[Mostar]] ** PS Mostar-Centar ** PS za sigurnost prometa Mostar ** PS Mostar-Jug ** PS Mostar-Sjever ** PS [[Čitluk]] *** PI [[Međugorje]] === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] ('''MUP ZHK''') sastoji se od 4 policijske uprave ([[Grude]], [[Ljubuški]], [[Posušje]] i [[Široki Brijeg]]) od kojih svaka u svom sastavu ima po jednu policijsku stanicu. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi IV Brigade HVO Stjepan Radić br. 11, u [[Ljubuški|Ljubuškom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=24|title=Ministarstvo unutarnjih poslova {{!}} Vlada ZZH|website=www.vladazzh.com|access-date=27. 8. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ljubuski.net/39146-ivan-brkic-pisao-vladi-i-skupstini-o-samovolji-ministra-mladena-bebeka|title=Ivan Brkić pisao Vladi i Skupštini o samovolji ministra Mladena Bebeka|last=info|date=27. 1. 2025|website=ljubuski.net|language=hr|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://www.mupzzh.ba/onama|title=O nama {{!}} MUP ZHK|date=21. 7. 2016|website=mupzzh.ba|language=|access-date=27. 8. 2025}}</ref> * PU [[Grude]] ** PS Grude * PU [[Ljubuški]] ** PS Ljubuški * PU [[Posušje]] ** PS Posušje * PU [[Široki Brijeg]] ** PS Široki Brijeg === Kanton Sarajevo === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] ('''MUP KS''') sastoji se od 8 policijskih uprava ([[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]], [[Centar (Sarajevo)|Centar]], [[Novo Sarajevo]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]], [[Ilidža]], [[Hadžići]] i [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]], [[Ilijaš]] i [[Vogošća]]) sa ukupno 10 policijskih stanica, 3 policijska odjeljenja i 8 odjeljenja kriminalističke policije. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi La Benevolencija br. 16, u [[Sarajevo|sarajevskoj]] općini [[Centar (Sarajevo)|Centar]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://mup.ks.gov.ba/organizacija/ministar|title=Ministar {{!}} Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|website=mup.ks.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mup.ks.gov.ba/organizacija/policijskikom|title=POLICIJSKI KOMESAR {{!}} Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|website=mup.ks.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://mup.ks.gov.ba/organizacija/upravapol|title=Uprava policije {{!}} Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo|website=mup.ks.gov.ba|access-date=27. 8. 2025}}</ref> * PU [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] ** PS Stari Grad ** OKP Stari Grad * PU [[Centar (Sarajevo)|Centar]] ** PS Centar ** OKP Centar * PU [[Novo Sarajevo]] ** PS Novo Sarajevo ** OKP Novo Sarajevo * PU [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] ** PS Novi Grad ** PS [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] ** PO [[Rajlovac]] ** OKP Novi Grad * PU [[Ilidža]] ** PS Ilidža ** OKP Ilidža * PU [[Hadžići]] i [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]] ** PS Hadžići ** PS Trnovo ** PO [[Bjelašnica]] i [[Igman]] ** OKP Hadžići i Trnovo * PU [[Ilijaš]] * PS Ilijaš ** PO [[Srednje (Ilijaš)|Srednje]] ** OKP Ilijaš * PU [[Vogošća]] ** PS Vogošća ** OKP Vogošća === Kanton 10 === Ministarstvo unutrašnjih poslova [[Kanton 10|Kantona 10]] ('''MUP K10''') sastoji se od 3 policijske uprave ([[Drvar]], [[Livno]] i [[Tomislavgrad]]) sa ukupno 6 policijskih stanica. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Silvija Strahimira Kranjčevića br. 9, u [[Livno|Livnu]].<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Organizaciona struktura:<ref>{{Cite web|url=https://www.vladahbz.com/ministarstvo-unutarnjih-poslova/propisi-ministarstva/|title=Organizacijska struktura Ministarstva unutarnjih poslova Kantona 10|website=Vlada Hercegbosanske županije|language=hr|access-date=28. 8. 2025}}</ref> * PU [[Drvar]] ** PS Drvar ** PS [[Bosansko Grahovo]] * PU [[Livno]] ** PS Livno ** PS [[Glamoč]] * PU [[Tomislavgrad]] ** PS Tomislavgrad ** PS [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupres]] == Također pogledajte == * [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske]] * [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] meeg11z70sg3rvq8f1exqjdrqdwqy8j Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 446260 3915779 3913964 2026-08-01T15:59:01Z Z1KA 87045 3915779 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo saobraćaja''' ili '''Ministarstvo prometa''' (MS/MP) čini jedno od ministarstava kantonalnih vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za saobraćaj. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo saobraćaja i veza]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Tomislav Krstičević]], a kojeg je kasnije zamijenio [[Josip Jukić]] u decembru 1992.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=29. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem entiteta u Bosni i Hercegovini nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad dijelom prometne i komunikacijske infrastrukture je dodijeljena entitetima, nakon čega su formirani [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Srpske]] te [[Ministarstvo prometa i komunikacija Federacije Bosne i Hercegovine]], gdje je ta nadležnost dodatno podijeljena na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u Ministarstvu saobraćaja Kantona je ministar, koji ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika različito raspoređen u kantonima. === Djelokrug === Kantonalna Ministarstva saobraćaja obavljaju poslove koji se odnose na nadležnosti kantona u oblasti saobraćaja, to jest: * Održavanje, planiranje i izgradnja lokalnih i regionalnih puteva * Organizovanje i nadzor nad javnim prijevozom putnika na području kantona * Organizovanje i nadzor nad javnim kantonalnim preduzećima nadležnima za obavljanje javnog prijevoza putnika * nadzor nad prijevoznicima na području kantona * izdvanje i oduzimanje [[Vozačka dozvola|vozačkih dozvola]] i licenca * Održavanje, planiranje i izgradnja saobraćajne infrastrukture i pratećih objekata * učestovanje u izradi planskih dokumenata davajnem saglasnosti i mišljenja s aspekta saobraćaja * davanje saglasnosti i mišljenja na projekte u dobijanju urbanističkih i građevinskih dozvola ili legalizaciju objekata s aspekta saobraćaja * organizovanje i nadzor nad urbanističkom politikom s aspekta saobraćaja * izdavanje, oduzimanje i produženje licenca taksi prijevoznicima i javnim prijevoznicima i druge poslove utvrđene zakonima. U sastavu kantonalnog Ministarstva saobraćaja se nalazi Kantonalna direkcija za puteve ili regionalne puteve. == Kantonalna ministarstva saobraćaja == === Unsko-sanski kanton === U [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskom kantonu]] je saobraćaj nadležno [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Unsko-sanski kanton|Ministarstvo privrede Unsko-sanskog kantona]] ('''MP USK'''). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-privrede/4|title=Ministarstvo privrede - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === U [[Posavski kanton|Posavskom kantonu]] je za saobraćaj nadležno Ministarstvo prometa, veza i zaštite okoliša Posavskog kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Jug I u [[Orašje|Orašju]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zupanijaposavska.ba/kontakt/|title=Kontakt - Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|access-date=1. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade/|title=Članovi Vlade - Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|access-date=1. 6. 2018}}</ref> === Tuzlanski kanton === U [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]] je za saobraćaj nadležno Ministarstvo trgovine, turizma i saobraćaja Tuzlanskog kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Mije Keroševića u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mtts|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=|first=|date=|website=vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|access-date=2. 6. 2018|archive-date=24. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824032630/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mtts|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://radiokameleon.ba/2017/10/27/najvece-poslijeratno-ulaganje-tk-trazi-20-miliona-km-od-razvojne-banke/|title=Najveće poslijeratno ulaganje: TK traži 20 miliona KM od Razvojne banke|last=Krajišnik|first=Belma|date=27. 10. 2017|website=radiokameleon.ba|publisher=Radio Kameleon|access-date=2. 6. 2018}}{{Mrtav link}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === U [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]] je za saobraćaj nadležno Ministarstvo za prostorno uređenje, promet i komunikacije i zaštitu okoline Zeničko-dobojskog kantona. Sjedište ministarstva nalazi u Kučukovićima u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-prostorno-uredenje-promet-i-komunikacije-i-zastitu-okoline|title=Ministarstvo za prostorno uređenje, promet i komunikacije i zaštitu okoline|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=2. 6. 2018|archive-date=27. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527042936/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-prostorno-uredenje-promet-i-komunikacije-i-zastitu-okoline|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/kantonalna-direkcija-za-ceste|title=Kantonalna direkcija za ceste|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=2. 6. 2018|archive-date=4. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180604131826/http://www.zdk.ba/kantonalna-direkcija-za-ceste|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/smijenjena-tri-ministra-vlade-zdk-iz-demokratske-fronte/151123110|title=Smijenjena tri ministra Vlade ZDK iz Demokratske fronte|last=|first=|date=23. 11. 2015|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2015|via=}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === U [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskom kantonu Goražde]] je za saobraćaj nadležno [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]]. Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku, razvoj i poduzetništvo, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam, za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo i za upravljanje i koordinaciju sredstava za razvoj), a njegovom sastavu se nalaze kantonalna direkcija za ceste i kantonalna uprava za šumarstvo. Sjedište Ministarstva nalazi u ulici Maršala Tita u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/263/organizacija|title=Organizacija|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/265/kontakt-2|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 9. 2018}}</ref> === Srednjobosanski kanton === U [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]] je za saobraćaj nadležno [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Srednjobosanski kanton|Ministarstvo privrede Srenjobosanskog kantona]]. Ministarstvo se sastoji od četiri sektora (za industriju, poduzetništvo, obrtništvo i rad, za energiju, rudarstvo, industriju građ. materijala i graditeljstvo, za trgovinu, turizam i ugostiteljstvo i za saobraćaj i komunikacije). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Prnjavorska ulici 16a u [[Travnik|Travniku]].<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === U [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] je za saobraćaj nadležno Ministarstvo saobraćaja i veza Hercegovačko-neretvanskog kantona. Sjedište ministarstva nalazi u ulici Maršala Tita u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://mpv-hnz-k.ba/o-nama/|title=O nama - Ministarstvo saobraćaja i veza HNK|last=|first=|date=|website=mpv-hnz-k.ba|publisher=Ministarstastvo saobraćaja i veza Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=1. 6. 2018}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === U [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkom kantonu]] je za saobraćaj nadležno [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zapadnohercegovački kanton|Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona]]. Sastoji se od pet sektora (za energetiku, industriju i rudarstvo, za promet i veze, za trgovinu, turizam i poduzetništvo, za koncesije, za vodoprivredu, poljoprivredu i šumarstvo i za razvoj, pravne i opće poslove). Sjedište ministarstva se nalazi ulici Fra Andrije Kačića Miošića u [[Posušje|Posušju]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mg-zzh.com/index.php/ministarstvo/djelokrug-ministarstva|title=Djelokrug ministarstva|last=|first=|date=|website=www.mg-zzh.com|publisher=Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=1. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Kanton Sarajevo === U [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]] je za saobraćaj nadležno Ministarstvo saobraćaja Kantona Sarajevo (skraćeno '''MS KS'''). Sjedište ministarstva nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića u [[Sarajevo|sarajevskoj]] općini [[Centar (Sarajevo)|Centar]].<ref>{{Cite web|url=http://ms.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti - Ministarstvo saobraćaja Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=ms.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo saobraćaja Kantona Sarajevo|access-date=1. 6. 2018|archive-date=26. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526132131/http://ms.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === U [[Kanton 10|Kantonu 10]] je za saobraćaj nadležno [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton 10|Ministarstvo privrede Kantona 10]]. Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku i rudarstvo, za promet, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam i za poduzetništvo, obrt i razvoj), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno|Livnu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Srpske]] * [[Ministarstvo prometa i komunikacija Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] ddc9ly1fk4u6n1pjflnxegg0govq6dp Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 447244 3915744 3818782 2026-08-01T14:04:18Z Z1KA 87045 3915744 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo finansija''' ('''MF''') čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za finansije. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo]] [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine|finansija]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Žarko Primorac]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=25. 5. 2018}}</ref> Stvaranjem kantona u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 1994. i [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. stvorila se potreba za upravljanje njihovim finansijama, pa su nakon toga formirana kantonalna ministarstva finansija. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu finansija je kantonalni/a ministar ili ministrica finansija, koji/a ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika i sektora nejedanko raspoređen po kantonima. U okviru ministarstva također djeluje i budžetski inspektorat, na čijem se čelu nalazi glavni budžetski inspektor.<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/sites/mf.ks.gov.ba/files/preuzmi_42.pdf|title=Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji Ministarstva finansija Kantona Sarajevo|last=|first=|date=5. 9. 2017|website=mf.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija Kantona Sarajevo|access-date=16. 7. 2018|archive-date=18. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118233026/https://mf.ks.gov.ba/sites/mf.ks.gov.ba/files/preuzmi_42.pdf|url-status=dead}}</ref> === Djelokrug === Kantonalna ministarstva finansija obavljaju poslove iz nadležnosti kantona Federacije Bosne i Hercegovine u oblasti finansija, to jest:<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-finansija|title=Ministarstvo finansija {{!}} VLADA HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vladahnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=16. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801113235/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-finansija|archive-date=1. 8. 2018|url-status=dead}}</ref> * praćenje finansijskih i kreditnih odnosa sa inozemstvom u okviru ovlašćenja Kantona, a po poslovima privrednih subjekata sa svog područja * regulisanje novčanog i bankarskog sistema * održavanje i određivanje sistema taksi * regulisanje igara na sreću * izrada i izvršenje kantonalnog budžeta i njegovih godišnjih obračuna * finansiranje i osnivanje razvojnih i drugih fondova na nivou kantona * regulisanje i praćenje rada službe za platni promet * regulisanje sistema fondova * inspekcijiski nadzor nad svim oblastima iz svojih nadležnosti * pripremanje zakona i propisa iz svojih nadležnosti * davanje mišljenja i preporuka na budžetske zahtjeve * finansiranje općih i društvenih potreba * utvrđivanje dinamike praćenja i planiranja nedostajućih sredstava, koncentraciju finansijskih sredstava * osiguranje finansijskih tržišta i poboljšanje finansijskog sistema na prostoru Kantona * ekonomsko-finansijske poslove u vezi kantonalne imovine i vršenje drugih poslova iz ovih oblsti u skladu sa nadležnostima kantona. == Kantonalna ministarstva finansija == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo finansija [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] ('''MF USK''') sastoji se od 2 sektora (sektor za trezor i sektor za budžet) i 4 odsjeka (za izvršenje budžeta, za računovodstvo i izvještavanje, za centralizovani obračun plata i za planiranje i izradu budžeta). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-finansija/1|title=Ministarstvo finansija - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo finansija [[Unsko-sanski kanton|Posavskog kantona]] ('''MF PK''') sastoji se od nekoliko sektora raspodijeljeni na različite funkcije, kao što su: trezor, budžet, planiranje budžeta, računovodstvo i obračun plata. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Tridesetšesta ulica br. 33B, u [[Orašje|Orašju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-financija/|title=Ministarstvo financija {{!}} Vlada Županije Posavske|date=25. 2. 2025|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo finansija [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] ('''MINFIN TK''') sastoji se od 4 sektora (za planiranje budžeta, za trezor, za opšte i pravne poslove i za finansijsku kontrolu i IT). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Turalibegova br. 40, u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=https://minfintk.ba/o-ministarstvu|title=O ministarstvu|website=Ministarstvo finansija Tuzlanskog kantona|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo finansija [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog]] [[Zeničko-dobojski kanton|kantona]] ('''MF ZDK''') sastoji se od 3 sektora (za trezor, za planiranje i izvršenje budžeta i za računovodstvo) i Odjelom za centralizovani obračun i isplatu plaća. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kučukovići br. 2, u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/ministarstva/ministarstvo-finansija|title=Ministarstvo finansija|website=zdk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo za finansije [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] ('''MF BPKG''') sastoji se od nekoliko sektora raspodijeljeni na različite funkcije, kao što su: trezor, budžet, planiranje budžeta, računovodstvo i obračun plata. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Trg branilaca br. 2, u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=https://mf.bpkg.gov.ba/|title=Finansije|website=Ministarstvo za finansije|language=bs|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo finansija [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] ('''MF SBK''') sastoji se od 3 sektora (za trezor, za budžet i za internu reviziju). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Vezirska br. 62, u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-finansija.html#org-struktura|title=Ministarstvo finansija - Vlada SBK - KSB|website=sbk-ksb.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo finansija [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] ('''MF HNK''') sastoji se od 4 sektora (za trezor, za budžet i fiskalnu politiku, za inspekcijski nadzor i za opće i pravne poslove) i Jedinice za internu reviziju.<ref>{{Cite web|url=https://www.mfhnk.gov.ba/uploads/aNjgA1.png|title=Organizacija - Ministarstvo finansija HNK|website=mfhnk.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija HNK|access-date=1. 9. 2025}}</ref> Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kneza Domagoja bb, u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.mfhnk.gov.ba/stranice/kontakt|title=Ministarstvo finansija/financija Hercegovačko-neretvanskog kantona/županije|website=www.mfhnk.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo finansija [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] ('''MF ZHK''') sastoji se od 2 sektora (za fiskalni sistem, proračun, zajedničke i opće poslove i za trezor). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi IV. brigade HVO Stjepana Radića br. 9, u [[Ljubuški|Ljubuškom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba/naslovnica.html|title=MINISTARSTVO FINANCIJA ŽUPANIJE ZAPADNOHERCEGOVAČKE|website=www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo finansija [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] ('''MF KS''') sastoji se od 4 sektora (za budžet i fiskalni sistem, za upravljanje dugom, za trezor i za pravne, opšte i pomoćne poslove), Budžetskim inspektoratom i Jedinicom za internu reviziju.<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji Ministarstva finansija KS {{!}} Ministarstvo finansija KS|website=mf.ks.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Maršala Tita br. 62, u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/ministri|title=Ministarstvo finansija KS|website=mf.ks.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo finansija [[Kanton 10|Kantona 10]] ('''MF K10''') sastoji se od 3 sektora (za računovodstvo, za budžet i za trezor ) i 2 odsjeka (za plaćanja, poravnanja i zaduživanja i za javne prihode i povrate). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kralja Zvonimira br. 32, u [[Tomislavgrad]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.vladahbz.com/ministarstvo-financija/|title=Ministarstvo financija|website=Vlada Hercegbosanske županije|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo finansija i trezora Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo finansija Republike Srpske]] * [[Ministarstvo finansija Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] q399021rkcz5ra3ct722th6j8q3kcet 3915756 3915744 2026-08-01T14:41:31Z Z1KA 87045 3915756 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo finansija''' ('''MF'''; {{Jez-hr|Ministarstvo financija}}) čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za finansije. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo]] [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine|finansija]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Žarko Primorac]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=25. 5. 2018}}</ref> Stvaranjem kantona u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 1994. i [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. stvorila se potreba za upravljanje njihovim finansijama, pa su nakon toga formirana kantonalna ministarstva finansija. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu finansija je kantonalni/a ministar ili ministrica finansija, koji/a ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika i sektora nejedanko raspoređen po kantonima. U okviru ministarstva također djeluje i budžetski inspektorat, na čijem se čelu nalazi glavni budžetski inspektor.<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/sites/mf.ks.gov.ba/files/preuzmi_42.pdf|title=Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji Ministarstva finansija Kantona Sarajevo|last=|first=|date=5. 9. 2017|website=mf.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija Kantona Sarajevo|access-date=16. 7. 2018|archive-date=18. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118233026/https://mf.ks.gov.ba/sites/mf.ks.gov.ba/files/preuzmi_42.pdf|url-status=dead}}</ref> === Djelokrug === Kantonalna ministarstva finansija obavljaju poslove iz nadležnosti kantona Federacije Bosne i Hercegovine u oblasti finansija, to jest:<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-finansija|title=Ministarstvo finansija {{!}} VLADA HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vladahnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=16. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801113235/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-finansija|archive-date=1. 8. 2018|url-status=dead}}</ref> * praćenje finansijskih i kreditnih odnosa sa inozemstvom u okviru ovlašćenja Kantona, a po poslovima privrednih subjekata sa svog područja * regulisanje novčanog i bankarskog sistema * održavanje i određivanje sistema taksi * regulisanje igara na sreću * izrada i izvršenje kantonalnog budžeta i njegovih godišnjih obračuna * finansiranje i osnivanje razvojnih i drugih fondova na nivou kantona * regulisanje i praćenje rada službe za platni promet * regulisanje sistema fondova * inspekcijiski nadzor nad svim oblastima iz svojih nadležnosti * pripremanje zakona i propisa iz svojih nadležnosti * davanje mišljenja i preporuka na budžetske zahtjeve * finansiranje općih i društvenih potreba * utvrđivanje dinamike praćenja i planiranja nedostajućih sredstava, koncentraciju finansijskih sredstava * osiguranje finansijskih tržišta i poboljšanje finansijskog sistema na prostoru Kantona * ekonomsko-finansijske poslove u vezi kantonalne imovine i vršenje drugih poslova iz ovih oblsti u skladu sa nadležnostima kantona. == Kantonalna ministarstva finansija == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo finansija [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] ('''MF USK''') sastoji se od 2 sektora (sektor za trezor i sektor za budžet) i 4 odsjeka (za izvršenje budžeta, za računovodstvo i izvještavanje, za centralizovani obračun plata i za planiranje i izradu budžeta). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-finansija/1|title=Ministarstvo finansija - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo finansija [[Unsko-sanski kanton|Posavskog kantona]] ('''MF PK''') sastoji se od nekoliko sektora raspodijeljeni na različite funkcije, kao što su: trezor, budžet, planiranje budžeta, računovodstvo i obračun plata. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Tridesetšesta ulica br. 33B, u [[Orašje|Orašju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-financija/|title=Ministarstvo financija {{!}} Vlada Županije Posavske|date=25. 2. 2025|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo finansija [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] ('''MINFIN TK''') sastoji se od 4 sektora (za planiranje budžeta, za trezor, za opšte i pravne poslove i za finansijsku kontrolu i IT). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Turalibegova br. 40, u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=https://minfintk.ba/o-ministarstvu|title=O ministarstvu|website=Ministarstvo finansija Tuzlanskog kantona|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo finansija [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog]] [[Zeničko-dobojski kanton|kantona]] ('''MF ZDK''') sastoji se od 3 sektora (za trezor, za planiranje i izvršenje budžeta i za računovodstvo) i Odjelom za centralizovani obračun i isplatu plaća. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kučukovići br. 2, u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/ministarstva/ministarstvo-finansija|title=Ministarstvo finansija|website=zdk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo za finansije [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] ('''MF BPKG''') sastoji se od nekoliko sektora raspodijeljeni na različite funkcije, kao što su: trezor, budžet, planiranje budžeta, računovodstvo i obračun plata. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Trg branilaca br. 2, u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=https://mf.bpkg.gov.ba/|title=Finansije|website=Ministarstvo za finansije|language=bs|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo finansija [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] ('''MF SBK''') sastoji se od 3 sektora (za trezor, za budžet i za internu reviziju). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Vezirska br. 62, u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-finansija.html#org-struktura|title=Ministarstvo finansija - Vlada SBK - KSB|website=sbk-ksb.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo finansija [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] ('''MF HNK''') sastoji se od 4 sektora (za trezor, za budžet i fiskalnu politiku, za inspekcijski nadzor i za opće i pravne poslove) i Jedinice za internu reviziju.<ref>{{Cite web|url=https://www.mfhnk.gov.ba/uploads/aNjgA1.png|title=Organizacija - Ministarstvo finansija HNK|website=mfhnk.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija HNK|access-date=1. 9. 2025}}</ref> Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kneza Domagoja bb, u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.mfhnk.gov.ba/stranice/kontakt|title=Ministarstvo finansija/financija Hercegovačko-neretvanskog kantona/županije|website=www.mfhnk.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo finansija [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] ('''MF ZHK''') sastoji se od 2 sektora (za fiskalni sistem, proračun, zajedničke i opće poslove i za trezor). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi IV. brigade HVO Stjepana Radića br. 9, u [[Ljubuški|Ljubuškom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba/naslovnica.html|title=MINISTARSTVO FINANCIJA ŽUPANIJE ZAPADNOHERCEGOVAČKE|website=www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo finansija [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] ('''MF KS''') sastoji se od 4 sektora (za budžet i fiskalni sistem, za upravljanje dugom, za trezor i za pravne, opšte i pomoćne poslove), Budžetskim inspektoratom i Jedinicom za internu reviziju.<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji Ministarstva finansija KS {{!}} Ministarstvo finansija KS|website=mf.ks.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Maršala Tita br. 62, u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/ministri|title=Ministarstvo finansija KS|website=mf.ks.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo finansija [[Kanton 10|Kantona 10]] ('''MF K10''') sastoji se od 3 sektora (za računovodstvo, za budžet i za trezor ) i 2 odsjeka (za plaćanja, poravnanja i zaduživanja i za javne prihode i povrate). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kralja Zvonimira br. 32, u [[Tomislavgrad]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.vladahbz.com/ministarstvo-financija/|title=Ministarstvo financija|website=Vlada Hercegbosanske županije|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo finansija i trezora Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo finansija Republike Srpske]] * [[Ministarstvo finansija Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] squsv7ibenlqo3hhri1hhrlaiplr9l5 Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 447265 3915783 3786986 2026-08-01T16:14:44Z Z1KA 87045 3915783 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo zdravstva''' (skraćeno '''MZ''') čini jedno od ministarstava kantonalnih vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za zdravstvo. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo zdravstva Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo zdravstva]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prvog ministra je imenovan [[Mustafa Beganović]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad zdravstvom dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] – nakon čega su formirana entitetska ministarstva zdravstva, dok je u Federaciji Bosne i Hercegovine oblast zdravstva dodatno podijeljena na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu zdravstva je kantonalni ministar zdravstva, koji ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. u resornoj nadležnosti kantonalnog ministarstva zdravstva se nalaze sve zdravstvene ustanove čiji je osnivač kanton, kantonalni zavod za javno zdravstvo, kantonalni zavod za zdravstveno osiguranje i kantonalno vijeće za zdravstvo. Osim toga, u okviru kantonalnog ministarstva također djeluje glavni kantonalni inspektor.<ref>{{Cite web|url=http://mz.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|title=Nadležnosti {{!}} Ministarstvo zdravlja Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mz.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo zdravlja Kantona Sarajevo|access-date=19. 7. 2018|archive-date=26. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626210819/http://mz.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/ministarstvo/41/nadleznosti|title=Nadležnosti|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-zdravstva-i-socijalne-politike.html#organizacijska-struktura|title=Ministarstvo zdravstva i socijalne politike - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=19. 7. 2018}}</ref> === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo zdravstva je nadležno za obavljanje poslova koji proilaze iz nadležnosti kantona Federacije Bosne i Hercegovine u oblasti zdravstva. Te nadležnosti proilaze iz sljedećih federalnih zakona: * Zakon o zdravstvenoj zaštiti * Zakon o zdravstvenom osiguranju * Zakon o lijekovima * Zakon o liječništvu * Zakon o apotekarskoj djelatnosti * Zakon o stomatološkoj djelatnosti * Zakon o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti * Zakon o pravima, obavezama i odgovornostima pacijenata * Zakon o sestrinstvu i primaljstvu Prema tome, kantonalno ministarstvo je nadležno za : * zakonsko regulisanje zdravstva na području kantona * uređenje, vođenje i moguće reformisanje zdravstvene politike kantona * regulisanje zdravstvene zaštite te praćenje zdravstvenog stanja stanovništva i zdravstvenih ustanova (privatnih i državnih) na području kantona te njihovu kategorizaciju * planiranje i ostvarivanje kantonalnog programa za očuvanje i zaštitu zdravlja od zagađene životne okoline * provođenje mjera zaštite stanovništva kantona od zaraznih bolesti * sprečavanje pojave i liječenje ovisnosti * organizaciju i rad mrtvozvorničke službe * osnivanje zdravstvenih ustanova na području kantona * saradnja sa humanitarnim i stručnim organizacijama, savezima, komarama i udruženjima na poslovima razvoja zdravstvene i stomatološke zaštite * zakonsko regulisanje alternativne medicine na području kantona * odobravanje i zabrane rada ordinacijama, apotekama i laboratorijama i specijalizovanim trgovinama za promet medicinskim sredstvima na malo * regulisanje, praćenje i poboljšanje stomatološke zaštite na području kantona * proglašenje epidemija zaraznih bolesti na području kantona i prestanak usta, uz prethodnu saglasnost [[Ministarstvo zdravstva Federacije Bosne i Hercegovine|ministra zdravstva FBiH]] i na osnovu izvještaja zdravstvene ustanove i kantonalnog zavoda za javno zdravstvo i uz stručno mišljenje [[Zavod za javno zdravstvo Federacije Bosne i Hercegovine|Fedralnog zavoda za javno zdravstvo]] * vođenje registra apoteka zdravstvenih ustanova i privatnih apoteka na području kantona * osiguranje dostupnosti lijekova * i druge poslove utvrđene pomenutim zakonima Osim toga je kantonalno ministarstvo zdravstva nadležno za organizaciju i regulisanje sistema kantonalnog zdravstvenog osiguranja, ali i za organizaciju i rad zdravstvenih ustanova čiji je osnivač, te investiranje u iste. == Kantonalna ministarstva zdravstva == === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Na čelu ministarstva za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] (skraćeno '''MS BPKG''') se od 25. 4. 2017. nalazi Sabira Bešlija (Novi pokret). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici 1. slavne viteške brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]]. Ministarstvo se sastoji od pet sektora: Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za budžet i zdravstveno osiguranje, Sektor za zdravstvenu zaštitu i javno zdravstvo, Sektor za normativno-pravne poslove i Sektor za raseljena lica i izbjeglice i humanitarnu pomoć.<ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/ministarstvo/37/ministar|title=Ministar|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/priprema/54/organizaciona-shema|title=Organizaciona shema|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kompletirana-vlada-bpk-gorazde-novi-ministri-polozili-zakletvu/170425071|title=Kompletirana Vlada BPK Goražde: Novi ministri položili zakletvu|last=|first=|date=25. 4. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne zaštite [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijlne skrbi) se od 23. septembra 2015. godine nalazi Goran Opsenica ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Stjepana Radića 3 u [[Mostar]]u. Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor zdravstva, Sektor rada i Sektor socijalne zaštite (hrvatski: Sektor socijalne skrbi).<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/hr/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-skrbi|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi {{!}} VLADA HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=19. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707172207/http://www.vlada-hnz-k.ba/hr/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-skrbi|archive-date=7. 7. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bhrt.ba/nekategorizirano-bs/napokon-izabrana-vlada-hnk/|title=Napokon izabrana Vlada HNK!|last=|first=|date=23. 9. 2015|website=bhrt.ba|publisher=Radio-televizija Bosne i Hercegovine|access-date=19. 7. 2018|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415193054/http://www.bhrt.ba/nekategorizirano-bs/napokon-izabrana-vlada-hnk/|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Na čelu ministarstva rada, zdrastva, socijalne zaštite i izbjeglica [[Kanton 10|Kantona 10]] (hrvatski: Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih) se od 21. juna 2017. nalazi Vasilija Broćeta ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Kralja Zvonimira u [[Tomislavgrad]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/pala-vlada-livanjskog-kantona-pa-odmah-izabrana-nova/769121/|title=Pala Vlada Livanjskog kantona, pa odmah izabrana nova|last=|first=|date=21. 6. 2017|work=novinski portal|publisher=fokus.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] se od 26. marta 2015. nalazi Damir Živković (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor rada i Sektor socijalne politike.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne politike {{!}} Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620135053/http://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|archive-date=20. 6. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|work=novinski portal|publisher=potocani.eu|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === Na čelu ministarstva zdravstva [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] (skraćeno '''MZ KS''') se od 26. decembra 2018. nalazi Amela Sofić ([[Demokratska fronta|DF]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor za farmaciju, Sektor za zdravstvenu zaštitu i Sektor za pravne i finansijsko-ekonomske poslove.<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mz.ks.gov.ba/sektori/szf|title=Sektor za farmaciju {{!}} Ministarstvo zdravstva Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mz.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo zdravstva Kantona Sarajevo|access-date=19. 7. 2018|archive-date=26. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626215215/http://mz.ks.gov.ba/sektori/szf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mz.ks.gov.ba/sektori/szz|title=Sektor za zdravstvenu zaštitu|last=|first=|date=|website=mz.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo zdravstva Kantona Sarajevo|access-date=19. 7. 2018|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715023350/http://mz.ks.gov.ba/sektori/szz|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mz.ks.gov.ba/sektori/spfe|title=Sektor za pravne i finansijsko-ekonomske poslove {{!}} Ministarstvo zdravstva Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mz.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo zdravstva Kantona Sarajevo|access-date=19. 7. 2018|archive-date=26. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626210932/http://mz.ks.gov.ba/sektori/spfe|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva i socijalne poltike [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] se od 15. februara 2019. nalazi Anto Matić (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u Staničnoj ulici 43 u [[Travnik]]u. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor za organizaciju zdravstva i Sektor za socijalnu politiku.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-zdravstva-i-socijalne-politike.html|title=Ministarstvo zdravstva i socijalne politike - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=Avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|language=|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Tuzlanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] (skraćeno '''MZ TK''') se od 27. novembra 2015. nalazi Bahrudin Hadžiefendić (SBB). Sjedište ministarstva se nalazi u Rudarskoj ulici 72 u [[Tuzla|Tuzli]]. Ministarstvo se sastoji od jednog sektora, Sektora za zdravstvo.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mz|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=|first=|date=|website=vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|access-date=19. 7. 2018|archive-date=6. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706224540/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mz|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-tk-sa-tri-nova-ministra-iz-sbb-a/151127070|title=Imenovana nova Vlada TK sa tri nova ministra iz SBB-a|last=|first=|date=27. 11. 2015|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] se od 17. oktobra 2018. nalazi Hazim Kapić ([[Demokratska Fronta|DF]]), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Alije Đerzeleza 6 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/rekonstrukcija-vlade-usk-razrijeseno-pet-ministara-a-imenovano-pet-eksperata/170129073|title=Rekonstrukcija Vlade USK: Razriješeno pet ministara, a imenovano pet "eksperata"|last=|first=|date=29. 1. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/zna-li-rifet-brojati-401979|title=Zna li Rifet brojati?|last=Salčinović|first=Edin|date=19. 10. 2018|work=Oslobođenje|access-date=20. 10. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministar zdravstva, rada i socijalne zaštite [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) je od 4. februara 2015. Stjepan Bogut (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Stjepana Radića u [[Grude|Grudama]].<ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=18|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi|last=|first=|date=|website=vladazzh.com|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministar zdravstva [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] (skraćeno '''MZ ZDK''') je od 23. novembra 2015. Dragoljub Brenjo (SBB). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Abdulaziza Aska Borića 2B u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-zdravstva|title=Ministarstvo zdravstva|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=19. 7. 2018|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235944/http://zdk.ba/ministarstvo-zdravstva|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/smijenjena-tri-ministra-vlade-zdk-iz-demokratske-fronte/151123110|title=Smijenjena tri ministra Vlade ZDK iz Demokratske fronte|last=|first=|date=23. 11. 2015|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo zdravstva Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo zdravstva Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] 7es5u01um4pison2w1rueiqwvrs9c0q Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 447369 3915780 3658875 2026-08-01T16:06:07Z Z1KA 87045 3915780 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo rada, socijalne politike i izbjeglica''' čini jedno od ministarstava kantonalnih vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za rad, socijalnu politiku i izbjeglice. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine|ministarstvo rada i socijalne politike]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prvog ministra je imenovan [[Martin Raguž]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem entiteta u Bosni i Hercegovini nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad radnom i socijalnom politikom je dodijeljena entitetima Bosne i Hercegovine, nakon čega su formirani [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske|ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite]] i [[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske|ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] te [[ministarstvo rada i socijalne politike Federacije Bosne i Hercegovine]]. Međutim, u Federaciji BiH je ta nadležnost dodatno podijeljena na kantone.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Sastav_Vlade_Republike_Srpske_izabrane_18_januara_1998_godine.aspx|title=Састав Владе Републике Српске изабране 18. јануара 1998. године|last=|first=|date=|website=vladars.net|publisher=Vlada Republike Srpske|access-date=8. 4. 2018|archive-date=23. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823141003/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Sastav_Vlade_Republike_Srpske_izabrane_18_januara_1998_godine.aspx|url-status=dead}}</ref> == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu rada, socijalne politike i izbjeglica jednog kantona je ministar, koji ima pravno na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Kantonalno ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica obavljaju poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona Federacije BiH u oblasti rada, socijalne politike i povratka izbjeglih i prognanih osoba. Prema tome, ministarstvo je nadležno da obezbijedi primjenu najviših standarda međunarodnih ljudskih prava i sloboda, te da koordiniše i obezbijedi rad humanitarnih organizacija, ali i za radne odnose, zaštitu zaposlenih i njihovu zaštitu na radu, te obezbjeđivanje prava nezaposlenih. U nadležnosti ministarstva spadaju i socijalna zaštita, zaštita civilnih žrtava rata i zaštita porodica, te razvoj i unaprjeđenje iste ali i nadgledanje rada ustanova na području kantona koja se bave tom tematikom, te njihovu registraciju u kantonalni registar. Osim navedenog, ministarstvo se bavi i tematikom povratka raseljenih i izbjeglih osoba. Ono se bavi planiranjem njihovog povratka na područje kantona, utvrđuje koje će se objekti i naselja za smještaj povratnika izgraditi i obnoviti, planira koje su osnovne potrebe za obezbjeđivanje planiranog povratka i koliko novca se za to mora izdvojiti iz budžeta. te prati njihovu realizaciju tih sredstava i podnosi adekvatne izvještaje. S ciljem realizacije planiranog povratka, ministarstvo je i nadležno za saradnju sa nadležnim institucijama u Bosni i Hercegovini i inostranstvu. == Kantonalna ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica == === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Na čelu ministarstva za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] (skraćeno '''MS BPKG''') se od 25. 4. 2017. nalazi Sabira Bešlija (Novi pokret). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici 1. slavne viteške brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]]. Ministarstvo se sastoji od pet sektora: Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za budžet i zdravstveno osiguranje, Sektor za zdravstvenu zaštitu i javno zdravstvo, Sektor za normativno-pravne poslove i Sektor za raseljena lica i izbjeglice i humanitarnu pomoć.<ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/ministarstvo/37/ministar|title=Ministar|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/priprema/54/organizaciona-shema|title=Organizaciona shema|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kompletirana-vlada-bpk-gorazde-novi-ministri-polozili-zakletvu/170425071|title=Kompletirana Vlada BPK Goražde: Novi ministri položili zakletvu|last=|first=|date=25. 4. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === [[Hercegovačko-neretvanski kanton]] je jedan od dva kantona u FBiH, u kojem je oblast rada i socijalne i povratka izbjeglica politike podijeljena. Tako je za rad i socijalnu zaštitu nadležno Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne zaštite Hercegovačko-neretvanskog kantona (skraćeno '''MZRSS HNK'''; hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) na čijem se čelu od 23. septembra nalazi Goran Opsenica ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). Ono se sastoji od tri sektora: Sektor zdravstva, Sektor rada i Sektor socijalne zaštite (hrvatski: Sektor socijalne skrbi). Za povratak izbjeglica je međutim nadležna Uprava za prognanike i izbjeglice HNK, čiji je direktor Kemal Isaković. Sjedište ministarstva i uprave se nalaze u ulici Stjepana Radića 3 u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-za%C5%A1tite|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne zaštite|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721190832/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-za%C5%A1tite|archive-date=21. 7. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/uprave/uprava-za-prognanike-i-izbjeglice|title=Uprava za prognanike i izbjeglice {{!}} Vlada HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801150613/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/uprave/uprava-za-prognanike-i-izbjeglice|archive-date=1. 8. 2018|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Na čelu ministarstva rada, zdrastva, socijalne zaštite i izbjeglica [[Kanton 10|Kantona 10]] (hrvatski: Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih) se od 21. juna 2017. nalazi Vasilija Broćeta ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Kralja Zvonimira u [[Tomislavgrad]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/pala-vlada-livanjskog-kantona-pa-odmah-izabrana-nova/769121/|title=Pala Vlada Livanjskog kantona, pa odmah izabrana nova|last=|first=|date=21. 6. 2017|work=novinski portal|publisher=fokus.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] se od 26. marta 2015. nalazi Damir Živković (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor rada i Sektor socijalne politike.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne politike {{!}} Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620135053/http://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|archive-date=20. 6. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|work=novinski portal|publisher=potocani.eu|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministrica za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] (skraćeno '''MRSRI KS''') je od 26. 12. 2018 Malik Garibija ([[SDP BiH]]). Ministarstvo se sastoji od tri sektora (Sektor za socijalnu politiku, Sektor za socijalno planiranje i Sektor za finansijsko - računovodstvene i pravne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mrsri.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo za rad, soc. politiku, ras. lica i izbjeglice|last=|first=|date=|website=mrsri.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice Kantona Sarajevo|access-date=21. 7. 2018|archive-date=6. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706015115/http://mrsri.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mrsri.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo za rad, soc.politiku, ras. lica i izbjeglice|last=|first=|date=|website=mrsri.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice Kantona Sarajevo|access-date=|archive-date=23. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623172747/http://mrsri.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === U [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]] su, kao i u HNK, oblasti rada i socijalne politike i izbjeglica podijeljene. Za rad i socijalnu politiku je nadležno Ministarstvo zdravstva i socijalne politike SBK, na čijem se čelu od 15. februara 2019. nalazi Anto Matić (HDZ BiH). Sastoji se dva sektora: Sektor za organizaciju zdravstva i Sektor za socijalnu politiku. Sjedište ministarstva se nalazi u Staničnoj ulici 43 u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-zdravstva-i-socijalne-politike.html|title=Ministarstvo zdravstva i socijalne politike - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=21. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> Za povratak izbjeglica je nadležno Ministarstvo prostornog uređenjam zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova SBK, na čijem se čelu od 9. juna 2015. nalazi Amer Mrako ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]). Ministarstvo se sastoji od četiri sektora: Sektor prostornog planiranja, Sektor za zaštitu okoliša, Sektor obnove i povratka i Sektor za drugostupanjsko upravno rješenje iz oblasti urbanizma, građenja, okoliša i stambenih poslova. Njegovo sjedište se nalazi u Prnjavorskoj ulici 16a u Travniku.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-prostornog-ure%C4%91enja,-gra%C4%91enja,-za%C5%A1tite-okoli%C5%A1a,-povratka-i-stambenih-poslova.html#org-struktura|title=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=21. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-sbk-a/150609094|title=Imenovana nova Vlada SBK-a - Klix.ba|last=|first=|date=9. 6. 2015|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=21. 7. 2018|via=}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministrica za rad, socijalnu politiku i povratak [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] je od 29. marta 2018. Sandra Memić. Ono se sastoji od tri sektora (Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za rad i zapošljavanja, pravnih, općih i ekonomskih poslova i Sektor za zbrinjavanje prognanih osoba i izbjeglica, povratak i repatrijaciju), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Fra Grge Martića 8 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mrspp|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=|first=|date=|website=vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=14. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714230851/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mrspp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.rtvslon.ba/sandra-memic-ministrica-za-rad-socijalnu-politiku-i-povratak-tk/|title=Sandra Memić ministrica za rad, socijalnu politiku i povratak TK {{!}} RTV SLON|last=|first=|date=29. 3. 2018|work=televizija|publisher=RTV SLON|access-date=21. 7. 2018|via=}}{{Mrtav link}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] se od 29. januara 2017. nalazi Salih Mesić, dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Alije Đerzeleza 6 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/rekonstrukcija-vlade-usk-razrijeseno-pet-ministara-a-imenovano-pet-eksperata/170129073|title=Rekonstrukcija Vlade USK: Razriješeno pet ministara, a imenovano pet "eksperata"|last=|first=|date=29. 1. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministar zdravstva, rada i socijalne zaštite [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) je od 17. decembra 2018. Tomislav Pejić (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Stjepana Radića u [[Grude|Grudama]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=18|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi|last=|first=|date=|website=vladazzh.com|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=skupstina-zzh.ba|last=|first=|date=17. 12. 2018|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercegovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministar za rad, socijalnu politiku i izbjeglice [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] je od 11. marta 2015. Nurđehan Šahinović (SDA). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (Sektor za rad, humanitarnju djelatnost i povratak i Sektor za socijalnu politiku), dok se njegovo sjedište trenutno nalazi u Kučukovićkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice|title=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235650/http://zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice/itemlist/category/96-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=5. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405063535/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice/itemlist/category/96-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/skupstina-zdk-svecano-imenovala-vladu-kantona/150311068|title=Skupština ZDK svečano imenovala Vladu Kantona - Klix.ba|last=|first=|date=11. 3. 2015|website=klix.ba|publisher=klix.ba|access-date=21. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] obfvewj8ffw4jfhmgl2vsfrrl5i2rmy 3915786 3915780 2026-08-01T16:24:59Z Z1KA 87045 3915786 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo rada, socijalne politike i izbjeglica''' čini jedno od ministarstava kantonalnih vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za rad, socijalnu politiku i izbjeglice. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine|ministarstvo rada i socijalne politike]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prvog ministra je imenovan [[Martin Raguž]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem entiteta u Bosni i Hercegovini nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad radnom i socijalnom politikom je dodijeljena entitetima Bosne i Hercegovine, nakon čega su formirani [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske|ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite]] i [[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske|ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] te [[ministarstvo rada i socijalne politike Federacije Bosne i Hercegovine]]. Međutim, u Federaciji BiH je ta nadležnost dodatno podijeljena na kantone.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Sastav_Vlade_Republike_Srpske_izabrane_18_januara_1998_godine.aspx|title=Састав Владе Републике Српске изабране 18. јануара 1998. године|last=|first=|date=|website=vladars.net|publisher=Vlada Republike Srpske|access-date=8. 4. 2018|archive-date=23. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823141003/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Sastav_Vlade_Republike_Srpske_izabrane_18_januara_1998_godine.aspx|url-status=dead}}</ref> == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu rada, socijalne politike i izbjeglica jednog kantona je ministar, koji ima pravno na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Kantonalno ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica obavljaju poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona Federacije BiH u oblasti rada, socijalne politike i povratka izbjeglih i prognanih osoba. Prema tome, ministarstvo je nadležno da obezbijedi primjenu najviših standarda međunarodnih ljudskih prava i sloboda, te da koordiniše i obezbijedi rad humanitarnih organizacija, ali i za radne odnose, zaštitu zaposlenih i njihovu zaštitu na radu, te obezbjeđivanje prava nezaposlenih. U nadležnosti ministarstva spadaju i socijalna zaštita, zaštita civilnih žrtava rata i zaštita porodica, te razvoj i unaprjeđenje iste ali i nadgledanje rada ustanova na području kantona koja se bave tom tematikom, te njihovu registraciju u kantonalni registar. Osim navedenog, ministarstvo se bavi i tematikom povratka raseljenih i izbjeglih osoba. Ono se bavi planiranjem njihovog povratka na područje kantona, utvrđuje koje će se objekti i naselja za smještaj povratnika izgraditi i obnoviti, planira koje su osnovne potrebe za obezbjeđivanje planiranog povratka i koliko novca se za to mora izdvojiti iz budžeta. te prati njihovu realizaciju tih sredstava i podnosi adekvatne izvještaje. S ciljem realizacije planiranog povratka, ministarstvo je i nadležno za saradnju sa nadležnim institucijama u Bosni i Hercegovini i inostranstvu. == Kantonalna ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica == === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Na čelu ministarstva za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] (skraćeno '''MS BPKG''') se od 25. 4. 2017. nalazi Sabira Bešlija (Novi pokret). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici 1. slavne viteške brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]]. Ministarstvo se sastoji od pet sektora: Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za budžet i zdravstveno osiguranje, Sektor za zdravstvenu zaštitu i javno zdravstvo, Sektor za normativno-pravne poslove i Sektor za raseljena lica i izbjeglice i humanitarnu pomoć.<ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/ministarstvo/37/ministar|title=Ministar|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/priprema/54/organizaciona-shema|title=Organizaciona shema|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kompletirana-vlada-bpk-gorazde-novi-ministri-polozili-zakletvu/170425071|title=Kompletirana Vlada BPK Goražde: Novi ministri položili zakletvu|last=|first=|date=25. 4. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === [[Hercegovačko-neretvanski kanton]] je jedan od dva kantona u FBiH, u kojem je oblast rada i socijalne i povratka izbjeglica politike podijeljena. Tako je za rad i socijalnu zaštitu nadležno Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne zaštite Hercegovačko-neretvanskog kantona (skraćeno '''MZRSS HNK'''; hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) na čijem se čelu od 23. septembra nalazi Goran Opsenica ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). Ono se sastoji od tri sektora: Sektor zdravstva, Sektor rada i Sektor socijalne zaštite (hrvatski: Sektor socijalne skrbi). Za povratak izbjeglica je međutim nadležna Uprava za prognanike i izbjeglice HNK, čiji je direktor Kemal Isaković. Sjedište ministarstva i uprave se nalaze u ulici Stjepana Radića 3 u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-za%C5%A1tite|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne zaštite|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721190832/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-za%C5%A1tite|archive-date=21. 7. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/uprave/uprava-za-prognanike-i-izbjeglice|title=Uprava za prognanike i izbjeglice {{!}} Vlada HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801150613/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/uprave/uprava-za-prognanike-i-izbjeglice|archive-date=1. 8. 2018|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Na čelu ministarstva rada, zdrastva, socijalne zaštite i izbjeglica [[Kanton 10|Kantona 10]] (hrvatski: Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih) se od 21. juna 2017. nalazi Vasilija Broćeta ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Kralja Zvonimira u [[Tomislavgrad]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/pala-vlada-livanjskog-kantona-pa-odmah-izabrana-nova/769121/|title=Pala Vlada Livanjskog kantona, pa odmah izabrana nova|last=|first=|date=21. 6. 2017|work=novinski portal|publisher=fokus.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] se od 26. marta 2015. nalazi Damir Živković (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor rada i Sektor socijalne politike.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne politike {{!}} Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620135053/http://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|archive-date=20. 6. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|work=novinski portal|publisher=potocani.eu|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministrica za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] (skraćeno '''MRSRI KS''') je od 26. 12. 2018 Malik Garibija ([[SDP BiH]]). Ministarstvo se sastoji od tri sektora (Sektor za socijalnu politiku, Sektor za socijalno planiranje i Sektor za finansijsko - računovodstvene i pravne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mrsri.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo za rad, soc. politiku, ras. lica i izbjeglice|last=|first=|date=|website=mrsri.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice Kantona Sarajevo|access-date=21. 7. 2018|archive-date=6. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706015115/http://mrsri.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mrsri.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo za rad, soc.politiku, ras. lica i izbjeglice|last=|first=|date=|website=mrsri.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice Kantona Sarajevo|access-date=|archive-date=23. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623172747/http://mrsri.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === U [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]] su, kao i u HNK, oblasti rada i socijalne politike i izbjeglica podijeljene. Za rad i socijalnu politiku je nadležno Ministarstvo zdravstva i socijalne politike SBK, na čijem se čelu od 15. februara 2019. nalazi Anto Matić (HDZ BiH). Sastoji se dva sektora: Sektor za organizaciju zdravstva i Sektor za socijalnu politiku. Sjedište ministarstva se nalazi u Staničnoj ulici 43 u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-zdravstva-i-socijalne-politike.html|title=Ministarstvo zdravstva i socijalne politike - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=21. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> Za povratak izbjeglica je nadležno Ministarstvo prostornog uređenjam zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova SBK, na čijem se čelu od 9. juna 2015. nalazi Amer Mrako ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]). Ministarstvo se sastoji od četiri sektora: Sektor prostornog planiranja, Sektor za zaštitu okoliša, Sektor obnove i povratka i Sektor za drugostupanjsko upravno rješenje iz oblasti urbanizma, građenja, okoliša i stambenih poslova. Njegovo sjedište se nalazi u Prnjavorskoj ulici 16a u Travniku.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-prostornog-ure%C4%91enja,-gra%C4%91enja,-za%C5%A1tite-okoli%C5%A1a,-povratka-i-stambenih-poslova.html#org-struktura|title=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=21. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-sbk-a/150609094|title=Imenovana nova Vlada SBK-a - Klix.ba|last=|first=|date=9. 6. 2015|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=21. 7. 2018|via=}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministrica za rad, socijalnu politiku i povratak [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] je od 29. marta 2018. Sandra Memić. Ono se sastoji od tri sektora (Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za rad i zapošljavanja, pravnih, općih i ekonomskih poslova i Sektor za zbrinjavanje prognanih osoba i izbjeglica, povratak i repatrijaciju), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Fra Grge Martića 8 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mrspp|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=|first=|date=|website=vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=14. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714230851/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mrspp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.rtvslon.ba/sandra-memic-ministrica-za-rad-socijalnu-politiku-i-povratak-tk/|title=Sandra Memić ministrica za rad, socijalnu politiku i povratak TK {{!}} RTV SLON|last=|first=|date=29. 3. 2018|work=televizija|publisher=RTV SLON|access-date=21. 7. 2018|via=}}{{Mrtav link}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] se od 29. januara 2017. nalazi Salih Mesić, dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Alije Đerzeleza 6 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/rekonstrukcija-vlade-usk-razrijeseno-pet-ministara-a-imenovano-pet-eksperata/170129073|title=Rekonstrukcija Vlade USK: Razriješeno pet ministara, a imenovano pet "eksperata"|last=|first=|date=29. 1. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministar zdravstva, rada i socijalne zaštite [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) je od 17. decembra 2018. Tomislav Pejić (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Stjepana Radića u [[Grude|Grudama]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=18|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi|last=|first=|date=|website=vladazzh.com|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=skupstina-zzh.ba|last=|first=|date=17. 12. 2018|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercegovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministar za rad, socijalnu politiku i izbjeglice [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] je od 11. marta 2015. Nurđehan Šahinović (SDA). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (Sektor za rad, humanitarnju djelatnost i povratak i Sektor za socijalnu politiku), dok se njegovo sjedište trenutno nalazi u Kučukovićkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice|title=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235650/http://zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice/itemlist/category/96-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=5. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405063535/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice/itemlist/category/96-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/skupstina-zdk-svecano-imenovala-vladu-kantona/150311068|title=Skupština ZDK svečano imenovala Vladu Kantona - Klix.ba|last=|first=|date=11. 3. 2015|website=klix.ba|publisher=klix.ba|access-date=21. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] ksce75gblrsmz45wkk1k0rzvamabec4 3915790 3915786 2026-08-01T16:32:25Z Z1KA 87045 /* Također pogledajte */ 3915790 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo rada, socijalne politike i izbjeglica''' čini jedno od ministarstava kantonalnih vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za rad, socijalnu politiku i izbjeglice. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine|ministarstvo rada i socijalne politike]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prvog ministra je imenovan [[Martin Raguž]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem entiteta u Bosni i Hercegovini nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad radnom i socijalnom politikom je dodijeljena entitetima Bosne i Hercegovine, nakon čega su formirani [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske|ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite]] i [[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske|ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] te [[ministarstvo rada i socijalne politike Federacije Bosne i Hercegovine]]. Međutim, u Federaciji BiH je ta nadležnost dodatno podijeljena na kantone.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Sastav_Vlade_Republike_Srpske_izabrane_18_januara_1998_godine.aspx|title=Састав Владе Републике Српске изабране 18. јануара 1998. године|last=|first=|date=|website=vladars.net|publisher=Vlada Republike Srpske|access-date=8. 4. 2018|archive-date=23. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823141003/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Sastav_Vlade_Republike_Srpske_izabrane_18_januara_1998_godine.aspx|url-status=dead}}</ref> == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu rada, socijalne politike i izbjeglica jednog kantona je ministar, koji ima pravno na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Kantonalno ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica obavljaju poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona Federacije BiH u oblasti rada, socijalne politike i povratka izbjeglih i prognanih osoba. Prema tome, ministarstvo je nadležno da obezbijedi primjenu najviših standarda međunarodnih ljudskih prava i sloboda, te da koordiniše i obezbijedi rad humanitarnih organizacija, ali i za radne odnose, zaštitu zaposlenih i njihovu zaštitu na radu, te obezbjeđivanje prava nezaposlenih. U nadležnosti ministarstva spadaju i socijalna zaštita, zaštita civilnih žrtava rata i zaštita porodica, te razvoj i unaprjeđenje iste ali i nadgledanje rada ustanova na području kantona koja se bave tom tematikom, te njihovu registraciju u kantonalni registar. Osim navedenog, ministarstvo se bavi i tematikom povratka raseljenih i izbjeglih osoba. Ono se bavi planiranjem njihovog povratka na područje kantona, utvrđuje koje će se objekti i naselja za smještaj povratnika izgraditi i obnoviti, planira koje su osnovne potrebe za obezbjeđivanje planiranog povratka i koliko novca se za to mora izdvojiti iz budžeta. te prati njihovu realizaciju tih sredstava i podnosi adekvatne izvještaje. S ciljem realizacije planiranog povratka, ministarstvo je i nadležno za saradnju sa nadležnim institucijama u Bosni i Hercegovini i inostranstvu. == Kantonalna ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica == === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Na čelu ministarstva za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] (skraćeno '''MS BPKG''') se od 25. 4. 2017. nalazi Sabira Bešlija (Novi pokret). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici 1. slavne viteške brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]]. Ministarstvo se sastoji od pet sektora: Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za budžet i zdravstveno osiguranje, Sektor za zdravstvenu zaštitu i javno zdravstvo, Sektor za normativno-pravne poslove i Sektor za raseljena lica i izbjeglice i humanitarnu pomoć.<ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/ministarstvo/37/ministar|title=Ministar|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ms.bpkg.gov.ba/priprema/54/organizaciona-shema|title=Organizaciona shema|last=|first=|date=|website=ms.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za socijalnu politiku, zdravstvo, raseljena lica i izbjeglice Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kompletirana-vlada-bpk-gorazde-novi-ministri-polozili-zakletvu/170425071|title=Kompletirana Vlada BPK Goražde: Novi ministri položili zakletvu|last=|first=|date=25. 4. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === [[Hercegovačko-neretvanski kanton]] je jedan od dva kantona u FBiH, u kojem je oblast rada i socijalne i povratka izbjeglica politike podijeljena. Tako je za rad i socijalnu zaštitu nadležno Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne zaštite Hercegovačko-neretvanskog kantona (skraćeno '''MZRSS HNK'''; hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) na čijem se čelu od 23. septembra nalazi Goran Opsenica ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). Ono se sastoji od tri sektora: Sektor zdravstva, Sektor rada i Sektor socijalne zaštite (hrvatski: Sektor socijalne skrbi). Za povratak izbjeglica je međutim nadležna Uprava za prognanike i izbjeglice HNK, čiji je direktor Kemal Isaković. Sjedište ministarstva i uprave se nalaze u ulici Stjepana Radića 3 u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-za%C5%A1tite|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne zaštite|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721190832/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-zdravstva-rada-i-socijalne-za%C5%A1tite|archive-date=21. 7. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/uprave/uprava-za-prognanike-i-izbjeglice|title=Uprava za prognanike i izbjeglice {{!}} Vlada HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vlada-hnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801150613/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/uprave/uprava-za-prognanike-i-izbjeglice|archive-date=1. 8. 2018|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Na čelu ministarstva rada, zdrastva, socijalne zaštite i izbjeglica [[Kanton 10|Kantona 10]] (hrvatski: Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih) se od 21. juna 2017. nalazi Vasilija Broćeta ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Kralja Zvonimira u [[Tomislavgrad]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/pala-vlada-livanjskog-kantona-pa-odmah-izabrana-nova/769121/|title=Pala Vlada Livanjskog kantona, pa odmah izabrana nova|last=|first=|date=21. 6. 2017|work=novinski portal|publisher=fokus.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] se od 26. marta 2015. nalazi Damir Živković (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor rada i Sektor socijalne politike.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne politike {{!}} Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620135053/http://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_zdravstva-rada-i-socijalne-politike/|archive-date=20. 6. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|work=novinski portal|publisher=potocani.eu|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministrica za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] (skraćeno '''MRSRI KS''') je od 26. 12. 2018 Malik Garibija ([[SDP BiH]]). Ministarstvo se sastoji od tri sektora (Sektor za socijalnu politiku, Sektor za socijalno planiranje i Sektor za finansijsko - računovodstvene i pravne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mrsri.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo za rad, soc. politiku, ras. lica i izbjeglice|last=|first=|date=|website=mrsri.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice Kantona Sarajevo|access-date=21. 7. 2018|archive-date=6. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706015115/http://mrsri.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mrsri.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo za rad, soc.politiku, ras. lica i izbjeglice|last=|first=|date=|website=mrsri.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice Kantona Sarajevo|access-date=|archive-date=23. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623172747/http://mrsri.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === U [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]] su, kao i u HNK, oblasti rada i socijalne politike i izbjeglica podijeljene. Za rad i socijalnu politiku je nadležno Ministarstvo zdravstva i socijalne politike SBK, na čijem se čelu od 15. februara 2019. nalazi Anto Matić (HDZ BiH). Sastoji se dva sektora: Sektor za organizaciju zdravstva i Sektor za socijalnu politiku. Sjedište ministarstva se nalazi u Staničnoj ulici 43 u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-zdravstva-i-socijalne-politike.html|title=Ministarstvo zdravstva i socijalne politike - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=21. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> Za povratak izbjeglica je nadležno Ministarstvo prostornog uređenjam zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova SBK, na čijem se čelu od 9. juna 2015. nalazi Amer Mrako ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]). Ministarstvo se sastoji od četiri sektora: Sektor prostornog planiranja, Sektor za zaštitu okoliša, Sektor obnove i povratka i Sektor za drugostupanjsko upravno rješenje iz oblasti urbanizma, građenja, okoliša i stambenih poslova. Njegovo sjedište se nalazi u Prnjavorskoj ulici 16a u Travniku.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-prostornog-ure%C4%91enja,-gra%C4%91enja,-za%C5%A1tite-okoli%C5%A1a,-povratka-i-stambenih-poslova.html#org-struktura|title=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=21. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-sbk-a/150609094|title=Imenovana nova Vlada SBK-a - Klix.ba|last=|first=|date=9. 6. 2015|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=21. 7. 2018|via=}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministrica za rad, socijalnu politiku i povratak [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] je od 29. marta 2018. Sandra Memić. Ono se sastoji od tri sektora (Sektor za socijalnu i dječiju zaštitu, Sektor za rad i zapošljavanja, pravnih, općih i ekonomskih poslova i Sektor za zbrinjavanje prognanih osoba i izbjeglica, povratak i repatrijaciju), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Fra Grge Martića 8 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mrspp|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=|first=|date=|website=vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=14. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714230851/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mrspp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.rtvslon.ba/sandra-memic-ministrica-za-rad-socijalnu-politiku-i-povratak-tk/|title=Sandra Memić ministrica za rad, socijalnu politiku i povratak TK {{!}} RTV SLON|last=|first=|date=29. 3. 2018|work=televizija|publisher=RTV SLON|access-date=21. 7. 2018|via=}}{{Mrtav link}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Na čelu ministarstva zdravstva, rada i socijalne politike [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] se od 29. januara 2017. nalazi Salih Mesić, dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Alije Đerzeleza 6 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/rekonstrukcija-vlade-usk-razrijeseno-pet-ministara-a-imenovano-pet-eksperata/170129073|title=Rekonstrukcija Vlade USK: Razriješeno pet ministara, a imenovano pet "eksperata"|last=|first=|date=29. 1. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministar zdravstva, rada i socijalne zaštite [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi) je od 17. decembra 2018. Tomislav Pejić (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Stjepana Radića u [[Grude|Grudama]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=18|title=Ministarstvo zdravstva, rada i socijalne skrbi|last=|first=|date=|website=vladazzh.com|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=skupstina-zzh.ba|last=|first=|date=17. 12. 2018|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercegovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministar za rad, socijalnu politiku i izbjeglice [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] je od 11. marta 2015. Nurđehan Šahinović (SDA). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (Sektor za rad, humanitarnju djelatnost i povratak i Sektor za socijalnu politiku), dok se njegovo sjedište trenutno nalazi u Kučukovićkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice|title=Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235650/http://zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice/itemlist/category/96-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 7. 2018|archive-date=5. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405063535/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-rad-socijalnu-politiku-i-izbjeglice/itemlist/category/96-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/skupstina-zdk-svecano-imenovala-vladu-kantona/150311068|title=Skupština ZDK svečano imenovala Vladu Kantona - Klix.ba|last=|first=|date=11. 3. 2015|website=klix.ba|publisher=klix.ba|access-date=21. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Federacije Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo raseljenih osoba i izbjeglica Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] jhb9nu9genradpzz3eielhettmbqg72 Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 447462 3915789 3658872 2026-08-01T16:30:05Z Z1KA 87045 3915789 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva''' čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], [[Vodoprivreda|vodoprivredu]] i [[šumarstvo]]. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne]] [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije]] i [[Ministarstvo šumarstva i drvne industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo šumarstva i drvne industrije]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prve ministre imenovani su [[Radovan Mirković]] i [[Hasan Muratović]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad poljoprivredom, vodoprivredom i šumarstvom dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] u Bosni i Hercegovini – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] – nakon čega su formirana entitetska ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva. Međutim, u Federaciji BiH su te nadležnosti i dodatno podijeljene na kantone, pa su i u njima formirana ministarstva koje se bavim spomenutim oblastima. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva jednog kantona je ministar, koji ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva obavlja poslove koje se odnsoe na nadležnosti kantona u oblasti poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva. Prema tome, ministarstvo je nadležno za unaprjeđenje poljoprivrede i stočarstva, zaštitu poljoprivrednog zemljišta i zaštitu poljoprivrednih bilja i proizvoda od mogućih bolesti, te regulisanje proizvodnje i prometa sjemena i sadnog materijala. Osim navedenog, ministarstvo je također nadležno za prehrambenu industriju, industriju stočne hrane i pića, te industriju duhana, ali i za ribarstvo na području kantona. Iz nadležnosti u šumarstvu proilazi njegovo unaprjeđenje, zaštita, uzgoj i eksploatacija šuma, te pošumljavanje degradiranih i izdanačkih šuma, goleti i krša. U vodoprivredi je ministarstvo odgovorno za izradu odgovarajućih planova, zaštitu voda i vodotoka od zagađenja, regulisanje upotrebe i korištenje voda, te da obezbijedi zadovoljavajuću kvalitetu vode i snabdijevanje istom na području kantona. Osim toga, u nadležnosti ministarstva spada i lovstvo, ali i drugi poslovi koji se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u oblastima poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva. == Kantonalna ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva == === Bosansko-podrinjski kanton === U [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|BPK-u]] je za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo nadležno ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde (skraćeno '''MP BPKG'''). Od 25. aprila 2017. je kantonalni ministar za privredu BPK Anes Salman ([[Stranka za bolje Goražde]]), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Maršala Tita u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/263/organizacija|title=Organizacija|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/253/ministar-demir-imamovic|title=Ministar|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kompletirana-vlada-bpk-gorazde-novi-ministri-polozili-zakletvu/170425071|title=Kompletirana Vlada BPK Goražde: Novi ministri položili zakletvu|last=|first=|date=25. 4. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=19. 7. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Od 9. novembra 2011. je ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] (MPSV HNK) Donko Jović ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). Ministarstvo se sastoji od dva organizacionih jedinica: Sektora za poljoprivredu i Sektora za veterinarstvo, dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Hrvatske mladeži u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.mpsv-hnz-k.ba/ministarstvo|title=Ministarstvo {{!}} Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede HNŽ-K|last=|first=|date=|website=mpsv-hnz-k.ba|publisher=Ministrstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=24. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812050747/http://mpsv-hnz-k.ba/ministarstvo|archive-date=12. 8. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/formirana-vlada-hnk-nakon-400-dana/111109098|title=Formirana Vlada HNK nakon 400 dana|last=|first=|date=9. 11. 2011|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=24. 7. 2018|via=}}</ref> U sastavu ministarstva se također nalaze kantonalna uprava za šumarstvo, kantonalna uprava za vode, kantonalni zavod za zemljište i Zavod za poljoprivrednu savjetodavnu službu i zaštitu bilja HNK. === Kanton 10 === Na čelu ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede [[Kanton 10|Kantona 10]] (MPVS K10) se od 5. maja 2015. nalazi Ivica Brešić (HDZ BiH). Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor za poljoprivredu, Sektor za veterinarstvo i Sektor za vodoprivredu i šumarstvo, dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno|Livnu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-poljoprivrede-vodoprivrede-i-sumarstva/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=24. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mandino-selo.com/wp/izabrana-nova-vlada-hbz-stipan-sarac-ministar-financija-hbz/|title=IZABRANA NOVA VLADA HBŽ: Stipan Šarac ministar financija HBŽ – Mandino Selo|last=Šarac|first=Ivica|date=5. 5. 2015|website=mandino-selo.com|publisher=|language=hr|access-date=23. 7. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Sjedište ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] se nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]], dok se na njegovom čelu trenutno nalazi Mato Brkić (HDZ BiH). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (Sektor za poljoprivrede i šumarstva i Sektor vodoprivrede), te se u njegovom sastavu nalazi uprava za šumarstvo kantona.<ref>{{Cite news|url=http://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-poljoprivrede-vodoprivrede-i-sumarstva/|title=Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva|last=|first=|date=17. 2. 2016|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hrvatski|access-date=24. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zupanijaposavska.ba/kontakt/|title=Kontakt|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hrvatski|access-date=23. 7. 2018|via=}}</ref> === Kanton Sarajevo === U [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]] je za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo nadležno Ministarstvo privrede (MP KS). Njegovo sjedište se nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]], dok je od 4. aprila 2018. na poziciji ministra Haris Bašić ([[Narod i pravda|NiP]]). Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor za ekonomsko-finansijske poslove i investicija, Sektor za energetiku, vodoprivredu, poduzetništvo i ugostiteljstvo i Sektor za poljoprivredu, veterinarstvo i šumarstvo. Osim toga, u resornoj nadležnosti ministarstva se nalaze kantonalna uprava za šumarstvo te kantonalna direkcija za turizam.<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=24. 7. 2018|archive-date=2. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802010926/http://mp.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Na čelu ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] (MPVS SBK) se od 9. juna 2015. nalazi Salkan Merdžanić (SDA). Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor za poljoprivredu, Sektor za vodoprivredu i Sektor za šumarstvo te kantonalne uprave za šumarstvo, dok se sjedište ministarstva nalazi u Prnjavorskoj ulici 16a u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-sbk-a/150609094|title=Imenovana nova Vlada SBK-a|last=|first=|date=9. 6. 2015|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=24. 7. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-poljoprivrede,-vodoprivrede-i-%C5%A1umarstva.html#org-struktura|title=Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=www.sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|language=hrvatski|access-date=24. 7. 2018}}</ref> === Tuzlanski kanton === Na čelu ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] (MIN PVS TK) se od 17. februara 2018. nalazi Mufid Klinčević. Ministarstvo se sastoji od jednog sektora (Sektor vodoprivrede, šumarstva i vodoprivrede) i kantonalne uprave za šumarstvo, dok se njegovo sjedište nalazi u Rudarskoj ulici 57 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mpvs|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=24. 7. 2018|archive-date=9. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909153400/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mpvs|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-mpvs|title=Web stranica Vlade TK - Organizaciona struktura|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=24. 7. 2018|archive-date=15. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215015949/http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-mpvs|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jakub-suljkanovic-novi-premijer-tuzlanskog-kantona/180217089|title=Jakub Suljkanović novi premijer Tuzlanskog kantona (FOTO)|last=|first=|date=|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=24. 7. 2018|via=}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] je od 17. oktobra 2018. Almir Mašinović ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP]]). Sjedište ministarstva se nalazi u u Bosanskoj ulici 6 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite web|url=http://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-poljoprivrede-vodoprivrede-i-sumarstvo/9#|title=VLADA USK|last=|first=|date=|website=vladausk.ba|publisher=Vlada Unsko-sanskog kantona|language=|access-date=24. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/zna-li-rifet-brojati-401979|title=Zna li Rifet brojati?|last=Salčinović|first=Edin|date=19. 10. 2018|work=Oslobođenje|access-date=20. 10. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === U Zapadnohercegovačkom kantonu je za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo nadležno Ministarstvo privrede (hrvatski: Ministarsto gospodarstva; skraćeno: MG ZZH) [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]]. Od 4. februara se na poziciji ministra nalazi Dario Sesar (HDZ BiH), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici fra Grge Martića 3 u [[Posušje|Posušju]]. Ministarstvo se sastoji od šest sektora (Sektor za energetiku, industriju i rudarstvo, Sektor za promet i veze, Sektor za trgovinu, turizam i poduzetništvo, Sektor za koncesije, Sektor za vodoprivredu, poljoprivredu i šumarstvo te Sektor za razvoj, pravne i opće poslove), a pored toga se u sastavu ministarstva nalaze kantonalna uprava za šume, kantonalna uprava za ceste, Šumsko gospodarstvo društvo kantona, razvojna agencija, zavod za poljoprivredu te turistička zajednica Zapadnohercegovačkog kantona.<ref>{{Cite web|url=http://www.mg-zzh.com/|title=Naslovna|last=|first=|date=|website=www.mg-zzh.com|publisher=Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|access-date=24. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=21|title=Ministarstvo gospodarstva|last=ŽZH|first=Vlada|date=|website=www.vladazzh.com|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|access-date=24. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke {{!}} Jabuka.tv|last=|first=|date=|website=www.jabuka.tv|publisher=|language=hr|access-date=24. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Na čelu ministarstva za poljoprivredu, šumarstvo i vodoprivredu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] se od 11. marta 2015. nalazi Himzo Smajić (SDA). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (Sektor za vodoprivredu i Sektor za poljoprivredu i veterinarstvo), te se u resornoj nadležnosti ministarstva također nalazi i kantonalna uprava za šumarstvo. Sjedište ministarstva se nalazi u Kučukovićkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite news|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-poljoprivredu-sumarstvo-i-vodoprivredu|title=Ministarstvo za poljoprivredu, šumarstvo i vodoprivredu|last=Slipic|first=Ibrahim|date=|work=|language=|access-date=24. 7. 2018|via=|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235640/http://zdk.ba/ministarstvo-za-poljoprivredu-sumarstvo-i-vodoprivredu|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-poljoprivredu-sumarstvo-i-vodoprivredu/itemlist/category/90-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=www.zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|language=|access-date=24. 7. 2018|archive-date=8. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708081356/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-poljoprivredu-sumarstvo-i-vodoprivredu/itemlist/category/90-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/skupstina-zdk-svecano-imenovala-vladu-kantona/150311068|title=Skupština ZDK svečano imenovala Vladu Kantona (FOTO)|last=|first=|date=|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=24. 7. 2018|via=}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo šumarstva i drvne industrije Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] *[[Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] d1bmzpin4u45ux4i4aaa558hfya2hq9 Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 447610 3915782 3913966 2026-08-01T16:12:37Z Z1KA 87045 3915782 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarsto za boračka pitanja''' ({{Jez-hr|Ministarstvo branitelja}}) čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za boračku populaciju na području kantona. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine|ministarstvo rada i socijalne politike]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prvog ministra je imenovan [[Martin Raguž]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] veliki broj boraca je odlikovano, dok je također veliki broj njih kraj rata dočekao sa raznim oštećenjima i invaliditetima, u fizičkom i psihičkom smislu, pa je time nastala velika potreba za njihovim zbrinjvanjem. Za te svrhe je na području [[Republika Srpska|Republike Srpske]] osnovano [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske|Ministarstvo za pitanja boraca i žrtava rata Republike Srpske]] koje je nadležno za bivše vojnike [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], dok su za bivše pripadnike [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]], te za bivše pripadnike policije i [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] sa područja FBiH nadležna kantonalna ministarstva boračkih pitanja te [[Ministarstvo za pitanja boraca i invalida odbrambeno-oslobodilačkog rata Federacije Bosne i Hercegovine|Federalno ministarstvo za pitanja boraca i invalida odbrambeno-oslobodilačkog rata]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu za boračka pitanja je kantonalni ministar za boračka pitanja, koji ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo za boračka pitanja obavlja poslove koji se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u oblastima koje se odnose na boračka pitanja.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mbp|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Ministarstvo za boračka pitanja Tuzlanskog kantona|language=|access-date=21. 8. 2018|archive-date=25. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825020708/http://vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mbp|url-status=dead}}</ref> Prema tome, ministarstvo je nadležno za: * zaštitu boraca i pripadnika oružanih snaga Republike Bosne i Hercegovine (kantoni sa većinsko bošnjačkim stanovništvom i multietnički kantoni), Hrvatskog vijeća obrane (kantoni sa većinsko hrvatskim stanovništvom i multietnički kantoni) i [[Vojska Federacije Bosne i Hercegovine|Vojske Federacije BiH]] na području kantona * zaštitu ratnih i mirnodopskih vojnih invalida, članova porodica poginulih, nestalih i umrlih ratnih boraca, kao i umrlih ratnih i mirnodopskih invalida * propisivanje uslova za ostvarivanje dopunskih prava boraca, ratnih vojnih invalida i članova porodica poginulih boraca, te obezbijediti rad i obrazovanje ljekara za utvrđivanje procenta vojnog invaliditeta, što podrazumijeva saradnju sa kantonalnim ministarstvom zdravstva * provođenje jedinstvene politike i sistemskih zakona Republike Bosne i Hercegovine i Federacije BiH iz oblasti invalidsko-boračke zaštite * ostvarivanje prava na izuzetnu invalidsku i izuzetnu porodičnu penziju i druge vidove socijalne zaštite, što podrazumjeva i osiguranje neophodnih sredstava, ali i kontrolu namjenskog trošenja istih pomoću inspekcijskog nadzora * izgradnju, uređenje i održavanje spomen-obilježja, grobalja boraca i stratišta nevinih žrtava rata * zakonsko regulisanje ove oblasti * obezbjeđivanje rada boračkih udruženja == Kantonalna ministarstva za boračka pitanja == === Bosansko-podrinjski kanton === Na čelu ministarstva za boračka pitanja [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] (skraćeno '''MB BPKG''') se od 25. aprila 2017. godine nalazi Eniz Halilović. Ministarstvo se sastoji od šest sektora (za normativno-pravne poslove, za informaciono-dokumentacione poslove, za pravne poslove, za analitičko-operativne poslove, za administrativno-tehničke poslove i za računovodstveno-materijalne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici 1. Slavne viteške brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=http://mb.bpkg.gov.ba/ministarstvo/52/ministar-2|title=Ministar|last=|first=|date=|website=mb.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za boračka pitanja Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mb.bpkg.gov.ba/ministarstvo/93/organizacija|title=Organizacija|last=|first=|date=|website=mb.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za boračka pitanja Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kompletirana-vlada-bpk-gorazde-novi-ministri-polozili-zakletvu/170425071|title=Kompletirana Vlada BPK Goražde: Novi ministri položili zakletvu|last=|first=|date=25. 4. 2017|work=novinski portal|publisher=klix.ba|access-date=22. 8. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Na čelu ministarstva za pitanje boraca [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo branitelja; skraćeno MB HNK) se od 23. septembra 2015. godine nalazi Oliver Soldo ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]), dok se njegovo sjedište nalazi ulici Krpića 3 u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite news|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-za-pitanja-boraca|title=Ministarstvo za pitanja boraca Hercegovačko-neretvanskog kantona|last=Skuhan|first=Jasmin|date=9. 5. 2012|work=|newspaper=VLADA HNŽ-K|language=|access-date=21. 8. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818220441/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-za-pitanja-boraca|archive-date=18. 8. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bhrt.ba/nekategorizirano-bs/napokon-izabrana-vlada-hnk/|title=Napokon izabrana Vlada HNK!|last=|first=|date=23. 9. 2015|website=bhrt.ba|publisher=Radio-televizija Bosne i Hercegovine|access-date=22. 8. 2018|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415193054/http://www.bhrt.ba/nekategorizirano-bs/napokon-izabrana-vlada-hnk/|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === U odnosu na druge kantone, u [[Kanton 10|Kantonu 10]], kao i u [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]], ne postoji zasebno ministarstva za boračka pitanja, već Uprava za pitanja boraca (hrvatski: Uprava za pitanja branitelja), čije se sjedište nalazi u ulici Kralja Zvonimira u [[Livno]]m. Nepostojanje zasebnog ministarstva za njihove potrebe, kao što je to slučaj u drugim kantonima, je dovelo do negodovanja boraca u K10, pa su oni tako u novembru 2017. kantonalnoj vladi predložili osnivanje ministarstva za boračka pitanja, ali je to vlada odbila to učiniti.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/uprava-za-pitanja-branitelja/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Uprava za pitanja branitelja|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=21. 8. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Na čelu ministarstva boraca [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo branitelja) se od 23. marta 2015. godine nalazi Marijan Klopić ([[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]]). Ministarstvo se sastoji od tri sektora (za poslove boraca, za pravne i opće poslove i za ekonomske poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]].<ref>{{Cite news|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_branitelja/|title=Ministarstvo branitelja|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hrvatski|access-date=21. 8. 2019|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade/|title=Članovi Vlade|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/kontakt/|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=potocani.eu|publisher=potocani.eu|access-date=22. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://skupstinazp.ba/Nova/zakazana-iii-izvanredna-sjednica-skupstine/|title=ZAKAZANA III. IZVANREDNA SJEDNICA SKUPŠTINE|last=|first=|date=23. 3. 2015|website=skupstinazp.ba|publisher=Skupština Posavskog kantona|language=hrvatski|access-date=22. 8. 2018|archive-date=23. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823184107/http://skupstinazp.ba/Nova/zakazana-iii-izvanredna-sjednica-skupstine/|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ne čelu ministarstva za boračka pitanja [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] se od 26. decembra 2018. nalazi Ismir Jusko ([[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine|SBB]]). Ministarstvo se sastoji od tri sektora (za boračko-invalidsku zaštitu, za ekonomske poslove i za pravne, opće i administrativne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mbp.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo za boračka pitanja Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mbp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za boračka pitanja Kantona Sarajevo|access-date=21. 8. 2018}}</ref> === Srednjobosanski kanton === U Srednjobosanskom kantonu, kao i u K10, ne postoji kantonalno ministarstvo za boračka pitanja, već kantonalna uprava za borce (hrvatski: Kantonalna uprava za branitelje), čije se sjedište nalazi u Staničnoj ulici 43 u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/kantonalna-uprava-za-branioce.html|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo za boračka pitanja Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mbp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za boračka pitanja Kantona Sarajevo|access-date=21. 8. 2018}}</ref> === Tuzlanski kanton === Na čelu ministarstva za boračka pitanja [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] (skraćeno MIN BP TK) se od 17. februrara 2018. nalazi Enes Gegić. Ministarstvo se sastoji od dva sektora (za ekonomsko-finansijske i opće poslove i za socijalno statusne, pravne i informativne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u Rudarskoj ulici 65 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jakub-suljkanovic-novi-premijer-tuzlanskog-kantona/180217089|title=Jakub Suljkanović novi premijer Tuzlanskog kantona (FOTO)|last=|first=|date=|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=22. 8. 2018|via=}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Na čelu ministarstva za pitanje boraca i ratnih vojnih invalida [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] se od 17. oktobra 2018. nalazi Sandi Salkić ([[Stranka demokratske aktivnosti|A-SDA]]). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (za upravno-nadzorne, normativno-pravne poslove i za finansijsko-računovodstvene poslove), dok se njegovo sjeditše nalazi ulici Vazduhoplovne grupe 3 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite web|url=http://vladausk.ba/v4/preuzimanje/7|title=VLADA USK|last=|first=|date=|website=vladausk.ba|publisher=Vlada Unsko-sanskog kantona|language=|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/zna-li-rifet-brojati-401979|title=Zna li Rifet brojati?|last=Salčinović|first=Edin|date=19. 10. 2018|work=Oslobođenje|access-date=20. 10. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Na čelu ministarstva hrvatskih boraca iz Domovinskog rata [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo hrvatskih branitelja iz Domovinskog rata; skrećeno: MB ZZH) se od 4. februara 2015. nalazi Mladen Begić (HDZ BiH). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (poginulih i nestalih boraca i RVI i zaštite njihovih porodica te upravnopravnih poslova i razvojačenih boraca), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Stjepana Radića u [[Grude|Grudama]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mbzzh.ba/index.php/ministarstvo/ministar|title=Ministarstvo|last=|first=|date=|website=www.mbzzh.ba|publisher=Ministarstvo hrvatskih branioca Domovinskog rata Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mbzzh.ba/index.php/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva|last=|first=|date=|website=www.mbzzh.ba|publisher=Ministarstvo hrvatskih branioca Domovinskog rata|language=hr|access-date=21. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|language=hrvatski|access-date=22. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Na čelu ministarstva za boračka pitanja [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] se od 11. marta 2015. nalazi Fahrudin Čolaković ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]). Ministarstvo se sastoji od dva sektora (za pravne i administativne poslove i za statusna pitanja i prava branilaca i članova njihovih porodica), dok se njegovo sjedište nalazi Kučukovičkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-boracka-pitanja|title=Ministarstvo za boračka pitanja|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=21. 8. 2018|archive-date=20. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820145459/http://zdk.ba/ministarstvo-za-boracka-pitanja|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zenicablog.com/izabrana-nova-vlada-zdk-2/|title=Izabrana nova Vlada ZDK - Zenicablog|last=|first=|date=11. 3. 2015|work=novinski portal|publisher=zenicablog.com|access-date=22. 8. 2018|via=}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske]] *[[Ministarstvo za pitanja boraca i invalida odbrambeno-oslobodilačkog rata Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] 5tn0ikjh7xk75wys51xs8dnbhu1n3bv Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 448158 3915785 3913963 2026-08-01T16:18:46Z Z1KA 87045 3915785 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta''' čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za sprovođenje politike obrazovanja, nauke, kulture i sporta na području kantona. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo obrazovanja, nauke i kulture Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za obrazovanje, nauku i kulturu]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za prvog ministra je imenovan [[Nikola Kovač (političar)|Nikola Kovač]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad obrazovanjem i naukom dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] – nakon čega su formirana entitetska ministarstva obrazovanja i nauke, dok je u Federaciji Bosne i Hercegovine oblast obrazovanja i nauke dodatno podijeljena na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu je kantonalni ministar ili ministrica obrazovanja, nauke, kulture i sporta, dok je broj pomoćnika i sekretara nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta obavlja poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona Federacije BiH u oblastima obrazovanja, nauke, kulture i sporta. Prema tome, ministarstvo je nadležno za:<ref>{{Cite web|url=http://www.monkshnk.gov.ba/Ministarstvo/Pregled/20|title=Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta HNK|last=|first=|date=|website=www.monkshnk.gov.ba|publisher=Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=24. 8. 2018|archive-date=19. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119024638/http://monkshnk.gov.ba/Ministarstvo/Pregled/20|url-status=dead}}</ref> * predškolski i osnovni odgoj i obrazovanje, srednje, više i visoko obrazovanje * registracija odgojno-obrazovnih ustanova predškolskog odgoja, osnovnog i srednjeg obrazovanja na području kantona i nadzor nad njima * praćenje i poboljšanje učeničkog i studenskog standarda * praćenje i podržavanje sportista i sportskih udruženja od kantonalnog interesa * zaštita sloboda i ljudskih prava utvrđenim članu II.A. (1-7) Ustava Federacije BiH i Aneksa Ustava * rješavanje sporova u drugom stepenu iz svoje oblasti * zakonsko regulisanje oblasti obrazovanja, nauke, kulture i sporta * druge poslove utvrđene zakonom Za ostvarivanje tih nadležnosti neophodna je i saradnja sa drugim kantonalnim, entitetskim i državnim institucijama, te adekvatno praćenje spomenutih oblasti. == Kantonalna ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta == === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo za obrazovanje, mlade, nauku, kulturu i sport [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] se sastoji od 9 sektora (za pravne poslove, za srednje, više i visoko obrazovanje, za predškolsko i osnovno obrazovanje i odgoj, za nauku i kulturu, za sport, za poslove sigurnosti saobraćaja, za ekonomske poslove i za administrativno-tehničke poslove, Inspektorat), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici 1. slavne višegradske brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]]. Od 8. januara 2015. se na poziciji kantonalnog ministra za obrazovanje, nauku, kulturu i sport BPK nalazi Damir Žuga ([[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]]).<ref>{{Cite web|url=http://mo.bpkg.gov.ba/obrzaovnaje/104/organizacija-kantonalnog-ministarstva-za-obrazovanje-nauku-kulturu-i-sport|title=Organizacija kantonalnog Ministarstva za obrazovanje, nauku, kulturu i sport|last=|first=|date=|website=mo.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za obrazovanje, mlade, nauku, kulturu i sport Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mo.bpkg.gov.ba/kontakt/15/kontakt|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mo.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za obrazovanje, mlade, nauku, kulturu i sport Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/bpk-gorazde-dobio-novu-vladu-emir-okovic-novi-premijer/150108090|title=BPK Goražde dobio novu vladu: Emir Oković novi premijer|last=|first=|date=|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo prosvjete, znanosti, kulture i športa) se sastoji od pet sektora (za preškolsko, osnovno i srednje obrazovanje, za visoko obrazovanje i nauku, za kulturu, sport i informisanje i za edukaciju i licenciranje u saobraćaju, Inspektorat), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Stjepana Radića 3 u [[Mostar]]u. Od 23. septembra 2015. se na poziciji resornog ministra nalazi Rašid Hadžović ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]).<ref>{{Cite news|url=https://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-obrazovanja-nauke-kulture-i-sporta|title=Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta|last=Skuhan|first=Jasmin|date=9. 5. 2012|work=|newspaper=VLADA HNŽ-K|language=|access-date=27. 8. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902145214/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-obrazovanja-nauke-kulture-i-sporta|archive-date=2. 9. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bhrt.ba/nekategorizirano-bs/napokon-izabrana-vlada-hnk/|title=Napokon izabrana vlada HNK!|last=|first=|date=23. 9. 2015|work=televizija|publisher=Radio-televizija Bosne i Hercegovine|access-date=19. 7. 2018|via=|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415193054/http://www.bhrt.ba/nekategorizirano-bs/napokon-izabrana-vlada-hnk/|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo nauke, obrazovanja, kulture i sporta [[Kanton 10|Kantona 10]] (hrvatski: Ministarstvo znanosti, prosvjete, kulture i športa) se sastoji od tri sektora (za obrazovanje, za prometnu edukaciju i za normativno-pravne, upravno-pravne i opće poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno]]m. Od 21. juna 2017. se na pozicji ministra nauke, obrazovanja, nauke, kulture i sporta K10 nalazi Petar Galić ([[HDZ BiH]]).<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-znanosti-prosvjete-kulture-i-sporta/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo znanosti, prosvjete, kulture i športa|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/pala-vlada-livanjskog-kantona-pa-odmah-izabrana-nova/769121/|title=Pala Vlada Livanjskog kantona, pa odmah izabrana nova|last=|first=|date=21. 6. 2017|work=faktor.ba|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo prosvjete, znanosti, kulture i sporta) se sastoji od dva sektora (za obrazovanje i nauku i za kulturu, sport i informisanje), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]]. Na poziciji ministra obrazovanja, nauke, kulture i sporta PK se od 23. marta 2015. nalazi Drago Kopić (HDZ BiH).<ref>{{Cite news|url=http://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_prosvjete-znanosti-kulture-i-sporta/|title=Ministarstvo prosvjete, znanosti kulture i sporta|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hr|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade/|title=Članovi Vlade|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hr|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zupanijaposavska.ba/kontakt/|title=Kontakt|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hr|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=potocani.eu|publisher=potocani.eu|access-date=28. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://skupstinazp.ba/Nova/zakazana-iii-izvanredna-sjednica-skupstine/|title=ZAKAZANA III. IZVANREDNA SJEDNICA SKUPŠTINE|last=|first=|date=23. 3. 2015|website=skupstinazp.ba|publisher=Skupština Posavskog kantona|language=hrvatski|access-date=28. 8. 2018|archive-date=23. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823184107/http://skupstinazp.ba/Nova/zakazana-iii-izvanredna-sjednica-skupstine/|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === U [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]], u odnosu na druge kantone FBiH, oblasti obrazovanja i nauke i kulture i sporta čine zasebne resore, pa tako u KS postoje ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade i ministarstvo kulture i sporta. Ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade Kantona Sarajevo se sastoji od šest sektora (za predškolski, osnovni odgoj i obrazovanje i inkluzivno obrazovanje, za srednje obrazovanje i obrazovanje odraslih, za visoko obrazovanje, nauku i mlade,za informatizaciju, međunarodnu saradnju i evropske integracije, za ekonomske poslove i za saobraćaj i edukaciju). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]], dok se od 26. decembra 2018. na poziciji resornog ministra nalazi Mirvad Kurić ([[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine|SBB]]). U sastavu ministarstva se nalazi kantonalni Prosvjetno-pedagoški zavod.<ref>{{Cite web|url=http://mon.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} mon.ks.gov.ba|last=|first=|date=|website=mon.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade Kantona Sarajevo|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mon.ks.gov.ba/ministarstvo/ministar|title=Ministar {{!}} mon.ks.gov.ba|last=|first=|date=|website=mon.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade Kantona Sarajevo|access-date=27. 8. 2018|archive-date=1. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901030405/http://mon.ks.gov.ba/ministarstvo/ministar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mon.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} mon.ks.gov.ba|last=|first=|date=|website=mon.ks.gob.ba|publisher=Ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade Kantona Sarajevo|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mon.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} mon.ks.gov.ba|last=|first=|date=|website=mon.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade Kantona Sarajevo|access-date=27. 8. 2018|archive-date=1. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901020632/http://mon.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref> Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo se sastoji od tri sektora (za kulturu, za sport i za ekonomsko-pravne poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u Sarajevu. Na poziciji ministra kulture i sporta KSse od 4. aprila 2018. nalazi Mirvad Kurić ([[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine|SBB]]).<ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mks.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo kulture i sporta KS|last=|first=|date=|website=mks.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|access-date=27. 8. 2018|archive-date=9. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909063342/http://mks.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mon.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo kulture i sporta KS|last=|first=|date=|website=mks.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|access-date=27. 8. 2018|archive-date=1. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901020632/http://mon.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] (hrvatski: Ministarstvo obrazovanja, znanosti, kulture i športa) se sastoji od pet sektora (za obrazovanje i nauku, za kulturu, sport i informisanje, za materijalno-finansijske poslove i za autoškole i vozačke ispite, te Inspektorat), dok se njegovo sjedište nalazi u Staničnoj ulici 43 u [[Travnik]]u. Na pozicji ministrice obrazovanja, nauke, kulture i sporta SBK se od 15. februara 2019. nalazi Bojan Domić (HDZ BiH).<ref>{{Cite web|url=http://bs.mozks-ksb.ba/ministarstvo|title=Ministarstvo|last=|first=|date=|website=bs.mozks.gov.ba|publisher=Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta Srednjobosanskog kantona|access-date=27. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128193649/http://bs.mozks-ksb.ba/ministarstvo|archive-date=28. 1. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-obrazovanja,-znanosti,-kulture-i-sporta.html#biografija-ministra|title=Ministarstvo obrazovanja, znanosti, kulture i sporta - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta Srednjobosanskog kantona|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=Avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|language=|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Tuzlanski kanton === U Tuzlanskom kantonu, kao i u Kantonu Sarajevo, oblasti obrazovanja i nauke i kulture i sporta čine zasebne resore, pa tako u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]] postoje ministarstvo obrazovanja i nauke i ministarstvo za kulturu, sport i mlade. Ministarstvo obrazovanja i nauke Tuzlanskog kantona se sastoji od tri sektora (za obrazovanje i nauku, za ekonomsko-finansijske poslove i za pravne i opće poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Muhameda Hevaija Uskufija 1 u [[Tuzla|Tuzli]]. Na pozicji ministra obrazovanja i nauke TK se od 27. novembra 2015. nalazi Zlatan Muratović (SBB).<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-tk-sa-tri-nova-ministra-iz-sbb-a/151127070|title=Imenovana nova Vlada TK sa tri nova ministra iz SBB-a (FOTO)|last=|first=|date=|work=|newspaper=Klix.ba|language=|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref> Ministrica za kulturu, sport i mlade Tuzlanskog kantona je od 17. februara 2018. Slavena Vojinović, dok se sjedište ministarstva nalazi u Rudarskoj ulici 65 u Tuzli.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mksm|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=27. 8. 2018|archive-date=9. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909160353/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mksm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/jakub-suljkanovic-novi-premijer-tuzlanskog-kantona/180217089|title=Jakub Suljkanović novi premijer Tuzlanskog kantona|last=|first=|date=|work=klix.ba|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Ministar obrazovanja, nauke, kulture i sporta [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] je od 17. oktobra 2018. Damir Omerdić (Pomak), dok se sjedište nalazi u ulici Alije Đerzeleza 2 u [[Bihać]]u.<ref>{{Cite web|url=http://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-obrazovanja-nauke-kulture-i-sporta/2|title=VLADA USK|last=|first=|date=|website=vladausk.ba|publisher=Vlada Unsko-sanskog kantona|language=|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mupusk.gov.ba/index.php/2013-03-14-12-40-07|title=Kontakti|last=|first=|date=|website=mupusk.gov.ba|publisher=Ministarstvo unutrašnjih poslova Unsko-sanskog kantona|access-date=25. 5. 2018|archive-date=3. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603040416/http://mupusk.gov.ba/index.php/2013-03-14-12-40-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/zna-li-rifet-brojati-401979|title=Zna li Rifet brojati?|last=|first=|date=19. 10. 2018|work=Oslobođenje|access-date=20. 10. 2018|via=}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministar obrazovanja, nauke, kulture i sporta [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (hrvatski: Ministar obrazovanja, znanosti, kulture i športa) je od 4. februara 2015. Ružica Mikulić (HDZ BiH), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana Radića 37b u [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/detaljno.aspx?id=19|title=Ministarstvo obrazovanja, znanosti, kulture i športa|last=|first=|date=|website=www.vladazzh.com|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|access-date=27. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mozks-zzh.com/index.php/kontakti|title=Kontakti|last=|first=|date=|website=www.mozks-zzh.com|publisher=Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=27. 8. 2018|archive-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814160646/http://mozks-zzh.com/index.php/kontakti|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo za obrazovanje, nauku, kulturu i sport [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] se sastoji od pet sektora (za planiranje, analitiku i poslove saobraćajne edukacije, za za visoko obrazovanje i nauku, za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje i odgoj i obrazovanje odraslih i Inspektorat). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Zmaja od Bosne u [[Zenica|Zenici]], dok se na njegovom čelu od 11. marta 2015. nalazi Mensur Sinanović (SDA).<ref>{{Cite news|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-obrazovanje-nauku-kulturu-i-sport|title=Ministarstvo za obrazovanje, nauku, kulturu i sport|last=Slipic|first=Ibrahim|date=|work=|language=|access-date=27. 8. 2018|via=|archive-date=20. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820150716/http://zdk.ba/ministarstvo-za-obrazovanje-nauku-kulturu-i-sport|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-obrazovanje-nauku-kulturu-i-sport/itemlist/category/92-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=www.zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|language=|access-date=27. 8. 2018|archive-date=25. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825113158/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-obrazovanje-nauku-kulturu-i-sport/itemlist/category/92-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zenicablog.com/izabrana-nova-vlada-zdk-2/|title=Izabrana nova Vlada ZDK - Zenicablog|last=|first=|date=11. 3. 2015|work=novinski portal|publisher=zenicablog.com|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo obrazovanja, nauke i kulture Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske]] *[[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske]] *[[Ministarstvo porodice, omladine i sporta Republike Srpske]] *[[Ministarstvo obrazovanja i nauke Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] gt60zfxe3rvkb75uettz303oq46mbff Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 448224 3915763 3786982 2026-08-01T15:34:39Z Z1KA 87045 3915763 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo privrede''' ('''MP/MG'''; {{jez-hr|Ministarstvo gospodarstva}}) čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za privredni razvoj kantona. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo privrede]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Hakija Turajlić]], a kojeg je zamijenio [[Hadžo Efendić]] u februaru 1993.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=29. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem kantona u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 1994. i [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad tim oblastima dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] u Bosni i Hercegovini – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], dok je u Federaciji BiH dodatno podijeljen na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnom ministarstvu privrede je ministar ili ministrica privrede, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-gospodarstva/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo gospodarstva|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=29. 8. 2018}}</ref> === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo privrede obavlja upravne i druge poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti u oblastima industrije, energetike, rudarstva, trgovine, ugostiteljstva, turizma, poduzetništva, obrta i razvoja. Prema tome, ministarstvo obavlja sljedeće poslove: * odobrava geloška istraživanja i eksploatacije mineralnih sirovina * revidira elaborate i izdaje rješenja iz oblasti rudarstva i geologije * sklapa koncesione ugovore iz svoje nadležnosti i nadziranje istih * daje saglasnosti za obavljanje djelatnosti rezanja drveta * vodi registar trgovina i ugostiteljskih objekata na području kantona * određuje uslove i odabravanje kategorizacije hotela na području kantona * ovjerava knjige žalbi * izdaje iskaznice za turističke vodiče * sufinansira udruge građana koje su od koristi za razvoj kantona u oblastima turizma, obrta i ugostiteljske djelatnosti * potiče razvoja obrta, preduzeća i registracija istih * izrađuje program javnih investicija i implementira razvojne projekte koje se finansiraju sredstvima Evropske unije (EU fondovima) * druge poslove utvrđene zakonom == Kantonalna ministarstva privrede == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo privrede [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Unsko-sanskog kantona|Vladi USK]] nadležno za privredni razvoj i promet ovog kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-privrede/4|title=Ministarstvo privrede - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo privrede, rada i prostornog uređenja [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Posavskog kantona|Vladi PK]] nadležno za privredni razvoj, rad i prostorno uređenje ovog kantona. Sastoji se od tri sektora (za privredu, za rad i za prostorno uređenje). Sjedište ministarstva nalazi na adresi Aleja mira bb u [[Odžak]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-gospodarstva-rada-i-prostornog-uredenja/|title=Ministarstvo gospodarstva, rada i prostornog uređenja {{!}} Vlada Županije Posavske|date=2026-07-06|language=hr|access-date=2026-08-01}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo privrede [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Tuzlanskog kantona|Vladi TK]] nadležno za privredni razvoj kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Rudarska ulica br. 57 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=9. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909135431/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-4|title=Web stranica Vlade TK - Organizaciona struktura|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=24. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924224657/http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-4|url-status=dead}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo za privredu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] se sastoji od dva sektora (za neproizvodne djelatnosti, razvoj i obrt i za industriju, energetiku i rudarstvo), dok se njegovo sjedište nalazi u Kučukovičkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-privredu/itemlist/category/88-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=www.zdk.ba|publisher=Ministarstvo privrede Zeničko-dobojskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=31. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831193749/http://zdk.ba/ministarstvo-za-privredu/itemlist/category/88-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo privrede [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu i poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi.<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/258/nadleznosti-ministarstva-za-privredu|title=Nadležnosti ministarstva za privredu|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=29. 8. 2018}}</ref> Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku, razvoj i poduzetništvo, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam, za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo i za upravljanje i koordinaciju sredstava za razvoj), a njegovom sastavu se nalaze kantonalna direkcija za ceste i kantonalna uprava za šumarstvo.<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/263/organizacija|title=Organizacija|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=29. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/265/kontakt-2|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 9. 2018}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo privrede [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu. Ministarstvo se sastoji od četiri sektora (za industriju, poduzetništvo, obrtništvo i rad, za energiju, rudarstvo, industriju građ. materijala i graditeljstvo, za trgovinu, turizam i ugostiteljstvo i za saobraćaj i komunikacije). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Prnjavorska ulici 16a u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo privrede [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] se sastoji od tri sektora (za razvoj kantona, za industriju, energetiku i rudarstvo i za poduzetništvo i obrt), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Husnije Repca u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.privredahnk.gov.ba/Sektori%20u%20ministarstvu.html|title=Ministarstvo privrede HNK|last=|first=|date=|website=www.privredahnk.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=1. 9. 2018|archive-date=12. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022604/http://www.privredahnk.gov.ba/Sektori%20u%20ministarstvu.html|url-status=dead}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo privrede [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (skraćeno '''MG ZZH'''), pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu i poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi. Sastoji se od pet sektora (za energetiku, industriju i rudarstvo, za promet i veze, za trgovinu, turizam i poduzetništvo, za koncesije, za vodoprivredu, poljoprivredu i šumarstvo i za razvoj, pravne i opće poslove). Sjedište ministarstva se nalazi ulici Fra Andrije Kačića Miošića u [[Posušje|Posušju]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mg-zzh.com/index.php/ministarstvo/djelokrug-ministarstva|title=Djelokrug ministarstva|last=|first=|date=|website=www.mg-zzh.com|publisher=Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=1. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo privrede [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi.<ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|title=Nadležnosti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=5. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805015240/http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|url-status=dead}}</ref> Sastoji se od tri sektora (za ekonomsko-finansijske poslove i investicije, za energetiku, vodoprivredu, poduzetništvo i ugostiteljstvo, za poljoprivredu, veterinarstvo i šumarstvo), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=31. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831093907/http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=2. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802010926/http://mp.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo privrede [[Kanton 10|Kantona 10]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu. Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku i rudarstvo, za promet, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam i za poduzetništvo, obrt i razvoj), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno]]m.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo privrede i preduzetništva Republike Srpske]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] tbmlu0ajhhwg9i3pof0535bbdnabvy3 3915775 3915763 2026-08-01T15:45:12Z Z1KA 87045 3915775 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo privrede''' ('''MP/MG'''; {{jez-hr|Ministarstvo gospodarstva}}) čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za privredni razvoj kantona. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo privrede]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Hakija Turajlić]], a kojeg je kasnije zamijenio [[Hadžo Efendić]] u februaru 1993.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=29. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem kantona u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 1994. i [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad tim oblastima dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] u Bosni i Hercegovini – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], dok je u Federaciji BiH dodatno podijeljen na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnom ministarstvu privrede je ministar ili ministrica privrede, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-gospodarstva/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo gospodarstva|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=29. 8. 2018}}</ref> === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo privrede obavlja upravne i druge poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti u oblastima industrije, energetike, rudarstva, trgovine, ugostiteljstva, turizma, poduzetništva, obrta i razvoja. Prema tome, ministarstvo obavlja sljedeće poslove: * odobrava geloška istraživanja i eksploatacije mineralnih sirovina * revidira elaborate i izdaje rješenja iz oblasti rudarstva i geologije * sklapa koncesione ugovore iz svoje nadležnosti i nadziranje istih * daje saglasnosti za obavljanje djelatnosti rezanja drveta * vodi registar trgovina i ugostiteljskih objekata na području kantona * određuje uslove i odabravanje kategorizacije hotela na području kantona * ovjerava knjige žalbi * izdaje iskaznice za turističke vodiče * sufinansira udruge građana koje su od koristi za razvoj kantona u oblastima turizma, obrta i ugostiteljske djelatnosti * potiče razvoja obrta, preduzeća i registracija istih * izrađuje program javnih investicija i implementira razvojne projekte koje se finansiraju sredstvima Evropske unije (EU fondovima) * druge poslove utvrđene zakonom == Kantonalna ministarstva privrede == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo privrede [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Unsko-sanskog kantona|Vladi USK]] nadležno za privredni razvoj i promet ovog kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-privrede/4|title=Ministarstvo privrede - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo privrede, rada i prostornog uređenja [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Posavskog kantona|Vladi PK]] nadležno za privredni razvoj, rad i prostorno uređenje ovog kantona. Sastoji se od tri sektora (za privredu, za rad i za prostorno uređenje). Sjedište ministarstva nalazi na adresi Aleja mira bb u [[Odžak]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-gospodarstva-rada-i-prostornog-uredenja/|title=Ministarstvo gospodarstva, rada i prostornog uređenja {{!}} Vlada Županije Posavske|date=2026-07-06|language=hr|access-date=2026-08-01}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo privrede [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Tuzlanskog kantona|Vladi TK]] nadležno za privredni razvoj kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Rudarska ulica br. 57 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=9. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909135431/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-4|title=Web stranica Vlade TK - Organizaciona struktura|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=24. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924224657/http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-4|url-status=dead}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo za privredu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] se sastoji od dva sektora (za neproizvodne djelatnosti, razvoj i obrt i za industriju, energetiku i rudarstvo), dok se njegovo sjedište nalazi u Kučukovičkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-privredu/itemlist/category/88-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=www.zdk.ba|publisher=Ministarstvo privrede Zeničko-dobojskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=31. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831193749/http://zdk.ba/ministarstvo-za-privredu/itemlist/category/88-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo privrede [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu i poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi.<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/258/nadleznosti-ministarstva-za-privredu|title=Nadležnosti ministarstva za privredu|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=29. 8. 2018}}</ref> Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku, razvoj i poduzetništvo, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam, za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo i za upravljanje i koordinaciju sredstava za razvoj), a njegovom sastavu se nalaze kantonalna direkcija za ceste i kantonalna uprava za šumarstvo.<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/263/organizacija|title=Organizacija|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=29. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/265/kontakt-2|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 9. 2018}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo privrede [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu. Ministarstvo se sastoji od četiri sektora (za industriju, poduzetništvo, obrtništvo i rad, za energiju, rudarstvo, industriju građ. materijala i graditeljstvo, za trgovinu, turizam i ugostiteljstvo i za saobraćaj i komunikacije). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Prnjavorska ulici 16a u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo privrede [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] se sastoji od tri sektora (za razvoj kantona, za industriju, energetiku i rudarstvo i za poduzetništvo i obrt), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Husnije Repca u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.privredahnk.gov.ba/Sektori%20u%20ministarstvu.html|title=Ministarstvo privrede HNK|last=|first=|date=|website=www.privredahnk.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=1. 9. 2018|archive-date=12. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022604/http://www.privredahnk.gov.ba/Sektori%20u%20ministarstvu.html|url-status=dead}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo privrede [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (skraćeno '''MG ZZH'''), pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu i poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi. Sastoji se od pet sektora (za energetiku, industriju i rudarstvo, za promet i veze, za trgovinu, turizam i poduzetništvo, za koncesije, za vodoprivredu, poljoprivredu i šumarstvo i za razvoj, pravne i opće poslove). Sjedište ministarstva se nalazi ulici Fra Andrije Kačića Miošića u [[Posušje|Posušju]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mg-zzh.com/index.php/ministarstvo/djelokrug-ministarstva|title=Djelokrug ministarstva|last=|first=|date=|website=www.mg-zzh.com|publisher=Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=1. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo privrede [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi.<ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|title=Nadležnosti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=5. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805015240/http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|url-status=dead}}</ref> Sastoji se od tri sektora (za ekonomsko-finansijske poslove i investicije, za energetiku, vodoprivredu, poduzetništvo i ugostiteljstvo, za poljoprivredu, veterinarstvo i šumarstvo), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=31. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831093907/http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=2. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802010926/http://mp.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo privrede [[Kanton 10|Kantona 10]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu. Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku i rudarstvo, za promet, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam i za poduzetništvo, obrt i razvoj), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno]]m.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo privrede i preduzetništva Republike Srpske]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] gkqs03neyx9iqsbso7na8t6gf4xius8 3915778 3915775 2026-08-01T15:58:54Z Z1KA 87045 /* Srednjobosanski kanton */ 3915778 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo privrede''' ('''MP/MG'''; {{jez-hr|Ministarstvo gospodarstva}}) čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za privredni razvoj kantona. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo privrede]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Hakija Turajlić]], a kojeg je kasnije zamijenio [[Hadžo Efendić]] u februaru 1993.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|access-date=29. 4. 2018}}</ref> Stvaranjem kantona u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 1994. i [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad tim oblastima dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] u Bosni i Hercegovini – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], dok je u Federaciji BiH dodatno podijeljen na [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantone]]. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnom ministarstvu privrede je ministar ili ministrica privrede, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-gospodarstva/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo gospodarstva|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=29. 8. 2018}}</ref> === Djelokrug === Kantonalno ministarstvo privrede obavlja upravne i druge poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti u oblastima industrije, energetike, rudarstva, trgovine, ugostiteljstva, turizma, poduzetništva, obrta i razvoja. Prema tome, ministarstvo obavlja sljedeće poslove: * odobrava geloška istraživanja i eksploatacije mineralnih sirovina * revidira elaborate i izdaje rješenja iz oblasti rudarstva i geologije * sklapa koncesione ugovore iz svoje nadležnosti i nadziranje istih * daje saglasnosti za obavljanje djelatnosti rezanja drveta * vodi registar trgovina i ugostiteljskih objekata na području kantona * određuje uslove i odabravanje kategorizacije hotela na području kantona * ovjerava knjige žalbi * izdaje iskaznice za turističke vodiče * sufinansira udruge građana koje su od koristi za razvoj kantona u oblastima turizma, obrta i ugostiteljske djelatnosti * potiče razvoja obrta, preduzeća i registracija istih * izrađuje program javnih investicija i implementira razvojne projekte koje se finansiraju sredstvima Evropske unije (EU fondovima) * druge poslove utvrđene zakonom == Kantonalna ministarstva privrede == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo privrede [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Unsko-sanskog kantona|Vladi USK]] nadležno za privredni razvoj i promet ovog kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-privrede/4|title=Ministarstvo privrede - Vlada USK|website=vladausk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo privrede, rada i prostornog uređenja [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Posavskog kantona|Vladi PK]] nadležno za privredni razvoj, rad i prostorno uređenje ovog kantona. Sastoji se od tri sektora (za privredu, za rad i za prostorno uređenje). Sjedište ministarstva nalazi na adresi Aleja mira bb u [[Odžak]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo-gospodarstva-rada-i-prostornog-uredenja/|title=Ministarstvo gospodarstva, rada i prostornog uređenja {{!}} Vlada Županije Posavske|date=2026-07-06|language=hr|access-date=2026-08-01}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo privrede [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] jest ministarstvo u [[Vlada Tuzlanskog kantona|Vladi TK]] nadležno za privredni razvoj kantona. Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Rudarska ulica br. 57 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=9. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909135431/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-4|title=Web stranica Vlade TK - Organizaciona struktura|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=24. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924224657/http://www.vladatk.kim.ba/organizaciona-struktura-ministarstva-4|url-status=dead}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo za privredu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] se sastoji od dva sektora (za neproizvodne djelatnosti, razvoj i obrt i za industriju, energetiku i rudarstvo), dok se njegovo sjedište nalazi u Kučukovičkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-privredu/itemlist/category/88-organizaciona-struktura|title=Organizaciona struktura|last=|first=|date=|website=www.zdk.ba|publisher=Ministarstvo privrede Zeničko-dobojskog kantona|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=31. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831193749/http://zdk.ba/ministarstvo-za-privredu/itemlist/category/88-organizaciona-struktura|url-status=dead}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo privrede [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu i poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi.<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/258/nadleznosti-ministarstva-za-privredu|title=Nadležnosti ministarstva za privredu|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=29. 8. 2018}}</ref> Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku, razvoj i poduzetništvo, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam, za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo i za upravljanje i koordinaciju sredstava za razvoj), a njegovom sastavu se nalaze kantonalna direkcija za ceste i kantonalna uprava za šumarstvo.<ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/263/organizacija|title=Organizacija|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=|access-date=29. 8. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.bpkg.gov.ba/ministarstvo/265/kontakt-2|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mp.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za privredu Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=1. 9. 2018}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo privrede [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu. Ministarstvo se sastoji od četiri sektora (za industriju, poduzetništvo, obrtništvo i rad, za energiju, rudarstvo, industriju građ. materijala i graditeljstvo, za trgovinu, turizam i ugostiteljstvo i za saobraćaj i komunikacije). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Prnjavorska ulici 16a u [[Travnik]]u.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo privrede [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] se sastoji od tri sektora (za razvoj kantona, za industriju, energetiku i rudarstvo i za poduzetništvo i obrt), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Husnije Repca u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.privredahnk.gov.ba/Sektori%20u%20ministarstvu.html|title=Ministarstvo privrede HNK|last=|first=|date=|website=www.privredahnk.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Hercegovačko-neretvanskog kantona|access-date=1. 9. 2018|archive-date=12. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022604/http://www.privredahnk.gov.ba/Sektori%20u%20ministarstvu.html|url-status=dead}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo privrede [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (skraćeno '''MG ZZH'''), pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu i poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi. Sastoji se od pet sektora (za energetiku, industriju i rudarstvo, za promet i veze, za trgovinu, turizam i poduzetništvo, za koncesije, za vodoprivredu, poljoprivredu i šumarstvo i za razvoj, pravne i opće poslove). Sjedište ministarstva se nalazi ulici Fra Andrije Kačića Miošića u [[Posušje|Posušju]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mg-zzh.com/index.php/ministarstvo/djelokrug-ministarstva|title=Djelokrug ministarstva|last=|first=|date=|website=www.mg-zzh.com|publisher=Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=1. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jabuka.tv/imenovana-nova-vlada-zupanije-zapadnohercegovacke/|title=Imenovana nova Vlada Županije Zapadnohercegovačke|last=|first=|date=4. 2. 2015|work=Televizija|publisher=jabuka.tv|access-date=27. 8. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo privrede [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u poljoprivredi, šumarstvu i vodoprivredi.<ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|title=Nadležnosti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=5. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805015240/http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/nadleznosti|url-status=dead}}</ref> Sastoji se od tri sektora (za ekonomsko-finansijske poslove i investicije, za energetiku, vodoprivredu, poduzetništvo i ugostiteljstvo, za poljoprivredu, veterinarstvo i šumarstvo), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Organizacija ministarstva {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=31. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831093907/http://mp.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mp.ks.gov.ba/kontakti|title=Kontakti {{!}} Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mp.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo|language=|access-date=1. 9. 2018|archive-date=2. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802010926/http://mp.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo privrede [[Kanton 10|Kantona 10]], pored spomenutih nadležnosti, obavlja i aktivnosti koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona u prometu. Sastoji se od tri sektora (za industriju, energetiku i rudarstvo, za promet, trgovinu, ugostiteljstvo i turizam i za poduzetništvo, obrt i razvoj), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno|Livnu]]m.<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-rada-zdravstva-socijalne-skrbi-i-prognanih/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo rada, zdravstva, socijalne skrbi i prognanih|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|access-date=19. 7. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo privrede i preduzetništva Republike Srpske]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] mgqsn1mmys1vclfuulp2tahiskpuhri Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 448281 3915743 3761386 2026-08-01T14:02:37Z Z1KA 87045 3915743 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo pravde i uprave''' čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za pravosuđe i lokalnu samoupravu. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo pravosuđa i uprave Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo pravosuđa i uprave]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Ranko Nikolić]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=A.|date=17. 1. 2018|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419101003/https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409|archive-date=19. 4. 2023|access-date=25. 5. 2024}}</ref> Nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum]] kojim je okončan [[bošnjačko-hrvatski sukob]] u novom sazivu [[Saziv Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine]], ministarstvo je preimenovano u [[Ministarstvo pravde Republike Bosne i Hercegovine]]. Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]], tokom prijelaznog perioda od 30. januara 1996. do 3. januara 1997, postojalo je privremeno [[Ministarstvo pravde i opće uprave Republike Bosne i Hercegovine]]. Nakon toga, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad pravosuđem i upravom pripalo je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] – nakon čega su formirani [[Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]]. Također, dio nadležnosti pripalo je i kantonima Federacije BiH, pa su i u njima ubrzo forimirana kantonalna ministarstva pravde. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnom ministarstvu pravde i uprave je ministar ili ministrica pravde i uprave, koji ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima.<ref>{{Cite web|url=http://mpuls.info/index.php/ministarstvo/nadleznosti/|title=Nadležnosti – Ministarstvo pravosuđa, uprave i lokalne samouprave|last=|first=|date=|website=mpuls.info|publisher=Ministarstvo pravosuđa, uprave i lokalne samouprave Hercegovačko-neretvanskog kantona|language=|access-date=8. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906045344/http://mpuls.info/index.php/ministarstvo/nadleznosti/|archive-date=6. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> === Djelokrug === Ministarstvo pravde i uprave obavlja upravne, stručne i druge poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona Federacije BiH u pravdi i upravi. To podrazumijeva: * Osposabljavanje kadrova i uslova za rad kantonalnih sudova, tužilaštava, pravobranilinaštava i službi pravne pomoći, te kazneno-popravnih sudova na području kantona, te nadzor nad njima * pomaganje kantonalnoj skupštini u provođenju istrage iz člana V-2-7 (5) Ustava Federacije * Poduzimanje svih potrebinh mjera i zaštite ljudskih prava utvrđenih u članu II.A.1-7. Ustava Federacije i Aneks Ustava * nadzor nad advokatima i notarima na području kantona * organizovanje polaganja pravosudnog ispita sa ministarstvom pravde FBiH * Organizovanje i sprovođenje polaganja stručnog upravnog ispita za radnike kantonalne uprave * Poslove koje se odnose na amnestiju i oprost krivičnih djela (u okviru kantonalnih zakona) * Izvršenje krivičnih i prekršajnih sankcija iz nadležnosti kantona * nadziranje sistema državne uprave, organizaciju i način rada kantonalnih upravnih organa * da nadzire izvršenje prava i dužnosti kantonalnih organa uprave, te korištenje i raspolaganje kantonalnih sredstava * Inspekcijski nadzor nad radom kantonalnih, općinskih i gradskih tijela uprave o ostvarivanju sustava državne uprave, provođenja propisa o općem upravnom postupku, posebnim upravnim postupcima i propisima o uredskom poslovanju, radnim odnosima radnika u tijelima uprave kantona i jedinicama lokalne samouprave * Stručno obrazovanje i usavršavanje radnika u organima uprave i drugim tijelima kantona i jedinica lokalne samouprave * rješavanje sporova u drugom stepenu (iz svojih nadležnosti) * pripremanje nacrta zakona i drugih propisa iz svoje nadležnosti * obavljanje poslova javne uprave u skladu sa kantonalnim zakonom * nadziranje, te pripremanje i predlaganje mjera za unaprjeđenje lokalne samouprave i druge poslove utvrđene zakonom. == Ministarstva pravde i uprave kantona == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] ('''MPU USK''') sastoji se od 5 sektora (sektor za upravu i upravljanje ljudskim resursima, za pravosuđe, izvršenje alternativnih krivičnih sankcija i registar udruženja, za poslove operativne jedinice trezora, za kontrolu i unos podataka i za kancelarijsko poslovanje i administrativno tehničke poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/unsko-sanski-kanton-dobio-novu-vlast-koju-cine-sda-sdp-nip-i-pomak/231205123|title=Unsko-sanski kanton dobio novu vlast koju čine SDA, SDP, NiP i Pomak|website=Klix.ba|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] ('''MPU PK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Aleja mira bb, u [[Odžak]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade-zupanije-posavske/|title=Članovi Vlade Županije Posavske {{!}} Vlada Županije Posavske|date=9. 9. 2016|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] ('''MINPU TK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i upravu i za finansijsko-računovodstvene poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Džafer mahala br. 51, u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=https://minputk.ba/o-ministarstvu|title=O Ministarstvu|website=Ministarstvo pravosuđa i uprave Tuzlanskog kantona|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo za pravosuđe i upravu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] ('''MPU ZDK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kučukovići br. 2, u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/ministarstva/ministarstvo-za-pravosude-i-upravu|title=Ministarstvo za pravosuđe i upravu|website=zdk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo za pravosuđe, upravu i radne odnose [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] ('''MPR BPKG''') sastoji se od 5 sektora (za normativno pravne i upravno pravne poslove, za upravno rješavanje, za rad, zapošljavanje i penzijsko-invalidsko osiguranje, za personalne poslove i za administrativno-pravne poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi 1. slavne višegradske brigade br. 2a, u [[Goražde|Goraždu]]. === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] ('''MPU SBK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Stanična br. 43, u [[Travnik]]<nowiki/>u'''.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-pravosu%C4%91a-i-uprave.html|title=Ministarstvo pravosuđa i uprave - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=www.sbk-ksb.gov.ba|publisher=Ministarstvo pravosuđa i uprave Srednjobosanskog kantona|language=|access-date=9. 9. 2018}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo pravosuđa, uprave i lokalne samouprave [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] ('''MPULS HNK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu i lokalnu samoupravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Maršala Tita br. 91, u [[Mostar]]<nowiki/>u'''.'''<ref>{{Cite web|url=https://mpulshnk.gov.ba/ministar/|title=MINISTAR – MPULS HNK|language=bs-BA|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] ('''MPIU ZHK''') sastoji se od 3 sektora (za pravosuđe, za upravu i propise i za opće i računovodstvene poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Stjepana Radića br. 37b, u [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]]'''.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.mpiuzzh.gov.ba/detaljno.aspx?id=11626|title=Ministar pravosuđa i uprave ŽZH|website=www.mpiuzzh.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo pravde i uprave [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] ('''MPU KS''') sastoji se od 2 sektora (za propise i za pravosuđe i izvršenje sankcija i mjera). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Reisa Džemaludina Čauševića br. 1, u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://mpu.ks.gov.ba/ministri|title=Ministar {{!}} Ministarstvo pravde i uprave Kantona Sarajevo|website=mpu.ks.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Kanton 10|Kantona 10]] ('''MPU K10''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Stjepana II Kotromanića br. 16, u [[Livno|Livnu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-pravosuda-i-uprave/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo pravosuđa i uprave|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=9. 8. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo pravde i opće uprave Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo pravde Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]] * [[Ministarstvo uprave i lokalne samouprave Republike Srpske]] * [[Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] pfjakl0a0c4yj2k862lpzuuqvoncey9 3915755 3915743 2026-08-01T14:38:33Z Z1KA 87045 /* Ministarstva pravde i uprave kantona */ 3915755 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstvo pravde i uprave''' čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za pravosuđe i lokalnu samoupravu. == Historija == Godine 1992, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo pravosuđa i uprave Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo pravosuđa i uprave]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], a za ministra je tada imenovan [[Ranko Nikolić]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=A.|date=17. 1. 2018|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419101003/https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409|archive-date=19. 4. 2023|access-date=25. 5. 2024}}</ref> Nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum]] kojim je okončan [[bošnjačko-hrvatski sukob]] u novom sazivu [[Saziv Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine]], ministarstvo je preimenovano u [[Ministarstvo pravde Republike Bosne i Hercegovine]]. Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]], tokom prijelaznog perioda od 30. januara 1996. do 3. januara 1997, postojalo je privremeno [[Ministarstvo pravde i opće uprave Republike Bosne i Hercegovine]]. Nakon toga, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad pravosuđem i upravom pripalo je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] – nakon čega su formirani [[Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]]. Također, dio nadležnosti pripalo je i kantonima Federacije BiH, pa su i u njima ubrzo forimirana kantonalna ministarstva pravde. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnom ministarstvu pravde i uprave je ministar ili ministrica pravde i uprave, koji ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima.<ref>{{Cite web|url=http://mpuls.info/index.php/ministarstvo/nadleznosti/|title=Nadležnosti – Ministarstvo pravosuđa, uprave i lokalne samouprave|last=|first=|date=|website=mpuls.info|publisher=Ministarstvo pravosuđa, uprave i lokalne samouprave Hercegovačko-neretvanskog kantona|language=|access-date=8. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906045344/http://mpuls.info/index.php/ministarstvo/nadleznosti/|archive-date=6. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> === Djelokrug === Ministarstvo pravde i uprave obavlja upravne, stručne i druge poslove koje se odnose na ostvarivanje nadležnosti kantona Federacije BiH u pravdi i upravi. To podrazumijeva: * Osposabljavanje kadrova i uslova za rad kantonalnih sudova, tužilaštava, pravobranilinaštava i službi pravne pomoći, te kazneno-popravnih sudova na području kantona, te nadzor nad njima * pomaganje kantonalnoj skupštini u provođenju istrage iz člana V-2-7 (5) Ustava Federacije * Poduzimanje svih potrebinh mjera i zaštite ljudskih prava utvrđenih u članu II.A.1-7. Ustava Federacije i Aneks Ustava * nadzor nad advokatima i notarima na području kantona * organizovanje polaganja pravosudnog ispita sa ministarstvom pravde FBiH * Organizovanje i sprovođenje polaganja stručnog upravnog ispita za radnike kantonalne uprave * Poslove koje se odnose na amnestiju i oprost krivičnih djela (u okviru kantonalnih zakona) * Izvršenje krivičnih i prekršajnih sankcija iz nadležnosti kantona * nadziranje sistema državne uprave, organizaciju i način rada kantonalnih upravnih organa * da nadzire izvršenje prava i dužnosti kantonalnih organa uprave, te korištenje i raspolaganje kantonalnih sredstava * Inspekcijski nadzor nad radom kantonalnih, općinskih i gradskih tijela uprave o ostvarivanju sustava državne uprave, provođenja propisa o općem upravnom postupku, posebnim upravnim postupcima i propisima o uredskom poslovanju, radnim odnosima radnika u tijelima uprave kantona i jedinicama lokalne samouprave * Stručno obrazovanje i usavršavanje radnika u organima uprave i drugim tijelima kantona i jedinica lokalne samouprave * rješavanje sporova u drugom stepenu (iz svojih nadležnosti) * pripremanje nacrta zakona i drugih propisa iz svoje nadležnosti * obavljanje poslova javne uprave u skladu sa kantonalnim zakonom * nadziranje, te pripremanje i predlaganje mjera za unaprjeđenje lokalne samouprave i druge poslove utvrđene zakonom. == Ministarstva pravde i uprave kantona == === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] ('''MPU USK''') sastoji se od 5 sektora (sektor za upravu i upravljanje ljudskim resursima, za pravosuđe, izvršenje alternativnih krivičnih sankcija i registar udruženja, za poslove operativne jedinice trezora, za kontrolu i unos podataka i za kancelarijsko poslovanje i administrativno tehničke poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Alije Đerzeleza br. 2, u [[Bihać]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/unsko-sanski-kanton-dobio-novu-vlast-koju-cine-sda-sdp-nip-i-pomak/231205123|title=Unsko-sanski kanton dobio novu vlast koju čine SDA, SDP, NiP i Pomak|website=Klix.ba|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] ('''MPU PK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Aleja mira bb, u [[Odžak]]<nowiki/>u.<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade-zupanije-posavske/|title=Članovi Vlade Županije Posavske {{!}} Vlada Županije Posavske|date=9. 9. 2016|language=hr|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] ('''MINPU TK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i upravu i za finansijsko-računovodstvene poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Džafer mahala br. 51, u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=https://minputk.ba/o-ministarstvu|title=O Ministarstvu|website=Ministarstvo pravosuđa i uprave Tuzlanskog kantona|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministarstvo za pravosuđe i upravu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] ('''MPU ZDK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Kučukovići br. 2, u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/ministarstva/ministarstvo-za-pravosude-i-upravu|title=Ministarstvo za pravosuđe i upravu|website=zdk.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Ministarstvo za pravosuđe, upravu i radne odnose [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] ('''MPR BPKG''') sastoji se od 5 sektora (za normativno pravne i upravno pravne poslove, za upravno rješavanje, za rad, zapošljavanje i penzijsko-invalidsko osiguranje, za personalne poslove i za administrativno-pravne poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi 1. slavne višegradske brigade br. 2a, u [[Goražde|Goraždu]]. === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] ('''MPU SBK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Stanična br. 43, u [[Travnik]]<nowiki/>u'''.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-pravosu%C4%91a-i-uprave.html|title=Ministarstvo pravosuđa i uprave - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=www.sbk-ksb.gov.ba|publisher=Ministarstvo pravosuđa i uprave Srednjobosanskog kantona|language=|access-date=9. 9. 2018}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministarstvo pravosuđa, uprave i lokalne samouprave [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] ('''MPULS HNK''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu i lokalnu samoupravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Maršala Tita br. 91, u [[Mostar]]<nowiki/>u'''.'''<ref>{{Cite web|url=https://mpulshnk.gov.ba/ministar/|title=MINISTAR – MPULS HNK|language=bs-BA|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo pravosuđa, uprave i digitalne transformacije [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] ('''MPIU ZHK''') sastoji se od 3 sektora (za pravosuđe, za upravu i propise i za opće i računovodstvene poslove). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Stjepana Radića br. 37b, u [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]]'''.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.mpiuzzh.gov.ba/detaljno.aspx?id=11626|title=Ministar pravosuđa i uprave ŽZH|website=www.mpiuzzh.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo pravde i uprave [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] ('''MPU KS''') sastoji se od 2 sektora (za propise i za pravosuđe i izvršenje sankcija i mjera). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Reisa Džemaludina Čauševića br. 1, u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://mpu.ks.gov.ba/ministri|title=Ministar {{!}} Ministarstvo pravde i uprave Kantona Sarajevo|website=mpu.ks.gov.ba|access-date=31. 8. 2025}}</ref> === Kanton 10 === Ministarstvo pravosuđa i uprave [[Kanton 10|Kantona 10]] ('''MPU K10''') sastoji se od 2 sektora (za pravosuđe i za upravu). Sjedište ministarstva nalazi se na adresi Stjepana II Kotromanića br. 16, u [[Livno|Livnu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-pravosuda-i-uprave/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo pravosuđa i uprave|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=9. 8. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo pravde i opće uprave Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo pravde Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]] * [[Ministarstvo uprave i lokalne samouprave Republike Srpske]] * [[Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] eich5qq2j2dvpp1zntm3iwa9fz3hzv4 Tzitzak 0 448954 3915897 3870529 2026-08-02T03:54:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915897 wikitext text/x-wiki :''Za njenu snahu, pogledajte [[Irena od Atine]].'' '''Tzitzak''' ('''Çiçek''' = "cvijet") bila je kćerka kagana Hazara te [[Spisak rimskih i bizantskih carica|bizantijska carica]] kao prva supruga [[Konstantin V Kopronim|cara Konstantina V Kopronima]].<ref>''[http://www.roman-emperors.org/irenev.htm A short article on her by Lynda Garland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020606122022/http://www.roman-emperors.org/irenev.htm |date=6. 6. 2002 }}''</ref> Njen otac se zvao [[Bihar (Hazar)|Bihar]], koji je sklopio sporazum s [[Bizantijsko Carstvo|Bizantijskim carstvom]] udavši svoju kćerku za Konstantina. To se dogodilo u doba dok Konstantin još nije postao [[Spisak bizantijskih careva|car]]. Premda je izvorno bila [[Paganizam|paganka]], Tzitzak je postala kršćanka te je uzela ime '''Irena''' pri [[krst]]u. Redovnik [[Teofan]] je zapisao da je Irena naučila [[grčki jezik]] te da je voljela čitati ''Bibliju''. Teofan je također zapisao da je njen muž bio ikonoklast te ga je smatrao heretikom, ali je pohvalio njegovu ženu. Sin Irene i Konstantina bio je car [[Leon IV Hazar]], rođen 25. januara 750. == Također pogledajte == *[[Eudokija (žena Konstantina V)|Eudokija]] − treća supruga cara Konstantina V == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Bizantijske carice]] k7e9u7putp1338kunxlqm9tkmqxjat4 Sjunik 0 448985 3915746 3870551 2026-08-01T14:13:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915746 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Pokrajina <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Sjunik | izvorno_ime =''Սյունիք'' | drugo_ime = | kategorija = [[Administrativna podjela Armenije|pokrajina]] <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Armenija | zastava_države = da <!-- *** Granice, objekti što pripadaju ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = [[Vajots Dzor]]<br>[[Azerbejdžan]] ([[Nahičevan]])<br>[[Iran]]<br>[[Nagorni Karabah]] | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Kapan]] <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 4,506 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 141,771<ref>[https://www.armstat.am/file/doc/99485653.pdf ''Stanovništvo Armenije''] Pristupljeno 2.10.2018.</ref> | stanovništvo_datum = 2011. | stanovništvo_gustoća = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | datum = | vlada = | lider = | partija_lidera = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Vrijeme u Armeniji|AMT]] UTC+4| utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = 3201–3519 | pozivni broj = | kod =AM.SU | kod_vrsta = ISO 3166 <!-- *** Slobodni polji *** --> | prazno = | prazno_vrsta = | prazno1 = | prazno1_vrsta = <!-- *** Karta *** --> | karta = Syunik_in_Armenia.svg <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = [http://syunik.mtad.am/ http://syunik.mtad.am/] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Sjunik''' ({{Jez-hy|Սյունիք}}) je [[Administrativna podjela Armenije|pokrajina]] u [[Armenija|Armeniji]]. Nalazi se na jugu države i zauzima površinu od 4.506&nbsp;km<sup>2</sup> što predstavlja oko 15% od ukupne površine Armenije i druga je najveća pokrajina u državi (nakon [[Geharkunik]]a). Prema podacima iz 2011. godine u pokrajini je živjelo 141.771 stanovnika (4,7% od ukupnog stanovništva). [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad pokrajine je [[Kapan]]. == Etimologija == Pretpostavlja se da je Sjunik bila jedna od 15 pokrajina drevnog [[Armensko kraljevstvo|Armenskog kraljevstva]]. Tokom historije, područje današnjeg Sjunika bio je poznato i po drugim imenima kao što su Sjunija, Sisakan i Zangezur (ili Zangadzor). Međutim, sadašnji naziv pokrajine potiče od drevne armenske dinastije Siunia, koji su od 1. vijeka bili [[Naharar]]i (guverneri) historijske pokrajine Sjunik. == Geografija == [[Datoteka:Kaputdzukh 1991.jpg|mini|lijevo|200px|Pogled na planinu [[Kapudžuh]], prirodnu granicu između Armenije i Azerbejdžana]] Pokrajina graniči sa pokrajinom [[Vajots Dzor]] na [[sjever]]u, [[azerbejdžan]]skom autonomnom republikom [[Nahičevan]] na zapadu, nepriznatom republikom [[Nagorni Karabah]] na [[istok]]u i [[Iran]]om na [[jug]]u. Rijeka Aras na jugu pokrajine formira državnu granicu između Armenije i Irana. Historijski gledano, teritorija današnje pokrajine je tokom antičkog doba uglavnom ulazila u sastav historijske regije Sjunik. == Administrativna podjela == Kao rezultat niza administrativnih reformi provedenih do 9. juna 2017. godine Pokrajina Sjunik se sastoji od 8 lokalnih zajednica (''hamaynkner''), od kojih su 5 urbane a 3 ruralne.<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=5370&lang=arm Community mergers in Armenia]</ref><ref>{{Cite web |url=http://syunik.mtad.am/about-communities/ |title=Syunik Province communities |access-date=9. 10. 2018 |archive-date=30. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030124833/http://syunik.mtad.am/about-communities/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gorispress.am/?p=4773 |title=Նախատեսվում է իրականացնել համայնքների խոշորացման 14 պիլոտային ծրագիր |access-date=9. 10. 2018 |archive-date=14. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514024021/http://gorispress.am/?p=4773 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lragir.am/index/arm/0/country/view/155056 |title=Հայաստանի 328 համայնքների միավորմամբ կձևավորվի 34 համայնք. ԱԺ-ն քննարկում է ծրագիրը |access-date=9. 10. 2018 |archive-date=18. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218223556/http://www.lragir.am/index/arm/0/country/view/155056 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://syunik.mtad.am/about-communities/ |title=Municipal communities of Syunik Province |access-date=9. 10. 2018 |archive-date=30. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030124833/http://syunik.mtad.am/about-communities/ |url-status=dead }}</ref> Urbane lokalne zajednice su: [[Goris]] (29.173 stanovnika), [[Kajaran]] (9.134), [[Kapan]] (49.788), [[Meghri]] (11.377) i [[Sisian]] (28.563) dok su ruralne: [[Gorajk]] (1.702), [[Tatev]] (6.260) i [[Tegh]] (5.994). == Demografija == Prema rezultatima popisa iz 2011. godine, u Pokrajini Sjunik živjelo je 141.771 stanovnika. Urbanog stanovništa je 95.170 (67,13%) dok je ruralnog 46.601 (32,87%). U Pokrajini se nalazi 7 urbanih i 102 ruralne lokalne zajednice. Najveća urbana zajednica je Kapan, glavni grad pokrajine, sa 43.190 stanovnika. Ostali urbani centri su: Goris, Sisian, Kajaran, Megri, Agarak i Dastakert. Sa populacijom od 2.661 stanovnika, Šinuhajr je najveća ruralna općina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{službeni website|http://syunik.mtad.am/}} Pokrajine {{Pokrajine Armenije}} [[Kategorija:Sjunik]] [[Kategorija:Pokrajine Armenije|Sjunik]] st18hrbqbouaqs9yxm13qisti1bf80n Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine 0 449224 3915787 3732249 2026-08-01T16:25:33Z Z1KA 87045 3915787 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[Datoteka:Bih cantons sh.png|mini|304x304piksel|Kantoni [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]]] '''Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja''' čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za prostorno uređenje, urbanističku politiku i zaštitu okoliša. == Historija == Nakon sticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ) 1992, osnovano je [[Ministarstvo za urbanizam, građevinarstvo i zaštitu okoline Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za urbanizam, građevinarstvo i zaštitu okoline]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] (kasnije preimenovano u [[Ministarstvo prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline]]), a za prvog ministra je imenovan [[Munir Jahić]], kojeg je kasnije zamijenio [[Mustafa Dizdarević]] u decembru 1992.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=faktor.ba|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995, a s obzirom na ustavne nadležnosti, nadležnost nad okolišom i prostornim uređenjim dodijeljena je [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entitetima]] u Bosni i Hercegovini – [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Međutim, u Federaciji je ta nadležnost dodatno dodijeljena kantonima, pa su tako i u njima formirana odgovarajuća ministarstva. == Nadležnosti == Glavna osoba u kantonalnom ministarstvu zaštite okoliša i prostornog uređenja je ministar ili ministrica zaštite okoliša i prostornog uređenja, dok je broj pomoćnika nejednako raspoređen po kantonima. === Djelokrug === Ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja obavljaju upravne, stručne i druge poslove koji se odnose na sljedeće oblasti:<ref>{{Cite web|url=http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mpuzo|title=Web stranica Vlade TK - O ministarstvu|last=Sejdinović|first=Nedim|date=|website=www.vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|language=|access-date=13. 10. 2018|archive-date=28. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928201419/http://www.vladatk.kim.ba/o-ministarstvu-mpuzo|url-status=dead}}</ref> * Prostorni plan: Ministarstvo određuje kantonalni prostorni plan, što podrazumijeva odgovarajuća istraživanja, analize stanja i planiranje plana, te naknadna priprema, izrada i provođenje istog. Također, ministarstvo nadgleda općinske/gradske prostorne planove kako bi bili u skladu sa kantonalnim, te mora obezbijediti usklađenost kantonalnog prostornog plana s entitetskim. * izdavanje urbanističko-tehničke dokumentacije * provođenje građevinske politike i vršenje nadzora nad provođenjem zakona i propisa iz oblasti građenja i prostornog uređenja * praćenje stanja i unapređenje oblasti građenja na kantonalnom nivou * izrada pratećih analiza, informacija i drugih stručnih i analitičkih materijala iz oblasti građenja * podrška poslovima primjene i održavanja katastra nekretnina i katastra komunalne infrastrukture * uspostava i razvoj jedinstvenog informacionog sistema u oblasti prostornog planiranja i uređenja * izradu analiza, informacija i drugih stručnih i analitičkih materijala iz stambene oblasti, oblasti korištenja, upravljanja i održavanja zajedničkih dijelova i uređaja zgrade i komunalne oblasti * analiza stanja okoliša i provođenje aktivnosti zaštite okoliša, te obavljanje odgovorajućih poslova utvrđenim zakonima i propisa iz te oblasti * uspostavljanje i rukovođenje sistemom informisanja o okolišu u kantonu * izdavanje dozvola za korištenje okoliša iz kantonalne nadležnosti , te organizovanje poslova koji za cilj imaju sprečavanje ili smanjenje štetnih posljedica po okoliš * prikupljanje i raspodjelu sredstava za finansiranje zaštite okoliša, te nadzor nad raspodjelom tih sredstava * obezbjeđivanje donošenja i praćenje provođenja kantonalnog plana zaštite okoliša * Upravljanje otpadom: U nadležnosti ministarstva spada i upravljanje otpadom. To podrazumijeva izradu kantonalnog plana upravljanja otpadom, te određivanje lokacija i zemljišta za odlaganje i podsticanje uspostavljanja međuopćinskih i regionalnih deponija. Pored toga, ministarstvo izdaje dozvole za upravljanje otpadom i odobrava planove upravljanja medicinskim otpadom. * vođenje i održavanje Sistema za praćenje kvaliteta zraka na području kantona * analiziranje, pripremanje informacija o kvalitetu zraka za područje kantona i preduzimanje mjera za zaštitu kvaliteta zraka * provođenje aktivnosti vezanih za zaštitu od buke * proglašenje zaštićenih područja (iz nadležnosti kantona) * vršenje nadležnosti nad provođenjem propisa iz nadležnosti ministarstva * i druge poslove utvrđene zakonom == Kantonalna ministarstva zaštite okoliša i prostornog uređenja == === Bosansko-podrinjski kanton === Ministarstvo za urbanizam, prostorno uređenje i zaštitu okoline [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] se sastoji od šest sektora (za normativne i upravno-pravne poslove, prostorno planiranje, zaštitu okoline, pravne poslove, investiciono i tekuće održavanje objekata, za administrativne i pomoćno-tehničke poslove), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici 1. Slavne višegradske brigade 2a u [[Goražde|Goraždu]]. Ministar za urbanizam, prostorno uređenje i zaštitu okoline BPKG je od 8. januara 2015. Slobodan Janković.<ref>{{Cite web|url=http://mu.bpkg.gov.ba/ministarstvo/47/organizacina-shema|title=Organizaciona shema|last=|first=|date=|website=mu.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za urbanizam, prostorno uređenje i zaštitu okoline Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=13. 10. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mu.bpkg.gov.ba/ministarstvo/31/kontakt|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mu.bpkg.gov.ba|publisher=Ministarstvo za urbanizam, prostorno uređenje i zaštitu okoline Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|access-date=13. 10. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/bpk-gorazde-dobio-novu-vladu-emir-okovic-novi-premijer/150108090|title=BPK Goražde dobio novu vladu: Emir Oković novi premijer|last=|first=|date=8. 1. 2015|website=klix.ba|publisher=klix.ba|access-date=13. 10. 2018}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Ministar građenja i prostornog uređenja [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] (skraćeno MGPU HNK; hrvatski: Ministarstvo graditeljstva i prostornog uređenja) je od 23. septembra 2015. Suad Hasandedić ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana Radića 3 u [[Mostar]]u. === Kanton 10 === Ministarstvo građenja, obnove, prostornog uređanja i zaštite okoliša [[Kanton 10|Kantona 10]] (hrvatski: Ministarstvo graditeljstva, obnove, prostornog uređanja i zaštite okoliša) Ministarstvo građen se sastoji od dva sektora (za graditeljstvo, stambeno-komunalnu djelatnost i obnovu te prostorno uređenje i zaštitu okoliša), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Stjepana II Kotromanića u [[Livno|Livnu]]. Resorni ministar je od 5. maja 2015. Hikmet Hodžić (SDA).<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-graditeljstva-obnove-prostornog-uredenja-i-zastite-okolisa/|title=Vlada Hercegbosanske županije – Ministarstvo graditeljstva, obnove, prostornog uređenja i zaštite okoliša|last=|first=|date=|website=www.vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hr|access-date=13. 10. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mandino-selo.com/wp/izabrana-nova-vlada-hbz-stipan-sarac-ministar-financija-hbz/|title=IZABRANA NOVA VLADA HBŽ: Stipan Šarac ministar financija HBŽ|last=|first=|date=|website=mandino-selo.com|publisher=Udruga Manda|access-date=13. 10. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Ministarstvo privrede, rada i prostornog uređenja Posavskog kantona sastoji se od dva sektora (za privredu i rad i sektor za prostorno uređenje), dok se sjedište ministarstva nalazi u Aleji mira u [[Odžak]]u. Ministar privrede, rada i prostornog uređenja PK je od 2019. Dragutin Živković (HDZ BiH).<ref>{{Cite news|url=https://www.zupanijaposavska.ba/ministarstvo_gospodarstva-i-prostornog-uredenja/6|title=Ministarstvo gospodarstva i prostornog uređenja|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hr|access-date=13. 10. 2018|via=}}{{Mrtav link|datum=Januar 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade/|title=Članovi Vlade|last=|first=|date=9. 9. 2015|work=|newspaper=Vlada Županije Posavske|language=hr|access-date=13. 10. 2018|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|title=Izabrana nova Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|work=novinski portal|publisher=potocani.eu|language=hrvatski|access-date=13. 10. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022119/http://potocani.eu/izabrana-nova-vlada-zupanije-posavske/|archive-date=22. 5. 2015|url-status=dead}}</ref> === Kanton Sarajevo === Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] se sastoji od četiri sektora (za prostorno uređenje, zaštitu okoliša, drugostepeno upravno rješavajne i normativno-pravne poslove te za upravljanje, realizaciju projekata i nadzor u stambenoj oblasti), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Reisa Džemaludina Čauševića 1 u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Ministar prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša KS je od 26. decembra 2018. Damir Filipović ([[SDP BiH|SDP]]).<ref>{{Cite web|url=https://mpz.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|title=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mpz.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo|access-date=13. 10. 2018|archive-date=19. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919020557/http://mpz.ks.gov.ba/ministarstvo/organizacija|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|title=Prijedlog Odluke o potvrđivanju Vlade Kantona Sarajevo|last=Konaković|first=Elmedin|date=26. 12. 2018|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=Skupština Kantona Sarajevo|access-date=18. 1. 2019|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415141652/http://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/odluka_vlada_0.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mpz.ks.gov.ba/kontakti|title=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo|last=|first=|date=|website=mpz.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo|access-date=13. 10. 2018|archive-date=18. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918222745/http://mpz.ks.gov.ba/kontakti|url-status=dead}}</ref> === Srednjobosanski kanton === Ministarstvo prostornog uređenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] se sastoji od četiri sektora: Sektor prostornog planiranja, Sektor za zaštitu okoliša, Sektor obnove i povratka i Sektor za drugostupanjsko upravno rješenje iz oblasti urbanizma, građenja, okoliša i stambenih poslova, dok se sjedište nalazi u Prnjavorskoj ulici 16a u [[Travnik]]u. Ministar prostornog uređenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova SBK je od 15. 2. 2019. nalazi Amir Šečibović (SDA).<ref>{{Cite web|url=https://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/ministarstvo-prostornog-ure%C4%91enja,-gra%C4%91enja,-za%C5%A1tite-okoli%C5%A1a,-povratka-i-stambenih-poslova.html#org-struktura|title=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja, zaštite okoliša, povratka i stambenih poslova - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|access-date=13. 10. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/srednjobosanski-kanton/458438/sbk-dobio-novu-vladu-tahir-lendo-na-celu-ostaje|title=SBK dobio novu Vladu, Tahir Lendo ostaje na čelu|last=|first=|date=15. 2. 2019|website=Avaz.ba|publisher=Dnevni avaz|language=|access-date=15. 2. 2019}}</ref> === Tuzlanski kanton === Ministarstvo prostornog uređenja i zaštite okolice [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] se sastoji od dva sektora (za zaštitu okolice i prirode te za prostorno uređenje i građenje), dok se sjedište ministarstva nalazi u Rudarskoj ulici 65 u [[Tuzla|Tuzli]]. Ministar prostornog uređenja i zaštite okolice TK je od 20. februara 2015. Admir Huskanović. === Unsko-sanski kanton === Ministarstvo za građenje, prostorno uređenje i zaštitu okoliša [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] se sastoji od tri sektora (za urbanizam, prostorno uređenje i građenje, zaštitu okoliša i komunalne djelatnosti i za projekte, ekonomske poslove, strateško planiranje i EU integracije), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Alije Đerzeleza 2 u [[Bihać]]u. Ministar za građenje, prostorno uređenje i zaštitu okoliša USK je od 17. oktobra 2018. Adnan Alagić ([[Stranka demokratske aktivnosti|A-SDA]]).<ref>{{Cite web|url=http://vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-za-gradjenje-prostorno-uredjenje-i-zastite-okolisa/5|title=VLADA USK|last=|first=|date=|website=vladausk.ba|publisher=Vlada Unsko-sanskog kantona|language=|access-date=13. 10. 2018}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Zapadnohercegovačkog kantona (hrvatski: Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša) se sastoji od dva sektora (za prostorno uređenje i građenje te za zaštitu okoliša), dok se sjedište ministarstva nalazi u ulici Fra Andrije Kačića Miošića 2 u [[Posušje|Posušju]]. Resorni ministar je od 4. februara 2015. Miroslav Ramljak ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]).<ref>{{Cite web|url=http://www.mpugzozzh.com/hr/o-nama/ministarstvo|title=O nama|last=|first=|date=|website=www.mpugzozzh.com|publisher=Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Zapadnohercegovačkog kantona|language=hr|access-date=13. 10. 2018}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skupstina-zzh.ba/opsirnije.asp?id=453|title=Priopćenje s 2. sjednice Skupštine ŽZH|last=|first=|date=|website=skupstina-zzh.ba|publisher=Stručna služba Skupštine Zapadnohercecgovačkog kantona|access-date=20. 12. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Ministar za prostorno uređenje, promet i komunikacije i zaštitu okoline [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] je od 23. novembra 2015. Fahrudin Brkić ([[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine|SBB]]), a direktor Kantonalne direkcije za ceste Refik Zeković, dok se sjedište ministarstva nalazi u Kučukovičkoj ulici u [[Zenica|Zenici]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-prostorno-uredenje-promet-i-komunikacije-i-zastitu-okoline|title=Ministarstvo za prostorno uređenje, promet i komunikacije i zaštitu okoline|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=13. 10. 2018|archive-date=27. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527042936/http://www.zdk.ba/ministarstvo-za-prostorno-uredenje-promet-i-komunikacije-i-zastitu-okoline|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/kantonalna-direkcija-za-ceste|title=Kantonalna direkcija za ceste|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|access-date=13. 10. 2018|archive-date=4. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180604131826/http://www.zdk.ba/kantonalna-direkcija-za-ceste|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == *[[Ministarstvo prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline Republike Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske]] *[[Ministarstvo prostornog uređenja Federacije Bosne i Hercegovine]] *[[Ministarstvo okoliša i turizma Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva finansija po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva rada, socijalne politike i izbjeglica po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva za boračka pitanja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i sporta po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} {{Ministarstva kantona Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva vlada kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Institucije Unsko-sanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Posavskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Tuzlanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zeničko-dobojskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] [[Kategorija:Institucije Srednjobosanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Hercegovačko-neretvanskog kantona]] [[Kategorija:Institucije Zapadnohercegovačkog kantona]] [[Kategorija:Institucije Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Institucije Kantona 10]] 2xu38v6e4wrug95farhz48gqnn5wcsz Þrúðgelmir 0 449849 3915956 3630954 2026-08-02T10:54:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915956 wikitext text/x-wiki Prema [[Nordijska mitologija|nordijskoj mitologiji]], '''Þrúðgelmir''' [ˈθruːð.ɟɛlmɪr] ('''Thrudgelmir''') bio je mrazni div (''[[jötunn]]'')<ref>{{Cite web|url=https://berloga-workshop.com/blog/144-thrudgelmir.html|title=Thrudgelmir|website=berloga-workshop.com|access-date=2024-07-07|archive-date=8. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708183341/https://berloga-workshop.com/blog/144-thrudgelmir.html|url-status=dead}}</ref> − jedan od prvih divova. == Mitovi == Þrúðgelmir je bio sin primordijalnog diva [[Ymir|Ymira]], koji je poznat i kao Aurgelmir.<ref>U ''Gylfaginningu'', [[Snorri Sturluson]] identificira Aurgelmira sa Ymirom.</ref> Sin Þrúðgelmirov bio je div [[Bergelmir]].<ref>''Vafþrúðnismál'' (dio ''Starije Edde'')</ref> Þrúðgelmir je imao brata i sestru, koji su nastali prije njega. Prema Rudolfu Simeku, Þrúðgelmir je identičan Ymirovom sinu sa šest glava.<ref>Simek, Rudolf (1996). ''Dictionary of Northern Mythology''.</ref> Þrúðgelmir je utopljen u očevoj krvi, nakon šta su [[Odin]] i njegova braća ubili Ymira. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://books.google.com/books?id=KlT7tv3eMSwC {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nordijska mitološka bića]] 5dq7jre1m5fbejnro72vgs4k63yu4b6 Valentina Pellizzer 0 451427 3915902 3874729 2026-08-02T05:29:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915902 wikitext text/x-wiki '''Valentina Hvale Pellizzer''' je [[Feminizam|feministkinja]], aktivistkinja za seksualna i [[ljudska prava]] i [[internet]] spisateljica.<ref>{{Cite news|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/zene-u-bih-zlostavljaju-putem-interneta-i-sms-poruka|title=Žene u BiH zlostavljaju putem interneta i SMS poruka|date=28. 5. 2016|work=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=8. 3. 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/860/njenih-5-minuta/virtualno-nasilje|title=Virtualno nasilje|last=Masha|first=Durkalic|date=6. 12. 2013|work=BH Dani|issue=860|language=Bosnian|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=6. 3. 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.genderit.org/node/4832/|title=V for Vale: 10 year journey of TBTT! Campaign in Bosnia and Herzegovina {{!}} GenderIT.org|last=Kosovic|first=Lamija|date=|website=www.genderit.org|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=8. 3. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ba.n1info.com/a54781/Vijesti/Vijesti/Gradjanski-aktivizam-u-Novom-danu.html|title=Pellizer: Građanski stav je aktivnost za kvalitetnim životom|last=Bezdrob|first=Dino|date=3. 3. 2015|work=N1 Television service|language=bs-Latn-BA|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=7. 3. 2018}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cpdpconferences.org/speakers-p.html|title=Speakers • P|website=www.cpdpconferences.org|language=en-GB|access-date=8. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123223521/http://www.cpdpconferences.org/speakers-p.html|archive-date=23. 1. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://fbl.ba/na-internetu-mozemo-biti-slobodni-ali-internet-nije-slobodan/|title=Na internetu možemo biti slobodni, ali internet nije slobodan|last=Durkalic|first=Masa|date=17. 4. 2015|work=Fashion.Beauty.Love|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213114048/https://fbl.ba/na-internetu-mozemo-biti-slobodni-ali-internet-nije-slobodan/|archive-date=13. 2. 2021|dead-url=|access-date=8. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> Faslitatorka je mnogobrojnih seminara, konferencija i radionica o IKT, tehnologiji, digitalnim pričama, građanskom novinarstvu, digitalnoj sigurnosti i privatnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.apc.org/user/350|title=valentina hvale Pellizzer {{!}} Association for Progressive Communications|website=www.apc.org|language=en|access-date=7. 3. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/genderequality/sexist-hate-speech|title=Combating Sexist Hate Speech|last=|first=|date=|website=Council of Europe|language=en-GB|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=7. 3. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dejmezenamsanci.cz/en/konference/evropa-bez-genderove-podmineneho-nasili/recnici/|title=Speakers|website=www.dejmezenamsanci.cz|language=en-US|access-date=7. 3. 2018|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213114051/http://www.dejmezenamsanci.cz/en/konference/evropa-bez-genderove-podmineneho-nasili/recnici/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sarajevotimes.com/elsa-day-lecture-protection-human-rights-internet/|title=‘Elsa Day’-Lecture ‘Protection of Human Rights on the Internet’ - Sarajevo Times|date=5. 3. 2014|work=Sarajevo Times|language=en-US|access-date=7. 3. 2018}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://gendersec.tacticaltech.org/wiki/index.php/A_feminist_internet_and_its_reflection_on_privacy,_security,_policy_and_violence_against_Women|title=A feminist internet and its reflection on privacy, security, policy and violence against Women - Gender and Tech Resources|website=gendersec.tacticaltech.org|language=en|access-date=6. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128030536/https://gendersec.tacticaltech.org/wiki/index.php/A_feminist_internet_and_its_reflection_on_privacy,_security,_policy_and_violence_against_Women|archive-date=28. 1. 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.transformativestory.org/about/who-we-are/|title=Who we are {{!}} Transformative storytelling for social change|website=www.transformativestory.org|language=en-US|access-date=6. 3. 2018|archive-date=1. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171101031121/http://www.transformativestory.org/about/who-we-are/|url-status=dead}}</ref> Poznata je po tome da je napravila poveznicu između ženskih prava, seksualnih prava, interneta u političkom kontekstu i praktično te je i zagovornica feminističkog interneta kako u Bosni i Hercegovini tako i šire. Pellizzer je osnovala i alternativni feministički portal u Bosni i Hercegovini www.zenskaposla.ba.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=http://metamorphosis.org.mk/en/arhiva_arhiva/conference-on-freedom-and-privacy-on-the-internet-concluded/|title=Conference on Freedom and Privacy on the Internet Concluded|date=8. 4. 2013|work=Metamorphosis|access-date=6. 3. 2018|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213114053/http://metamorphosis.org.mk/en/arhiva_arhiva/conference-on-freedom-and-privacy-on-the-internet-concluded/|url-status=dead}}</ref> Valentina Pellizzer živi i radi u [[Sarajevo|Sarajevu]] od 1999. godine. == Obrazovanje == Valentina Pellizzer je rođena u [[Italija|Italiji]] gdje je i odrasla. Diplomirala je na Pravnom fakultetu Univerziteta [[University of Messina|Messina]] u Italiji. Govori tri jezika: engleski, bosanski i italijanski jezik. == Rad == Pellizzer je napustila Italiju 1994. i započela humanitarni rad kroz pružanje pomoći i podrške izbjeglicama i žrtvama rata u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i Bosni i Hercegovini. Polja interesovanja su joj politike zapadnog Balkana, civilno društvo i pokret za ženska prava u Bosni i Hercegovini a i šire.<ref>{{Cite news|url=http://www.h-alter.org/vijesti/politika-razdvajanja-i-sabotiranja|title=Politika razdvajanja i sabotiranja|work=H-Alter - Udruga za medijsku kulturu|language=hr|access-date=7. 3. 2018|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213114116/http://www.h-alter.org/vijesti/politika-razdvajanja-i-sabotiranja|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://globalvoices.org/2016/11/05/bosnia-and-herzegovinas-census-shows-the-demography-of-division-and-the-reality-of-illiteracy/|title=Bosnia and Herzegovina’s Census Shows the Demography of Division and the Reality of Illiteracy · Global Voices|date=5. 11. 2016|work=Global Voices|language=en|access-date=6. 3. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rcc.int/comments/12/information-societies-are-all-about-freedoms-rights-and-corresponding-responsibilities|title=Regional Cooperation Council {{!}} Information Societies are all about freedoms, rights and corresponding responsibilities|website=www.rcc.int|language=en|access-date=6. 3. 2018}}</ref> 2003. godine je osnovala neprofitnu organizaciju [https://oneworldplatform.net/en/ One World Platform (Jedan svijet) za jugoistočnu Evropu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190127041843/https://oneworldplatform.net/en/ |date=27. 1. 2019 }}, koja se bavi ženskim pravima, internet pravima i transformacijskoj moći tehnologije. valentina hvale Pellizzer je u periodu od 2006. do 2016. bila globalni koordinator za Bosnu i Hercegovinu u kampanji Take Back the Tech! koja se bavila podizanjem svijesti o tome kako su informacijske i komunikacijske tehnologije (ICT) povezane sa nasiljem nad ženama. Kampanja je bila prva takve vrste u Bosni i Hercegovini.<ref name=":1" /> Od 2010. do 2013. Pellizzer je bila jedna od predavačica u školi "[[Žarana Papić]]" realiziranoj od strane organizacije Žene Ženama.<ref>{{Cite book|url=http://www.zenezenama.org/zene/images/dokumenti/zbornik-radova-zs.pdf|title=Zbornik radova|last=|first=|publisher=Zene zenama|year=2014|isbn=|editor-last=Karabašić|editor-first=Amela|location=|pages=9|language=Bosnian|editor-last2=Mujić|editor-first2=Indira|editor-last3=Zvizdić|editor-first3=Memnuna|access-date=27. 1. 2019|archive-date=29. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129122948/http://www.zenezenama.org/zene/images/dokumenti/zbornik-radova-zs.pdf|url-status=dead}}</ref> Godine 2014. je sa One World Platform organizirala prvi IKT trening na Balkanu koji se ticao nasilja nad ženama, privatnosti i online sigurnosti pod nazivom Women Rock IT. Ovaj trening se od tada pa do danas održava svake godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.apc.org/en/news/women-changing-practices-digital-safety-bosnia-and|title=Women changing practices on digital safety in Bosnia and Herzegovina {{!}} Association for Progressive Communications|last=Flavia|first=Fascendini|date=9. 12. 2015|website=Association for Progressive Communication|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=8. 3. 2018}}</ref> One World Platform je pod vodstvom Valentine Hvale Pellizzer 2015. godine bila jedna od organizatorki prvog bosanskohercegovačkog [[Forum o upravljanju internetom|Foruma o upravljanju internetom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.apc.org/en/blog/bosnia-and-herzegovina-join-global-internet-governance-landscape|title=Bosnia and Herzegovina join global internet governance landscape {{!}} Association for Progressive Communications|last=Mahmutovic|first=Aida|date=|website=www.apc.org|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=8. 3. 2018}}</ref> Tokom [[Protesti u Bosni i Hercegovini (februar 2014)|protesta u Bosni i Hercegovini 2014]]. Pellizzer je bila jedna od aktivnih članica Plenuma građana<ref>{{Cite news|url=http://observers.france24.com/en/20140211-bosnia-protests-unemployment-hungry-sarajevo|title=Bosnia protesters: "People are unemployed and hungry"|last=Hilliar|first=Andrew|date=11. 2. 2014|work=The France 24 Observers|language=en-US|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=28. 1. 2018|via=}}</ref> o kojem je rekla sljedeće:<ref>{{Cite news|url=https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Bosnia-and-Herzegovina-the-Plenums-legacy-155351|title=Bosnia and Herzegovina: the Plenums legacy|last=De Noni|first=Andrea|date=8. 9. 2014|work=Osservatorio Balcani e Caucaso|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=8. 3. 2018}}</ref> "Ono što se u februaru dogodilo sa Plenumima bilo je čudo ne samo za Bosnu i Hercegovinu, nego u određenom smislu i za cijeli svijet. Ovo je, kao i što činjenice pokazuju, jedina revolucija koja nije rezultirala nasiljem i nije postala Tahrirov trg ili trg Maidan. To je pokazalo put kojim treba ići za one koji vjeruju u nenasilje, čak i u 21. stoljeću." Kao feministkinja i internet spisateljica, pisala je tekstove za East Journal<ref>{{Cite web|url=http://www.eastjournal.net/archives/tag/valentina-Pellizzer|title=Valentina Pellizzer Archivi - East Journal|website=East Journal|language=it-IT|access-date=7. 3. 2018}}</ref>, Vijeće za regionalnu saradnju<ref>{{Cite web|url=https://www.rcc.int/comments/12/information-societies-are-all-about-freedoms-rights-and-corresponding-responsibilities|title=Regional Cooperation Council {{!}} Information Societies are all about freedoms, rights and corresponding responsibilities|website=www.rcc.int|language=en|access-date=7. 3. 2018}}</ref> i Gender.it.<ref>{{Cite web|url=https://www.genderit.org/blogs/hvale|title=hvale's blog {{!}} GenderIT.org|website=www.genderit.org|language=en|access-date=7. 3. 2018|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213114150/https://www.genderit.org/users/hvale|url-status=dead}}</ref> Pellizzer je od 2007. do 2017. godine bila redovna saradnica Global Iformation Society Watch.<ref>{{Cite web|url=https://www.giswatch.org/valentina-Pellizzer-one-world-platform-bosnia-herzegovina-giswatch-author|title=Valentina Pellizzer, one world platform, Bosnia Herzegovina - GISWatch author {{!}} GISWatch|website=www.giswatch.org|language=en|access-date=7. 3. 2018}}</ref> Također je bila autorka podrške na priručniku o Online sigurnosti i offline slobodama za žene.<ref name=":2" /> Pellizzer je 2017. godine bila gošća na sedamnaestom po redu [[Internet Governance Forum|Forumu o upravljanju internetom]] održanom u Azerbejdžanu gdje je govorila na ceremoniji zatvaranja rekavši između ostalog sljedeće: "Civilno društvo mora ponuditi svoj odgovor koji bi bio dijalog o neizbježnom okviru za ljudska prava, jedinom koji bi omogućio poštivanje najmanjih u zajednici: običnu osobu. Te osobe mogu biti tretirane kao korisnici, konzumenti, ali primarno oni/e su građani/ke. I u njima leži legitimitet iz kojeg svi moramo potjecati. I taj legitimitet traži otvorene protokole, ne one zatvorene. Povjerenje treba biti naša osnova kad je riječ o privatnosti ali i sigurnosti. To je povjerenje koje može proizvesti i primiti neslaganje te protjerati cenzuru na mjesto loših sjećanja i umjesto toga potaknuti povjerenje kao stvarnu praksu u svijetu nejednakih odnosa moći. Sigurnost ljudi mora biti shvaćena ne u smislu isključivanja i sprječavanja incidenta, već u sposobnosti prihvaćanja, uključivanja i primanja različitosti. Ukratko, ljudska prava moraju kodirana u tkivo naših dijaloga, zbog prostora koji stvaramo da sada ovdje pregovaramo i zbog budućnosti interneta na kojem radimo.."<ref>{{Cite web|url=http://www.intgovforum.org/cms/component/content/article/114-preparatory-process/1260-igf-2012-closing-ceremony|title=Internet Governance Forum 2012 - Closing ceremony|last=|first=|date=|website=www.intgovforum.org|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213114128/http://www.intgovforum.org/cms/component/content/article/114-preparatory-process/1260-igf-2012-closing-ceremony|archive-date=13. 2. 2021|dead-url=|access-date=8. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Italijanske feministkinje]] nhvd2oj9snw8f1dmyjss795ksi7e2yj Satu Mare (okrug) 0 458303 3915730 3871520 2026-08-01T12:24:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915730 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Pokrajina <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Satu Mare (okrug) | izvorno_ime =''Județul Satu Mare'' | drugo_ime = | kategorija = [[Okruzi Rumunije|okrug]] <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol = Satu_Mare_county_CoA.png <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Rumunija | zastava_države = da <!-- *** Granice, objekti što pripadaju ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = {{ZID|Mađarska}} ([[Szabolčko-szatmársko-bereška županija]])<br>{{ZID|Ukrajina}}([[Zakarpatska oblast]])<br> [[Bihor (okrug)|Bihor]]<br>[[Maramureș (okrug)|Maramureș]] <br>[[Sălaj (okrug)|Sălaj]] | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Satu Mare]] <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 4,418 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 329,079<ref name="PopisuRumuniji">{{cite web |title=Popis stanovništva u Rumuniji (2011) |url=http://www.alba.insse.ro/cmsalba/files/DATE%20PROVIZORII%20RPL%202011_alba_comunicat%20presa.pdf |website=web.archive.org (arhivirano s www.alba.insse.ro) |publisher=Okružna komisija za popis |access-date=23. 12. 2019 |archive-date=18. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130418082153/http://www.alba.insse.ro/cmsalba/files/DATE%20PROVIZORII%20RPL%202011_alba_comunicat%20presa.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> | stanovništvo_datum = | stanovništvo_gustoća = 74 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | datum = | vlada = | lider = | partija_lidera = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]| utc_odstupanje =+2 | vremenska_zona_DST = [[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]] ([[UTC+03:00|UTC+3]])| utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj =+40 261 ili +40 361 | kod = RO-SM| kod_vrsta = [[ISO 3166]] <!-- *** Slobodni polji *** --> | prazno = | prazno_vrsta = | prazno1 = | prazno1_vrsta = <!-- *** Karta *** --> | karta = Satu_Mare_in_Romania.svg <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = [https://www.cjsm.ro/ www.cjsm.ro/] }} '''Satu Mare''' ({{jez-ro|Județul Satu Mare}}) je jedan od 41 [[Okruzi Rumunije|okruga Rumunije]]. Nalazi se na sjeverozapadu države, dijelom u historijskoj regiji [[Maramureș]] a dijelom u [[Crișana|Crișani]]. Okrug je karakterističan po značajnoj mađarskoj manjini (34,5%). Prostire se na površini od 4.418&nbsp;km<sup>2</sup> i jedan je od najmanjih okruga. Prema podacima od 31. 10. 2011. godine u njemu je živjelo 329.079 stanovnika. Prosječna gustina od 74 stanovnika po km<sup>2</sup> nešto je niža u odnosu na nacionalni prosjek. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad je [[Satu Mare]]. == Geografija == Na sjeveru okruga nalaze se planine Oaș, dio [[istočni Karpati|Istočnih Karpata]] i čine oko 17% područja okruga. Ostatak su brežuljci, koji čine oko 20% površine i nizine. Zapadni dio okruga zauzima istočni dio [[Panonska nizija|Panonske nizije]]. Kroz okrug protiču rijeke: Someș, [[Tur (rijeka)|Tur]] i Crasna. Graniči sa sljedećim rumunskim okruzima: [[Bihor (okrug)|Bihor]] i [[Sălaj (okrug)|Sălaj]] na jugu i okrugom [[Maramureș (okrug)|Maramureș]] na istoku. Osim toga graniči i sa [[Mađarska|mađarskom]] [[Szabolčko-szatmársko-bereška županija|Szabolčko-szatmársko-bereškom županijom]] i [[Zakarpatska oblast|Zakarpatskom oblašću]] u [[Ukrajina|Ukrajini]]. == Demografija == Prema popisu stanovništva Rumunije zaključno sa 31. 10. 2011. u Okrugu je živjelo 329.079 stanovnika što je prosječna gustina od 76 stanovnika po km<sup>2</sup>. Etnički sastav stanovništva bio je sljedeći: * [[Rumuni]] - 57,73% * [[Mađari]] – 34,5% * [[Romi]] – 5,32% * [[Nijemci]] – 1,51% * ostali == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.cjsm.ro/ Službena stranica okruga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929212703/https://www.cjsm.ro/ |date=29. 9. 2019 }} {{Okruzi Rumunije}} [[Kategorija:Okruzi Rumunije|Satu Mare]] [[Kategorija:Satu Mare (okrug)]] nymhu57g4oxi3zoiee7gsr6pmipb4e2 Tropske i suptropske suhe širokolisne šume 0 459055 3915891 3883962 2026-08-02T02:55:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915891 wikitext text/x-wiki {{biomi}} [[Datoteka:Biome_map_02.svg|thumb|right|310px|Opseg rasprostranjenja suhih šumskih područja.]] '''Tropske i suptropske suhe širokolistne šume''' su [[stanište|staništa vrsta]] definirana u [[Svjetski fond za prirodu|Svjetskog fonda za prirodu]], a nalaze se na tropskim i suptropskim geografskim širinama.<ref name=wwf>{{cite web |url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat02.cfm |title=Tropical and Subtropical Dry Broadleaf Forest Ecoregions |author=World Wide Fund for Nature|access-date=25. 9. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425205410/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat02.cfm |archive-date=25. 4. 2012}}</ref> Iako se ove šume javljaju u klimatskim područjima s toplom limom tokom cijele godine, pa mogu dobiti nekoliko stotina centimetara kiše godišnje, one imaju duge [[suša|sušne sezone]] koje traju nekoliko mjeseci i razlikuju se zavisno od geografskog položaja. Ove sezonske suše imaju veliki uticaj na sva živa bića u šumi. U većini ovih šuma prevladavaju listopadne [[stabla]]šice, a za vrijeme suše dolazi razdoblje bez listova, koje se razlikuje ovisno od vrste do vrste. Budući da drveće gubi vlagu preko lišća, odbacivanje lišća omogućava drveću poput [[tikovina|tikovine]] i planinske [[ebanovina|ebanovine]] da čuvaju vodu tokom sušnih razdoblja. Novoosvijetljena stabla otvaraju sloj nadstrešnica, omogućujući [[sunčeva svjetlost|sunčevoj svjetlosti]] da stigne do površine zemlje i olakša rast gustog pizemnog rastinja. Drveće na vlažnim pozicijama i ona koja imaju pristup podzemnoj vodi obično su [[zimzelena biljka|zimzeleni]]. Neplodna nalazišta također imaju tendenciju da podrže zimzelena stabla. Tri tropske suhe šumske ekoregije koje su široko su rasprostranjene, karakteriziraju zimzelene stablašice: [[suhe zimzelene šume Istočne Dekanije]], [[suhe zimzelene šume Šri Lanke]] i [[suhe zimzelene šume jugoistočne Indokine]].<ref name=wwf/> Iako su biološki manje raznolike od [[prašuma]], tropske suhe šume dom su mnogih divljih životinja, uključujući [[majmun]]e, [[jelen]]e, velike [[mačke]], [[papagaj]]e, razne [[glodar]]e i prizemno naseljene [[ptice]]. [[Biomasa]] sisara imaju tendenciju da bude veći u suhim, nego u kišnim šumama, posebno u azijskim i afričkim suhim šumama. Mnoge od ovih [[vrsta]] pokazuju izvanredne prilagodbe teškoj [[klima|klimi]].<ref name=wwf/> Ovaj biom je naizmenično poznat kao '''biom tropska šuma''' ili '''biom tropska i suptropska listopadna šuma'''. ==Geografska varijacija== [[Datoteka:Chacachacare dry forest 3.JPG|thumb|left|250px|Suhe šume u državi [[Trinidad i Tobago]] ispoljava listopadnu prirodu vegetacije u sušnoj sezoni]] Suhe šume postoje u suhljim područjima sjeverno i južno od pojasa [[tropska prašuma|tropske prašume]], južno ili sjeverno od suptropskih pustinja, uglavnom u dva pojasa: jedan između 10° i 20° sjeverne [[geografska širina|geografske širine]], a ostale između 10° i 20° južne širine. Najraznolikije suhe šume na svijetu javljaju se u južnom [[Meksiko|Meksiku]] i u nizijama [[Bolivija|Bolivije]].<ref>{{cite book|last=Gentry|first=A|year=1993|chapter=Diversity and floristic composition of Neotropical dry forests|pages=146–194|editor-first1=H|editor-last1=Mooney|editor-first2=S|editor-last2=Bullock|editor-first3=E|editor-last3=Medina|title=Tropical deciduous forest ecosystems|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK}}</ref> Suhe šume [[pacifik|Pacifičke obale]] sjeverozapada [[Južna Amerika|Južne Amerike]] podržavaju bogatstvo jedinstvenih vrsta zbog njihove suhe klime. Šume na području duž istočne obale [[Južna Afrika|Južne Afrike]] su raznolike i podržavaju mnoge [[endem]]ske vrste. Suhe šume središnjeg dijela [[Indija|Indije]] i [[Indokina|Indokine]] karakteristične su po raznovrsnim velikim [[kičmenjaci]]ma njihove [[fauna|faune]]. [[Madagaskarske suhe listopadne šume]] i [[Nova Kaledonija|novokaledonske]] suhe šume su također vrlo prepoznatljive (izraženo [[endemizam|engemizmom]] i na višim [[taksonomski rang|taksonomskim razinama]].<ref name=wwf/> Za vrijeme sušnih sezona, drveće koristi podzemnu vodu. == Obrasci i zahtjevi bioraznolikosti == [[Datoteka:Subtropical semi-evergreen seasonal forest in Northern Thailand.JPG|thumb|250px| Subtropska poluzimzelena sezonska šuma u Nacionalnom parku Doi Inthanon, sjeverni [[Tajland]], na kraju sušne sezone.]] Vrste imaju širi raspon od vrsta iz [[vlažne šume]], mada u nekim regijama mnoge vrste imaju vrlo ograničen zavičaj; većina vrsta u suhim šumama ograničena je, posebno u biljkama; [[bioraznolikost]] i alfa raznolikost je visoka, ali obično niža od susjednih vlažnih šuma.<ref name=wwf/> Djelotvorno očuvanje suhih listopadnih šuma zahtijeva očuvanje velikih i kontinuiranih površina šume. Potrebna su velika prirodna područja za održavanje većih [[predator]]a i ostalih [[kičmenjak]]a i zaštita osjetljivih vrsta u odnosu na [[lov]]ni pritisak. Postojanost [[priobalne šume]] i izvora vode kritična je za mnoge suhe šumske vrste. Potrebni su veliki slojevi [[netaknute šume]] kako bi se vrste mogle oporaviti od povremenih velikih događaja, poput šumskih požara.<ref name=wwf/> Suhe šume su vrlo osjetljive na pretjerano požarenje i [[krčenje šuma]]; [[prekomerna ispaša|prekomjerna ispaša]] i egzotične vrste takođe mogu brzo izmeniti prirodne zajednice; obnova je moguća, ali i izazovna, posebno ako je propadanje bilo intenzivno i trajno.<ref name=wwf/> == Također pogledajte == *[[Šuma]] *[[Sezonska tropska šuma]] *[[Tropska vegetcija]] ==Reference== {{refspisak}} {{refbegin}} *{{cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060112035906.htm|date=13. 1. 2006|newspaper=Science Daily|title=Deep-rooted Plants Have Much Greater Impact On Climate Than Experts Thought}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.costarica21.com/Tropical-Dry-Forest.html The Tropical Dry Forest of Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107174117/http://www.costarica21.com/Tropical-Dry-Forest.html |date=7. 1. 2022 }} {{DEFAULTSORT:Tropical And Subtropical Dry Broadleaf Forests}} [[Kategorija:Kopneni biomi]] [[Kategorija:Šume]] [[Kategorija:Tropska flora]] nl3uoesmql44xt78nmgirhr3usltn9k Skulptura "Nermine, dođi!" 0 459826 3915843 3871569 2026-08-01T21:44:42Z 3915843 wikitext text/x-wiki 3915844 3915843 2026-08-01T21:46:59Z 3915844 wikitext text/x-wiki 3915849 3915844 2026-08-01T22:20:47Z Palapa 383 3915849 wikitext text/x-wiki {{Infokutija spomenik | naziv = Skulptura Nermine dođi...! | nativno_ime = | slika = Skulptura Nermine dodji....jpg | tekst = | lokacija = [[Veliki park]], [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | dizajner     = [[Mensud Kečo]] | tip           = skulptura | materijal = različiti materijali (beton, gips, plastika, silikon) | dužina = | širina = | visina = oko 2 metra | početak = | završetak = | otvoreno_za = | posvećeno = Stradalim u genocidu u Srebrenici | slika_mape = | map_text = | map_width = | relief = | coordinates = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | lat = | long = | web-sajt = | dodaci = }} '''Skulptura Nermine dođi...!'''<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/skulptura-nermine-dodi-u-sarajevu-znate-li-pricu-o-najpotresnijem-srebrenickom-vrisku/546700|title=Skulptura "Nermine, dođi!" u Sarajevu: Znate li priču o najpotresnijem srebreničkom vrisku?|date=2024-05-24|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=2026-08-01}}</ref> predstavlja spomen skulpturu koja je ovjekovječila Srebreničana i događaj koji se desio tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]] jula 1995. Skulptura je djelo umjetnika Mensuda Keče a postavljena je 10. jula 2015. u [[Sarajevo|sarajevskom]] [[Veliki park|Velikom parku]], u neposrednoj blizini [[Spomen-obilježje ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva 1992–1995.|Spomen-obilježja ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva]]. Skulptura je u nekoliko navrata oskrnavljena.<ref>{{cite web |title=Oštećena skulptura "Nermine, dođi!" u Sarajevu, policija traga za počiniteljem |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/ostecena-skulptura-nermine-dodji-u-sarajevu-policija-traga-za-pociniteljem/190228023 |website=klix.ba |access-date=5. 2. 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=OTKINUTA PLOČA PORED SKULPTURE “NERMINE, DOĐI” U SARAJEVU |url=https://jajce-online.com/2019/11/16/otkinuta-ploca-pored-skulpture-nermine-dodi-u-sarajevu/ |website=jajce-online.com/ |access-date=5. 2. 2020 |archive-date=5. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134541/https://jajce-online.com/2019/11/16/otkinuta-ploca-pored-skulpture-nermine-dodi-u-sarajevu/ |url-status=dead }}</ref> == O skulpturi == Skulptura je izrađena od različitih materijala kao što su: [[beton]], [[gips]], [[plastika]], [[silikon]] i drugi čvrsti materijali. Visoka je oko dva metra odnosno predstavlja prirodnu visinu osobe koju predstavlja. Kao njen sastavni dio, iza skulpture je postavljena instalacija tj. ogledalo koje je okrenuto horizontalno na zemlju, dimenzija dva metra dužine i 60 centimetara širine sa zemljom okolo što simbolizira otkopan [[mezar]]. Sam autor skulpture o prizoru koji je ovjekovječen video snimkom i koji je inicirao izradu skulpture je kazao sljedeće: ''To mi je najužasnija scena, čak gora od one gdje se vidi direktno ubijanje. Nisam mogao da ne reagiram na to. Izradio sam skulpturu koja se zove Nermine, dođi.<ref name="Nd">{{Cite news|url=http://kliker.info/nermine-dodi-u-sarajevu-postavljena-skulptura-srebrenicanina-koji-je-sina-dozivao-u-smrt-video/|title=NERMINE, DOĐI : U SARAJEVU POSTAVLJENA SKULPTURA SREBRENIČANINA KOJI JE SINA DOZIVAO U SMRT (VIDEO)|date=5. 2. 2020|newspaper=Kliker|author=|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134542/http://kliker.info/nermine-dodi-u-sarajevu-postavljena-skulptura-srebrenicanina-koji-je-sina-dozivao-u-smrt-video/|url-status=dead}}</ref> == Historijska pozadina == Nakon pada Srebrenice 11. jula 1995. pod kontrolu [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), većina stanovništva [[Ujedinjene nacije|UN]]-ove "zaštićene zone Srebrenice" pokušalo se probiti do teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH). Mnogi od njih nisu uspjeli u toj namjeri što je rezultiralo [[Genocid u Srebrenici|genocidom u Srebrenici]] koji se desio tokom prvih nekoliko dana nakon pada grada. Pripadnici VRS-a na različite načine pokušavali su doći do stanovništva u zbijegu kako bi se, "poslije bune protiv dahija, 'Turcima' osvetili na ovom prostoru".<ref name="Os">{{Cite news|url=https://akos.ba/da-se-ne-zaboravi-ulazak-zlocinca-ratka-mladica-u-srebrenicu-i-osveta-turcima/|title=Da se ne zaboravi: Ulazak zločinca Ratka Mladića u Srebrenicu i osveta “Turcima”|date=5. 2. 2020|newspaper=Akos|author=|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205132620/https://akos.ba/da-se-ne-zaboravi-ulazak-zlocinca-ratka-mladica-u-srebrenicu-i-osveta-turcima/|url-status=dead}}</ref> Jedan od takvih primjera zabilježen je i videosnimkom gdje pripadnici VRS zarobljenog Srebreničana koriste kao mamac kako bi privukli druge Bošnjake koji su se krili u obližnjim šumama.<ref>{{cite web |title=„Nermine, slobodno kod Srba“-Skulptura opomena u centru BiH |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqWkDlDKDPU |website=youtube.com |access-date=5. 2. 2020}}</ref> Srebreničanin s videosnimka bio je Ramo Osmanović koji je pod prisilom u smrt dozivao svog sina riječima: "Nermineee, hajde dolamo, ja sam dolamo. Slobodno kod Srba, svi hajte…"<ref name="Nd"/> Ramo Osmanović i njegov Nermin sin ubijeni su i žrtve su genocida u Srebrenici. Skelet Nermina pronađen je u [[Masovne grobnice|masovnoj grobnici]] u Snagovu kod [[Zvornik]]a, a Ramin u Zelenom Jadru kod Srebrenice. Obojica su sahranjena u [[Memorijalni centar Srebrenica - Potočari|Memorijalnom centru u Potočarima]].<ref name="Nd"/> == Također pogledajte == * [[Genocid u Srebrenici]] * [[Spomenici u Sarajevu]] == Reference == {{refspisak}} {{Genocid u Srebrenici}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid u Srebrenici]] [[Kategorija:Spomenici u Sarajevu]] [[Kategorija:Sklupture u Bosni i Hercegovini]] 278z8ia9bimnyzxy7ziggl59x9dujvr 3915852 3915849 2026-08-01T22:30:58Z Tulum387 155909 3915852 wikitext text/x-wiki {{Infokutija spomenik | naziv = Skulptura Nermine dođi...! | nativno_ime = | slika = Skulptura Nermine dodji....jpg | tekst = | lokacija = [[Veliki park]], [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | dizajner     = [[Mensud Kečo]] | tip           = skulptura | materijal = različiti materijali (beton, gips, plastika, silikon) | dužina = | širina = | visina = oko 2 metra | početak = | završetak = | otvoreno_za = | posvećeno = Stradalim u genocidu u Srebrenici | slika_mape = | map_text = | map_width = | relief = | coordinates = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | lat = | long = | web-sajt = | dodaci = }} '''Skulptura Nermine dođi...!'''<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/skulptura-nermine-dodi-u-sarajevu-znate-li-pricu-o-najpotresnijem-srebrenickom-vrisku/546700|title=Skulptura "Nermine, dođi!" u Sarajevu: Znate li priču o najpotresnijem srebreničkom vrisku?|date=2024-05-24|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=2026-08-01}}</ref> predstavlja spomen skulpturu koja je ovjekovječila Srebreničana i događaj koji se desio tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]] jula 1995. Skulptura je djelo umjetnika Mensuda Keče, a postavljena je 10. jula 2015. u [[Sarajevo|sarajevskom]] [[Veliki park|Velikom parku]], u neposrednoj blizini [[Spomen-obilježje ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva 1992–1995.|Spomen-obilježja ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva]]. Skulptura je u nekoliko navrata oskrnavljena.<ref>{{cite web |title=Oštećena skulptura "Nermine, dođi!" u Sarajevu, policija traga za počiniteljem |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/ostecena-skulptura-nermine-dodji-u-sarajevu-policija-traga-za-pociniteljem/190228023 |website=klix.ba |access-date=5. 2. 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=OTKINUTA PLOČA PORED SKULPTURE “NERMINE, DOĐI” U SARAJEVU |url=https://jajce-online.com/2019/11/16/otkinuta-ploca-pored-skulpture-nermine-dodi-u-sarajevu/ |website=jajce-online.com/ |access-date=5. 2. 2020 |archive-date=5. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134541/https://jajce-online.com/2019/11/16/otkinuta-ploca-pored-skulpture-nermine-dodi-u-sarajevu/ |url-status=dead }}</ref> == O skulpturi == Skulptura je izrađena od različitih materijala kao što su: [[beton]], [[gips]], [[plastika]], [[silikon]] i drugi čvrsti materijali. Visoka je oko dva metra odnosno predstavlja prirodnu visinu osobe koju predstavlja. Kao njen sastavni dio, iza skulpture je postavljena instalacija tj. ogledalo koje je okrenuto horizontalno na zemlju, dimenzija dva metra dužine i 60 centimetara širine sa zemljom okolo što simbolizira otkopan [[mezar]]. Sam autor skulpture o prizoru koji je ovjekovječen video snimkom i koji je inicirao izradu skulpture je kazao sljedeće: ''To mi je najužasnija scena, čak gora od one gdje se vidi direktno ubijanje. Nisam mogao da ne reagiram na to. Izradio sam skulpturu koja se zove Nermine, dođi.<ref name="Nd">{{Cite news|url=http://kliker.info/nermine-dodi-u-sarajevu-postavljena-skulptura-srebrenicanina-koji-je-sina-dozivao-u-smrt-video/|title=NERMINE, DOĐI : U SARAJEVU POSTAVLJENA SKULPTURA SREBRENIČANINA KOJI JE SINA DOZIVAO U SMRT (VIDEO)|date=5. 2. 2020|newspaper=Kliker|author=|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134542/http://kliker.info/nermine-dodi-u-sarajevu-postavljena-skulptura-srebrenicanina-koji-je-sina-dozivao-u-smrt-video/|url-status=dead}}</ref> == Historijska pozadina == Nakon pada Srebrenice 11. jula 1995. pod kontrolu [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), većina stanovništva [[Ujedinjene nacije|UN]]-ove "zaštićene zone Srebrenice" pokušalo se probiti do teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH). Mnogi od njih nisu uspjeli u toj namjeri što je rezultiralo [[Genocid u Srebrenici|genocidom u Srebrenici]] koji se desio tokom prvih nekoliko dana nakon pada grada. Pripadnici VRS-a na različite načine pokušavali su doći do stanovništva u zbijegu kako bi se, "poslije bune protiv dahija, 'Turcima' osvetili na ovom prostoru".<ref name="Os">{{Cite news|url=https://akos.ba/da-se-ne-zaboravi-ulazak-zlocinca-ratka-mladica-u-srebrenicu-i-osveta-turcima/|title=Da se ne zaboravi: Ulazak zločinca Ratka Mladića u Srebrenicu i osveta “Turcima”|date=5. 2. 2020|newspaper=Akos|author=|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205132620/https://akos.ba/da-se-ne-zaboravi-ulazak-zlocinca-ratka-mladica-u-srebrenicu-i-osveta-turcima/|url-status=dead}}</ref> Jedan od takvih primjera zabilježen je i videosnimkom gdje pripadnici VRS zarobljenog Srebreničana koriste kao mamac kako bi privukli druge Bošnjake koji su se krili u obližnjim šumama.<ref>{{cite web |title=„Nermine, slobodno kod Srba“-Skulptura opomena u centru BiH |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqWkDlDKDPU |website=youtube.com |access-date=5. 2. 2020}}</ref> Srebreničanin s videosnimka bio je Ramo Osmanović koji je pod prisilom u smrt dozivao svog sina riječima: "Nermineee, hajde dolamo, ja sam dolamo. Slobodno kod Srba, svi hajte…"<ref name="Nd"/> Ramo Osmanović i njegov Nermin sin ubijeni su i žrtve su genocida u Srebrenici. Skelet Nermina pronađen je u [[Masovne grobnice|masovnoj grobnici]] u Snagovu kod [[Zvornik]]a, a Ramin u Zelenom Jadru kod Srebrenice. Obojica su sahranjena u [[Memorijalni centar Srebrenica - Potočari|Memorijalnom centru u Potočarima]].<ref name="Nd"/> == Također pogledajte == * [[Genocid u Srebrenici]] * [[Spomenici u Sarajevu]] == Reference == {{refspisak}} {{Genocid u Srebrenici}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid u Srebrenici]] [[Kategorija:Spomenici u Sarajevu]] [[Kategorija:Sklupture u Bosni i Hercegovini]] a3xdr2dz2n9wj9mmdhxrefiit81z3x3 Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini 0 468417 3915839 3814317 2026-08-01T21:27:44Z GoodBosnian 170315 3915839 wikitext text/x-wiki [[File:Novakova pećina-Romanija.jpg|mini|desno|Stijene Romanije, na kojima je počeo razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini]] '''Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini''' počela je 1929. god. Tada je izvršen prvi penjački uspon s izrazitim i svjesnim [[Alpinizam|alpinističkim]] ([[Planinarstvo|planinarskim]]) ciljevima na planini [[Romanija|Romaniji]]. Tom prilikom je osvojena stijena poznata kao Đeva (Djevojačke stijene). == Počeci == === Romanija === Strme stijene Romanije, zbog jednostavnog pristupa i velikog izbora, postale su svojevrstan poligon za obuku, kako alpinista početnika, tako i onih željnih pravih alpinističkih izazova.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Na brojnim svjetskim vrhovima zavihorila se zastava BiH - Oslobođenje, 30.12.2019.]</ref> Najmarkantniji romanijski masiv je lanac Djevojačke - Velike - Bogovićke stijene koji se na južnom dijelu planine, pruža od zapada prema istoku i jugoistoku. To je i razlog što su na ovom dijelu penjani prvi smjerovi i što je njihov broj izuzetno veliki, naročito u Velikim stijenama koje su najpristupačnije i najraznovrsnije. Nekoliko kilometara sjevernije su Crvene stijene, a privlačni su i stjenoviti masivi: Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi uspon bosanskohercegovačkih alpinista zabilježen je 1929. na Romaniji na Djevojačkim stijenama. U novembru 1929. god. [[Drago Šefer]] i [[Vojo Ilić]] ovdje su ispenjali I stijenu drugog tornja. To je bio prvi smjer u planinama [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Godine 1932. alpinisti dobijaju prvi put malo kvalitetniju penjačku opreme: [[Alpinistička oprema|cepin]], 30-metarsko uže od 10&nbsp;mm, tri karabinera, čekić i penjačice, a 1935. god, RTD »Prijatelj prirode« osnovao je Alpinistički odsjek. Do kraja 1938. god. nekoliko smjerova na Romaniji ispenjali su i: [[Predrag Šaraba]], [[Jakov Gaon]], [[Josip Sigmund]], [[Nikola Sedlar]], Čaušević i Krkbešević.<ref>{{Cite web |url=http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |title=Edin Durmo - Slobodan Žalica: Romanija - Alpinistički vodič |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=9. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909134817/http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |url-status=dead }}</ref> Kasnije su [[Drago Entraut]], [[Muhamed Buturović]] i [[Faruk Zahirović]] ispenjali jedan smjer koji i danas predstavlja izazov za penjače.<ref name="SŠAG">{{Cite web |url= https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Gafa-the-gentleman-of-the-peaks-103244 |title=Gafa, džemtlmen na vrhu |work= Osservatorio - balcanicaucaso|access-date= 13. 9. 2018}}</ref> ==== Prvu kursevi ==== U [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskom savezu Bosne i Hercegovine]] 1949. godine formiran je alpinistička sekcija, koja je bila začetnik osnivanja alpinističkih sekcija i odsjeka u planinarskim društvima.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - Planinarenje.ba |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Na saveznom alpinističkom tečaju (prvom alpinističkom tečaju u BiH), za učesnike iz svih republika tadašnje države, koji je održan polovinom oktobra 1949. godine na Prenju, na [[Boračko jezero|Boračkom jezeru]], sudjelovalo je osam predstavnika Bosne i Hercegovine. Iz Bosne i Hercegovine tečaju je prisustvovalo 8 planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić (kasnije poginuo na stijeni Babinog zuba kod Sarajeva uz prisustvo brojnih posmatrača) i Vjekosav Reba. Savez je pozvao instruktore iz Slovenije: Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - planinarenje.ba, 18.06.2015 |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Na republičkom alpinističkom tečaju, održanom u septembru 1950. godine na [[Čvrsnica|Čvrsnici]], sudjelovalo 30 polaznika. Značajno je da su već 1951. i dvije žene pohađale alpinistički tečaj. === Ostale planine === Uz Romaniju, kojoj pripada počasno mjesto u razvoju bosanskohercegovačkog alpinizma, značajno mjesto zauzimaju i planine [[Prenj]], [[Čvrsnica]], [[Velež]], [[Treskavica]] i druge.<ref name="Plaalp">{{Cite web |url=http://serbianoutdoor.com/wp-content/uploads/2012/01/Planinarstvo_i_alpinizam.pdf |title=Planinarstvo i alpinizam |work= Planinarski savez Hrvatske, Zagreb 1989|access-date= 15. 2. 2020}}</ref> Godine 1936. na sjevero-istočnu stijenu Lupoglava u Prenju ispenjao se Drago Šefer. U Čvrsnici na sjevernu stijenu Klapavice ispenjao se Josip Sigmund. Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su uspon u sjevernoj stijeni Otiša (2097 m), godine 1938. penju se u zapadnoj stijeni Osobca u Prenju. [[Lujo Dic]] sa skupinom planinara iz društva »Prijatelji prirode« penjali su grebenom Vjetrenih brda od Zelene glave do Lupoglava. Godine 1937. Josip Sigmund penje se kaminom u Čabenskim stijenama u Treskavici, a 1939. god. dva penjačka uspona u Čvrsnici – u Pešti brdu i u Velikom kuku Bosanskohercegovački alpinisti sudjelovali su u alpinističkom skupu na [[Maglić]]u i [[Trnovačko jezero|Trnovačkom jezeru]] 1956. Zajedno sa slovenskim i hrvatskim alpinistima izveli su nekoliko prvenstvenih uspona u stijenama [[Maglić]]a, Trnovačkog Durmitora i [[Volujak|Volujka]]. Sudjelovali su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Godine 1966. izvedeni su prvenstveni alpinistički usponi na području [[Prenj]]a: zapadna stijena Zubca (1897 m), sjeverozapadna stijena Otiša i uspon na Ogorjelu glavu. U sedamdesetim i osamdesetim godinama prošlog stoljeća u stijenama prenjskih vrhova ili hercegovačkih [[Himalaji|Himalaja]], kako neki nazivaju Prenj, alpinisti su sticali iskustvo koje im je koristilo u kasnijem savladavanju stijena i vrhova evropskog i svjetskog gorja. Sjeverna stijena Veleža, sa svojom 13 kilometara dugom barijerom, jedna je od najprepoznatljivijih i najvećih u čitavoj jugoistočnoj Evropi. Ta stijena ima bogatu alpinističku historiju, a na njoj je već ispenjano 50-ak alpinističkih smjerova. Historiju alpinizma u Bosni i Hercegovini stvarali su i [[Alojz Rebić]], [[Vojo Prica]], [[Hajro Delić]], [[Hidajet Haračić]], [[Drago Bozja]], [[Danil Pavičević]] i dr. [[File:LUPOGLAV - panoramio.jpg|mini|desno|Vrh Lupoglava (2.102 m/nv)]] === Lupoglav === {{Glavni|Zimski uspon na Lupoglav}} Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh [[Zimski uspon na Lupoglav|Lupoglav]] (2.102 m/nv) uživa pomalo kultni status bosanskohercegovačkih alpinista. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. godine. [[Ilija Dilber]], tada jedan od najboljih BiH alpinista, [[Zijah Jajatović]] mladi i perspektivni alpinista, student DIF-a, i [[Milorad Stjepanović]], najmlađi član naveze, 14. februara krenuli su na taj vrh iz [[Planinarska kuća Jezerce|planinarskog doma na Jezercu]] i tragično stradali.<ref>{{Cite web |url=https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |title=Mirko Bjelan: Vrh Lupoglav - Planinarsko sklonište Vrutak |access-date=30. 9. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231638/https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |url-status=dead }}</ref> Tek u junu i julu pronađeni su ostaci opreme i njihova tijela. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje, pali niz zapadnu stijenu u Barni do.<ref name="Lupoglav">{{Cite web |url= http://www.zone-2000.net/service/books_img/prenj.pdf/ |title= Muhamed Gafić i Šemsudin Džeko - Prenj - Lupoglav, s.94 |work= Turistička zajednica Kantona Sarajevo |access-date= 13. 9. 2020 }}{{Mrtav link}}</ref> === Sarajevska škole alpinizma === Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu “Slaviša Vajner-Čiča”. SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj, i od kada se vode dnevnici Škole. Prvobitno nije djelovala u okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|PSBiH]], već u okviru Gradskog planinarskog saveza Sarajeva. Kroz školu su prošli brojni alpinisti iz cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Instruktori (praktične i teoretske nastave) koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u njenoj prvoj, “klasičnoj” fazi, od 1972. do 1991. bili su [[Muhamed Šišić]], [[Slobodan Žalica]] (idejni osnivači i direktni pokretači Škole), [[Peter Hilčišin]], [[Muhamed Gafić]] (jedno vrijeme rukovodilac škole), [[Faruk Zahirović]], [[Rašid Mulahusić]] (kasnije dugogodišnji rukovodilac škole) i [[Miodrag Rakić]] (utemeljivači Škole).<ref name="SŠA">{{Cite web |url= https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |title=Historija razvoja alpinizma u Sarajevu |work= |access-date= 13. 9. 2018}}</ref> == Usponi == === Matterhorn (1972) === Uspon na [[Matterhorn]] [[Muhamed Šišić|Muhameda Šišića]] i [[Muhamed Gafić|Muhameda Gafića]] izveden je u julu 1971. god. Bio je izveden u vlastitoj organizaciji, sa dosta avanturizma, ali je ostao zapisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma.<ref>{{Cite web |url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |title=Prvo bosanskohercegovačko osvajanje Matterhorna - DANI |access-date=28. 9. 2020 |archive-date=8. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008162934/https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |url-status=dead }}</ref> [[File:Elbrus North 195.jpg|mini|desno|[[Elbrus]], najviši je vrh [[Kavkaz]]a i [[Evropa|Evrope]] s visinom od 5642 m. Muhamed Gafić i Muhamed Šišić au prvi bosanskohercegovački alpinisti sa usponom na ovaj vrh]] === Elbrus (1974) === Kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Kavkaz 1974.|Prve jugoslavenska kadrovska alpinistička ekspedicija "Kavkaz '74"]] (PS Jugoslavije), Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su 1974. god. uspon na [[Elbrus]] (5642m). Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4207 m).<ref name="BiH">{{Cite web |url= https://psbih.ba/alpinizam/ |title= Hronologija uspona |work= Planinarski savez BiH |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 8. 7. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190708194759/https://psbih.ba/alpinizam/ |url-status= dead }}</ref> === 1976. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1976.|Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija]] u organizaciji [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] bila je "Pamir '76". [[Branimir Maltarić]] i [[Alija Vatrenjak]] dosegli su 7050 m prilikom uspona na [[Vrh Korženevskaja]] (7105 m.). Ostali članovi ekspedicije bili su [[Erol Čolaković]], Muhamed Šišić, [[Miodrag Rakić]]. === 1979 - 7.000 metara === * U [[Jugoslavenska ekspedicija na Mount Everest 1979.|Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest]] u proljeće 1979. god. učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić. Dosegli su visinu 7170 metara. Na vrh su se popela četvorica jugoslavenskih alpinista: [[Nejc Zaplotnik]], [[Andre Štrmfelj]] i [[Stane Belak]] iz [[Slovenija|Slovenije]] i [[Stipe Božić]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. * U julu 1979. godine [[Branimir Maltarić]] i [[Mujo Mulaosmanović]], kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Pamir 1979.|Jugoslavenske ekspedicije na Pamir 1979.]] popeli su se na Vrh Korženjevskaja u [[Pamirske planine|Pamir]]u, visok 7105 metara.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Mujo Mulaosmanović, prvi Bosanac koji je osvojio vrh preko 7.000 metara]</ref> Bio je to prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara.<ref name="MM">{{Cite web |url= https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |title= U svjetskim velegorjima: 1974 – 1979 |work= ZONE 2000 |access-date= 15. 2. 2020 |archive-date= 8. 10. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201008180552/https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |url-status= dead }}</ref> === 1982 i 1983. god. === Uspon na Vrh Uhuru (5895 m) [[Kilimanjaro]], najviši vrh [[Afrika|Afrike]] ostvarili su 1982. godine Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije [[Boris Kovačević]] i Branislav Pajkanović. === 1984. god. === Godine 1984. alpinisti iz Bosne i Hercegovine učestvovali su u Drugoj vojvođanskoj alpinističkoj ekspediciji “Damavand ‘84“, Elbrus (PSS Vojvodine). Na vrhove Damavand (5671 m) i [[Ararat]] (5165 m) ispenjali su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, [[Naim Logić]], Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić, Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4850 m) 1984. god Nail Dervišević, [[Naim Logić]], Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. === 1985. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Druga bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Pamir '85"]] u organizaciji Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine. Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić, Željko Rudan uspeli se na vrh – [[Vrh Komunizma]] (7495 m.) Ostali članovi ekspedicije bili su: Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. === 1986 === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro: Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić, Slavko Šimić – pristup na vrh * Ulu Tau Čan (4207 m), Kavkaz: Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić – ispenjali nekoliko smjerova * Alpinistička ekspedicija ”Ande '86” (UPSD “Bukovik” Sarajevo): :[[Huaskaran]] (6768 m): Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić, Alija Vatrenjak – pristup na vrh :[[Quitijaro]] (6035 m): Dragan Ilić, Željko Marić, Goran Černak, Duško Jovanović, Alija Vatrenjak, Levko Mojsovski – pristup na vrh :[[Alpamajo]] (5947 m): Naim Logić, Dragan Ilić, Željko Marić, Alija Vatrenjak, Muhamed Šišić – pristup na vrh :[[Toklararaju]] (6034 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Ranrapalca]] (6162 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Nevado Pisko]] (5760 m): Slobodan Simić, Dragan Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić – pristup na vrh [[Datoteka:Aconcagua_heli_3.jpg|mini|desno|[[Aconcagua]], najviši vrh [[Južna Amerika|Južne Amerike]]]] === 1988 - Akonkagva === Alpinistička ekspedicija “Ande '88” (PD “Bjelašnica” Sarajevo): [[Aconcagua|Akonkagva]] (6962 m ). Uspon su ostvarili [[Dragan Ilić]] i [[Cvjetin Krnjajić]]. === 1989 === * Alpinistička ekspedicija “Pamir '89” (PSS Vojvodine): [[Vrh Lenjin]] (7134 m). Uspon su ostvarili Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi ekspedicije: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač * V zagrebačka alpinistička ekspedicija “Everest '89”, Himalaja (PDS “Velebit” Zagreb): Prvo ponavljanje Australijskog smjera u sz. stijeni Mt. Everesta (8848 m ); [[Boris Kovačević]] dosegao 7600 m. === 1990 === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Treća bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Pamir '90” (PS BiH)]] :Vrh Korženjevske (7105 m): Muhamed Gafić, Branko Simić, Zdenko Veljačić – pristup na vrh :Vrh Četiri (6400 m): Ivica Šutalo, [[Goran Bregović]] – pristup na vrh === 1991 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Tian Shan 1991.|Četvrta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Tjen Šan '91” (PS BiH)]] :Khan Tengri (7010 m): [[Edin Durmo]], Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović – pristup na vrh. Ostali članovi ekspedicije: Muhamed Šišić (dosegao 6900 m) i Mirza Todorović. * Ekspedicija na Pamir, PD “Klekovača” Prijedor: :Vrh Moskva (6635 m): Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić – pristup na vrh === 1994 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Karakorum 1991.|Peta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Karakorum '94”, Himalaji (PS BiH)]].Prilikom uspon na Gašerbrum II (8035 m), Nail Dervišević dosegao 7400m, Oskar Prebanić 7350, Alija Vatrenjak 7000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska) === 2006 - 8.000 metara === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro (PD “Pobeda” Beograd): Adnan Hodžić, Dragan Markelić – pristup na vrh * Mount Manso (5557 m), Ande: Goran Rokolj – pristup na vrh * [[Ekspedicija iz Srbije na Cho Oyu 2006.|Alpinistička ekspedicija “Čo Oju” Himalaja,]] (“Extreme Summit Team” Beograd): Petar Pećanac – pristup na vrh. Ovo je prvi uspon jednog alpiniste iz Bosne i Hercegovine na vrh iznad 8.000 m.<ref>[https://www.slobodnaevropa.org/a/684418.html Cho-Oya - na više od 8000 metara... - Radio Slobodna Evropa]</ref> === 2007 - Mount Everest === [[Ekspedicija iz Srbije na Mount Everest 2007.|Alpinistička ekspedicija Everest 2007]], [[Himalaji]] (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio [[Petar Pećanac]] Ovo je prvi uspon bosanskohercegovačkog planinara na najviši vrh svijeta.<ref>{{Cite web |url=http://www.infobiro.ba/article/736834 |title=Haris Čalkić Kreditom na Mount Everest - Medioacentar Sarajevo |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=24. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024174133/http://www.infobiro.ba/article/736834 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Porodica&clanak=700773&datum=2019-06-16 Dragana Rajblović, Moj Everest – san i java - Dan on-line]</ref> === 2010 - Mount Everest === Ekspedicija Himalaja “Everest Tibet 2010”, (“Summitclimb.com”). Sjevernim grebenom, [[Fikret Karačić]] pristupio na vrh Mount Everest (8.848 m). === 2012 - Mount Everest === * [[Alpinistička ekspedicija na Mount Everest 2007.|Himalaja, ekspedicija “Eco-Everest Expedition Spring 2012”]] (“Asian Trekking's Expedition Teams.”) na Himalaje: :Island Peak (6189 m), Naim Logić – pristup na vrh :Mount Everest (8848 m), Naim Logić iz Everest Base Camp via South Col Route, pristupio na vrh. === 2015 - Sedam vrhova === [[Vinsonov masiv|Mount Vinson]], Antartika – 4897 m (7.1.2015.). Usponom na ovaj vrh, [[Naim Logić]] je prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu [[Sedam vrhova|najviših vrhova sedam kontinenata]].<ref>[https://tntportal.ba/resin-sportski-vremeplov-dr-naim-logic-prvi-bh-drzavljanin-koji-je-uspio-izaci-na-najvise-planine-svih-7-kontinenata/ Dr. Naim Logić prvi bh. državljanin koji je uspio izaći na najviše planine svih 7 kontinenata]</ref> === 2023 - Mount Everest === Dana 17.05.2023. u 08:21 (po lokalnom vremenu), alpinista, planinar, triatlonac, ironman, norseman, humanista, [[Tomislav Cvitanušić]] ostvario je uspon na najviši vrh svijeta Mount Everest (8848 m/nv). Bio je to četvrti uspon na najviši vrh svijeta, nakon Petra Pećanca, Naima Logića i Fikreta Karačića.<ref>[https://psbih.ba/ostalo/tomislav-cvitanusic-uspjesno-izveo-uspon-na-krov-svijeta-mt-everest/ PS FBiH: Tomislav Cvitanušić uspješno izveo uspon na krov svijeta, Mt. Everest]</ref> === 2026 - Elbrus === Dana 25. jula 2026. desila se [[Tragedija na Elbrusu 2026.|tragedija u kojoj je pet od sedam planinara poginulo]], prilikom ekspedicije na vrh Elbrus.<ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=2026-07-27|access-date=2026-08-01|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} [[Kategorija:Alpinizam u Bosni i Hercegovini]] oaxadhlib2p6kwwd8kwda2l0bb28m6r 3915841 3915839 2026-08-01T21:28:32Z GoodBosnian 170315 treba ovo urediti da radi automaCki 3915841 wikitext text/x-wiki [[File:Novakova pećina-Romanija.jpg|mini|desno|Stijene Romanije, na kojima je počeo razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini]] '''Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini''' počela je 1929. god. Tada je izvršen prvi penjački uspon s izrazitim i svjesnim [[Alpinizam|alpinističkim]] ([[Planinarstvo|planinarskim]]) ciljevima na planini [[Romanija|Romaniji]]. Tom prilikom je osvojena stijena poznata kao Đeva (Djevojačke stijene). == Počeci == === Romanija === Strme stijene Romanije, zbog jednostavnog pristupa i velikog izbora, postale su svojevrstan poligon za obuku, kako alpinista početnika, tako i onih željnih pravih alpinističkih izazova.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Na brojnim svjetskim vrhovima zavihorila se zastava BiH - Oslobođenje, 30.12.2019.]</ref> Najmarkantniji romanijski masiv je lanac Djevojačke - Velike - Bogovićke stijene koji se na južnom dijelu planine, pruža od zapada prema istoku i jugoistoku. To je i razlog što su na ovom dijelu penjani prvi smjerovi i što je njihov broj izuzetno veliki, naročito u Velikim stijenama koje su najpristupačnije i najraznovrsnije. Nekoliko kilometara sjevernije su Crvene stijene, a privlačni su i stjenoviti masivi: Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi uspon bosanskohercegovačkih alpinista zabilježen je 1929. na Romaniji na Djevojačkim stijenama. U novembru 1929. god. [[Drago Šefer]] i [[Vojo Ilić]] ovdje su ispenjali I stijenu drugog tornja. To je bio prvi smjer u planinama [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Godine 1932. alpinisti dobijaju prvi put malo kvalitetniju penjačku opreme: [[Alpinistička oprema|cepin]], 30-metarsko uže od 10&nbsp;mm, tri karabinera, čekić i penjačice, a 1935. god, RTD »Prijatelj prirode« osnovao je Alpinistički odsjek. Do kraja 1938. god. nekoliko smjerova na Romaniji ispenjali su i: [[Predrag Šaraba]], [[Jakov Gaon]], [[Josip Sigmund]], [[Nikola Sedlar]], Čaušević i Krkbešević.<ref>{{Cite web |url=http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |title=Edin Durmo - Slobodan Žalica: Romanija - Alpinistički vodič |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=9. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909134817/http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |url-status=dead }}</ref> Kasnije su [[Drago Entraut]], [[Muhamed Buturović]] i [[Faruk Zahirović]] ispenjali jedan smjer koji i danas predstavlja izazov za penjače.<ref name="SŠAG">{{Cite web |url= https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Gafa-the-gentleman-of-the-peaks-103244 |title=Gafa, džemtlmen na vrhu |work= Osservatorio - balcanicaucaso|access-date= 13. 9. 2018}}</ref> ==== Prvu kursevi ==== U [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskom savezu Bosne i Hercegovine]] 1949. godine formiran je alpinistička sekcija, koja je bila začetnik osnivanja alpinističkih sekcija i odsjeka u planinarskim društvima.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - Planinarenje.ba |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Na saveznom alpinističkom tečaju (prvom alpinističkom tečaju u BiH), za učesnike iz svih republika tadašnje države, koji je održan polovinom oktobra 1949. godine na Prenju, na [[Boračko jezero|Boračkom jezeru]], sudjelovalo je osam predstavnika Bosne i Hercegovine. Iz Bosne i Hercegovine tečaju je prisustvovalo 8 planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić (kasnije poginuo na stijeni Babinog zuba kod Sarajeva uz prisustvo brojnih posmatrača) i Vjekosav Reba. Savez je pozvao instruktore iz Slovenije: Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - planinarenje.ba, 18.06.2015 |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Na republičkom alpinističkom tečaju, održanom u septembru 1950. godine na [[Čvrsnica|Čvrsnici]], sudjelovalo 30 polaznika. Značajno je da su već 1951. i dvije žene pohađale alpinistički tečaj. === Ostale planine === Uz Romaniju, kojoj pripada počasno mjesto u razvoju bosanskohercegovačkog alpinizma, značajno mjesto zauzimaju i planine [[Prenj]], [[Čvrsnica]], [[Velež]], [[Treskavica]] i druge.<ref name="Plaalp">{{Cite web |url=http://serbianoutdoor.com/wp-content/uploads/2012/01/Planinarstvo_i_alpinizam.pdf |title=Planinarstvo i alpinizam |work= Planinarski savez Hrvatske, Zagreb 1989|access-date= 15. 2. 2020}}</ref> Godine 1936. na sjevero-istočnu stijenu Lupoglava u Prenju ispenjao se Drago Šefer. U Čvrsnici na sjevernu stijenu Klapavice ispenjao se Josip Sigmund. Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su uspon u sjevernoj stijeni Otiša (2097 m), godine 1938. penju se u zapadnoj stijeni Osobca u Prenju. [[Lujo Dic]] sa skupinom planinara iz društva »Prijatelji prirode« penjali su grebenom Vjetrenih brda od Zelene glave do Lupoglava. Godine 1937. Josip Sigmund penje se kaminom u Čabenskim stijenama u Treskavici, a 1939. god. dva penjačka uspona u Čvrsnici – u Pešti brdu i u Velikom kuku Bosanskohercegovački alpinisti sudjelovali su u alpinističkom skupu na [[Maglić]]u i [[Trnovačko jezero|Trnovačkom jezeru]] 1956. Zajedno sa slovenskim i hrvatskim alpinistima izveli su nekoliko prvenstvenih uspona u stijenama [[Maglić]]a, Trnovačkog Durmitora i [[Volujak|Volujka]]. Sudjelovali su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Godine 1966. izvedeni su prvenstveni alpinistički usponi na području [[Prenj]]a: zapadna stijena Zubca (1897 m), sjeverozapadna stijena Otiša i uspon na Ogorjelu glavu. U sedamdesetim i osamdesetim godinama prošlog stoljeća u stijenama prenjskih vrhova ili hercegovačkih [[Himalaji|Himalaja]], kako neki nazivaju Prenj, alpinisti su sticali iskustvo koje im je koristilo u kasnijem savladavanju stijena i vrhova evropskog i svjetskog gorja. Sjeverna stijena Veleža, sa svojom 13 kilometara dugom barijerom, jedna je od najprepoznatljivijih i najvećih u čitavoj jugoistočnoj Evropi. Ta stijena ima bogatu alpinističku historiju, a na njoj je već ispenjano 50-ak alpinističkih smjerova. Historiju alpinizma u Bosni i Hercegovini stvarali su i [[Alojz Rebić]], [[Vojo Prica]], [[Hajro Delić]], [[Hidajet Haračić]], [[Drago Bozja]], [[Danil Pavičević]] i dr. [[File:LUPOGLAV - panoramio.jpg|mini|desno|Vrh Lupoglava (2.102 m/nv)]] === Lupoglav === {{Glavni|Zimski uspon na Lupoglav}} Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh [[Zimski uspon na Lupoglav|Lupoglav]] (2.102 m/nv) uživa pomalo kultni status bosanskohercegovačkih alpinista. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. godine. [[Ilija Dilber]], tada jedan od najboljih BiH alpinista, [[Zijah Jajatović]] mladi i perspektivni alpinista, student DIF-a, i [[Milorad Stjepanović]], najmlađi član naveze, 14. februara krenuli su na taj vrh iz [[Planinarska kuća Jezerce|planinarskog doma na Jezercu]] i tragično stradali.<ref>{{Cite web |url=https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |title=Mirko Bjelan: Vrh Lupoglav - Planinarsko sklonište Vrutak |access-date=30. 9. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231638/https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |url-status=dead }}</ref> Tek u junu i julu pronađeni su ostaci opreme i njihova tijela. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje, pali niz zapadnu stijenu u Barni do.<ref name="Lupoglav">{{Cite web |url= http://www.zone-2000.net/service/books_img/prenj.pdf/ |title= Muhamed Gafić i Šemsudin Džeko - Prenj - Lupoglav, s.94 |work= Turistička zajednica Kantona Sarajevo |access-date= 13. 9. 2020 }}{{Mrtav link}}</ref> === Sarajevska škole alpinizma === Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu “Slaviša Vajner-Čiča”. SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj, i od kada se vode dnevnici Škole. Prvobitno nije djelovala u okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|PSBiH]], već u okviru Gradskog planinarskog saveza Sarajeva. Kroz školu su prošli brojni alpinisti iz cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Instruktori (praktične i teoretske nastave) koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u njenoj prvoj, “klasičnoj” fazi, od 1972. do 1991. bili su [[Muhamed Šišić]], [[Slobodan Žalica]] (idejni osnivači i direktni pokretači Škole), [[Peter Hilčišin]], [[Muhamed Gafić]] (jedno vrijeme rukovodilac škole), [[Faruk Zahirović]], [[Rašid Mulahusić]] (kasnije dugogodišnji rukovodilac škole) i [[Miodrag Rakić]] (utemeljivači Škole).<ref name="SŠA">{{Cite web |url= https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |title=Historija razvoja alpinizma u Sarajevu |work= |access-date= 13. 9. 2018}}</ref> == Usponi == === Matterhorn (1972) === Uspon na [[Matterhorn]] [[Muhamed Šišić|Muhameda Šišića]] i [[Muhamed Gafić|Muhameda Gafića]] izveden je u julu 1971. god. Bio je izveden u vlastitoj organizaciji, sa dosta avanturizma, ali je ostao zapisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma.<ref>{{Cite web |url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |title=Prvo bosanskohercegovačko osvajanje Matterhorna - DANI |access-date=28. 9. 2020 |archive-date=8. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008162934/https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |url-status=dead }}</ref> [[File:Elbrus North 195.jpg|mini|desno|[[Elbrus]], najviši je vrh [[Kavkaz]]a i [[Evropa|Evrope]] s visinom od 5642 m. Muhamed Gafić i Muhamed Šišić au prvi bosanskohercegovački alpinisti sa usponom na ovaj vrh]] === Elbrus (1974) === Kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Kavkaz 1974.|Prve jugoslavenska kadrovska alpinistička ekspedicija "Kavkaz '74"]] (PS Jugoslavije), Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su 1974. god. uspon na [[Elbrus]] (5642m). Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4207 m).<ref name="BiH">{{Cite web |url= https://psbih.ba/alpinizam/ |title= Hronologija uspona |work= Planinarski savez BiH |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 8. 7. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190708194759/https://psbih.ba/alpinizam/ |url-status= dead }}</ref> === 1976. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1976.|Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija]] u organizaciji [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] bila je "Pamir '76". [[Branimir Maltarić]] i [[Alija Vatrenjak]] dosegli su 7050 m prilikom uspona na [[Vrh Korženevskaja]] (7105 m.). Ostali članovi ekspedicije bili su [[Erol Čolaković]], Muhamed Šišić, [[Miodrag Rakić]]. === 1979 - 7.000 metara === * U [[Jugoslavenska ekspedicija na Mount Everest 1979.|Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest]] u proljeće 1979. god. učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić. Dosegli su visinu 7170 metara. Na vrh su se popela četvorica jugoslavenskih alpinista: [[Nejc Zaplotnik]], [[Andre Štrmfelj]] i [[Stane Belak]] iz [[Slovenija|Slovenije]] i [[Stipe Božić]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. * U julu 1979. godine [[Branimir Maltarić]] i [[Mujo Mulaosmanović]], kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Pamir 1979.|Jugoslavenske ekspedicije na Pamir 1979.]] popeli su se na Vrh Korženjevskaja u [[Pamirske planine|Pamir]]u, visok 7105 metara.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Mujo Mulaosmanović, prvi Bosanac koji je osvojio vrh preko 7.000 metara]</ref> Bio je to prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara.<ref name="MM">{{Cite web |url= https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |title= U svjetskim velegorjima: 1974 – 1979 |work= ZONE 2000 |access-date= 15. 2. 2020 |archive-date= 8. 10. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201008180552/https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |url-status= dead }}</ref> === 1982 i 1983. god. === Uspon na Vrh Uhuru (5895 m) [[Kilimanjaro]], najviši vrh [[Afrika|Afrike]] ostvarili su 1982. godine Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije [[Boris Kovačević]] i Branislav Pajkanović. === 1984. god. === Godine 1984. alpinisti iz Bosne i Hercegovine učestvovali su u Drugoj vojvođanskoj alpinističkoj ekspediciji “Damavand ‘84“, Elbrus (PSS Vojvodine). Na vrhove Damavand (5671 m) i [[Ararat]] (5165 m) ispenjali su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, [[Naim Logić]], Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić, Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4850 m) 1984. god Nail Dervišević, [[Naim Logić]], Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. === 1985. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Druga bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Pamir '85"]] u organizaciji Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine. Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić, Željko Rudan uspeli se na vrh – [[Vrh Komunizma]] (7495 m.) Ostali članovi ekspedicije bili su: Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. === 1986 === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro: Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić, Slavko Šimić – pristup na vrh * Ulu Tau Čan (4207 m), Kavkaz: Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić – ispenjali nekoliko smjerova * Alpinistička ekspedicija ”Ande '86” (UPSD “Bukovik” Sarajevo): :[[Huaskaran]] (6768 m): Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić, Alija Vatrenjak – pristup na vrh :[[Quitijaro]] (6035 m): Dragan Ilić, Željko Marić, Goran Černak, Duško Jovanović, Alija Vatrenjak, Levko Mojsovski – pristup na vrh :[[Alpamajo]] (5947 m): Naim Logić, Dragan Ilić, Željko Marić, Alija Vatrenjak, Muhamed Šišić – pristup na vrh :[[Toklararaju]] (6034 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Ranrapalca]] (6162 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Nevado Pisko]] (5760 m): Slobodan Simić, Dragan Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić – pristup na vrh [[Datoteka:Aconcagua_heli_3.jpg|mini|desno|[[Aconcagua]], najviši vrh [[Južna Amerika|Južne Amerike]]]] === 1988 - Akonkagva === Alpinistička ekspedicija “Ande '88” (PD “Bjelašnica” Sarajevo): [[Aconcagua|Akonkagva]] (6962 m ). Uspon su ostvarili [[Dragan Ilić]] i [[Cvjetin Krnjajić]]. === 1989 === * Alpinistička ekspedicija “Pamir '89” (PSS Vojvodine): [[Vrh Lenjin]] (7134 m). Uspon su ostvarili Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi ekspedicije: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač * V zagrebačka alpinistička ekspedicija “Everest '89”, Himalaja (PDS “Velebit” Zagreb): Prvo ponavljanje Australijskog smjera u sz. stijeni Mt. Everesta (8848 m ); [[Boris Kovačević]] dosegao 7600 m. === 1990 === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Treća bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Pamir '90” (PS BiH)]] :Vrh Korženjevske (7105 m): Muhamed Gafić, Branko Simić, Zdenko Veljačić – pristup na vrh :Vrh Četiri (6400 m): Ivica Šutalo, [[Goran Bregović]] – pristup na vrh === 1991 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Tian Shan 1991.|Četvrta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Tjen Šan '91” (PS BiH)]] :Khan Tengri (7010 m): [[Edin Durmo]], Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović – pristup na vrh. Ostali članovi ekspedicije: Muhamed Šišić (dosegao 6900 m) i Mirza Todorović. * Ekspedicija na Pamir, PD “Klekovača” Prijedor: :Vrh Moskva (6635 m): Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić – pristup na vrh === 1994 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Karakorum 1991.|Peta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Karakorum '94”, Himalaji (PS BiH)]].Prilikom uspon na Gašerbrum II (8035 m), Nail Dervišević dosegao 7400m, Oskar Prebanić 7350, Alija Vatrenjak 7000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska) === 2006 - 8.000 metara === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro (PD “Pobeda” Beograd): Adnan Hodžić, Dragan Markelić – pristup na vrh * Mount Manso (5557 m), Ande: Goran Rokolj – pristup na vrh * [[Ekspedicija iz Srbije na Cho Oyu 2006.|Alpinistička ekspedicija “Čo Oju” Himalaja,]] (“Extreme Summit Team” Beograd): Petar Pećanac – pristup na vrh. Ovo je prvi uspon jednog alpiniste iz Bosne i Hercegovine na vrh iznad 8.000 m.<ref>[https://www.slobodnaevropa.org/a/684418.html Cho-Oya - na više od 8000 metara... - Radio Slobodna Evropa]</ref> === 2007 - Mount Everest === [[Ekspedicija iz Srbije na Mount Everest 2007.|Alpinistička ekspedicija Everest 2007]], [[Himalaji]] (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio [[Petar Pećanac]] Ovo je prvi uspon bosanskohercegovačkog planinara na najviši vrh svijeta.<ref>{{Cite web |url=http://www.infobiro.ba/article/736834 |title=Haris Čalkić Kreditom na Mount Everest - Medioacentar Sarajevo |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=24. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024174133/http://www.infobiro.ba/article/736834 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Porodica&clanak=700773&datum=2019-06-16 Dragana Rajblović, Moj Everest – san i java - Dan on-line]</ref> === 2010 - Mount Everest === Ekspedicija Himalaja “Everest Tibet 2010”, (“Summitclimb.com”). Sjevernim grebenom, [[Fikret Karačić]] pristupio na vrh Mount Everest (8.848 m). === 2012 - Mount Everest === * [[Alpinistička ekspedicija na Mount Everest 2007.|Himalaja, ekspedicija “Eco-Everest Expedition Spring 2012”]] (“Asian Trekking's Expedition Teams.”) na Himalaje: :Island Peak (6189 m), Naim Logić – pristup na vrh :Mount Everest (8848 m), Naim Logić iz Everest Base Camp via South Col Route, pristupio na vrh. === 2015 - Sedam vrhova === [[Vinsonov masiv|Mount Vinson]], Antartika – 4897 m (7.1.2015.). Usponom na ovaj vrh, [[Naim Logić]] je prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu [[Sedam vrhova|najviših vrhova sedam kontinenata]].<ref>[https://tntportal.ba/resin-sportski-vremeplov-dr-naim-logic-prvi-bh-drzavljanin-koji-je-uspio-izaci-na-najvise-planine-svih-7-kontinenata/ Dr. Naim Logić prvi bh. državljanin koji je uspio izaći na najviše planine svih 7 kontinenata]</ref> === 2023 - Mount Everest === Dana 17.05.2023. u 08:21 (po lokalnom vremenu), alpinista, planinar, triatlonac, ironman, norseman, humanista, [[Tomislav Cvitanušić]] ostvario je uspon na najviši vrh svijeta Mount Everest (8848 m/nv). Bio je to četvrti uspon na najviši vrh svijeta, nakon Petra Pećanca, Naima Logića i Fikreta Karačića.<ref>[https://psbih.ba/ostalo/tomislav-cvitanusic-uspjesno-izveo-uspon-na-krov-svijeta-mt-everest/ PS FBiH: Tomislav Cvitanušić uspješno izveo uspon na krov svijeta, Mt. Everest]</ref> === 2026 - Elbrus === Dana 25. jula 2026. desila se [[Tragedija na Elbrusu 2026.|tragedija u kojoj je pet od sedam planinara poginulo]], prilikom ekspedicije na vrh Elbrus.<ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} [[Kategorija:Alpinizam u Bosni i Hercegovini]] l07nrsdi2zp0ugl1sayq6v6wgz0xtq0 3915842 3915841 2026-08-01T21:29:15Z Tulum387 155909 Tipfeler. 3915842 wikitext text/x-wiki [[File:Novakova pećina-Romanija.jpg|mini|desno|Stijene Romanije, na kojima je počeo razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini]] '''Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini''' počela je 1929. god. Tada je izvršen prvi penjački uspon s izrazitim i svjesnim [[Alpinizam|alpinističkim]] ([[Planinarstvo|planinarskim]]) ciljevima na planini [[Romanija|Romaniji]]. Tom prilikom je osvojena stijena poznata kao Đeva (Djevojačke stijene). == Počeci == === Romanija === Strme stijene Romanije, zbog jednostavnog pristupa i velikog izbora, postale su svojevrstan poligon za obuku, kako alpinista početnika, tako i onih željnih pravih alpinističkih izazova.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Na brojnim svjetskim vrhovima zavihorila se zastava BiH - Oslobođenje, 30.12.2019.]</ref> Najmarkantniji romanijski masiv je lanac Djevojačke - Velike - Bogovićke stijene koji se na južnom dijelu planine, pruža od zapada prema istoku i jugoistoku. To je i razlog što su na ovom dijelu penjani prvi smjerovi i što je njihov broj izuzetno veliki, naročito u Velikim stijenama koje su najpristupačnije i najraznovrsnije. Nekoliko kilometara sjevernije su Crvene stijene, a privlačni su i stjenoviti masivi: Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi uspon bosanskohercegovačkih alpinista zabilježen je 1929. na Romaniji na Djevojačkim stijenama. U novembru 1929. god. [[Drago Šefer]] i [[Vojo Ilić]] ovdje su ispenjali I stijenu drugog tornja. To je bio prvi smjer u planinama [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Godine 1932. alpinisti dobijaju prvi put malo kvalitetniju penjačku opreme: [[Alpinistička oprema|cepin]], 30-metarsko uže od 10&nbsp;mm, tri karabinera, čekić i penjačice, a 1935. god, RTD »Prijatelj prirode« osnovao je Alpinistički odsjek. Do kraja 1938. god. nekoliko smjerova na Romaniji ispenjali su i: [[Predrag Šaraba]], [[Jakov Gaon]], [[Josip Sigmund]], [[Nikola Sedlar]], Čaušević i Krkbešević.<ref>{{Cite web |url=http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |title=Edin Durmo - Slobodan Žalica: Romanija - Alpinistički vodič |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=9. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909134817/http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |url-status=dead }}</ref> Kasnije su [[Drago Entraut]], [[Muhamed Buturović]] i [[Faruk Zahirović]] ispenjali jedan smjer koji i danas predstavlja izazov za penjače.<ref name="SŠAG">{{Cite web |url= https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Gafa-the-gentleman-of-the-peaks-103244 |title=Gafa, džemtlmen na vrhu |work= Osservatorio - balcanicaucaso|access-date= 13. 9. 2018}}</ref> ==== Prvu kursevi ==== U [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskom savezu Bosne i Hercegovine]] 1949. godine formiran je alpinistička sekcija, koja je bila začetnik osnivanja alpinističkih sekcija i odsjeka u planinarskim društvima.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - Planinarenje.ba |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Na saveznom alpinističkom tečaju (prvom alpinističkom tečaju u BiH), za učesnike iz svih republika tadašnje države, koji je održan polovinom oktobra 1949. godine na Prenju, na [[Boračko jezero|Boračkom jezeru]], sudjelovalo je osam predstavnika Bosne i Hercegovine. Iz Bosne i Hercegovine tečaju je prisustvovalo 8 planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić (kasnije poginuo na stijeni Babinog zuba kod Sarajeva uz prisustvo brojnih posmatrača) i Vjekosav Reba. Savez je pozvao instruktore iz Slovenije: Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - planinarenje.ba, 18.06.2015 |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Na republičkom alpinističkom tečaju, održanom u septembru 1950. godine na [[Čvrsnica|Čvrsnici]], sudjelovalo 30 polaznika. Značajno je da su već 1951. i dvije žene pohađale alpinistički tečaj. === Ostale planine === Uz Romaniju, kojoj pripada počasno mjesto u razvoju bosanskohercegovačkog alpinizma, značajno mjesto zauzimaju i planine [[Prenj]], [[Čvrsnica]], [[Velež]], [[Treskavica]] i druge.<ref name="Plaalp">{{Cite web |url=http://serbianoutdoor.com/wp-content/uploads/2012/01/Planinarstvo_i_alpinizam.pdf |title=Planinarstvo i alpinizam |work= Planinarski savez Hrvatske, Zagreb 1989|access-date= 15. 2. 2020}}</ref> Godine 1936. na sjevero-istočnu stijenu Lupoglava u Prenju ispenjao se Drago Šefer. U Čvrsnici na sjevernu stijenu Klapavice ispenjao se Josip Sigmund. Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su uspon u sjevernoj stijeni Otiša (2097 m), godine 1938. penju se u zapadnoj stijeni Osobca u Prenju. [[Lujo Dic]] sa skupinom planinara iz društva »Prijatelji prirode« penjali su grebenom Vjetrenih brda od Zelene glave do Lupoglava. Godine 1937. Josip Sigmund penje se kaminom u Čabenskim stijenama u Treskavici, a 1939. god. dva penjačka uspona u Čvrsnici – u Pešti brdu i u Velikom kuku Bosanskohercegovački alpinisti sudjelovali su u alpinističkom skupu na [[Maglić]]u i [[Trnovačko jezero|Trnovačkom jezeru]] 1956. Zajedno sa slovenskim i hrvatskim alpinistima izveli su nekoliko prvenstvenih uspona u stijenama [[Maglić]]a, Trnovačkog Durmitora i [[Volujak|Volujka]]. Sudjelovali su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Godine 1966. izvedeni su prvenstveni alpinistički usponi na području [[Prenj]]a: zapadna stijena Zubca (1897 m), sjeverozapadna stijena Otiša i uspon na Ogorjelu glavu. U sedamdesetim i osamdesetim godinama prošlog stoljeća u stijenama prenjskih vrhova ili hercegovačkih [[Himalaji|Himalaja]], kako neki nazivaju Prenj, alpinisti su sticali iskustvo koje im je koristilo u kasnijem savladavanju stijena i vrhova evropskog i svjetskog gorja. Sjeverna stijena Veleža, sa svojom 13 kilometara dugom barijerom, jedna je od najprepoznatljivijih i najvećih u čitavoj jugoistočnoj Evropi. Ta stijena ima bogatu alpinističku historiju, a na njoj je već ispenjano 50-ak alpinističkih smjerova. Historiju alpinizma u Bosni i Hercegovini stvarali su i [[Alojz Rebić]], [[Vojo Prica]], [[Hajro Delić]], [[Hidajet Haračić]], [[Drago Bozja]], [[Danil Pavičević]] i dr. [[File:LUPOGLAV - panoramio.jpg|mini|desno|Vrh Lupoglava (2.102 m/nv)]] === Lupoglav === {{Glavni|Zimski uspon na Lupoglav}} Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh [[Zimski uspon na Lupoglav|Lupoglav]] (2.102 m/nv) uživa pomalo kultni status bosanskohercegovačkih alpinista. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. godine. [[Ilija Dilber]], tada jedan od najboljih BiH alpinista, [[Zijah Jajatović]] mladi i perspektivni alpinista, student DIF-a, i [[Milorad Stjepanović]], najmlađi član naveze, 14. februara krenuli su na taj vrh iz [[Planinarska kuća Jezerce|planinarskog doma na Jezercu]] i tragično stradali.<ref>{{Cite web |url=https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |title=Mirko Bjelan: Vrh Lupoglav - Planinarsko sklonište Vrutak |access-date=30. 9. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231638/https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |url-status=dead }}</ref> Tek u junu i julu pronađeni su ostaci opreme i njihova tijela. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje, pali niz zapadnu stijenu u Barni do.<ref name="Lupoglav">{{Cite web |url= http://www.zone-2000.net/service/books_img/prenj.pdf/ |title= Muhamed Gafić i Šemsudin Džeko - Prenj - Lupoglav, s.94 |work= Turistička zajednica Kantona Sarajevo |access-date= 13. 9. 2020 }}{{Mrtav link}}</ref> === Sarajevska škole alpinizma === Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu “Slaviša Vajner-Čiča”. SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj, i od kada se vode dnevnici Škole. Prvobitno nije djelovala u okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|PSBiH]], već u okviru Gradskog planinarskog saveza Sarajeva. Kroz školu su prošli brojni alpinisti iz cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Instruktori (praktične i teoretske nastave) koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u njenoj prvoj, “klasičnoj” fazi, od 1972. do 1991. bili su [[Muhamed Šišić]], [[Slobodan Žalica]] (idejni osnivači i direktni pokretači Škole), [[Peter Hilčišin]], [[Muhamed Gafić]] (jedno vrijeme rukovodilac škole), [[Faruk Zahirović]], [[Rašid Mulahusić]] (kasnije dugogodišnji rukovodilac škole) i [[Miodrag Rakić]] (utemeljivači Škole).<ref name="SŠA">{{Cite web |url= https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |title=Historija razvoja alpinizma u Sarajevu |work= |access-date= 13. 9. 2018}}</ref> == Usponi == === Matterhorn (1972) === Uspon na [[Matterhorn]] [[Muhamed Šišić|Muhameda Šišića]] i [[Muhamed Gafić|Muhameda Gafića]] izveden je u julu 1971. god. Bio je izveden u vlastitoj organizaciji, sa dosta avanturizma, ali je ostao zapisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma.<ref>{{Cite web |url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |title=Prvo bosanskohercegovačko osvajanje Matterhorna - DANI |access-date=28. 9. 2020 |archive-date=8. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008162934/https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |url-status=dead }}</ref> [[File:Elbrus North 195.jpg|mini|desno|[[Elbrus]], najviši je vrh [[Kavkaz]]a i [[Evropa|Evrope]] s visinom od 5642 m. Muhamed Gafić i Muhamed Šišić su prvi bosanskohercegovački alpinisti sa usponom na ovaj vrh]] === Elbrus (1974) === Kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Kavkaz 1974.|Prve jugoslavenska kadrovska alpinistička ekspedicija "Kavkaz '74"]] (PS Jugoslavije), Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su 1974. god. uspon na [[Elbrus]] (5642m). Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4207 m).<ref name="BiH">{{Cite web |url= https://psbih.ba/alpinizam/ |title= Hronologija uspona |work= Planinarski savez BiH |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 8. 7. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190708194759/https://psbih.ba/alpinizam/ |url-status= dead }}</ref> === 1976. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1976.|Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija]] u organizaciji [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] bila je "Pamir '76". [[Branimir Maltarić]] i [[Alija Vatrenjak]] dosegli su 7050 m prilikom uspona na [[Vrh Korženevskaja]] (7105 m.). Ostali članovi ekspedicije bili su [[Erol Čolaković]], Muhamed Šišić, [[Miodrag Rakić]]. === 1979 - 7.000 metara === * U [[Jugoslavenska ekspedicija na Mount Everest 1979.|Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest]] u proljeće 1979. god. učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić. Dosegli su visinu 7170 metara. Na vrh su se popela četvorica jugoslavenskih alpinista: [[Nejc Zaplotnik]], [[Andre Štrmfelj]] i [[Stane Belak]] iz [[Slovenija|Slovenije]] i [[Stipe Božić]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. * U julu 1979. godine [[Branimir Maltarić]] i [[Mujo Mulaosmanović]], kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Pamir 1979.|Jugoslavenske ekspedicije na Pamir 1979.]] popeli su se na Vrh Korženjevskaja u [[Pamirske planine|Pamir]]u, visok 7105 metara.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Mujo Mulaosmanović, prvi Bosanac koji je osvojio vrh preko 7.000 metara]</ref> Bio je to prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara.<ref name="MM">{{Cite web |url= https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |title= U svjetskim velegorjima: 1974 – 1979 |work= ZONE 2000 |access-date= 15. 2. 2020 |archive-date= 8. 10. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201008180552/https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |url-status= dead }}</ref> === 1982 i 1983. god. === Uspon na Vrh Uhuru (5895 m) [[Kilimanjaro]], najviši vrh [[Afrika|Afrike]] ostvarili su 1982. godine Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije [[Boris Kovačević]] i Branislav Pajkanović. === 1984. god. === Godine 1984. alpinisti iz Bosne i Hercegovine učestvovali su u Drugoj vojvođanskoj alpinističkoj ekspediciji “Damavand ‘84“, Elbrus (PSS Vojvodine). Na vrhove Damavand (5671 m) i [[Ararat]] (5165 m) ispenjali su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, [[Naim Logić]], Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić, Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4850 m) 1984. god Nail Dervišević, [[Naim Logić]], Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. === 1985. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Druga bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Pamir '85"]] u organizaciji Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine. Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić, Željko Rudan uspeli se na vrh – [[Vrh Komunizma]] (7495 m.) Ostali članovi ekspedicije bili su: Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. === 1986 === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro: Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić, Slavko Šimić – pristup na vrh * Ulu Tau Čan (4207 m), Kavkaz: Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić – ispenjali nekoliko smjerova * Alpinistička ekspedicija ”Ande '86” (UPSD “Bukovik” Sarajevo): :[[Huaskaran]] (6768 m): Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić, Alija Vatrenjak – pristup na vrh :[[Quitijaro]] (6035 m): Dragan Ilić, Željko Marić, Goran Černak, Duško Jovanović, Alija Vatrenjak, Levko Mojsovski – pristup na vrh :[[Alpamajo]] (5947 m): Naim Logić, Dragan Ilić, Željko Marić, Alija Vatrenjak, Muhamed Šišić – pristup na vrh :[[Toklararaju]] (6034 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Ranrapalca]] (6162 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Nevado Pisko]] (5760 m): Slobodan Simić, Dragan Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić – pristup na vrh [[Datoteka:Aconcagua_heli_3.jpg|mini|desno|[[Aconcagua]], najviši vrh [[Južna Amerika|Južne Amerike]]]] === 1988 - Akonkagva === Alpinistička ekspedicija “Ande '88” (PD “Bjelašnica” Sarajevo): [[Aconcagua|Akonkagva]] (6962 m ). Uspon su ostvarili [[Dragan Ilić]] i [[Cvjetin Krnjajić]]. === 1989 === * Alpinistička ekspedicija “Pamir '89” (PSS Vojvodine): [[Vrh Lenjin]] (7134 m). Uspon su ostvarili Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi ekspedicije: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač * V zagrebačka alpinistička ekspedicija “Everest '89”, Himalaja (PDS “Velebit” Zagreb): Prvo ponavljanje Australijskog smjera u sz. stijeni Mt. Everesta (8848 m ); [[Boris Kovačević]] dosegao 7600 m. === 1990 === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Treća bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Pamir '90” (PS BiH)]] :Vrh Korženjevske (7105 m): Muhamed Gafić, Branko Simić, Zdenko Veljačić – pristup na vrh :Vrh Četiri (6400 m): Ivica Šutalo, [[Goran Bregović]] – pristup na vrh === 1991 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Tian Shan 1991.|Četvrta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Tjen Šan '91” (PS BiH)]] :Khan Tengri (7010 m): [[Edin Durmo]], Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović – pristup na vrh. Ostali članovi ekspedicije: Muhamed Šišić (dosegao 6900 m) i Mirza Todorović. * Ekspedicija na Pamir, PD “Klekovača” Prijedor: :Vrh Moskva (6635 m): Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić – pristup na vrh === 1994 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Karakorum 1991.|Peta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Karakorum '94”, Himalaji (PS BiH)]].Prilikom uspon na Gašerbrum II (8035 m), Nail Dervišević dosegao 7400m, Oskar Prebanić 7350, Alija Vatrenjak 7000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska) === 2006 - 8.000 metara === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro (PD “Pobeda” Beograd): Adnan Hodžić, Dragan Markelić – pristup na vrh * Mount Manso (5557 m), Ande: Goran Rokolj – pristup na vrh * [[Ekspedicija iz Srbije na Cho Oyu 2006.|Alpinistička ekspedicija “Čo Oju” Himalaja,]] (“Extreme Summit Team” Beograd): Petar Pećanac – pristup na vrh. Ovo je prvi uspon jednog alpiniste iz Bosne i Hercegovine na vrh iznad 8.000 m.<ref>[https://www.slobodnaevropa.org/a/684418.html Cho-Oya - na više od 8000 metara... - Radio Slobodna Evropa]</ref> === 2007 - Mount Everest === [[Ekspedicija iz Srbije na Mount Everest 2007.|Alpinistička ekspedicija Everest 2007]], [[Himalaji]] (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio [[Petar Pećanac]] Ovo je prvi uspon bosanskohercegovačkog planinara na najviši vrh svijeta.<ref>{{Cite web |url=http://www.infobiro.ba/article/736834 |title=Haris Čalkić Kreditom na Mount Everest - Medioacentar Sarajevo |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=24. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024174133/http://www.infobiro.ba/article/736834 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Porodica&clanak=700773&datum=2019-06-16 Dragana Rajblović, Moj Everest – san i java - Dan on-line]</ref> === 2010 - Mount Everest === Ekspedicija Himalaja “Everest Tibet 2010”, (“Summitclimb.com”). Sjevernim grebenom, [[Fikret Karačić]] pristupio na vrh Mount Everest (8.848 m). === 2012 - Mount Everest === * [[Alpinistička ekspedicija na Mount Everest 2007.|Himalaja, ekspedicija “Eco-Everest Expedition Spring 2012”]] (“Asian Trekking's Expedition Teams.”) na Himalaje: :Island Peak (6189 m), Naim Logić – pristup na vrh :Mount Everest (8848 m), Naim Logić iz Everest Base Camp via South Col Route, pristupio na vrh. === 2015 - Sedam vrhova === [[Vinsonov masiv|Mount Vinson]], Antartika – 4897 m (7.1.2015.). Usponom na ovaj vrh, [[Naim Logić]] je prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu [[Sedam vrhova|najviših vrhova sedam kontinenata]].<ref>[https://tntportal.ba/resin-sportski-vremeplov-dr-naim-logic-prvi-bh-drzavljanin-koji-je-uspio-izaci-na-najvise-planine-svih-7-kontinenata/ Dr. Naim Logić prvi bh. državljanin koji je uspio izaći na najviše planine svih 7 kontinenata]</ref> === 2023 - Mount Everest === Dana 17.05.2023. u 08:21 (po lokalnom vremenu), alpinista, planinar, triatlonac, ironman, norseman, humanista, [[Tomislav Cvitanušić]] ostvario je uspon na najviši vrh svijeta Mount Everest (8848 m/nv). Bio je to četvrti uspon na najviši vrh svijeta, nakon Petra Pećanca, Naima Logića i Fikreta Karačića.<ref>[https://psbih.ba/ostalo/tomislav-cvitanusic-uspjesno-izveo-uspon-na-krov-svijeta-mt-everest/ PS FBiH: Tomislav Cvitanušić uspješno izveo uspon na krov svijeta, Mt. Everest]</ref> === 2026 - Elbrus === Dana 25. jula 2026. desila se [[Tragedija na Elbrusu 2026.|tragedija u kojoj je pet od sedam planinara poginulo]], prilikom ekspedicije na vrh Elbrus.<ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} [[Kategorija:Alpinizam u Bosni i Hercegovini]] ps4q43c791x2d14i3vsojwqkswm9o5c 3915850 3915842 2026-08-01T22:23:42Z Tulum387 155909 Sređen početni dio članka do Lupoglava brisanjem. Ima još posla :) 3915850 wikitext text/x-wiki [[File:Novakova pećina-Romanija.jpg|mini|desno|Stijene Romanije, na kojima je počeo razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini]] '''Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini''' vezuje se za kraj 1920-ih. Godine 1929. zabilježen je prvi alpinistički uspon na planini Romaniji, na stijeni poznatoj kao Đeva na Djevojačkim stijenama, čime su postavljeni temelji razvoja alpinizma u BiH. == Počeci == === Romanija === Zbog relativno lake pristupačnosti i raznovrsnih stijenskih formacija, Romanija je od početaka razvoja alpinizma predstavljala jedno od najvažnijih penjačkih područja u Bosni i Hercegovini.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Na brojnim svjetskim vrhovima zavihorila se zastava BiH - Oslobođenje, 30.12.2019.]</ref> Posebno se ističu stijenski masivi Djevojačkih, Velikih i Bogovićkih stijena, koji se pružaju južnim dijelom planine od zapada prema istoku i jugoistoku. Na ovom području razvijen je najveći broj ranih penjačkih smjerova, naročito na Velikim stijenama, koje su zbog svojih karakteristika bile pogodne za razvoj različitih oblika penjanja. Pored navedenih stijena, penjački interes privlačili su i drugi masivi na Romaniji, među kojima su Crvene, Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi dokumentovani alpinistički uspon na Romaniji izveli su u novembru 1929. [[Drago Šefer]] i Vojo Ilić, kada su ispenjali smjer na I stijeni drugog tornja Djevojačkih stijena. Ovaj uspon smatra se prvim zabilježenim alpinističkim smjerom u planinama Bosne i Hercegovine. Razvoj alpinizma nastavljen je tokom 1930-ih. Godine 1932. penjači su počeli koristiti savremeniju alpinističku opremu tog vremena, uključujući cepin, 30-metarsko uže, karabinere, čekić i penjačice. Godine 1935. RTD "Prijatelj prirode" osniva Alpinistički odsjek, čime je alpinistička aktivnost dobila organizovaniji oblik. Do kraja 1938. na Romaniji je ispenjano više smjerova, a među penjačima koji su učestvovali u razvoju ranog alpinizma na ovom području bili su Predrag Šaraba, Jakov Gaon, Josip Sigmund, Nikola Sedlar, Čaušević i Krkbešević.<ref>{{Cite web |url=http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |title=Edin Durmo - Slobodan Žalica: Romanija - Alpinistički vodič |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=9. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909134817/http://psbih.ba/wp-content/uploads/2013/05/romanija.pdf |url-status=dead }}</ref> U kasnijem periodu Drago Entraut, Muhamed Buturović i Faruk Zahirović ispenjali su smjer koji je ostao značajan u historiji penjanja na Romaniji.<ref name="SŠAG">{{Cite web |url= https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bosnia-Herzegovina/Gafa-the-gentleman-of-the-peaks-103244 |title=Gafa, džemtlmen na vrhu |work= Osservatorio - balcanicaucaso|access-date= 13. 9. 2018}}</ref> ==== Period nakon Drugog svjetskog rata ==== Nakon Drugog svjetskog rata došlo je do institucionalnog razvoja alpinizma u Bosni i Hercegovini. U okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] 1949. osnovana je alpinistička sekcija, koja je imala značajnu ulogu u razvoju i osnivanju alpinističkih sekcija i odsjeka pri planinarskim društvima u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - Planinarenje.ba |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Sredinom oktobra 1949. na [[Prenj|Prenju]], kod [[Boračko jezero|Boračkog jezera]], održan je prvi alpinistički tečaj u Bosni i Hercegovini, organizovan na nivou tadašnje Federativne Narodne Republike Jugoslavije. Tečaj je okupio učesnike iz svih republika tadašnje države, a Bosnu i Hercegovinu predstavljalo je osam planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić i Vjekosav Reba. Kao instruktori učestvovali su istaknuti slovenski alpinisti Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar.<ref>{{Cite web |url=https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |title=Iz istorije planinarstva Bosne i Hercegovine - planinarenje.ba, 18.06.2015 |access-date=20. 9. 2020 |archive-date=11. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011110526/https://planinarenje.ba/alpinizam-i-sportsko-penjanje/729-iz-istorije-planinarstva-bosne-i-hercegovine |url-status=dead }}</ref> Nakon ovog tečaja nastavljen je razvoj alpinističke obuke u Bosni i Hercegovini. U septembru 1950. na [[Čvrsnica|Čvrsnici]] je održan republički alpinistički tečaj na kojem je učestvovalo 30 polaznika. Već 1951. u alpinističkoj obuci učestvovale su po prvi put i žene, čime se dodatno proširila baza učesnika u razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini. === Ostale planine === Pored Romanije, značajnu ulogu u razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini imali su planinski masivi [[Prenj|Prenja]], [[Čvrsnica|Čvrsnice]], [[Velež (planina)|Veleža]], [[Treskavica|Treskavice]] i drugih planina. Na ovim područjima tokom 20. vijeka izvedeni su brojni značajni alpinistički usponi i razvijeni novi penjački pravci.<ref name="Plaalp">{{Cite web |url=http://serbianoutdoor.com/wp-content/uploads/2012/01/Planinarstvo_i_alpinizam.pdf |title=Planinarstvo i alpinizam |work= Planinarski savez Hrvatske, Zagreb 1989|access-date= 15. 2. 2020}}</ref> Na Prenju je Drago Šefer 1936. godine izveo uspon na sjeveroistočnoj stijeni Lupoglava. U narednim godinama nastavljen je razvoj penjanja na ovom području. Drago Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su 1938. uspon na sjevernoj stijeni Otiša (2097 m), a iste godine izveden je i uspon na zapadnoj stijeni Osobca. [[Lujo Dic]] je sa grupom planinara iz društva "Prijatelji prirode" izveo grebenski uspon preko Vjetrenih brda, od Zelene glave do Lupoglava. Na području Čvrsnice, Josip Sigmund izveo je uspon na sjevernoj stijeni Klapavice, dok su 1939. godine zabilježena dva penjačka uspona u stijenama Pešti brda i Velikog kuka. Na Treskavicu se Josip Sigmund 1937. penjao kamionom u Čabenskim stijenama. Bosanskohercegovački alpinisti učestvovali su 1956. na alpinističkom skupu na [[Maglić|Magliću]] i [[Trnovačko jezero|Trnovačkom jezeru]], zajedno sa penjačima iz Slovenije i Hrvatske. Tom prilikom izvedeni su prvenstveni usponi na stijene Maglića, Trnovačkog Durmitora i [[Volujak|Volujka]]. Među učesnicima iz Bosne i Hercegovine bili su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Tokom 1966. na Prenju su ostvareni novi prvenstveni usponi, među kojima su usponi na zapadnoj stijeni Zupca (1897 m), sjeverozapadnoj stijeni Otiša i Ogorjeloj glavi. Tokom 1970-ih i 1980-ih Prenj je ostao jedno od najvažnijih područja za razvoj alpinizma u Bosni i Hercegovini. Penjačka iskustva stečena na njegovim stijenama predstavljala su osnovu za kasnije ekspedicije i uspone bosanskohercegovačkih alpinista na drugim evropskim i svjetskim planinama. Posebno mjesto u razvoju alpinizma zauzima i sjeverna stijena Veleža, koja predstavlja jedan od značajnijih stijenskih kompleksa u jugoistočnoj Evropi. Na njenim stijenama razvijen je veći broj alpinističkih smjerova. U razvoju alpinizma u Bosni i Hercegovini učestvovali su brojni penjači, među kojima su Alojz Rebić, Vojo Prica, Hajro Delić, Hidajet Haračić, Drago Bozja i Danil Pavičević.[[File:LUPOGLAV - panoramio.jpg|mini|desno|Vrh Lupoglava (2.102 m/nv)]] === Lupoglav === {{Glavni|Zimski uspon na Lupoglav}} Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh [[Zimski uspon na Lupoglav|Lupoglav]] (2.102 m/nv) uživa pomalo kultni status bosanskohercegovačkih alpinista. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. godine. [[Ilija Dilber]], tada jedan od najboljih BiH alpinista, [[Zijah Jajatović]] mladi i perspektivni alpinista, student DIF-a, i [[Milorad Stjepanović]], najmlađi član naveze, 14. februara krenuli su na taj vrh iz [[Planinarska kuća Jezerce|planinarskog doma na Jezercu]] i tragično stradali.<ref>{{Cite web |url=https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |title=Mirko Bjelan: Vrh Lupoglav - Planinarsko sklonište Vrutak |access-date=30. 9. 2020 |archive-date=9. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231638/https://gorja.net/putopisi/200/prenj_pl-skl-vrutak-vrh-lupoglav-pl-skl-vrutak/ |url-status=dead }}</ref> Tek u junu i julu pronađeni su ostaci opreme i njihova tijela. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje, pali niz zapadnu stijenu u Barni do.<ref name="Lupoglav">{{Cite web |url= http://www.zone-2000.net/service/books_img/prenj.pdf/ |title= Muhamed Gafić i Šemsudin Džeko - Prenj - Lupoglav, s.94 |work= Turistička zajednica Kantona Sarajevo |access-date= 13. 9. 2020 }}{{Mrtav link}}</ref> === Sarajevska škole alpinizma === Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu “Slaviša Vajner-Čiča”. SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj, i od kada se vode dnevnici Škole. Prvobitno nije djelovala u okviru [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|PSBiH]], već u okviru Gradskog planinarskog saveza Sarajeva. Kroz školu su prošli brojni alpinisti iz cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Instruktori (praktične i teoretske nastave) koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u njenoj prvoj, “klasičnoj” fazi, od 1972. do 1991. bili su [[Muhamed Šišić]], [[Slobodan Žalica]] (idejni osnivači i direktni pokretači Škole), [[Peter Hilčišin]], [[Muhamed Gafić]] (jedno vrijeme rukovodilac škole), [[Faruk Zahirović]], [[Rašid Mulahusić]] (kasnije dugogodišnji rukovodilac škole) i [[Miodrag Rakić]] (utemeljivači Škole).<ref name="SŠA">{{Cite web |url= https://bihski.com/2014/09/29/promjenjiva-istrija-razvoja-alpinizma-u-sarajevu/ |title=Historija razvoja alpinizma u Sarajevu |work= |access-date= 13. 9. 2018}}</ref> == Usponi == === Matterhorn (1972) === Uspon na [[Matterhorn]] [[Muhamed Šišić|Muhameda Šišića]] i [[Muhamed Gafić|Muhameda Gafića]] izveden je u julu 1971. god. Bio je izveden u vlastitoj organizaciji, sa dosta avanturizma, ali je ostao zapisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma.<ref>{{Cite web |url=https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |title=Prvo bosanskohercegovačko osvajanje Matterhorna - DANI |access-date=28. 9. 2020 |archive-date=8. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008162934/https://www.bhdani.ba/portal/clanak/328/arhiva/prvo-bosanskohercegovacko-osvajanje-matterhorna- |url-status=dead }}</ref> [[File:Elbrus North 195.jpg|mini|desno|[[Elbrus]], najviši je vrh [[Kavkaz]]a i [[Evropa|Evrope]] s visinom od 5642 m. Muhamed Gafić i Muhamed Šišić su prvi bosanskohercegovački alpinisti sa usponom na ovaj vrh]] === Elbrus (1974) === Kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Kavkaz 1974.|Prve jugoslavenska kadrovska alpinistička ekspedicija "Kavkaz '74"]] (PS Jugoslavije), Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su 1974. god. uspon na [[Elbrus]] (5642m). Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4207 m).<ref name="BiH">{{Cite web |url= https://psbih.ba/alpinizam/ |title= Hronologija uspona |work= Planinarski savez BiH |access-date= 13. 9. 2018 |archive-date= 8. 7. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190708194759/https://psbih.ba/alpinizam/ |url-status= dead }}</ref> === 1976. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1976.|Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija]] u organizaciji [[Planinarski savez Bosne i Hercegovine|Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine]] bila je "Pamir '76". [[Branimir Maltarić]] i [[Alija Vatrenjak]] dosegli su 7050 m prilikom uspona na [[Vrh Korženevskaja]] (7105 m.). Ostali članovi ekspedicije bili su [[Erol Čolaković]], Muhamed Šišić, [[Miodrag Rakić]]. === 1979 - 7.000 metara === * U [[Jugoslavenska ekspedicija na Mount Everest 1979.|Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest]] u proljeće 1979. god. učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić. Dosegli su visinu 7170 metara. Na vrh su se popela četvorica jugoslavenskih alpinista: [[Nejc Zaplotnik]], [[Andre Štrmfelj]] i [[Stane Belak]] iz [[Slovenija|Slovenije]] i [[Stipe Božić]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. * U julu 1979. godine [[Branimir Maltarić]] i [[Mujo Mulaosmanović]], kao članovi [[Jugoslavenska ekspedicija na Pamir 1979.|Jugoslavenske ekspedicije na Pamir 1979.]] popeli su se na Vrh Korženjevskaja u [[Pamirske planine|Pamir]]u, visok 7105 metara.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/na-brojnim-svjetskim-vrhovima-zavihorila-se-zastava-bih-516945 Mujo Mulaosmanović, prvi Bosanac koji je osvojio vrh preko 7.000 metara]</ref> Bio je to prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara.<ref name="MM">{{Cite web |url= https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |title= U svjetskim velegorjima: 1974 – 1979 |work= ZONE 2000 |access-date= 15. 2. 2020 |archive-date= 8. 10. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201008180552/https://toplista.zone-2000.net/2013/12/09/u-svjetskim-velegorjima-1974-1979-0/ |url-status= dead }}</ref> === 1982 i 1983. god. === Uspon na Vrh Uhuru (5895 m) [[Kilimanjaro]], najviši vrh [[Afrika|Afrike]] ostvarili su 1982. godine Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije [[Boris Kovačević]] i Branislav Pajkanović. === 1984. god. === Godine 1984. alpinisti iz Bosne i Hercegovine učestvovali su u Drugoj vojvođanskoj alpinističkoj ekspediciji “Damavand ‘84“, Elbrus (PSS Vojvodine). Na vrhove Damavand (5671 m) i [[Ararat]] (5165 m) ispenjali su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, [[Naim Logić]], Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić, Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4850 m) 1984. god Nail Dervišević, [[Naim Logić]], Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. === 1985. god. === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Druga bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija "Pamir '85"]] u organizaciji Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine. Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić, Željko Rudan uspeli se na vrh – [[Vrh Komunizma]] (7495 m.) Ostali članovi ekspedicije bili su: Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. === 1986 === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro: Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić, Slavko Šimić – pristup na vrh * Ulu Tau Čan (4207 m), Kavkaz: Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić – ispenjali nekoliko smjerova * Alpinistička ekspedicija ”Ande '86” (UPSD “Bukovik” Sarajevo): :[[Huaskaran]] (6768 m): Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić, Alija Vatrenjak – pristup na vrh :[[Quitijaro]] (6035 m): Dragan Ilić, Željko Marić, Goran Černak, Duško Jovanović, Alija Vatrenjak, Levko Mojsovski – pristup na vrh :[[Alpamajo]] (5947 m): Naim Logić, Dragan Ilić, Željko Marić, Alija Vatrenjak, Muhamed Šišić – pristup na vrh :[[Toklararaju]] (6034 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Ranrapalca]] (6162 m): Alija Vatrenjak, Naim Logić – pristup na vrh :[[Nevado Pisko]] (5760 m): Slobodan Simić, Dragan Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić – pristup na vrh [[Datoteka:Aconcagua_heli_3.jpg|mini|desno|[[Aconcagua]], najviši vrh [[Južna Amerika|Južne Amerike]]]] === 1988 - Akonkagva === Alpinistička ekspedicija “Ande '88” (PD “Bjelašnica” Sarajevo): [[Aconcagua|Akonkagva]] (6962 m ). Uspon su ostvarili [[Dragan Ilić]] i [[Cvjetin Krnjajić]]. === 1989 === * Alpinistička ekspedicija “Pamir '89” (PSS Vojvodine): [[Vrh Lenjin]] (7134 m). Uspon su ostvarili Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi ekspedicije: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač * V zagrebačka alpinistička ekspedicija “Everest '89”, Himalaja (PDS “Velebit” Zagreb): Prvo ponavljanje Australijskog smjera u sz. stijeni Mt. Everesta (8848 m ); [[Boris Kovačević]] dosegao 7600 m. === 1990 === [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Pamir 1990.|Treća bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Pamir '90” (PS BiH)]] :Vrh Korženjevske (7105 m): Muhamed Gafić, Branko Simić, Zdenko Veljačić – pristup na vrh :Vrh Četiri (6400 m): Ivica Šutalo, [[Goran Bregović]] – pristup na vrh === 1991 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Tian Shan 1991.|Četvrta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Tjen Šan '91” (PS BiH)]] :Khan Tengri (7010 m): [[Edin Durmo]], Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović – pristup na vrh. Ostali članovi ekspedicije: Muhamed Šišić (dosegao 6900 m) i Mirza Todorović. * Ekspedicija na Pamir, PD “Klekovača” Prijedor: :Vrh Moskva (6635 m): Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić – pristup na vrh === 1994 === * [[Bosanskohercegovačka ekspedicija na Karakorum 1991.|Peta bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija “Karakorum '94”, Himalaji (PS BiH)]].Prilikom uspon na Gašerbrum II (8035 m), Nail Dervišević dosegao 7400m, Oskar Prebanić 7350, Alija Vatrenjak 7000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska) === 2006 - 8.000 metara === * Uhuru Peak (5895 m), Kilimanjaro (PD “Pobeda” Beograd): Adnan Hodžić, Dragan Markelić – pristup na vrh * Mount Manso (5557 m), Ande: Goran Rokolj – pristup na vrh * [[Ekspedicija iz Srbije na Cho Oyu 2006.|Alpinistička ekspedicija “Čo Oju” Himalaja,]] (“Extreme Summit Team” Beograd): Petar Pećanac – pristup na vrh. Ovo je prvi uspon jednog alpiniste iz Bosne i Hercegovine na vrh iznad 8.000 m.<ref>[https://www.slobodnaevropa.org/a/684418.html Cho-Oya - na više od 8000 metara... - Radio Slobodna Evropa]</ref> === 2007 - Mount Everest === [[Ekspedicija iz Srbije na Mount Everest 2007.|Alpinistička ekspedicija Everest 2007]], [[Himalaji]] (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio [[Petar Pećanac]] Ovo je prvi uspon bosanskohercegovačkog planinara na najviši vrh svijeta.<ref>{{Cite web |url=http://www.infobiro.ba/article/736834 |title=Haris Čalkić Kreditom na Mount Everest - Medioacentar Sarajevo |access-date=29. 9. 2020 |archive-date=24. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024174133/http://www.infobiro.ba/article/736834 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Porodica&clanak=700773&datum=2019-06-16 Dragana Rajblović, Moj Everest – san i java - Dan on-line]</ref> === 2010 - Mount Everest === Ekspedicija Himalaja “Everest Tibet 2010”, (“Summitclimb.com”). Sjevernim grebenom, [[Fikret Karačić]] pristupio na vrh Mount Everest (8.848 m). === 2012 - Mount Everest === * [[Alpinistička ekspedicija na Mount Everest 2007.|Himalaja, ekspedicija “Eco-Everest Expedition Spring 2012”]] (“Asian Trekking's Expedition Teams.”) na Himalaje: :Island Peak (6189 m), Naim Logić – pristup na vrh :Mount Everest (8848 m), Naim Logić iz Everest Base Camp via South Col Route, pristupio na vrh. === 2015 - Sedam vrhova === [[Vinsonov masiv|Mount Vinson]], Antartika – 4897 m (7.1.2015.). Usponom na ovaj vrh, [[Naim Logić]] je prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu [[Sedam vrhova|najviših vrhova sedam kontinenata]].<ref>[https://tntportal.ba/resin-sportski-vremeplov-dr-naim-logic-prvi-bh-drzavljanin-koji-je-uspio-izaci-na-najvise-planine-svih-7-kontinenata/ Dr. Naim Logić prvi bh. državljanin koji je uspio izaći na najviše planine svih 7 kontinenata]</ref> === 2023 - Mount Everest === Dana 17.05.2023. u 08:21 (po lokalnom vremenu), alpinista, planinar, triatlonac, ironman, norseman, humanista, [[Tomislav Cvitanušić]] ostvario je uspon na najviši vrh svijeta Mount Everest (8848 m/nv). Bio je to četvrti uspon na najviši vrh svijeta, nakon Petra Pećanca, Naima Logića i Fikreta Karačića.<ref>[https://psbih.ba/ostalo/tomislav-cvitanusic-uspjesno-izveo-uspon-na-krov-svijeta-mt-everest/ PS FBiH: Tomislav Cvitanušić uspješno izveo uspon na krov svijeta, Mt. Everest]</ref> === 2026 - Elbrus === Dana 25. jula 2026. desila se [[Tragedija na Elbrusu 2026.|tragedija u kojoj je pet od sedam planinara poginulo]], prilikom ekspedicije na vrh Elbrus.<ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} [[Kategorija:Alpinizam u Bosni i Hercegovini]] opy712b77680royzweg6611lpljsp8t Zilka Spahić-Šiljak 0 469865 3915943 3895352 2026-08-02T10:10:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915943 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Neutralnost}}{{Standardi}}{{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Zilka Spahić Šiljak | slika = | alt_slike = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = 1968. | mjesto_rođenja = Zenica, Bosna i Hercegovina | zanimanje = Profesorica rodnih studija, teoretičarka, aktivistica | poznat_po = | značajni_radovi = }} '''Zilka Spahić-Šiljak''' (1968, [[Zenica]]), doktorica znanosti iz oblasti rodnih studija; istraživačica tema koje se tiču roda, [[Religija|religije]], politike, [[Feminizam|feminizma]], [[Ljudska prava|ljudskih prava]], kao i izgradnje [[mir]]a. Autorica je brojnih znanstvenih članaka<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/profile/Zilka-Spahic-Siljak|title=researchgate.net}}</ref> i knjiga objavljenih na bosanskom i engleskom jeziku, a uz akademski predavački i znanstveni rad ima i višedecenijsko aktivističko iskustvo kroz nevladin sektor u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođena je [[1968.|1968]]. u [[Zenica|Zenici]], u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Završila je [[Gazi Husrev-begova medresa|Gazi Husrev-begovu medresu]], a diplomirala je na [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu|Fakultetu islamskih nauka u Sarajevu]]. Magistrirala je ljudska prava i demokratiju na temu: „Politička participacija žena“, a doktorirala na temu: „Žene, religija i politika“. Niz godina provela kao postdoktorska znanstvenica i istraživačica na nekoliko američkih univerziteta: od 2011. do 2019. je radila kao predavačica i istraživačica na Harvard Univerzitetu i Stanford Univerzitetu u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], a prije toga je šest godina vodila program Religijskih studija<ref>{{Cite web|url=https://cis.unsa.ba/bhs/magistarski-program-religijske-studije/|title=MAGISTARSKI PROGRAM "RELIGIJSKE STUDIJE"|date=17. 9. 2024|website=CIS|language=bs-BA|access-date=17. 9. 2024}}</ref> na Univerzitetu u Sarajevu. Direktorica je TPO Fondacije<ref>{{Cite web|url=http://www.tpo.ba|website=www.tpo.ba|access-date=17. 9. 2024}}</ref> [[Sarajevo]], koja se bavi pitanjima obrazovanja, interkulturnog dijaloga i izgradnje mira, i osnaživanja mladih i žena za liderstvo. Gostujuća je profesorica na Univerzitetu Roehampton u Londonu. Predaje na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Zenici. === Univerzitetski gender resursni centar (UNIGeRC) === Univerzitetski gender resursni centar (UNIGeRC) je uspostavljen na Univerzitetu u Sarajevu, pri Centru za ljudska prava, kao tijelo za koordinaciju aktivnosti u oblastima rodne ravnopravnosti i borbe protiv rodno zasnovanog nasilja, seksualnog uznemiravanja i [[Diskriminacija|diskriminacije]] u visokoškolskim ustanovama kako bi se unaprijedila kvaliteta rada i osigurao integriteta visokom obrazovanju. Zilka Spahić Šiljak je akademska direktorica ovog Centra<ref>{{Cite web|url=https://unigerc.unsa.ba/|title=Naslovna|website=UNIGERC|language=bs-BA|access-date=17. 9. 2024}}</ref>. === FER škola === U regiji [[Balkan]]a u kojoj se gotovo 90% ljudi izjašnjava vjernicama i vjernicima, i u kojoj su na snazi sekularni zakoni utemeljeni na međunarodnim normama [[Ljudska prava|ljudskih prava]] i [[sloboda]], važno je kroz sučeljavanje feminističkih i religijskih perspektiva otvoriti prostor za dijalog, susret, učenje i propitivanje kako bi se došlo do novih formula shvaćanja prava i sloboda, posebno za one koji su manjina. Uočavajući tu potrebu v.prof.dr. Zilka Spahić Šiljak i znanstvena savjetnica dr.sc. Jadranka Rebeka Anić, kreirale su program “I vjernice i građanke” koji je TPO Fondacija realizirala u periodu od 2008-2012, a nastavila Ekumenska inicijativa žena<ref>{{Cite web|url=https://eiz.hr/|title=Ekumenska inicijativa žena|website=eiz.hr|access-date=17. 9. 2024}}</ref> od 2015-2020 godine. Veliko zanimanje za ovaj program ali i nedostatak akademskih programa o pitanjima roda i religije u cijeloj regiji bili su motivacija za pokretanje FER škole<ref>{{Cite web|url=https://ferskola2022.onlinebase.net/|title=NASLOVNA|website=FER ŠKOLA|language=en-US|access-date=17. 9. 2024}}</ref>. === Propitivanje ženskih, feminističkih i muslimanskih identiteta<ref>{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/126730|title=iz recenzije Jadranke RebekaeAnić}}</ref> === Prema pisanju recenzentice knjige ''Propitivanje ženskih, feminističkih i muslimanskih identiteta'' (2012), profesorice rodnih studija Jadranke Rebeke Anić, publikacija je ishod dvogodišnjeg istraživalačkog projekta pod nazivom ''Feminizam u postsocijalističkim muslimanskim kontekstima u BiH i na Kosovu'' koji je proveo Centar za interdisciplinarne postdiplomske studije. Knjiga je podijeljena na dva dijela: teorijski i empirijski. Teorijski dio služi boljem razumijevanju ishoda dobivenih istraživanjem na terenu. Knjiga ima 265 stranica, a osim uvoda i zaključka sadrži još pet poglavlja, prilog u kojem se opisuje istraživački uzorak i rabljena metoda te rječnik i indeks. Predgovor knjizi napisala je Margot Badran, povjesničarka iz Egipta, koja više od četiri desetljeća piše o feminizmima u muslimanskim društvima na Bliskom istoku i u širem islamskom svijetu. Badran s pravom knjigu ocjenjuje kao »istinski maestralnu studiju« (str. 13) koja pruža sveobuhvatnu i složenu analizu rodnih ideja i praksa, kao i feminizama koji im se suprotstavljaju unutar islamskih i sekularnih konteksta i u kojoj se vješto isprepliću povijesno, političko i filozofsko. === Izbor iz objavljenih knjiga === * Kao istraživačica na post-doktorskom programu Harvard Univerziteta objavila je knjigu ''Sjaj ljudskosti – životne priče mirotvorki iz Bosne i Hercegovine''<ref>{{Cite web|url=https://zenskamreza.ba/sjaj-ljudskosti-zivotne-price-mirotvorki-u-bosni-i-hercegovini/|title=Sjaj ljudskosti|access-date=17. 9. 2024|archive-date=17. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917201739/https://zenskamreza.ba/sjaj-ljudskosti-zivotne-price-mirotvorki-u-bosni-i-hercegovini/|url-status=dead}}</ref> (2013, 2014). * Tokom angažmana na Religijskim i Rodnim studijama na Univerzitetu Sarajevo objavila je: ** ''Propitivanje ženskih, feminističkih i muslimanskih identiteta. Post-socijalistički konteksti u Bosni i Hercegovini i na Kosovu''<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/324164692_Propitivanje_zenskih_feministickih_i_muslimanskih_identiteta_Post-socijalisticki_konteksti_u_Bosni_i_Hercegovini_i_na_Kosovu|title=Propitivanje ženskih feminističkih i muslimanskih identiteta}}</ref>, (CIPS Univerzitet u Sarajevu 2012), ** ''Žene, religija i politika''<ref>{{Cite web|url=http://www.tpo.ba/b/dokument/ZeRelPolitika.pdf|title=Žene, religija i politika}}</ref> (IMIC, TPO, CIPS, 2007 i engl. izdanje 2010). * Istraživanje na kojem je radila kao istraživačica na Stanford Univerzitetu fokusiralo se na intersekciju roda, liderstva i politike, te je 2019. objavila knjigu ''Bosanski labirint'': ''kultura, rod i liderstvo'' zajedno sa drugim bosanskohercegovačkim znanstvenicama. * Godine 2020. objavila je knjigu ''Sociologija roda - feministička kritika''<ref>{{Cite web|url=http://www.tpo.ba/b/dokument/Sociologija-roda_Zilka-Spahic-skraceno.pdf|title=Sociologija roda}}</ref>, pisavši je s namjerom da se koristi u područjima rodnih studija, ženskih studija, kulturalnih studija, antropologije, etnologije, povijesti, ljudskih prava i sociologije. Knjiga se  također može koristiti i u svrhu stjecanja općeg znanja o pitanjima roda. === Izbor iz znanstvenih članaka === Spisak svih članaka je dostupan na https://www.researchgate.net/profile/Zilka-Spahic-Siljak # ''Victim or Survivor? Choosing Identity after wartime sexual violence'' (2020); # ''Bringing Faith Into Practice, Reconciliation on Global Context'' (2020); # ''Women, Citizens and Believers as Agents of Peace in Bosnia and Herzegovina'' (2015); # ''Images of Women in Bosnia and Herzegovina and Neighboring Countries, 1992-1995'' (2010); # ''An Analysis on the Image of Woman in the School - Religious Textbooks in B&H'' (2008); # ''Ženska prava u islamu i rađanje feminizma'' (2004); # ''Do It and Name It: Feminist Theology and Peacebuilding in Bosnia and Herzegovina'' (2013); # ''Believers for Social Change-Bridging the Secular Religious Divide in Bosnia and Herzegovina'' (2015); # ''Religious practices, in EWIC Encyclopedia'' (2007) == Reference == {{refspisak}} === '''Vanjski linkovi''' === Anisa Šerak (8.06. 2023). https://www.womeninadria.ba/zilka-spahic-siljak-feminizam-i-rodni-stereotipi/ Zilka Spahić Šiljak i Jadranka Rebeka Anić - FER PODCAST - Rod, religija i rodno zasnovano nasilje (20.05.2024). https://www.youtube.com/watch?v=0PSzBTeGrzc Zilka Spahić-Šiljak: Discipliniranje žena ili kako musliman treba tući ženu u odgojne svrhe (08.12.2023). https://www.mreza-mira.net/vijesti/feminizam-i-rodna-ravnopravnost/zilka-spahic-siljak-discipliniranje-zena-ili-kako-musliman-treba-tuci-zenu-u-odgojne-svrhe/ [[Kategorija:Rođeni 1968.]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Živi ljudi]] m4dsct9vy36m15andkfu771pukruiv7 Nirmal Purja 0 471354 3915858 3540491 2026-08-01T23:03:56Z Tulum387 155909 Dopunjen članak djelimično prevodom sa de.wiki, a većim dijelom citirajući medije sa njemačkog govornog područja. 3915858 wikitext text/x-wiki '''Nirmal Purja''' (poznat i kao Nims ili Nimsdai Purja; rođen 25. jula 1983. u Myagdiju, Nepal; umro 30. jula 2026. na Broad Peaku, Pakistan) bio je nepalski alpinist i bivši vojnik brigade Gurka i specijalne elitne jedinice Ujedinjenog Kraljevstva. {{Infokutija osoba | ime = Nirmal Purja | slika = Nirmal Purja.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = 1982/1983 | mjesto_rođenja = [[Nepal]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Nepal]]ska | druga_imena = | zanimanje = vojnik, planinar | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osvajanje [[Spisak vrhova viših od 8.000 m|vrhova preko 8.000 metara]] u rekordnom vremenu od 6 mjeseci i 6 dana i koristeći boce sa [[kisik]]om. Prvi zimski uspon na [[K2]] | značajna_djela = }} Popeo se na svih [[Spisak vrhova viših od 8.000 m|14 svjetskih vrhova preko 8.000 metara]] u rekordnom vremenu od 6 mjeseci i 6 dana, koristeći boce sa [[kisik]]om na visinama preko 8.000 m.<ref name="Purr">{{Cite web |url= https://www.bbc.com/news/world-asia-50217376 |title= Nirmal Purja: Bivši vojnik uspenjao 14 najviših vrhova za šest mjeseci i šest dana |date=29. 10. 2019 |access-date= 24. 12. 2019 |publisher= [[BBC]]}} {{en simbol}}</ref> Zajedno sa još 9 penjača iz [[Nepal]]a, prvi se uspješno popeo na [[K2]] u zimskim uslovima.<ref name="Purja">{{Cite web |url= https://www.nationalgeographic.com/adventure/2021/01/nims-purja-attempts-to-summit-k2-the-worlds-second-highest-peak/ |title=Nirmal Purja osvojio K2 u zimskim uslovima|work= nationalgeographic.com - 17.01.2021 |access-date= 17. 1. 2021 }}</ref> == Život i karijera == Purja je rođen u malom selu u okrugu Myagdi, smještenom na približno 1600 metara nadmorske visine, a pripadao je nepalskom narodu [[Magar (narod)|Magar]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2kp4ndny0o|title=Nirmal Purja: Who is the famed mountaineer missing on Broad Peak?|date=31. 7. 2026|website=www.bbc.com|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Poticao je iz porodice s gurkanskom vojnom tradicijom; njegov otac i starija braća također su služili vojsku.<ref name=":0" /> Između 2003. i 2018. Purja je profesionalno služio u vojsci. Do 2009. bio je pripadnik Gurka brigade, a zatim je postao prvi Nepalac u pomorskoj specijalnoj jedinici britanskih oružanih snaga. Interes za planinarenje razvio je tokom svoje šesnaestogodišnje vojne karijere. Godine 2012. prvi put je pješačio do baznog logora [[Mount Everesta]]. Umjesto planiranog povratka u Kathmandu, odlučio je započeti obuku za planinarenje, te je popeo [[Lobuche East]] visok 6119 metara, što je bio njegov prvi vrh koji je popeo.<ref name=":0" /> Do 2016. uslijedili su brojni drugi usponi, uključujući Dhaulagiri i Mount Everest. Godine 2017. predvodio je ekspediciju povodom dvjestogodišnjice postojanja Gurka jedinica na vrh Mount Everesta. Za dotadašnja dostignuća 9. juna 2018. primljen je u [[Red Britanskog Carstva]]. == Projekat 14/7 == Osvajanje vrhova visine preko 8.000 m. Purja je ostvario po vlastitom planu koji je nazvao ''Projekat 14/7'' (14 vrhova u 7 mjeseci).<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/project-possible-nirmal-purja-conquers-all-14-eight-thousand-meter-peaks/a-50949010|title=Nirmal Purja conquers all 14 eight-thousanders|website=dw.com|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> U aprilu i maju 2019. popeo se na sljedeće vrhove: [[Annapurna]], [[Dhaulagiri]], [[Kangchenjunga]], [[Mount Everest]], [[Lhotse]] i [[Makalu]]. Penjao se zajedno sa nekoliko [[Šerpe (narod)|Šerpa]]. Zadnjih pet vrhova ispenjao je za 12 dana. Purja je drugu fazu obavio u julu, penjući se na: [[Nanga Parbat]] (8126 m), [[Gasherbrum I]] (8010 m), [[Gasherbrum II]] (8035 m), K2 (8611 m) i [[Broad Peak]] (8047 m); svi u [[Pakistan]]u. Treću etapu počeo je u septembru 2019. usponom na [[Cho Oyu]] (8188 m, [[Tibet]], [[Kina]]) i [[Manaslu]] (8163 m, Nepal). U oktobru je dobio specijalnu dozvolu [[Kina|kineskih]] vlasti jer je tražio uspon u doba [[monsun]]a. Sa svojom petočlanom ekipom popeo se na vrh [[Shishapangma]] (8027 m, Tibet, Kina) 29. oktobra uz upotrebu boca za [[kisik]].<ref name="Pur">{{Cite web |url= https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/ |title= Nirmal “Nims” Purja osvojio 14 vrhova preko 8000 metara |work= rockandice.com - 17.01.2021 |access-date= 29. 10. 2019 |archive-date= 29. 10. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.national-geographic.pl/traveler/nirmal-purja-to-on-zdobyl-14-osmiotysiecznikow-w-189-dni/|title=Nirmal Purja: To on zdobył 14 ośmiotysięczników w 189 dni {{!}} National Geographic|website=www.national-geographic.pl|language=pl|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == K2 == Nirmal Purja, sa devet drugih nepalskih planinara ostvario je 16 januara 2021. god prvi uspon na K2 u teškim zimskim uslovima. Bila je to prva uspješna ekspedicija nakon 33 godine neuspjeha od 1987.<ref name="Nirmal">{{Cite web |url= https://www.theguardian.com/world/2021/jan/16/nepalese-team-makes-first-successful-winter-ascent-of-k2 |title=Nepalski tim ostvario prvi uspon na K2 u zimskim uslovima |work= nationalgeographic.com - 17.01.2021 |access-date= 17. 1. 2021}}</ref> Njegovu ekipu, pored njega, činili su Mingma David Šerpa, Mingma Tenzi Šerpa, Geljen Šerpa, Pem Chiri Šerpa, Dawa Temba Šerpa. Na planini su se udružili sa još jednom nepalskom ekspedicijom u kojoj su bili Mingma G, Dawa Tenjin Šerpa i Kilu Pemba Sherpa. Pridružio im se i Sona Sherpa iz treking agencije Seven Summits. Purja je bio jedini koji nije koristio dodatni kisik.<ref name="NirmalP">{{Cite web |url= https://www.dw.com/en/nepali-mountaineers-make-first-k2-winter-ascent/a-56249929 |title=Nepalski alpinisti na K2 u zimskim uslovima |work= dw.com - 17.01.2021 |access-date= 17. 1. 2021}}</ref> == Rekordi == Tokom svoje planinarske karijere Nirmal Purja postavio je više rekorda u alpinizmu. Najpoznatiji je po projektu Project 14/7, tokom kojeg je 2019. osvojio svih 14 planinskih vrhova viših od 8.000 metara u vremenu od 189 dana. Time je značajno oborio prethodni rekord za osvajanje svih preko 8.000 metara. Tokom ovog poduhvata postao je prvi čovjek koji je u 48 sati popeo tri najviša vrha na području Himalaja i Karakoruma: Mount Everest, Lhotse i Makalu. Također je postao prvi Nepalac koji je osvojio svih 14 vrhova preko 8.000 m.n.v.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/project-possible-nirmal-purja-conquers-all-14-eight-thousand-meter-peaks/a-50949010|title=Nirmal Purja conquers all 14 eight-thousanders|website=dw.com|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Purja je svoje uspjehe ostvarivao u takozvanom hibridnom stilu penjanja, koji je uključivao korištenje dodatnog kisika iz boca, fiksnih užadi i logističke podrške šerpa.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/manaslu-nima-rinji-sherpa-nepal-mountaineers|title=How a new kind of Sherpa climber is aiming to change mountaineering forever|date=4. 8. 2025|website=Culture|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Njegovi poduhvati izazvali su divljenje zbog brzine i fizičke izdržljivosti, ali su također pokrenuli rasprave o korištenju moderne logistike u ekstremnom alpinizmu. Često je isticao da su nepalski penjači, iako imaju ključnu ulogu u mnogim ekspedicijama na Himalajima, historijski bili manje priznati u odnosu na zapadne alpiniste. Nakon završetka projekta 14/7 zalagao se za veće priznanje rada visokogorskih vodiča i povećanje sigurnosti u himalajskim ekspedicijama.<ref>{{Cite web|url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile|title=The Controversial King of Hardcore Climbing|last=Schaffer|first=Grayson|date=19. 1. 2023|website=GQ|language=en-US|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Dokumentarac == O Purjinom poduhvatu Project Possible snimljen je dokumentarni film 14 Peaks: Nothing Is Impossible, koji je objavljen 2021. na Netflixu. Film prikazuje pripreme, tok ekspedicije i uspon na svih 14 planina iznad 8.000 m, kao i ulogu nepalskih šerpa u modernom visokogorskom planinarenju. Film je povećao međunarodnu prepoznatljivost Nirmala Purje i doprinio većem interesovanju javnosti za rad nepalskih planinskih vodiča, koji su tradicionalno imali ključnu ulogu u ekspedicijama na Himalajima.<ref>{{Cite web|url=https://www.nimsdai.com/14-peaks-film|title=14 Peaks: Nothing Is Impossible {{!}} Watch on Netflix {{!}} Nimsdai|website=www.nimsdai.com|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Smrt == Dana 30. jula 2026. Nirmal Purja poginuo je u lavini na Broad Peaku u Pakistanu, tokom međunarodne ekspedicije koju je predvodio. Lavina je zahvatila grupu od deset planinara, među kojima su se nalazili Purja i drugi nepalski penjači.<ref>{{Cite web|url=https://www.bild.de/news/nach-lawine-star-bergsteiger-nirmal-purja-tot-in-pakistan-gefunden-6a6de12def632fe6ede67bd5|title=Nach Lawine: Star-Bergsteiger Nirmal Purja tot in Pakistan gefunden|date=1. 8. 2026|website=bild.de|language=de|access-date=2. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zdfheute.de/panorama/nirmal-purja-bergsteiger-tot-100.html|title=Pakistan: Bergsteiger Nirmal Purja tot gefunden|date=1. 8. 2026|website=ZDFheute|language=de|access-date=2. 8. 2026}}</ref> Nakon nestanka kontakta s ekspedicijom pokrenuta je spasilačka akcija uz podršku pakistanske vojske. Kompanija Elite Exped, čiji je Purja suosnivač, 1. augusta 2026. potvrdila je njegovu smrt, kao i smrt ostalih članova ekspedicije.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DbfmfQoiMmi|title=Instagram - Elite Exped: Objava o smrti Nirmala Purje|website=www.instagram.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Osvajači Mount Everesta]] [[Kategorija:Nepalski alpinisti]] jwtc5j40r70euj3fyzxynp1trkgg9cl 3915859 3915858 2026-08-01T23:05:31Z Tulum387 155909 Interni linkovi. 3915859 wikitext text/x-wiki '''Nirmal Purja''' (poznat i kao Nims ili Nimsdai Purja; rođen 25. jula 1983. u Myagdiju, Nepal; umro 30. jula 2026. na Broad Peaku, Pakistan) bio je nepalski alpinist i bivši vojnik brigade Gurka i specijalne elitne jedinice Ujedinjenog Kraljevstva. {{Infokutija osoba | ime = Nirmal Purja | slika = Nirmal Purja.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = 1982/1983 | mjesto_rođenja = [[Nepal]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Nepal]]ska | druga_imena = | zanimanje = vojnik, planinar | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osvajanje [[Spisak vrhova viših od 8.000 m|vrhova preko 8.000 metara]] u rekordnom vremenu od 6 mjeseci i 6 dana i koristeći boce sa [[kisik]]om. Prvi zimski uspon na [[K2]] | značajna_djela = }} Popeo se na svih [[Spisak vrhova viših od 8.000 m|14 svjetskih vrhova preko 8.000 metara]] u rekordnom vremenu od 6 mjeseci i 6 dana, koristeći boce sa [[kisik]]om na visinama preko 8.000 m.<ref name="Purr">{{Cite web |url= https://www.bbc.com/news/world-asia-50217376 |title= Nirmal Purja: Bivši vojnik uspenjao 14 najviših vrhova za šest mjeseci i šest dana |date=29. 10. 2019 |access-date= 24. 12. 2019 |publisher= [[BBC]]}} {{en simbol}}</ref> Zajedno sa još 9 penjača iz [[Nepal]]a, prvi se uspješno popeo na [[K2]] u zimskim uslovima.<ref name="Purja">{{Cite web |url= https://www.nationalgeographic.com/adventure/2021/01/nims-purja-attempts-to-summit-k2-the-worlds-second-highest-peak/ |title=Nirmal Purja osvojio K2 u zimskim uslovima|work= nationalgeographic.com - 17.01.2021 |access-date= 17. 1. 2021 }}</ref> == Život i karijera == Purja je rođen u malom selu u okrugu Myagdi, smještenom na približno 1600 metara nadmorske visine, a pripadao je nepalskom narodu [[Magar (narod)|Magar]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2kp4ndny0o|title=Nirmal Purja: Who is the famed mountaineer missing on Broad Peak?|date=31. 7. 2026|website=www.bbc.com|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Poticao je iz porodice s gurkanskom vojnom tradicijom; njegov otac i starija braća također su služili vojsku.<ref name=":0" /> Između 2003. i 2018. Purja je profesionalno služio u vojsci. Do 2009. bio je pripadnik Gurka brigade, a zatim je postao prvi Nepalac u pomorskoj specijalnoj jedinici britanskih oružanih snaga. Interes za planinarenje razvio je tokom svoje šesnaestogodišnje vojne karijere. Godine 2012. prvi put je pješačio do baznog logora [[Mount Everesta]]. Umjesto planiranog povratka u Kathmandu, odlučio je započeti obuku za planinarenje, te je popeo [[Lobuche East]] visok 6119 metara, što je bio njegov prvi vrh koji je popeo.<ref name=":0" /> Do 2016. uslijedili su brojni drugi usponi, uključujući Dhaulagiri i Mount Everest. Godine 2017. predvodio je ekspediciju povodom dvjestogodišnjice postojanja Gurka jedinica na vrh Mount Everesta. Za dotadašnja dostignuća 9. juna 2018. primljen je u [[Red Britanskog Carstva]]. == Projekat 14/7 == Osvajanje vrhova visine preko 8.000 m. Purja je ostvario po vlastitom planu koji je nazvao ''Projekat 14/7'' (14 vrhova u 7 mjeseci).<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/project-possible-nirmal-purja-conquers-all-14-eight-thousand-meter-peaks/a-50949010|title=Nirmal Purja conquers all 14 eight-thousanders|website=dw.com|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> U aprilu i maju 2019. popeo se na sljedeće vrhove: [[Annapurna]], [[Dhaulagiri]], [[Kangchenjunga]], [[Mount Everest]], [[Lhotse]] i [[Makalu]]. Penjao se zajedno sa nekoliko [[Šerpe (narod)|Šerpa]]. Zadnjih pet vrhova ispenjao je za 12 dana. Purja je drugu fazu obavio u julu, penjući se na: [[Nanga Parbat]] (8126 m), [[Gasherbrum I]] (8010 m), [[Gasherbrum II]] (8035 m), K2 (8611 m) i [[Broad Peak]] (8047 m); svi u [[Pakistan]]u. Treću etapu počeo je u septembru 2019. usponom na [[Cho Oyu]] (8188 m, [[Tibet]], [[Kina]]) i [[Manaslu]] (8163 m, Nepal). U oktobru je dobio specijalnu dozvolu [[Kina|kineskih]] vlasti jer je tražio uspon u doba [[monsun]]a. Sa svojom petočlanom ekipom popeo se na vrh [[Shishapangma]] (8027 m, Tibet, Kina) 29. oktobra uz upotrebu boca za [[kisik]].<ref name="Pur">{{Cite web |url= https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/ |title= Nirmal “Nims” Purja osvojio 14 vrhova preko 8000 metara |work= rockandice.com - 17.01.2021 |access-date= 29. 10. 2019 |archive-date= 29. 10. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.national-geographic.pl/traveler/nirmal-purja-to-on-zdobyl-14-osmiotysiecznikow-w-189-dni/|title=Nirmal Purja: To on zdobył 14 ośmiotysięczników w 189 dni {{!}} National Geographic|website=www.national-geographic.pl|language=pl|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == K2 == Nirmal Purja, sa devet drugih nepalskih planinara ostvario je 16 januara 2021. god prvi uspon na [[K2]] u teškim zimskim uslovima. Bila je to prva uspješna ekspedicija nakon 33 godine neuspjeha od 1987.<ref name="Nirmal">{{Cite web |url= https://www.theguardian.com/world/2021/jan/16/nepalese-team-makes-first-successful-winter-ascent-of-k2 |title=Nepalski tim ostvario prvi uspon na K2 u zimskim uslovima |work= nationalgeographic.com - 17.01.2021 |access-date= 17. 1. 2021}}</ref> Njegovu ekipu, pored njega, činili su Mingma David Šerpa, Mingma Tenzi Šerpa, Geljen Šerpa, Pem Chiri Šerpa, Dawa Temba Šerpa. Na planini su se udružili sa još jednom nepalskom ekspedicijom u kojoj su bili Mingma G, Dawa Tenjin Šerpa i Kilu Pemba Sherpa. Pridružio im se i Sona Sherpa iz treking agencije Seven Summits. Purja je bio jedini koji nije koristio dodatni kisik.<ref name="NirmalP">{{Cite web |url= https://www.dw.com/en/nepali-mountaineers-make-first-k2-winter-ascent/a-56249929 |title=Nepalski alpinisti na K2 u zimskim uslovima |work= dw.com - 17.01.2021 |access-date= 17. 1. 2021}}</ref> == Rekordi == Tokom svoje planinarske karijere Nirmal Purja postavio je više rekorda u alpinizmu. Najpoznatiji je po projektu Project 14/7, tokom kojeg je 2019. osvojio svih 14 planinskih vrhova viših od 8.000 metara u vremenu od 189 dana. Time je značajno oborio prethodni rekord za osvajanje svih preko 8.000 metara. Tokom ovog poduhvata postao je prvi čovjek koji je u 48 sati popeo tri najviša vrha na području Himalaja i [[Karakorum|Karakoruma]]: [[Mount Everest]], [[Lhotse]] i [[Makalu]]. Također je postao prvi Nepalac koji je osvojio svih 14 vrhova preko 8.000 m.n.v.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/project-possible-nirmal-purja-conquers-all-14-eight-thousand-meter-peaks/a-50949010|title=Nirmal Purja conquers all 14 eight-thousanders|website=dw.com|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Purja je svoje uspjehe ostvarivao u takozvanom hibridnom stilu penjanja, koji je uključivao korištenje dodatnog kisika iz boca, fiksnih užadi i logističke podrške šerpa.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/manaslu-nima-rinji-sherpa-nepal-mountaineers|title=How a new kind of Sherpa climber is aiming to change mountaineering forever|date=4. 8. 2025|website=Culture|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Njegovi poduhvati izazvali su divljenje zbog brzine i fizičke izdržljivosti, ali su također pokrenuli rasprave o korištenju moderne logistike u ekstremnom alpinizmu. Često je isticao da su nepalski penjači, iako imaju ključnu ulogu u mnogim ekspedicijama na Himalajima, historijski bili manje priznati u odnosu na zapadne alpiniste. Nakon završetka projekta 14/7 zalagao se za veće priznanje rada visokogorskih vodiča i povećanje sigurnosti u himalajskim ekspedicijama.<ref>{{Cite web|url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile|title=The Controversial King of Hardcore Climbing|last=Schaffer|first=Grayson|date=19. 1. 2023|website=GQ|language=en-US|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Dokumentarac == O Purjinom poduhvatu Project Possible snimljen je dokumentarni film 14 Peaks: Nothing Is Impossible, koji je objavljen 2021. na [[Netflix|Netflixu]]. Film prikazuje pripreme, tok ekspedicije i uspon na svih 14 planina iznad 8.000 m, kao i ulogu nepalskih šerpa u modernom visokogorskom planinarenju. Film je povećao međunarodnu prepoznatljivost Nirmala Purje i doprinio većem interesovanju javnosti za rad nepalskih planinskih vodiča, koji su tradicionalno imali ključnu ulogu u ekspedicijama na [[Himalaji|Himalajima]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nimsdai.com/14-peaks-film|title=14 Peaks: Nothing Is Impossible {{!}} Watch on Netflix {{!}} Nimsdai|website=www.nimsdai.com|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Smrt == Dana 30. jula 2026. Nirmal Purja poginuo je u lavini na [[Broad Peak|Broad Peaku]] u [[Pakistan|Pakistanu]], tokom međunarodne ekspedicije koju je predvodio. Lavina je zahvatila grupu od deset planinara, među kojima su se nalazili Purja i drugi nepalski penjači.<ref>{{Cite web|url=https://www.bild.de/news/nach-lawine-star-bergsteiger-nirmal-purja-tot-in-pakistan-gefunden-6a6de12def632fe6ede67bd5|title=Nach Lawine: Star-Bergsteiger Nirmal Purja tot in Pakistan gefunden|date=1. 8. 2026|website=bild.de|language=de|access-date=2. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zdfheute.de/panorama/nirmal-purja-bergsteiger-tot-100.html|title=Pakistan: Bergsteiger Nirmal Purja tot gefunden|date=1. 8. 2026|website=ZDFheute|language=de|access-date=2. 8. 2026}}</ref> Nakon nestanka kontakta s ekspedicijom pokrenuta je spasilačka akcija uz podršku pakistanske vojske. Kompanija Elite Exped, čiji je Purja suosnivač, 1. augusta 2026. potvrdila je njegovu smrt, kao i smrt ostalih članova ekspedicije.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DbfmfQoiMmi|title=Instagram - Elite Exped: Objava o smrti Nirmala Purje|website=www.instagram.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Osvajači Mount Everesta]] [[Kategorija:Nepalski alpinisti]] h32weexqi3wayzdqzt8yhc8av1cywql Vlažna truhlež 0 472486 3915915 3885266 2026-08-02T07:43:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915915 wikitext text/x-wiki [[Slika:Wet Rot (995020497).jpg|thumb|250px|right|Primjer vlažne truhleži]] [[Slika:Wet Rot (994919911).jpg|thumb|right|Truhež ''[[Coniophora]] puteana'']] '''Mokra truhlež''' ili '''vlažna truhlež''' je [[generički pojam]] koji se koristi za definisanje [[Parafilija|parafiletskih varijacija]] nekih [[vrsta]] [[gljiva]], kao što je '' [[Coniophora puteana]]'' ([[Uobičajeni naziv|inače poznata]] kao [[podrumska gljiva]]) i ''[[Choanephora cucurbitarum]]''. Neke vrste dobijaju [[hrana|hranu]] [[razgradnja|razgradnjom]] [[ćelijski zid|ćelijskog zida]] [[drvo|drveta]], što rezultira gubitkom njegove snage. To može uzrokovati probleme u integritetu [[struktura|strukturne]] konstrukcije. Vrsta ''C. cucurbitarum '' utiče na cvjetgove i plodove usjeva, kao što su ''[[Amaranthus]]'' i [[bamja]].<ref>{{cite journal |last1=Awurum |first1=A. N. |last2=Ogbonna |first2=M. J. |title=FIELD TRIAL ON THE EFFICACY OF SOME PLANT EXTRACTS ON THE CONTROL OF WET ROT OF Amaranthus cruentus L. INDUCED BY Choanephora cucurbitarium |journal=Continental Journal of Agronomy |date=2013 |volume=7 |issue=1 |doi=10.5707/cja.2013.6.1.10.17 }}</ref> Evropska Agencija za zaštitu okoliša (EPA) navodi da „Pored toga, izlaganje [[plijesni]] može iritirati [[oči]], [[koža|kožu]], [[nos]], grlo i [[pluća]] alergičnih i nealergičnih osoba na pliesni.”<ref>{{Cite web|url=http://precisionmoldremoval.com/what-you-need-to-know-about-mold/|title=What You Need To Know About Mold|last=|first=|date=2. 7. 2019|website=|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707041153/http://precisionmoldremoval.com/what-you-need-to-know-about-mold/|archive-date=7. 7. 2019|access-date=7. 7. 2019|url-status=dead}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Suha truhlež]] *[[Plijesni]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{url|http://www.blackmould.me.uk/Coniophora%20puteana.html}} * {{url|https://www.petercox.com/homeowners/dry-rot-control/what-is-wet-rot/}} {{commonscat|Wet rot}} [[Kategorija:Gljive]] [[Kategorija:Razgradnja drveta]] [[Kategorija:Amaranthus]] [[Kategorija:Choanephora]] 5qzakaixo5ajbe6xl6vs92mc8ct623z Upredena zavojnica 0 473917 3915900 3905230 2026-08-02T04:49:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915900 wikitext text/x-wiki [[slika:GCN4 coiled coil dimer 1zik rainbow.png|thumb|200px|right| Klasični primjer upredene zavojnice je GCN4 ([[leucinski zatvarač]], PDB pristupni kod 1zik), koji je paralelni, ljevoruki [[homodimer]]. Međutim, postoje i mnogi drugi tipovi zavojnica.]] '''Upredena zavojnica''', '''namotana zavojnica''' ili '''superheliks''' (superspirala, namotana savijena zavojnica) je [[strukturni motiv]] [[protein]]a u kojem su 2–7A <ref name="Liu2006"> {{cite journal | vauthors = Liu J, Zheng Q, Deng Y, Cheng CS, Kallenbach NR, Lu M | title = A seven-helix coiled coil | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 42 | pages = 15457–62 | date = Oct 2006 | pmid = 17030805 | pmc = 1622844 | doi = 10.1073/pnas.0604871103 | bibcode = 2006PNAS..10315457L }}</ref> [[alfa-heliks]]i zajedno namotan poput niti užeta. Najčešći tipovi su [[proteinski dimer]]i i [[Proteinski trimer|trimeri]] Mnogi upredenii proteini tipa zavojnice uključeni su u važne biološke funkcije, poput regulacije [[ekspresija gena|ekspresije gena]], npr. [[faktori transkripcije]]. Značajni primjeri su [[onkoprotein]]i '''[[c-Fos]]''' i '''[[c-jun]]''', kao i [[mišić]]ni [[protein]] [[tropomiozin]]. == Otkriće == Mogućnost spiralnih zavojnica za α-[[keratin]] u početku je bila donekle kontroverzna. [[Linus Pauling]] i [[Francis Crick]] neovisno su zaključili da je to bilo moguće otprilike u isto vrijeme. U ljeto 1952. Pauling je posjetio laboratoriju u [[Engleska|Engleskoj]] u kojoj je Crick radio. Upoznali su se i razgovarali o raznim temama; u jednom je trenutku Crick pitao da li Pauling razmatrao "upredene zavojnice" (Crick je smislio taj izraz), na što je Pauling rekao da jest. Po povratku u Sjedinjene Države, Pauling je nastavio istraživanje na tu temu. Zaključio je da postoje spiralne zavojnice i u oktobru je predao poduži rukopis časopisu "[[Nature]]". Paulingov sin Peter Pauling radio je u istoj laboratoriji kao i Crick i spomenuo mu izvještaj. Crick je vjerovao da mu je Pauling ukrao ideju i predao je kraću bilješku časopisu "Nature" nekoliko dana nakon što je Paulingov rukopis stigao. Na kraju, nakon nekih kontroverzi i čestih prepiski, Crickov laboratorij izjavio je da su oba istraživača samostalno došla do ideje i da se nije dogodila intelektualna krađa.<ref>{{cite web|last=Hager|first=Thomas|title=Narrative 43, Coils Upon Coils|url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/proteins/narrative/page43.html|work=Linus Pauling and the Structure of Proteins|publisher=Oregon State University Special Collections and Archives Research Center|access-date=15. 5. 2013}}</ref> U svojoj bilješci (koja je, zbog kratkoće prva objavljena), Crick je predložio upredenu zavojnicu i matematičke metode za određivanje njene strukture.<ref name="crick52"> {{cite journal | vauthors = Crick FH | title = Is alpha-keratin a coiled coil? | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1952-11-22_170_4334/page/882 | journal = Nature | volume = 170 | issue = 4334 | pages = 882–3 | date = Nov 1952 | pmid = 13013241 | doi = 10.1038/170882b0 | bibcode = 1952Natur.170..882 }}</ref> Izuzetno, je to bilo ubrzo nakon što su strukturu [[alfa-heliks]]a 1951. godine predložili [[Linus Pauling]] i saradnici.<ref name="pauling51"> {{cite journal | vauthors = Pauling L, Corey RB, Branson HR | title = The structure of proteins; two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 37 | issue = 4 | pages = 205–11 | date = Apr 1951 | pmid = 14816373 | pmc = 1063337 | doi = 10.1073/pnas.37.4.205 | bibcode = 1951PNAS...37..205P }}</ref> Ove studije objavljene su u nedostatku znanja o [[keratin]]skoj sekvenci. Prve sekvence keratina odredili su Hanukoglu i Fuchs, 1982.<ref name="pages = –-1982">{{cite journal | vauthors = Hanukoglu I, Fuchs E | title = The cDNA sequence of a human epidermal keratin: divergence of sequence but conservation of structure among intermediate filament proteins | journal = Cell | volume = 31 | issue = 1 | pages = 243–52 | date = Nov 1982 | pmid = 6186381 | doi = 10.1016/0092-8674(82)90424-X | url = https://zenodo.org/record/890743 }}</ref><ref name="pages = –-1983">{{cite journal | vauthors = Hanukoglu I, Fuchs E | title = The cDNA sequence of a Type II cytoskeletal keratin reveals constant and variable structural domains among keratins | journal = Cell | volume = 33 | issue = 3 | pages = 915–24 | date = Jul 1983 | pmid = 6191871 | doi = 10.1016/0092-8674(83)90034-X | url = https://zenodo.org/record/890739 }}</ref> Na osnovu analiza predikcijskih sekvenci i sekundarne strukture, identificirani su domeni upredenih zavojnica keratina. Ovi modeli su potvrđeni strukturnim analizama domena upredenih jkeratindkih zavojnica.<ref name="pmid24265184">{{cite journal | vauthors = Hanukoglu I, Ezra L | title = Proteopedia entry: coiled-coil structure of keratins | journal = Biochemistry and Molecular Biology Education | volume = 42 | issue = 1 | pages = 93–4 | date = Jan 2014 | pmid = 24265184 | doi = 10.1002/bmb.20746}}</ref> == Molekulska struktura == Upredene zavojnice obično sadrže obrazac ponavljanja, ''hxxhcxc'', hidrofobnih ('' h'') i nabijenih (''c'') ostataka, [[aminokiselina]] koji se nazivaju [[heptadno ponavljanje]].<ref name="mason2004"> {{cite journal | vauthors = Mason JM, Arndt KM | title = Coiled coil domains: stability, specificity, and biological implications | journal = ChemBioChem | volume = 5 | issue = 2 | pages = 170–6 | date = Feb 2004 | pmid = 14760737 | doi = 10.1002/cbic.200300781 }}</ref> Položaji u heptadnom ponavljanju obično su označeni kao ''abcdefg'', gdje su '' a '' i '' d '' hidrofobni položaji, koje često zauzimaju [[izoleucin]], [[leucin]] ili [[valin]]. Preklapanje sekvence s ovim ponavljajućim uzorkom u [[alfa-heliks]]u [[sekundarna struktura proteina|sekundarne strukture]] dovodi da se hidrofobni ostaci ispoljvaju kao „pruga“ koja se lagano zavija oko zavojnice, formiranjem [[amfifilnost|amfipatske]] strukture. Najpovoljniji način da se dvije takve spirale poslože u [[citoplazma]]tskom okruženju ispunjenom vodom je namotavanje hidrofobnih niti jedna protiv druge upredene između [[hidrofilnost|hidrofilnih]] [[aminokiselina]]. Dakle, umotavanje hidrofobnih površina pruža [[termodinamika|termodinamičku]] pokretačku silu za oligomerizaciju. Pakovanje u interfejsu sa upredenom zavojnicom izuzetno je nepropusno, sa gotovo potpunim [[van der Waalsove sile|van der Waalsovim]] kontaktom između [[bočni lanac|bočnih lanaca]] ''a'' i ''d'' ostataka. Ovo čvrsto pakiranje prvobitno je predvidio [[Francis Crick]], 1952. i naziva se [[dugme pakovanja rupe]]. [[Alfa-heliks|α-heliks]] može biti paralelan ili antiparalellan i obično ima ''ljevoruki'' superheloks (slika). Iako su favorizirani, u prirodi i u dizajniranim proteinima uočeno je i nekoliko upredenih ''desnorukih'' zavojnica.<ref name="harbury1998">{{cite journal | vauthors = Harbury PB, Plecs JJ, Tidor B, Alber T, Kim PS | title = High-resolution protein design with backbone freedom | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-11-20_282_5393/page/1462 | journal = Science | volume = 282 | issue = 5393 | pages = 1462–7 | date = Nov 1998 | pmid = 9822371 | doi = 10.1126/science.282.5393.1462 }}</ref> ==Biološka uloga== ===Infekvcija HIV-om=== [[slika:gp41 coiled coil hexamer 1aik sideview.png|thumb|200px|right| Bočni izgled gp41 heksamera koji inicira ulazak [[HIV]]-a u ciljnu ćeliju]] Ulazak virusa u CD4-pozitivne ćelije započinje kada se tri podjedinice [[glikoprotein]]a 120 ([[gp120]]) vežu za CD4 receptor i koreceptor. Glikoprotein gp120 usko je povezan sa trimerom gp41, putem van der Waalsovih interakcija. Nakon vezanja gp120 za CD4 receptor i koreceptor, niz konformacijskih promjena u strukturi dovodi do disocijacije gp120 i do izloženosti [[gp41]] , a istovremeno i do sidrenja gp41 [[N-kraj]]eve fuzije sekvence peptida u ćeliji domaćina. [[Opružni]] mehanizam odgovoran je za približavanje virusnih i ćelijskih membrana dovoljno blizu da se mogu stopiti. [[Porijeklo opružnog mehanizma leži u izloženom [[gp41]], koji sadrži dva uzastopna heptadna ponavljanja (HR1 i HR2) nakon fuzijskog peptida na [[N-kraj]]u proteina. HR1 formira paralelnu, trimernu upredenu zavojnicu na koju se zavija HR2 regija, formirajući strukturu trimerne ukosnice (ili snop od šest zavojnica), olakšavajući tako fuziju membrane približavanjem membrana. Tada virus ulazi u ćeliju i započinje njegova replikacija. Nedavno su razvijeni inhibitori izvedeni iz HR2, kao što je [[enfuvirtid|fuzeon]] (DP178, T-20), koji se vežu za regiju HR1 na gp41. Međutim, peptidi izvedeni iz HR1 imaju malu učinkovitost inhibicije virusa, zbog sklonosti da se u rastvoru agregiraju. Himere ovih peptida izvedenih iz HR1 sa GCN4, razvijene su [[leuciski zatvarač|leucinskim zatvaračem]] i pokazale su se aktivnijima od [[enfuvirtid|fuzeona]], ali još nisu ušle u kliničku praksu. ===Oligomerizacijske oznake === Zbog svoje specifične interakcije, zavojnice se mogu koristiti kao "oznake" za stabilizaciju ili provođenje određenog stanja oligomerizacije.<ref name="Deiss_2014">{{cite journal | vauthors = Deiss S, Hernandez Alvarez B, Bär K, Ewers CP, Coles M, Albrecht R, Hartmann MD | title = Your personalized protein structure: Andrei N. Lupas fused to GCN4 adaptors | journal = Journal of Structural Biology | volume = 186 | issue = 3 | pages = 380–5 | date = juni 2014 | pmid = 24486584 | doi = 10.1016/j.jsb.2014.01.013 | doi-access = free }}</ref> Primijećena je interakcija upredene zavojnice koje pokreću oligomerizaciju podjedinica [[BBS2]] i [[BBS7]] u [[BBSom]]ima.<ref>{{cite journal |last1=Chou |first1=Hui-Ting |last2=Apelt |first2=Luise |last3=Farrell |first3=Daniel P. |last4=White |first4=Susan Roehl |last5=Woodsmith |first5=Jonathan |last6=Svetlov |first6=Vladimir |last7=Goldstein |first7=Jaclyn S. |last8=Nager |first8=Andrew R. |last9=Li |first9=Zixuan |last10=Muller |first10=Jean |last11=Dollfus |first11=Helene |last12=Nudler |first12=Evgeny |last13=Stelzl |first13=Ulrich |last14=DiMaio |first14=Frank |last15=Nachury |first15=Maxance V. |last16=Walz |first16=Thomas |title=The Molecular Architecture of Native BBSome Obtained by an Integrated Structural Approach |journal=Structure |date=3. 9. 2019 |volume=27 |issue=9 |pages=1384–1394 |doi=10.1016/j.str.2019.06.006 |pmid=31303482 |pmc=6726506 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ludlam |first1=WG |last2=Aoba |first2=T |last3=Cuéllar |first3=J |last4=Bueno-Carrasco |first4=MT |last5=Makaju |first5=A |last6=Moody |first6=JD |last7=Franklin |first7=S |last8=Valpuesta |first8=JM |last9=Willardson |first9=BM |title=Molecular architecture of the Bardet-Biedl syndrome protein 2-7-9 subcomplex. |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=294 |issue=44 |pages=16385–16399 |date=17. 9. 2019 |doi=10.1074/jbc.RA119.010150 |pmid=31530639|pmc=6827290 }}</ref> == Dizajn == Opći problem odlučivanja o presavijanju strukturie proteina kada mu se daje aminokiselinska sekvenca (takozvano [[predviđanje strukture proteina|problem savijanja proteina]]) nije riješena. Međutim, upredena zavojnica jedan je od relativno malog broja preklopnih motiva za koje se odnosi između niza i konačne presavijene strukture relativno dobro razumiju.<ref name="Bromely2008"> {{cite journal | vauthors = Bromley EH, Channon K, Moutevelis E, Woolfson DN | title = Peptide and protein building blocks for synthetic biology: from programming biomolecules to self-organized biomolecular systems | journal = ACS Chemical Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 38–50 | date = Jan 2008 | pmid = 18205291 | doi = 10.1021/cb700249v }}</ref><ref name="mahrenholz2011"> {{cite journal | vauthors = Mahrenholz CC, Abfalter IG, Bodenhofer U, Volkmer R, Hochreiter S | title = Complex networks govern coiled-coil oligomerization--predicting and profiling by means of a machine learning approach | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 10 | issue = 5 | pages = M110.004994 | date = maj 2011 | pmid = 21311038 | pmc = 3098589 | doi = 10.1074/mcp.M110.004994 }}</ref> Harbury et al. izveli su orijentacijsku studiju, koristeći arhetipsku upredenu zavojnicu, GCN4, u kojoj su utvrđena pravila koja reguliraju način na koji sekvenca peptida utiče na oligomerno stanje (to jest, uspostavljeni broj [[alfa-heliks]]a u završnom sklopu).<ref name="Harbury1993"> {{cite journal | vauthors = Harbury PB, Zhang T, Kim PS, Alber T | title = A switch between two-, three-, and four-stranded coiled coils in GCN4 leucine zipper mutants | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-11-26_262_5138/page/1400 | journal = Science | volume = 262 | issue = 5138 | pages = 1401–7 | date = Nov 1993 | pmid = 8248779 | doi = 10.1126/science.8248779 | bibcode = 1993Sci...262.1401H }}</ref><ref name="Harbury1994"> {{cite journal | vauthors = Harbury PB, Kim PS, Alber T | title = Crystal structure of an isoleucine-zipper trimer | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-09-01_371_6492/page/80 | journal = Nature | volume = 371 | issue = 6492 | pages = 80–3 | date = Sep 1994 | pmid = 8072533 | doi = 10.1038/371080a0 | bibcode = 1994Natur.371...80H}}</ref> Upredena zavojnica GCN4 je 31-aminokiselinska (što znači sa nešto više od četiri ''heptade'') paralelne, dimerne (tj. koja se sastoji od dva [[alfa-heliks]]a) zavojnice i ima ponovljeni [[izoleucin]]a (ili I i svojstva ednostrukog koda) i [[leucin]]a (L) na ''a'' i ''d'' položaju, odnosno tvori zavojnicu sa upredenom zavojnicom. Kada su aminokiseline u položajima ''a'' i ''d'' promijenjene iz I u ''a'' i L u ''d'' u i u ''a'' i I u ''d'', formira se trimerna zavojnica (tri [[alfa-heliks]]a). Nadalje, prebacivanje položaja L u ''a'' i u ''d'' rezultiralo je stvaranjem tetramerne zavojnice (četiri [[alfa-heliks]]a). Oni predstavljaju skup pravila za određivanje oligomernih stanja upredenih zavojnica i omogućavaju naučnicima da efikasno "uključe" ponašanje oligomerizacije. Sljedeći aspekt sklopa zavojnice koji je relativno dobro razumljivo, barem u slučaju dimernih zavojnica, postavljanje polarnog ostatka (posebno N -[[asparagin]]a) na suprotne položaje ''a'' prisiljavajući paralelni sklop upredene zavojnice. Ovaj efekt je posljedica samo-komplementarne [[vodikova veza|vodikove veze]] između ovih ostataka, koji ne bi bio zadovoljene ako bi se N upario sa, na primjer, L na suprotnoj zavojnici.<ref name="Woolfson2005"> {{cite journal |last=Woolfson |first=DN |year=2005 |title=The design of coiled-coil structures and assemblies |journal=Adv. Protein. Chem. |volume=70 |issue= 4 |pages=79–112 |doi=10.1016/S0065-3233(05)70004-8 |pmid=15837514 |series=Advances in Protein Chemistry |isbn=9780120342709 }}</ref> Peacock, [[Zoe Pikramenou|Pikramenou]] i njihovi saradnici nedavno su demonstrirali da se upredene zavojsnice mogu samostalno sastaviti, koristeći ione lantanida (III) kao predložak, stvarajući tako nove agense za snimanje.<ref>{{cite journal|vauthors=Berwick MR, Lewis DJ, Jones AW, Parslow RA, Dafforn TR, Cooper HJ, Wilkie J, Zoe Pikramenou, Britton MM, Peacock AF|date=Jan 2014|title=De novo design of Ln(III) coiled coils for imaging applications|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=136|issue=4|pages=1166–9|doi=10.1021/ja408741h|pmc=3950886|pmid=24405157}}</ref> == Reference == {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | doi = 10.1107/S0365110X53001964 | last1 = Crick | first1 = FHC | year = 1953 | title = The Packing of α-Helices: Simple Coiled-Coils | journal = Acta Crystallogr | volume = 6 | issue = 8| pages = 689–697 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Nishikawa K, Scheraga HA | title = Geometrical criteria for formation of coiled-coil structures of polypeptide chains | journal = Macromolecules | volume = 9 | issue = 3 | pages = 395–407 | year = 1976 | pmid = 940353 | doi = 10.1021/ma60051a004 | bibcode = 1976MaMol...9..395N }} * {{cite journal | vauthors = Harbury PB, Zhang T, Kim PS, Alber T | title = A switch between two-, three-, and four-stranded coiled coils in GCN4 leucine zipper mutants | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-11-26_262_5138/page/1400 | journal = Science | volume = 262 | issue = 5138 | pages = 1401–7 | date = Nov 1993 | pmid = 8248779 | doi = 10.1126/science.8248779 | bibcode = 1993Sci...262.1401H }} * {{cite journal | vauthors = Gonzalez L, Plecs JJ, Alber T | title = An engineered allosteric switch in leucine-zipper oligomerization | journal = Nature Structural Biology | volume = 3 | issue = 6 | pages = 510–5 | date = Jun 1996 | pmid = 8646536 | doi = 10.1038/nsb0696-510}} * {{cite journal | vauthors = Harbury PB, Plecs JJ, Tidor B, Alber T, Kim PS | title = High-resolution protein design with backbone freedom | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-11-20_282_5393/page/1462 | journal = Science | volume = 282 | issue = 5393 | pages = 1462–7 | date = Nov 1998 | pmid = 9822371 | doi = 10.1126/science.282.5393.1462 }} * {{cite journal | vauthors = Yu YB | title = Coiled-coils: stability, specificity, and drug delivery potential | url = https://archive.org/details/sim_advanced-drug-delivery-reviews_2002-10-18_54_8/page/n66 | journal = Advanced Drug Delivery Reviews | volume = 54 | issue = 8 | pages = 1113–29 | date = Oct 2002 | pmid = 12384310 | doi = 10.1016/S0169-409X(02)00058-3 }} * {{cite journal | vauthors = Burkhard P, Ivaninskii S, Lustig A | title = Improving coiled-coil stability by optimizing ionic interactions | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-05-03_318_3/page/901 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 318 | issue = 3 | pages = 901–10 | date = maj 2002 | pmid = 12054832 | doi = 10.1016/S0022-2836(02)00114-6 }} * {{cite journal | vauthors = Gillingham AK, Munro S | title = Long coiled-coil proteins and membrane traffic | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Cell Research | volume = 1641 | issue = 2–3 | pages = 71–85 | date = Aug 2003 | pmid = 12914949 | doi = 10.1016/S0167-4889(03)00088-0 }} * {{cite journal | vauthors = Mason JM, Arndt KM | title = Coiled coil domains: stability, specificity, and biological implications | journal = ChemBioChem | volume = 5 | issue = 2 | pages = 170–6 | date = Feb 2004 | pmid = 14760737 | doi = 10.1002/cbic.200300781 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://www.proteopedia.org/wiki/index.php/Keratins Coiled-coil domains of keratins] === Softvari za upredene zavojnice=== ==== Predikcija, detekcija i vizuelizacija ==== *https://archive.today/20121223004906/http://supfam2.cs.bris.ac.uk/SUPERFAMILY/spiricoil |title=Spiricoil predict Coiled Coil and Oligormeric state from a protein sequences}} *https://archive.today/20020111053708/http://www.russell.embl-heidelberg.de/cgi-bin/coils-svr.pl * [http://groups.csail.mit.edu/cb/paircoil2 Paircoil2] / [http://groups.csail.mit.edu/cb/paircoil Paircoil] *https://web.archive.org/web/20070218161710/http://www.molbiotech.uni-freiburg.de/bCIPA/ |title=bCIPA}} * [http://3d-alignment.eu/ STRAP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305165323/http://3d-alignment.eu/ |date=5. 3. 2012 }} contains an algorithm to predict coiled-coils from AA-sequences. * [http://www.bioinf.jku.at/software/procoil/ PrOCoil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416205740/https://www.bioinf.jku.at/software/procoil/ |date=16. 4. 2021 }} predicts the oligomerization of coiled coil proteins and visualizes the contribution of each individual amino acid to the overall oligomeric tendency. * [http://www.grigoryanlab.org/drawcoil/ DrawCoil] creates helical wheel diagrams for coiled coils of any oligomerization state and orientation. ==== Baaze podataka==== * [http://supfam.org/SUPERFAMILY/spiricoil Spiricoil uses protein domain annotation to predict coiled coil presence and oligormeric state for all completely sequenced organisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612153004/https://supfam.org/SUPERFAMILY/spiricoil/ |date=12. 6. 2021 }} * [http://coiledcoils.chm.bris.ac.uk/ccplus/search/ CC+] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108092907/http://coiledcoils.chm.bris.ac.uk/ccplus/search/ |date=8. 11. 2011 }} is a relational database of coiled coils found in the [[PDB]] * [http://supfam.org/SUPERFAMILY SUPERFAMILY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208092737/http://supfam.org/SUPERFAMILY/ |date=8. 2. 2014 }} protein domain annotation for all completely sequenced organisms based on the expertly curated Structural Classification of Proteins coiled coil class {{Proteinska tandemska ponavljanja}} {{sekundarna struktura proteina}} [[Kategorija:Savijanje proteina]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Biofizika]] t6tbhkb2s9eu36g7tgyd4s3iw7uwuim Spolni hromosom 0 475386 3915802 3885526 2026-08-01T17:40:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915802 wikitext text/x-wiki [[File:Human male karyotpe high resolution - XY chromosome cropped.JPG|thumb|500px|X i Y hromozom nakon [[G-pruganje|G-pruganja]]]] [[slika:Mice_X_Y_chromosomes.jpg|thumb|250px|Mišji hromosomi X i Y]] [[slika:Sry_gene.png|thumb|250px|Gen [[SRY]]]] '''Spolni hromosom''', znan i kao '''alosom''', '''heterotipski hromosom''' ili '''heterohromosom''',<ref>{{Cite web|url=http://www.biology-online.org/dictionary/Allosome|title=Allosome - Biology-Online Dictionary|website=www.biology-online.org|language=en|access-date=22. 2. 2018|archive-date=11. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211125713/https://www.biology-online.org/dictionary/Allosome|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/allosome|title=the definition of allosome|website=Dictionary.com|access-date=22. 2. 2018}}</ref> ili '''idiohromosom'''<ref>{{Cite web|url=http://i.word.com/imedical/idiochromosome|title=Medical Definition of IDIOCHROMOSOME|website=i.word.com|language=en|access-date=22. 2. 2018|archive-date=18. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418053800/https://www.merriam-webster.com/|url-status=dead}}</ref> jest [[hromosom]] koji se razlikuje od običnog [[autosom]]a, oblikom, veličinom i ponašanjem. Ljudski spolni hromosomi, tipski [[sisar]]ski par alosoma, određuju spol jedinke u organizama sa [[spolno razmnožavanje|seksualnim razmnožavanjem]]. Autosomi se razlikuju od alosoma jer se pojavljuju u parovima čiji članovi imaju isti oblik, ali se razlikuju od ostalih parova u [[diploid|diploidnoj ćeliji]], dok se članovi alosomskog para mogu razlikovati jedni od drugih i na taj način odrediti spol. [[Nettie Stevens]] i [[Edmund Beecher Wilson]] su neovisno otkrili spolne hromosome, 1905. Međutim, Stevens je zaslužan za njihovo otkrivanje ranije od Wilsona.<ref>{{Cite journal|journal=Isis|volume=69|issue=2|pages=163–172|language=en|jstor = 230427|last1 = Brush|first1 = Stephen G.|title=Nettie M. Stevens and the Discovery of Sex Determination by Chromosomes|year=1978|doi=10.1086/352001|pmid=389882}}</ref> [[slika:Chromosome_X.svg|thumb|150px|left|[[Hromosom X]]]] [[slika:Chromosome_Y.svg|thumb|150px|[[Hromosom Y]]]] == Diferencijacija == Kod ljudi, svako [[ćelijsko jedro]] sadrži 23 para hromosoma, ukupno 46. Prvih 22 para zovu se [[autosomi]]. Autosomi su [[homologni hromosom]]i, tj. oni koji sadrže iste [[gen]]e (regije [[DNK]]) u istom redoslijedu duž svojih hromosomskih krakova. Hromosomi 23. para nazivaju se alosomima koji se sastoje od dva [[hromosom X|X hromosoma]] u većine žena i [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y hromosoma]] u većine muškaraca. Žene stoga imaju 23 homologna para hromosoma, dok muškarci imaju 22. X i Y hromosom imaju male regije homologije koje se nazivaju [[pseudoautosomna regija|pseudoautosonim regijama]]. X hromozom je uvijek prisutan kao 23. hromosom u jajašcu, dok X ili Y mogu biti prisutni u pojedinim [[spermatozoid]]ima.<ref name=autogenerated1>[http://ghr.nlm.nih.gov/handbook/basics/howmanychromosomes How many chromosomes do people have? - Genetics Home Reference<!-- Bot generated title -->]</ref> Rano u ženskom embrionskom razvoju, u ćelijama koje nisu jajne ćelije, jedan od X hromosoma je nasumično i trajno djelomično [[X-inaktivacija|deaktiviran]]: u nekim ćelijama X hromosom naslijeđen od majke je deaktibilann, dok je u drugima očev deaktiviran. To osigurava da oba spola uvijek imaju tačno jednu funkcionalnu kopiju X hromosoma u svakoj tjelesnoj ćeliji. Deaktivirani [[X-hromozom]] se utišava represivnim [[heterohromatin]]om, koji sabija [[DNK]] i sprečava ekspresiju većine gena (vidi [[X-inaktivacija]]. Ovo sabijanje regulirae [[PRC2]] (polikombi represivni kompleks 2).<ref name="pmid28947664">{{cite journal |vauthors=Brockdorff N |title=Polycomb complexes in X chromosome inactivation |journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume=372 |issue=1733 |pages= 20170021|date=novembar 2017 |pmid=28947664 |pmc=5627167 |doi=10.1098/rstb.2017.0021 }}</ref> == Određivanje spola == {{glavni | Sistem određivanja spola}} Svi [[ploidija|diploidni]] organizmi s alosomski određenim spolom dobijaju polovinu svojih alosoma od svakog od roditelja. U sisara, ženke XX, mogu prenijeti bilo koji od svojih X-ova, a mužjaci XY mogu dati ili X ili Y. Da bi sisar bio ženski, jedinka mora dobiti po X hromosom od oba roditelja , dok da bi bila muška, mora dobiti X hromosom od majke i Y hromosom od oca. Zato je muška sperma ta koja određuje spol svakog sisarskog .potomstva. Međutim, mali procenat ljudi ima različit spollni razvoj, poznat kao [[interseks]]i. To može proizaći iz alosoma koji nisu ni XX ni XY. Može se dogoditi i kada se stope dva oplođena [[embrion]]a, stvarajući [[himera (genetika)|himeru]] koja može sadržavati dva različita skupa [[DNK]], jedan XX, a drugi XY. To bi moglo proizaći i iz izlaganja, često [[in utero]], hemikalijama koje remete normalnu konverziju alosoma u spolne hormone i dalje u razvoj bilo [[Interseks|dvosmislenih spoljašnjih genitalija ili unutrašnjih organa]]. === Ranije teorije o određivanju spola === Još od otkrića X-inaktivacije, u istraživanju Calico mačaka, pretpostavlja se da [[X-inaktivacija]] ima ulogu u genetičkom određivanju spola kod ljudi. U početku je bilo mnogo teorija o tome kako tačno X-inaktivacija utiče na spol. Da bi se razumjela jedna takva teorija, može se uzeti u obzir sljedeći scenario: DNK sekvenca koja se bavi stvaranjem muške osobine regulirana je [[regulatorni gen|regulatornim sekvencom DNK]]. Ako regulatorna sekvenca DNK dozvoljava ekspresiju glavne sekvence, muška osobina će se pojaviti u [[fenotip]]u, inače ne. Objašnjenje ove teorije je da se X-hromosom jednostavno inaktivira u prisustvu drugog X-hromosoma; to dovodi do toga da ljudi sa XX-hromohomima imaju nižu učestalost regulatornog gena (s obzirom da i X i Y imaju jednaku učestalost regulatora), pa je onemogućeno pojavljivanje ekspresije muške osobine u fenotipu.<ref>{{cite journal |pmid=16160410 |year=2005 |last1=Kučinskas |first1=Laimutis |last2=Just |first2=Walter |title=Human male sex determination and sexual differentiation: Pathways, molecular interactions and genetic disorders |volume=41 |issue=8 |pages=633–40 |journal=Medicina |url=http://medicina.kmu.lt/0508/0508-01e.htm |access-date=14. 4. 2021 |archive-date=6. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406213835/http://medicina.kmu.lt/0508/0508-01e.htm |url-status=dead }}</ref> === Sadašnje shvatanje određivanja spola === Međutim, teorije poput ove gore postale su sada suvišne. U prošlosti nije bilo mnogo dokaza koji podržavaju ideju da se [[inaktivacija X | inaktivacija X-hromosoma]] dogodila zbog [[kompenzacija doze]]. Vjeruje se da je jedan X-hromosom kod žena inaktiviran (uvijen u [[Barrovo tijelo]], tako da se ne može pristupiti njegovim sekvencama DNK). Ovo ostavlja samo jedan funkcionalni X-hromosom i kod muškaraca i kod žena, čime se izjednačava "doziranje".<ref name=":0">{{Cite journal|last=Chandra|first=H. Sharat|date=1985|title=Is Human X Chromosome Inactivation a Sex-Determining Device?|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=82|issue=20|pages=6947–6949|issn=0027-8424|jstor=26738|doi=10.1073/pnas.82.20.6947|pmid=3863136|pmc=391286|bibcode=1985PNAS...82.6947C}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/high-school-biology/hs-classical-genetics/hs-sex-linkage/a/x-inactivation|title=X-inactivation|website=Khan Academy|language=en|access-date=24. 10. 2019}}</ref> Ali regulacija doziranja nije sve što se tiče genetičkog određivanja spola. U Y-hromosomu postoji gen koji ima regulatorne sekvence za kontroliraju gene koji kodiraju muškost. Ovaj gen naziva se [[SRY gen]]. Istaknut značaj SRY sekvence u određivanju spola otkriven je kada je proučavana genetika [[muški sindrom XX|seksualno revertirani XX muškarci]] (tj. muškarci koji su imali biološki muške osobine, ali su zapravo imali XX alosome). Nakon pregleda, otkriveno je da je razlika između tipske XX osobe (uobičajene žene) i spolno revertiranog XX muškarca u tome što tipdskim jedinkama nedostaje gen SRY. Teoretizira se da kod seksualno obrnutih XX muškaraca SRY pogrešno dolazi [[translokacija (genetika)|translokacijom]] do X-hromosoma u XX paru tokom [[mejoza|mejoze]]. Bilo kako bilo, ovo eksperimentiranje je dokazalo ulogu SRY gena u genetikom određivanju spola. .<ref name=":0"/> === Ostali kičmenjaci === Tvrdi se da su ljudi razvili složeni sistem genetičkog određivanja spola zbog svog statusa u vrlo složenim [[hordati]]ma.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/sex-determination-differentiation-and-intersexuality-in-placental-mammals/mechanisms-of-sex-determination/43E9D183C1D10E1485F066ECD68A9440|chapter=Mechanisms of sex determination|last=Hunter|first=R. H. F.|date=mart 1995|website=Sex Determination, Differentiation and Intersexuality in Placental Mammals|language=en|access-date=4. 11. 2019|doi=10.1017/CBO9780511565274.003|title=Sex Determination, Differentiation and Intersexuality in Placental Mammals|pages=22–68|isbn=9780521462181}}</ref> Mnogi naučnici tvrde da je određivanje spola u [[cvjetnica]] složenije od onog kod ljudi. To je zato što čak i podskup biljaka cvjetnica ima razne sisteme parenja. Njihovo određivanje spola prvenstveno reguliraju geni MADS-boksa. Ovi geni kodiraju proteine koji tvore spolne organe u [[cvjetovi]]ma..<ref>{{Cite book|title=Sex determination in plants|url=https://archive.org/details/sexdetermination0000unse_t7m0|date=1999|publisher=BIOS Scientific Publishers|others=Ainsworth, C. C. (Charles Colin), 1954-|isbn=0-585-40066-0|location=Oxford, UK|oclc=50174640}}</ref> Razumijevanje određivanja spola u drugim taksonomskim skupinama omogućava da se bolje razumije određivanje spola l+kod čovjeka, kao i da ljude tačnije smjestimo na [[filogenetsko stablo]]. === Biljke === Spolni hromosomi su najčešći u [[Bryophyta]] , relativno česti u [[vaskularna biljka|vaskularnih biljaka]] i nepoznati u [[paprati]]ma i grupi [[Lycophyte]].<ref name=":3">{{Cite journal|last=Pannell|first=John R.|date=mart 2017|title=Plant Sex Determination|journal=Current Biology|language=en|volume=27|issue=5|pages=R191–R197|doi=10.1016/j.cub.2017.01.052|pmid=28267976|doi-access=free}}</ref> Raznolikost biljaka ogleda se u njihovim sistemima za određivanje spola, koji uključuju XY i [[UV određivanje spola|UV]] sisteme, kao i mnogim varijantama. Spolni hromosomi evoluirali su nezavisno u mnogim biljnim skupinama. Rekombinacija hromosoma može dovesti do [[Heterogametski spol|heterogamije]] prije razvoja spolnih hromosoma ili se rekombinacija može smanjiti nakon što se razviju spolni hromosomi.<ref>{{Cite journal|last1=Sun|first1=Yu|last2=Svedberg|first2=Jesper|last3=Hiltunen|first3=Markus|last4=Corcoran|first4=Pádraic|last5=Johannesson|first5=Hanna|date=decembar 2017|title=Large-scale suppression of recombination predates genomic rearrangements in Neurospora tetrasperma|journal=Nature Communications|language=en|volume=8|issue=1|pages=1140|doi=10.1038/s41467-017-01317-6|issn=2041-1723|pmc=5658415|pmid=29074958|bibcode=2017NatCo...8.1140S}}</ref> Samo nekoliko [[pseudoautosomna regija|pseudoautosomalnih regija]] ostane normalno, nakon što se spolni hromosomi potpuno diferenciraju. Kada se hromosomi ne rekombiniraju, počinju se akumulirati razlike u neutralnoj sekvenci, što je korišteno za procjenu starosti spolnih hromosoma u različitim biljnim lozama. Čak je i najstarija procijenjena divergencija, u jetrenjači ''[[Marchantia polymorpha]]'', novija od divergencije sisara ili ptica. Zbog ove recentnosti, većina biljnih spolnih hromosoma također ima relativno male spolno-vezane regije. Sadašnji dokazi ne podržavaju postojanje biljnih spolnih hromosoma drevnijih od onih kod ''M. polimorfa''.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Charlesworth|first=Deborah|date=29. 4. 2016|title=Plant Sex Chromosomes|journal=Annual Review of Plant Biology|language=en|volume=67|issue=1|pages=397–420|doi=10.1146/annurev-arplant-043015-111911|pmid=26653795|issn=1543-5008}}</ref> Velika prevalencija [[autopoliploidija|autopoliploidije]] u biljkama također utiče na strukturu njihovih spolnih hromosoma. Poliploidizacija se može dogoditi prije i nakon razvoja spolnih hromsoma. Ako se to dogodi nakon uspostavljanja spolnih hromosoma, doziranje treba biti konzistentno, između spolnih hromosoma i autosoma, uz minimalan uticaj na spolnu diferencijaciju. Ako se to dogodi prije nego što spolni hromosomi postanu heteromorfni, kao što je vjerovatno kod crvene kislice '' [[Rumex acetosella]]'', spol se određuje u jednom XY sistemu. U složenijem sistemu, vrsta sandalovine ''[[Viscum fischeri]]'' ima u ženskih hromosome X1X1X2X2 i X1X2Y hromosome u muških biljaka.<ref name=":5">{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Sushil|last2=Kumari|first2=Renu|last3=Sharma|first3=Vishakha|date=april 2014|title=Genetics of dioecy and causal sex chromosomes in plants|journal=Journal of Genetics|language=en|volume=93|issue=1|pages=241–277|doi=10.1007/s12041-014-0326-7|pmid=24840848|issn=0022-1333}}</ref> ===Nevaskularne biljke=== [[Paprati]] i likofite imaju biseksualne [[gametofit]]e, tako da nema dokaza o spolnim hromosomima. Kod briofita, uključujući jetrenjače, rogovine i mahovine, spolni hromosomi su česti. Spolni hromosomi u briofetima utiču na to koji tip gameta proizvodi gametofit, a postoji velika raznolikost u tipu gametofita. Za razliku od biljaka sjemenjača, gdje su gametofiti uvijek jednospolni, u briofitima mogu stvoriti mušku, žensku ili obje vrste spolnih ćelija.<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Renner|first1=Susanne S.|last2=Heinrichs|first2=Jochen|last3=Sousa|first3=Aretuza|date=juli 2017|title=The sex chromosomes of bryophytes: Recent insights, open questions, and reinvestigations of Frullania dilatata and Plagiochila asplenioides: The sex chromosomes of bryophytes|journal=Journal of Systematics and Evolution|language=en|volume=55|issue=4|pages=333–339|doi=10.1111/jse.12266|doi-access=free}}</ref> Briofite najčešće imajuUV sistem određivanja spola, gdje U proizvodi ženske gametofite, a V. U i V hromosomi su heteromorfni sa U većim od V, a često su i veći od autosoma. Postoje razlike čak i unutar ovog sistema, uključujući UU / V i U / VV hromosomske aranžmane. Utvrđeno je da se kod nekih briofita javljaju [[mikrokromosom]]I, zajedno sa spolnim hromosomima i vjerovatno utiču na određivanje spola. ===Gymnosperme=== Dvodomost je česta među golosjemenjačama, koja se nalazi u oko 36% vrsta. Međutim, heteromorfni spolni hromosomi su relativno rijetki, sa samo pet vrsta poznatih od 2014. Pet ih ima XY sistem, a jedna (''[[Ginkgo biloba]]'') ima WZ sistem. Neke golosjemenjače, poput Johannovog bora (''[[Pinus johannis]]''), imaju homomorfne spolne hromosome koji se gotovo ne mogu razlikovati analizom [[kariotip]]a. ===Angiosperme=== Koseksualne kriptosemenjače s jednodomnim ili hermafroditnim cvjetovima nemaju spolne hromosome. Skrivenosjemenjače s odvojenim spolom (dvodomne) mogu imati spolne hromoaome ili cvjetove iz okoline za određivanje spola. [[Citogenetika|Citogenetički]] podaci za oko 100 vrsta skrivenosjemenjača pokazali su heteromorfne spolne hromosome u približno polovini, uglavnom u obliku XY sistema određivanja spola. Njihov Y je obično veći, za razliku od ljudi; međutim postoji raznolikost I među angiospermama. U rodu topola (''[[Populus]]'') neke vrste imaju mušku heterogametnost, dok druge imaju žensku. Kos skrivenosjemenjača, spolni hromosdomi su više puta neovisno nastali, od stanja jednodomnog pretka. Za prelazak sa jednodomnog na dvodomni sistem potrebno je da populaciji budu prisutne u [[citoplazmatska muška sterilnost|muške i ženske mutacije sterilnosti]]. Muška sterilnost vjerovatno se prvo javlja kao prilagodba za sprečavanje samooplodnje. Kada muška sterilnost dostigne određenu prevalenciju, tada ženska može imati priliku da se pojavi i proširi. U pripitomljenoj papaji (''[[Carica papaya]]'') prisutna su tri spolna hromosoma, označena kao X, Y i Y<sup>h</sup>. Ovo se podudara sa tri spola: ženski s XX hromosomima, muški s XY i hermafroditi s XY<sup>h</sup>. Procjenjuje se da je pol hermafrodita nastao prije samo 4.000 godina, nakon pripitomljavanja biljke. Genetička arhitektura sugerira da ili Y hromosom ima X-inaktivirajući gen, ili da Y<sup>h</sup> hromosom ima X-aktivirajući gen.<ref>{{Cite journal|last1=VanBuren|first1=Robert|last2=Zeng|first2=Fanchang|last3=Chen|first3=Cuixia|last4=Zhang|first4=Jisen|last5=Wai|first5=Ching Man|last6=Han|first6=Jennifer|last7=Aryal|first7=Rishi|last8=Gschwend|first8=Andrea R.|last9=Wang|first9=Jianping|last10=Na|first10=Jong-Kuk|last11=Huang|first11=Lixian|date=april 2015|title=Origin and domestication of papaya Y h chromosome|journal=Genome Research|language=en|volume=25|issue=4|pages=524–533|doi=10.1101/gr.183905.114|pmid=25762551|pmc=4381524|issn=1088-9051}}</ref> == Medicinska primjena == Alosomi ne nose samo gene koji određuju muške i ženske osobine, već i gene za neke druge karakteristike. Za gene koji se prenose bilo kojim spolnim hromosomom kaže se da su [[spolna vezanost seksualno vezani]]. Bolesti povezane sa spolom prenose se u porodicama, putem jednog od X ili Y hromosoma. Budući da obično muškarci nasljeđuju Y, oni jedini nasljeđuju Y-vezane osobine. Muškarci i žene mogu dobiti X-vezana svojstva jer oboje nasljeđuju X-hromosome.<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://anthro.palomar.edu/biobasis/bio_4.htm |title=Biological Basis of Heredity: Sex Linked Genes<!-- Bot generated title --> |access-date=14. 4. 2021 |archive-date=11. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411004326/http://anthro.palomar.edu/biobasis/bio_4.htm |url-status=dead }}</ref> Za alel se kaže da je ili [[dominantni alel|dominantan]] ili [[recesivni gen|recesivan]]. Dominantno nasljeđivanje se događa kada abnormalni gen jednog roditelja uzrokuje bolest, iako je odgovarajući gen drugog roditelja normalan. Nenormalni alel dominira. Recesivno nasljeđivanje je kada oba podudarna gena moraju biti nenormalna da uzrokuju bolest. Ako je samo jedan gen u paru abnormalan, bolest se ne javlja ili je blaga. Neko ko ima jedan abnormalni gen (ali nema simptome) naziva se nositeiteljem. On može prenijeti ovaj abnormalni gen svojoj djeci.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0002753/ Sex-linked recessive - National Library of Medicine - PubMed Health<!-- Bot generated title -->]</ref> X hromosom nosi oko 1.500 gena, više nego bilo koji drugi u ljudskom tijelu. Većina ih kodira nešto drugo osim za ženske anatomske osobine. Mnogi od gena koji nisu povezani sa spolom odgovorni su za abnormalna stanja. Y-hromosom nosi oko 78 gena. Većina njegovih gena uključena je u bitne aktivnosti održavanja ćelija i proizvodnju sperme. Samo je jedan od gena Y hromosoma, gen [[SRY]], odgovoran za muške anatomske osobine. Kada bilo koji od devet gena koji su uključeni u proizvodnju sperme nedostaje ili je neispravan, rezultat je obično vrlo nizak broj [[spermatozoid]]a i [[neplodnost]].<ref>[http://www.khanacademy.org/science/biology/heredity-and-genetics/v/sex-linked-traits Sex-Linked Traits | Heredity and genetics | Khan Academy<!-- Bot generated title -->]</ref> Primjeri mutacija na X hromosomu uključuju češće bolesti kao što su [[daltonizam]], [[hemofilija]] i [[sindrom fragilnog X]]. * [[Sljepilo za boje]] ili nedostatak vida u boji je nemogućnost ili smanjena sposobnost da se vidi boja ili uoče razlike u boji u normalnim uslovima osvjetljenja. Pogađa mnoge osobe u populaciji. Ne postoji stvarno sljepilo, ali postoji nedostatak vida u boji. Najčešći uzrok je greška u razvoju jednog ili više kompleta čunjićnih ćelija uj [[mrežnjača|mrežnjači]], koji percipiraju boju u svjetlosti i prenose tu informaciju na vidni nerv. Ovaj tip sljepila za boje je obično spolno-vezano stanje. Geni koji proizvode fotopigmente nalaze se na X hromosomu; ako neki od ovih gena nedostaju ili su oštećeni, sljeilo će biti izražen kod muškaraca s većom vjerovatnoćom nego kod žena jer muškarci imaju samo jedan X hromosom. * [[Hemofilija]] odnosi se na skupinu poremećaja krvarenja kod kojih je potrebno puno vremena da se krv zgruša. Ovo se naziva recesivom X-vezano nasljeđivanje.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0001564/ Hemophilia - National Library of Medicine - PubMed Health<!-- Bot generated title -->]</ref> Hemofilija je mnogo češća kod muškaraca nego kod žena, jer su oni hemizigoti. Imaju samo jednu kopiju dotičnog gena i stoga ispoljavaju osobinu kada nasljede jedan mutirani alel. Suprotno tome, žena mora naslijediti dva mutantna alela, što je rjeđi slučaj, jer je mutirani alel rijedak u populaciji. X-vezane osobine nasljeđuju se od majke nositeljice ili od pogođenog oca. Svaki sin rođen od majke nositeljice ima 50% vjerovatnoće da naslijedi X-hromosom koji nosi mutirani alel. ** [[Kraljica Viktorija]] bila je nositelj gena za hemofiliju. Štetni alel prenijela je na jednog od svoja četiri sina i najmanje dvije od pet kćeri. Njezin sin Leopold imao je bolest i umro u 30. godini. Kao rezultat udaje za druge evropske kraljevske porodice, princeze [[princeza Alice od Ujedinjenog Kraljevstva|Alice]] i [[princeza Beatrice od Ujedinjenog Kraljevstva|Beatrice]] omogućile su širenje hemofilije u Rusiju, Njemačku i Španiju. Početkom 20. stoljkeća, deset Viktorijinih potomaka imalo je hemofiliju. Svi su bili muškarci, kako se očekivalo * [[Sindrom fragilnog X]] je genetičko stanje koje uključuje promjene u dijelu X hromosoma. To je najčešći oblik nasljedne intelektualne invalidnosti ([[mentalna retardacijagg) kod muškaraca. Uzrokovana je promjenom gena zvanog FMR1. Mali dio genskog koda ponavlja se na krhkom području X hromosoma. Što više ponavljanja, to je vjerovatnije da će biti problema. Mogu biti pogođeni i muškarci i žene, ali s obzirom da muškarci imaju samo jedan X hromosom, jedan krhki X vjerovatno će na njih utjecati više. Većina muškaraca sa fragilnim X ima velike testise, velike uši, uska lica i [[poremećaj senzorne obrade]], što rezultira u [otežano učenje|[poteškoćama u učenju]].<ref>[http://health.nytimes.com/health/guides/disease/fragile-x-syndrome/ Fragile X Syndrome - Symptoms, Diagnosis, Treatment of Fragile X Syndrome - NY Times Health Information<!-- Bot generated title -->]</ref> Ostale komplikacije uključuju: * 46, XX poremećaj spolnog razvoja testisa, koji se naziva i [[muški sindrom sX]], stanje je u kojem osobe s dva X hromosoma u svakoj ćeliji, obrazac koji se obično nalazi u žena, imaju muški izgled. Osobe s ovim poremećajem imaju muške vanjske genitalije. Kod većine ljudi sa 46, XX testisnim poremećajem spolnog razvoja, stanje je rezultat abnormalne razmjene genetičkog materijala između hromosoma ([[translokacija (genetika)|translokacija]]). Ova razmjena se događa kao slučajan događaj tokom formiranja očevih [[spermatozoid]]a pogođene osobe. Gen SRY (koji se nalazi na Y hromosomu) deplasiran je kod ovog poremećaja, gotovo uvijek na X hromosom. Svako s X hromosomom koji nosi [[SRY]] gen razvit će muške karakteristike, iako nema Y hromosom.<ref>[http://ghr.nlm.nih.gov/condition/46xx-testicular-disorder-of-sex-development 46,XX testicular disorder of sex development - Genetics Home Reference<!-- Bot generated title -->]</ref> == Također pogledajte == * [[Fisherov princip]] * [[Haldaneovo pravilo]] * [[XY sistem određivanja spola]] * [[ZW sistem zodređivanja spola]] * [[X0 sistem određivanja spola]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Sex chromosomes}} {{Hromosomi}} {{Authority control}} [[Kategorija:Hromosomi]] [[Kategorija:Citogenetika]] 4y85sv5uxb99264whk6oyo2gemjnhmq Tabačka džamija (Banja Luka) 0 478339 3915851 3885799 2026-08-01T22:25:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915851 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Tabačka džamija | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = | veličina_karte = | reljef_karte = | opis_karte = | geografska_širina = | geografska_dužina = | lokacija = [[Banja Luka]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | obred = | festivali = | sektor = | općina = Banja Luka | okrug = | teritorija = | prefektura = | savezna_država = | pokrajina = <!-- ili | entitet = --> | regija = | država = Bosna i Hercegovina | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | veb-sajt = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = | širina = | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = 1 | visina_munare = | broj_tornjeva = | visina_tornja = | materijali = Ćerpič i drvo | naziv_zaglavlja = | slobodno_polje1 = | vrijednost_slobodnog_polja1 = | slobodno_polje2 = | vrijednost_slobodnog_polja2 = | slobodno_polje3 = | vrijednost_slobodnog_polja3 = }} '''Tabačka džamija''' ili '''Debagija''' bila je jedna od najstarijih džamija sagrađenih u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Nalazila se u [[Gornji Šeher|Gornjem Šeheru]] (stara Banja Luka),{{sfn|Bejtić|1953|pp=93–94}}{{sfn|Mujezinović|1977|pp=195}} u središtu [[mahala|mahale]] Tabaci, koja je nastala nizvodno od potoka [[Suturlija]], nakon turskog osvajanja Banje Luke. Mahala je ime dobila po [[zanatlija]]ma (tabacima), koji su na obali [[Vrbas]]a štavili kožu. Kasnije kako se mahala više širila podijeljena je na "Gornje" i "Donje Tabake".{{sfn|Bejtić|1953|p=94}}{{sfn|Ravlić|1974|p=15}}{{sfn|Husedžinović|1990|p=101}}{{sfn|Husedžinović|2005|p=99}} Prema legendi stanovništvo se na ovaj prostor doselilo iz sela [[Trn (Laktaši)|Trn]], bježeći od [[kuga|kuge]].{{sfn|Husedžinović|1990|p=101}} Džamija je bila sagrađena od [[ćerpič]]a i imala je drvenu [[Munara|munaru]].{{sfn|Bejtić|1953|p=94}}{{sfn|Popara|2008|p=76}} Džamija je sagrađena od priloga članova tabačkog [[esnaf]]a u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i bila je jedna od pet koju je ovaj esnaf izgradio. Ostale četiri džamije izgrađene su u [[Tešanj|Tešnju]], [[Mostar]]u, [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Visoko]]m.{{sfn|Husedžinović|2012|p=108}}{{sfn|Husedžinović|1990|p=101}} Tabačka džamija izgrađena je između 1528. i 1580. godine,{{sfn|Bećirbegović|1990|p=122}} odnosno najkasnije do kraja 16. vijeka.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=895}} Srušena je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], 1919.{{sfn|Bejtić|1953|p=94}}{{sfn|Popara|2008|p=76}}{{sfn|Husedžinović|1990|p=101}} == Reference == {{refspisak}} == Literatura == {{refbegin|30em}} * {{Cite book|last=Bećirbegović|first=Madžida|author-link=Madžida Bećirbegović|year=1990|url=https://www.scribd.com/document/123592482/Dzamije-sa-Drvenom-Munarom|title=Džamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini|publisher=Veselin Masleša|location=Sarajevo|id=|access-date=30. 5. 2021|archive-date=17. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717131800/https://www.scribd.com/document/123592482/Dzamije-sa-Drvenom-Munarom|url-status=dead}} COBISS.BIH 1640710 * {{cite journal|last=Bejtić|first=Alija|author-link=Alija Bejtić|year=1953|url=https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1953/3-1953.pdf|title=Banja Luka pod turskom vladavinom : Arhitektura i teritorijalni razvitak grada u XVI i XVII vijeku|journal=[[Naše starine (časopis)|Naše starine]]|publisher=Zemaljski zavod za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Narodne Republike Bosne i Hercegovine, (Zagreb : Grafički zavod Hrvatske)|location=Sarajevo|number=I|pages=91–116|access-date=30. 5. 2021|archive-date=7. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807113812/https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1953/3-1953.pdf|url-status=dead}} COBISS 523428964, COBISS 57465612, COBISS.RS 57465612, COBISS.BIH 12902146 * {{cite journal |last=Husedžinović|first=Sabira|year=1990|url=|title= Vakufname — značajni istorijski izvori za upoznavanje urbane topografije Banjaluke XVI — XIX vijeka.|journal= Glasnik Arhiva i Društva arhivskih radnika Bosne i Hercegovine|publisher= Društvo arhivista Bosne i Hercegovine : Državni arhiv Bosne i Hercegovine|location=Sarajevo|volume= 30|pages=95–115}} COBISS 21969922, COBISS.RS 39191, COBISS.BIH39191 * {{Cite book|last=Husedžinović|first=Sabira|author-link = Sabira Husedžinović|year=2005|url=|title=Dokumenti opstanka: vrijednosti, značaj, rušenje i obnova kulturnog naslijeđa|publisher=Muzej grada Zenice | location =Zenica|id=}} COBISS.BiH 11596294 * {{cite journal|last=Husedžinović|first=Sabira|year=2012|url=http://vakuf.ba/assets/files/zbornik-radova-2012.pdf|title= Valorizacija historijskih vrijednosti vakufnama Banja Luke sa aspekta urbanog razvoja ovog grada stoljećima|journal= Vakufi u Bosni i Hercegovini — Zbornik radova 2012|volume= |pages=99–139|publisher=Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini}} * {{cite journal |last=Kreševljaković|first=Hamdija|year=1934|author-link=Hamdija Kreševljaković|url=https://drive.google.com/file/d/0B6AQXTT1HsMaTjJqWXRFTEM0SFE/view?ts=59edfe40|title= Banja Luka u XVI i XVII stoljeću|journal= Glasnik jugoslovenskog profesorskog društva|publisher=Jugoslovensko profesorsko društvo|location=Beograd|volume= XIV (1933—34)|number=10—12 (juni—avgust 1934)|pages=891–902}} COBISS.BIH 24380166, COBISS.BIH 6249479 * {{Cite book|last=Kreševljaković|first=Hamdija|author-link = Hamdija Kreševljaković|year=1961|url=|title=Esnafi i obrti u Bosni i Hercegovini ''; [zbirka Djela / Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine ; knj. 17. Odeljenje istorijsko-filoloških nauka ; knj. 12]''|publisher= Naučno društvo NR Bosne i Herecegovine| location =Sarajevo|id=}} COBISS.BIH 512891287 * {{cite book|last=Kreševljaković|first=Hamdija|year=1991|url=https://vdocuments.mx/hamdija-kresevljakovic-esnafi-i-obrti-u-bih-1463-1878-5657497e093d1.html|chapter= Esnafi i obrti u Bosni i Hercegovini (1463 — 1878)|url=|title= Izabrana djela. II ''/ Hamdija Kreševljaković ; [priredili Avdo Sućeska, Enes Pelidija ; registri Emir Sultanović]''|volume= |pages=293–381|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša, (Novi Sad : Budućnost)}} COBISS 439831, COBISS.RS 439831 * {{Cite book|last=Mujezinović|first=Mehmed|last2=|first2=|author-link=Mehmed Mujezinović|year=1977|url=https://www.scribd.com/document/111992165/Islamska-Epigrafika-u-BiH-2|title=Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine. knj.2, Istočna i Centralna Bosna|publisher=Veselin Masleša|location=Sarajevo|id=|access-date=30. 5. 2021|archive-date=15. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515160721/https://www.scribd.com/document/111992165/Islamska-Epigrafika-u-BiH-2|url-status=dead}} COBISS 55726860 * {{cite journal|last=Popara|first=Haso|last2=|first2=|last3=|first3=|author-link=|year=2008|url=https://bib.irb.hr/datoteka/755491.anali_27-28.pdf|title=Tri banjalučka arzuhala — Prilog historiji Banje Luke|journal=Anali Gazi Husrev-begove biblioteke|publisher=Gazi Husrev-begova biblioteka|location=Sarajevo|language=|volume=XXVII—XXVIII|number=|pages=69–112|access-date=30. 5. 2021|archive-date=21. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221110726/https://bib.irb.hr/datoteka/755491.anali_27-28.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Ravlić|first=Aleksandar|author-link = Aleksandar Ravlić|year=1974|url=|title=Banja Luka : razdoblja i stoljeća|publisher=Mladost | location =Beograd}} COBISS 158697735 {{refend}} == Također pogledajte == * [[Spisak džamija u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Bivše džamije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Džamije u Banjoj Luci]] 44bidslxe4tzuxwscfp7wdja3md2iv7 Crkva svetog Roka u Trebimlji 0 478667 3915806 3877512 2026-08-01T17:55:55Z MaGa 29752 +slika 3915806 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Crkva svetog Roka u Trebimlјi | slika = Crkva sv Roka Trebinja (2).jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = | veličina_karte = | reljef_karte = | opis_karte = | lokacija = [[Ravno]] | geografska_širina = | geografska_dužina = | religijska_pripadnost = [[Katoličanstvo]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | provincija = | teritorija = | distrikt = | sektor = | okrug = | općina = | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = Župna crkva | funkcijski_status = | oznaka_baštine = [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] | vodstvo = | zaštitnik = | web_stranica = | organisational_status = | arhitekt = | arhitektonski_tip = [[Crkva]] | arhitektonski_stil = | osnivač = | osnovano_od_strane = [[Trebinjsko-mrkanska biskupija]] | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = Sjeverozapad-jugoistok | kamen_temeljac = Početkom 17. stoljeća | godina_dovršetka = | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = 10,85 m | širina = 5,64 m | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | broj_tornjeva = Jedan, zvonik na preslicu | visina_tornja = | materijali = [[Kamen]] | nrhp = | dodano = | refbroj = | označen = | oznaka1_službenoime = | oznaka1_tip = | oznaka1_kriterij = | oznaka1_datum = | uklonjeno1_datum = }} '''Crkva svetog Roka u [[Trebimlja|Trebimlјi]]''' jest [[Katoličanstvo|rimokatolička]] [[crkva]] u [[Trebinjsko-mrkanska biskupija|Trebinjsko-mrkanskoj biskupiji]]. Smještena je u općini [[Ravno]]. Na sjednici održanoj 11. oktobra 2017. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika u sastavu: Amir Pašić, Goran Milojević (predsjedavajući) i Radoje Vidović donijela je odluku da se ova crkva proglasi [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="Crkva">{{Cite web|url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/Ravno%20Crkva%20sv%20Roka%20u%20Trebimlju%20HR.pdf|title= Crkva Crkva svetog Roka|work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|access-date= 24. 9. 2020|archive-date= 8. 10. 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181008135016/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/Ravno%20Crkva%20sv%20Roka%20u%20Trebimlju%20HR.pdf|url-status= dead}}</ref> Nacionalni spomenik čini katolička crkva i groblјe. Sveti Rok u katoličanstvu se smatra zaštitnikom od kuge, gube, rana, kolere, potom zaštitnikom invalida, hirurga, od bolesti životinja, posebno pasa, te je zaštitnik više od 30 mjesta u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Zaštitnik je i [[Subotica|Subotice]], Berega u Bačkoj, [[Carigrad]]a i mnogih drugih mjesta. Po sv. Roku nazvan je jedan planinski vrh te tunel Sveti Rok na autoputu [[Zagreb]]–[[Split]]. == Historija == Župna crkva u Trebimlјi spominje se u periodu od početka 17. do polovine 18. stolјeća. Znatno je oštećena u velikom zemljotresu 1667. Svodovi su popucali, krovne ploče popadale, tako da je krov prokišnjavao u znatnoj mjeri. Godine 1728. krov i svodovi bili su obrušeni, ostali su samo zidovi. U izvorima iz 1751. navodi se da je crkvu u Trebimlјi obnovio trebinjsko-mrkanjski biskup Tudisić. Radikalno je obnovljena i 1825. Najvjerovatnije je da je tada promijenila svog starog zaštitnika i dobila novog, svetog Roka. U [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]] bila je oštećena, ali je kasnije restaurirana.<ref name="Crkva"/> == Opis == Prema arhitektonskim obilјežjima i prema konceptu prostorne organizacije, crkva svetog Roka pripada tipu jednobrodnih crkava s pravugaonom osnovom i istom takvom [[Apsida|apsidom]]. Krov na lađi dvovodni je i prekriven kamenim pločama. Krov apside također je dvovodni i prekriven kamenim pločama, samo što je mnogo niži u odnosu na krov lađe. Vanjske dimenzije iznose 10,85 × 5,64 m (dužina mjerena s apsidom). Zidana je od krupnih kamenih blokova visine 30&nbsp;cm, kvalitetne obrade, vezanih krečnim malterom. Zidovi su s vanjske strane vidlјivi, fugirani, kao i kameni zidovi s unutrašnje strane. Zvonik na preslicu, kao i zidovi crkve, građen je od pravilno klesanog kamena. Konstruktivno je izveden kao dio ulaznog zida, u jednoj arkadi na pravougaonom postolјu, s kamenim stupovima jednostavno profiliranih baza i kapitelima. Nad stupovima je izveden polukružni luk, iznad kojeg je postavlјen kameni križ. Pod crkve, koji je ispod nivoa ulaznih vrata za 30&nbsp;cm, popločan je kvadratnim kamenim pločama. Unutarašnjost je zasvođena bačvastim svodom, a lađa i apsida, koja je nešto niža, omalterisana je krečnim malterom, bez dekoracije. Osim glavnog, u crkvi su i dva bočna oltara. Oni imaju obzidane kamene podije, na kojima su postavlјene ploče skromnije obrade, na čijoj su sredini urezana manja kvadratna udublјenja. Crkva je osvijetlјena s više prozorskih otvora većih dimenzija. == Literatura == * Marko Dragić, ''Sveti Rok u tradicijskoj katoličkoj baštini Hrvata'', izvorni naučni rad, 2013. == Reference == {{Refspisak}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Crkve u Ravnom]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Ravnom]] [[Kategorija:Trebinjsko-mrkanska biskupija]] ni3mjb3q7bvpv6r3j9bemct32dubhg3 Valentino (grupa) 0 480616 3915903 3842855 2026-08-02T05:30:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915903 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Valentino | pozadina = skupina | slika = | žanr = [[Pop-muzika|Pop]], [[Rok-muzika|rok]] | karijera = 1982–1991 | bivši_članovi = [[Suad Jakirlić]], [[Emir Čolaković]], [[Igor Tajemnica]], [[Nikša Bratoš]], [[Dubravko Smolčić]] | izdavač = [[Jugoton]]<br>[[Diskoton]] | porijeklo = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | album1 = | godina1 = | album2 = | godina2 = | najnoviji_album = | godina3 = }} '''Valentino''' je [[Sarajevo|sarajevska]] [[Pop-muzika|pop]] [[rock]] grupa i jedan od istaknutih muzičkih sastava [[Sarajevska škola pop roka|sarajevske pop rok škole]] iz 1980-ih, koja je sa svojim prvim muzičkim albumima stekla popularnost u mnogim krajevima bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/artist/890032-Valentino-16|title=Valentino (16)|website=Discogs|language=en|access-date=11. 8. 2021}}</ref> Grupu Valentino osnovao je gitarist [[Zijo Valentino|Zijo Rizvanbegović]]<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/radio/aktuelno/zijo-jaka-i-ekipa-uzivo-na-tasmajdanu-prije-33-godine-valentino-i-oka-tvoja-dva/395549|title=Zijo, Jaka i ekipa uživo prije 33 godine: Valentino i "Oka tvoja dva"|last=Radiosarajevo.ba|website=Radio Sarajevo|access-date=11. 8. 2021}}</ref> (poznat pod umjetničkim imenom Zijo Valentino) 1982. godine. On je predvodnik ovog pop rok muzičkog sastava, te gitarist i autor svih njihovih pjesama. Muzičare za grupu Valentino počeo je okupljati 1982. godine. Nakon godinu dana bezuspješnog traganja za pjevačem, u sarajevskom listu "[[Oslobođenje]]" objavio je oglas u kojem je tražio pjevača za grupu. Na oglas se javio [[Suad Jakirlić|Suad Jakirlić Jaka]] i tako postao prvi pjevač grupe Valentino. Prvobitnu postavu sačinjavali su: basist [[Emir Čolaković]], bubnjar [[Dubravko Smolčić]] i klavijaturist [[Igor Tajemnica]].<ref>{{Cite web|url= https://cmc.com.hr/na-danasnji-dan-osnovana-je-grupa-valentino/|title= Na današnji dan osnovana je grupa Valentino|work= cmc.com.hr|access-date= 22. 12. 2021}}</ref> U jesen 1983. godine objavljuju svoj prvi album pod nazivom "[[No. 1 (album)|No. 1]]". S tog albuma posebno uspješna je bila pjesma "Volim te još" koja je proglašena za hit godine u bivšoj Jugoslaviji i u kojoj je prateća pjevačica bila [[Amila Sulejmanović]]. Kao gost muzičari pojavili su se [[Goran Bregović]], [[Milić Vukašinović]] i drugi.<ref>{{Cite web|url= https://nusicijadaivanjica.rs/nusicijada-2021/koncert-grupe-valentino-na-nusicijadi/|title= Koncert grupe „Valentino“ na Nušićijadi|work= nusicijadaivanjica.rs|access-date= 22. 12. 2021}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="S">{{Cite web|url= http://www.svastara.com/muzika/?biografija=177|title= Valentino - Biografija|work= svastara.com|access-date= 22. 12. 2021|archive-date= 19. 1. 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190119120835/http://www.svastara.com/muzika/?biografija=177|url-status= dead}}</ref> Prve koncertne nastupe imali su po [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], kao predgrupa [[Bijelo dugme|Bijelom dugmetu]], a u [[Beograd]]u su prvi put nastupali u [[Dom sindikata Beograd|Domu sindikata]], otvarajući koncert [[Momčilo Bajagić Bajaga|Bajagi]] povodom izdavanja njegovog prvog albuma "[[Pozitivna geografija (album)|Pozitivna geografija]]". Prije objavljivanja drugog albuma dolazi do promjena u sastavu dolaskom novog klavijaturiste [[Joško Gujinović|Joška Gujinovića]], kao i dva člana grupe [[Bonton Baya]], bubnjara [[Ademir Volić Kufi|Ademira Volića Kufija]] i multiinstrumentaliste [[Nikša Bratoš|Nikše Bratoša]], koji će znatno obogatiti zvuk grupe Valentino svirajući [[saksofon]], akustičnu i [[Električna gitara|električnu gitaru]]. Na drugom albumu pod nazivom "[[No. 2 (album)|No. 2]]" prateće pjevačice bile su [[Lejla Trto]] i [[Amila Glamočak|Amila Čengić]], poznate kao duo [[Vrele usne]]. One će s grupom Valentino sarađivati ​i na njihovim kasnijim albumima. S te ploče posebno su se izdvojile pjesme "Bez tebe" i "Jugovići". Godine 1987. grupa snima treći album, "[[No. 3 (album)|No. 3]]", koji je producirao [[Nikša Bratoš]], a na kojem se posebno izdvojila pjesma "Bez tebe". Kao i na ranijim ostvarenjima i ovaj album su pratili radijski hitovi, "Oka tvoja dva", "Potonule lađe", "Kada sam prvi put vidio tebe" i "Kad me više ne bude". U to vrijeme članovi grupe Valentino su već uveliko izgradili pop orijentisani muzički stil s popularnim refrenima i primjesama narodne muzike. Poslije snimanja trećeg albuma dolazi do osipanja grupe, gdje Nikša Bratoš prelazi u [[Crvena jabuka|Crvenu jabuku]], ali nastavlja saradnju s Valentinom. Pjevač Suad Jakirlić 1987. godine odlazi na odsluženje vojnog roka u [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]. Po povratku iz JNA, prestaje da se bavi muzikom i postaje asistent na [[Mašinski fakultet u Sarajevu|Mašinskom fakultetu u Sarajevu]]. U grupu Valentino dolazi novi gitarist [[Zoran Šerbedžija]] i pjevač, [[Gordan Prusina]] iz [[Mostar]]a, koji je malo prije toga snimio album "Zapisano u zvijezdama" s grupom "[[Ime ruže (grupa)|Ime ruže]]". Godine 1988. grupa Valentino snima četvrti album, "[[No. 4 (album)|No. 4]]", na kojem su se našli hitovi "Samo sklopi okice", "Idu ptice selice" i "Pile moje". Ovaj album smatra se njihovim najuspješnijim muzičkim ostvarenjem, na kojem se nalazi i zanimljiva instrumentalna pjesma "Saksofoni lete u nebo", koju je Zijo Rizvanbegović komponirao tokom boravka na [[Tajland]]u, gdje je tražio inspiraciju za snimanje albuma. Peti album pod nazivom "[[Ponekad noću kad grad spava]]", snimljen je 1989. godine uz pomoć producenta [[Željko Brodarić|Željka Brodarića "Jappe"]] (pjevač i vođa nekadašnje [[split]]ske rok grupe [[Metak (grupa)|Metak]]). S početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], grupa Valentino prestaje s radom i jedino je muzički aktivan ostao Zijo Rizvanbegović.<ref name="S"/> == Diskografija == === Albumi === * ''[[No.1 (album)|No. 1]]'', 1983. * ''[[No. 2 (album)|No. 2,]]'' 1985. * ''[[No. 3 (album)|No. 3]]'', 1987. * ''[[No. 4 (album)|No. 4]]'', 1988. * ''[[No. 5 Ponekad noću dok grad spava]]'', 1989. * ''[[No. 6 Sve su se moje cure udale]]'', 2001. * ''[[No. 7 (album)|No. 7]]'', 2006.<ref>{{Cite book|last=Janjatović|first=Petar|title=Ex YU rock enciklopedija|publisher=Čigoja štampa. (COBISS)|year=2003|location=Beograd}}</ref> === Singlovi === * [[Ne mogu, ne mogu / Idu ptice selice]], [[Jugoton]], (1988) * [[Medley (Valentino)|Medley]], SKYMUSIC Publishing & Discography, (2021) * [[Da se rodim ponovo]], Mix Music, (2021) * [[Neću kući]], [[Croatia Records]], (2023) === Kompilacije === * [[Najbolje godine (Valentino)|Najbolje godine]], [[Diskoton]], (1988) * [[Moje najljepše pjesme (Valentino)|Moje najljepše pjesme]], Embex, (1994) * [[1+2 (Valentino)|1+2]], Valentino Production, (1995) * [[3+4 (Valentino)|3+4]], Valentino Production, (1995) * [[5+6 (Valentino)|5+6]], Valentino Production, (1995) * [[Paučina / Idu ptice selice]], Embex, (1995) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=cW_APnX7O7E VALENTINO - Volim te još (audio)] YouTube video * [https://diskografija.wordpress.com/v/valentino/ - Valentino: Diskografija] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke muzičke grupe]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1982.]] [[Kategorija:Muzičke grupe iz Sarajeva]] [[Kategorija:Jugoslavenske muzičke grupe]] sx0lukl6yztl9wjpm9fwfmxavvho8kq YIF1A 0 481033 3915931 3914393 2026-08-02T08:51:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915931 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein YIF1A''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''YIF1A'''.<ref name="pmid8824393">{{cite journal | vauthors = Vitale G, Alexandrov K, Ullrich O, Horiuchi H, Giner A, Dobson C, Baykova O, Gournier H, Stenmark H, Zerial M | display-authors = 6 | title = The GDP/GTP cycle of Rab5 in the regulation of endocytotic membrane traffic | journal = Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology | volume = 60 | pages = 211–20 | date = Jan 1997 | pmid = 8824393 | doi = 10.1101/SQB.1995.060.01.024 }}</ref><ref name="pmid10970842">{{cite journal | vauthors = Matern H, Yang X, Andrulis E, Sternglanz R, Trepte HH, Gallwitz D | title = A novel Golgi membrane protein is part of a GTPase-binding protein complex involved in vesicle targeting | journal = The EMBO Journal | volume = 19 | issue = 17 | pages = 4485–92 | date = septembar 2000 | pmid = 10970842 | pmc = 302084 | doi = 10.1093/emboj/19.17.4485 }}</ref><ref name="pmid18718466">{{cite journal | vauthors = Yoshida Y, Suzuki K, Yamamoto A, Sakai N, Bando M, Tanimoto K, Yamaguchi Y, Sakaguchi T, Akhter H, Fujii G, Yoshimura S, Ogata S, Sohda M, Misumi Y, Nakamura N | display-authors = 6 | title = YIPF5 and YIF1A recycle between the ER and the Golgi apparatus and are involved in the maintenance of the Golgi structure | journal = Experimental Cell Research | volume = 314 | issue = 19 | pages = 3427–43 | date = novembar 2008 | pmid = 18718466 | doi = 10.1016/j.yexcr.2008.07.023 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: YIF1A Yip1 interacting factor homolog A (S. cerevisiae)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=10897}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 293 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 32.011 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O95070#sequences |title=UniProt, O95070 |access-date=20. 8. 2021}}</ref>. {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAYHSGYGAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSKHRARAAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPPPLFDDTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGYSSQPGGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PATGADVAFS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VNHLLGDPMA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAMAYGSSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHGKDMVHK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELHRFVSVSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKYFFAVDTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YVAKKLGLLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPYTHQNWEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYSRDAPLPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQDLNAPDLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPTMAFITYV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAGMALGIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRFSPEVLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CASTALVWVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEVLALLLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLATVRSDLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TFHLLAYSGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYVGMILSVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGLLFGSDGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVALAWTSSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LMYFIVRSLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TAALGPDSMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPVPRQRLQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLTLGAAAFQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLIIYWLTFH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVR</td></tr> </table> == Gen == === Opća svojstva === YIF1A (homolog Yip1 interakcijskog faktora A) poznat je i kao YIF1, YIF1P, FinGER7 i 54TM.<ref name=":13">{{Cite web|title=YIF1A related genes - GeneCards Search Results|url=https://www.genecards.org/Search/Keyword?queryString=YIF1A|access-date=21. 6. 2020|website=www.genecards.org}}</ref> Kod ljudi, ima 4.591 parova baza s osam [[egzon]]a, a nalazi se na minus lancu [[hromosom 11|hromosoma 11,sekvenca 11q13,2]].<ref name=":03">{{Cite web|title=YIF1A - Gene - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=YIF1A|access-date=21. 6. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> === Promotori === Četiri su predviđena [[Promotor (genetika)|promotora]] za YIIF1A.<ref>{{Cite web|title=Genomatix: Genome Annotation and Browser: Query Input|url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/eldorado/eldorado.pl?s=60bc9d9a3ed5be4c2c5871e63042a971|access-date=30. 7. 2020|website=www.genomatix.de}}{{Mrtav link}}</ref> Predviđena regija promotora s najvećim povjerenjem je GXP_50494 i duga 1.252 parova baza; proteže se od prvog [[egzon]]a YIF1A. Ovaj promotor se nalazi na minus lancu hromosoma 11. === [[Faktori transkripcije]] === Promotorska varijanta 1 transkripta YIF1A sadrži brojna [[mjesta vezanja]] transkripcijskog faktora.<ref>{{Cite web|title=Genomatix: MatInspector Input|url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/matinspector_prof/mat_fam.pl?s=ce6f229bfa4b14d36729a0ccecac8d6f|access-date=3. 8. 2020|website=www.genomatix.de}}{{Mrtav link}}</ref> Transkripcijski faktori za koje se predviđa da će se vezati za promotorsku regiju uključuju sljedeće. * Protein akutne mijeloidne leukemije 1, RUNX1 (transkripcijski faktor 1 povezan s tuntom) * Protein cinkovog prsta 263, ZKSCAN12 (protein cinkovog prsta sa KRAB i SCAN domenima 12) * E2F [[transkripcijski faktor]] 1 * EGR1, rani odgovor na rast 1 * GATA-vezujući faktor 1 * CP2-oliki transkripcijski faktor 1 (LBP-9) * X-boks vezujući protein RFX1 * Elementi odgovora na [[estrogen]] (ER alfa), IR3 mjesta * Laktotransferin i deltalaktoferin, protein koji inhibira rast 12 * TGFB-inducirani protein ranog odgovora na rast 1 (KLF10) === Ekspresija === Ekspresija YIF1A je najjača u [[duodenum]]u i [[jetra|jetri]]. Također se eksprimirs u umjerenim količinama i u tkivima, uključujući [[debelo crijevo]],[[jajnik]]e, [[gušterača|gušteraču]], [[slezena|slezenu]] i [[jednjak]], a izražava se u nižim razinama u raznim drugim tkivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Fagerberg L, Hallström BM, Oksvold P, Kampf C, Djureinovic D, Odeberg J, Habuka M, Tahmasebpoor S, Danielsson A, Edlund K, Asplund A, Sjöstedt E, Lundberg E, Szigyarto CA, Skogs M, Takanen JO, Berling H, Tegel H, Mulder J, Nilsson P, Schwenk JM, Lindskog C, Danielsson F, Mardinoglu A, Sivertsson A, von Feilitzen K, Forsberg M, Zwahlen M, Olsson I, Navani S, Huss M, Nielsen J, Ponten F, Uhlén M | display-authors = 6 | title = Analysis of the human tissue-specific expression by genome-wide integration of transcriptomics and antibody-based proteomics | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 13 | issue = 2 | pages = 397–406 | date = februar 2014 | pmid = 24309898 | pmc = 3916642 | doi = 10.1074/mcp.M113.035600 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Duff MO, Olson S, Wei X, Garrett SC, Osman A, Bolisetty M, Plocik A, Celniker SE, Graveley BR | display-authors = 6 | title = Genome-wide identification of zero nucleotide recursive splicing in Drosophila | journal = Nature | volume = 521 | issue = 7552 | pages = 376–9 | date = maj 2015 | pmid = 25970244 | pmc = 4529404 | doi = 10.1038/nature14475 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Szabo L, Morey R, Palpant NJ, Wang PL, Afari N, Jiang C, Parast MM, Murry CE, Laurent LC, Salzman J | display-authors = 6 | title = Statistically based splicing detection reveals neural enrichment and tissue-specific induction of circular RNA during human fetal development | journal = Genome Biology | volume = 16 | pages = 126 | date = juni 2015 | pmid = 26076956 | pmc = 4506483 | doi = 10.1186/s13059-015-0690-5 }}</ref> NCBI GeoProfile data provide the tissue expression graph for YIF1A in humans; it also indicates that YIF1A is expressed at moderately to moderately low across all other tissues.<ref>{{Cite web|title=GDS596 / 202418_at|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:202418_at|access-date=2. 8. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> == [[iRNK]] == [[slika:Schematic_illustration_of_YIF1A.png|thumb|YIF1A,sa domenima i posttranslacijskim modifikacijama]] YIF1A ima [[izoforme]] 1 i 2, s egzonima 8 i 7.<ref name=":03"/> Dva transkripta podvrgavaju se [[alternativna prerada RNK|alternativnoj preradi]] i prevode se u proteine s 293, odnosno 241 aminokiselinom.<ref>{{Cite web|title=protein YIF1A isoform 2 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001287790.1|access-date=28. 7. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|title=protein YIF1A isoform 1 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_065203.2|access-date=28. 7. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> === RNK-vezujući proteini === 5'neprevedena regija ima [[mjesta vezanja]] za RBXM, [[EIF4B]] i [[FUS (gen)|FUS]]. 3 'neprevedena regija predviđa mjesta vezivanja za [[ELAVL1]], koji je elementima bogatim AU i regulira stabilnost [[iRNK]].<ref>{{Cite web|title=RBPDB: The database of RNA-binding specificities|url=http://rbpdb.ccbr.utoronto.ca/|access-date=1. 8. 2020|website=rbpdb.ccbr.utoronto.ca}}</ref> == Protein == === Opća svojstva === Najduža proteinska [[izoforma]] YIF1A ima 293 aminokiseline. Ima molekulsku težinu od približno 32,0 kDa, s predviđenom [[izoelektrična tačka|izoelektričnom tačkom]] od približno 8,98.<ref name=":32"/><ref name=":22">{{Cite web|title=SAPS < Sequence Statistics < EMBL-EBI|url=https://www.ebi.ac.uk/Tools/seqstats/saps/|access-date=28. 7. 2020|website=www.ebi.ac.uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|access-date=28. 7. 2020|website=web.expasy.org}}</ref> === Kompozicija === YIF1 je vrlo normalan protein u smislu količine aminokiselina koje sadrži. Sastav svakog aminokiselinskog ostatka sličan je njegovom prosječnom relativnom sastavu među ljudskim proteinima. Nema grupa naboja, [[pokretljivost]]i ili obrazaca. Postoji ponavljajuća struktura na [201-204 i 288-291] TFHL.<ref name=":22"/> === Domeni i motivi === YIF1A ima jedan konzervirani domen, pfam03878 (AA 57 →287).<ref name=":03"/> Unutar domena postoji pet transmembranskih domena, po tri necitosolna i [[citosoln]]a domena. Pretpostavljeno je da postoji moguća uloga u transportu između [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]] i [[Golgijev aparat|Golgijevog parata]].<ref name=":13"/> === Struktura === [[Slika:YIF1A tertiary structure.png|thumb|Proteinska struktura YIF1A generirana prema I-Tasser i vizuelizirana pomoću iCn3D.<ref>{{Cite web|title=I-TASSER server for protein structure and function prediction|url=https://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/|access-date=1. 8. 2020|website=zhanglab.ccmb.med.umich.edu}}</ref><ref>{{Cite web|title=iCn3D: Web-based 3D Structure Viewer|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/icn3d/full.html|access-date=1. 8. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Transmembranski domeni su crveni, necitosolni su žuti, a citosolni su tamnu ružičasti.]] Struktura YIF1A sastoji se od približno 59% [[alfa-heliks]]a, s TM spiralom i neuređenim regijama koje čine ostatak strukture; nije predviđen [[beta-lanac]].<ref>{{Cite web|title=NPS@ : GOR4 secondary structure prediction|url=https://npsa-prabi.ibcp.fr/cgi-bin/npsa_automat.pl?page=npsa_gor4.html|access-date=28. 7. 2020|website=npsa-prabi.ibcp.fr|archive-date=4. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904123425/https://npsa-prabi.ibcp.fr/cgi-bin/npsa_automat.pl?page=npsa_gor4.html|url-status=dead}}</ref> === Lokalizacija === Predviđena lokacija YIF1A je u [[endoplazmatski retilulum|endoplazmatskom retikulumu]], s unutarćelijskim [[N-kraj|N–]] i vanćelijskin [[C-kraj]]em.<ref>{{Cite web|title=PredictProtein - Protein Sequence Analysis, Prediction of Structural and Functional Features|url=https://www.predictprotein.org/|access-date=28. 7. 2020|website=www.predictprotein.org|archive-date=20. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720045248/https://www.predictprotein.org/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Phobius|url=http://phobius.sbc.su.se/|access-date=28. 7. 2020|website=phobius.sbc.su.se}}</ref> === [[Posttranslacijske modifikacije]] === YIF1A prolazi kroz cijepanje metionina i [[N-terminal]]nu [[acetilacija|acetilaciju]], što je jedna od najčešćih posttranslacijskih modifikacija [[eukariot]]skih proteina.<ref>{{Cite web|title=TERMINUS - Welcome to terminus|url=http://terminus.unige.ch/|access-date=28. 7. 2020|website=terminus.unige.ch}}</ref> Također se [[fosforilacija|fosforilira]] neodređenim [[kinaza]]ma na nekoliko mjesta.<ref>{{Cite web|title=NetPhosK 1.0 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/|access-date=28. 7. 2020|website=www.cbs.dtu.dk|archive-date=9. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183544/http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/|url-status=dead}}</ref> Three glycation site is predicted in lysine residue(lys 104,161, and 211).<ref>{{Cite web|title=NetGlycate 1.0 Server - prediction results|url=http://www.cbs.dtu.dk/cgi-bin/webface2.fcgi?jobid=5F24B43C000072EE69610765&wait=20|access-date=1. 8. 2020|website=www.cbs.dtu.dk|archive-date=20. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820234438/http://www.cbs.dtu.dk/cgi-bin/webface2.fcgi?jobid=5F24B43C000072EE69610765&wait=20|url-status=dead}}</ref> YIF1A se podvrgava modifikaciji O-ß-GlcNAc na pet lokacija, od kojih je jedno mjesto Yin-Yang.<ref>{{Cite web|title=YinOYang 1.2 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/|access-date=28. 7. 2020|website=www.cbs.dtu.dk}}</ref> === Interaktivni proteini === Na osnovu [[Fluorescentni mikroskop|fluorescentne mikroskopije]], potvrđena dva hibrida i anti-tag koimunoprecipitacije, a proteini koji će najvjerojatnije stupiti u interakciju s YIF1A su [[GPR37]], SEC23IP, [[REEP2]] i [[YIPF5 ]]. Studije pokazuju da interakcija između VAPB -a i YIF1A kontrolira isporuku membrane u [[dendrit]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kuijpers M, Yu KL, Teuling E, Akhmanova A, Jaarsma D, Hoogenraad CC | title = The ALS8 protein VAPB interacts with the ER-Golgi recycling protein YIF1A and regulates membrane delivery into dendrites | journal = The EMBO Journal | volume = 32 | issue = 14 | pages = 2056–72 | date = juli 2013 | pmid = 23736259 | pmc = 3715857 | doi = 10.1038/emboj.2013.131 }}</ref> Također učestvuje u ER-proteinu razvijenog odgovora (UPR), indukcijom ERN1/IRE1.<ref>{{Cite web|title=YIF1A protein (human) - STRING interaction network|url=https://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=hUHSbeqPGLU8|access-date=29. 7. 2020|website=string-db.org}}</ref> Osim toga, protein YIF1A stupa u interakciju s proteinom M [[SARS-Cov-2]].<ref>{{Cite journal|last=Mahen|first=Robert|date=9. 4. 2020|title=A SARS-CoV-2-Human Protein-Protein Interaction Map Reveals Drug Targets and Potential Drug-Repurposing|url=http://dx.doi.org/10.1242/prelights.18355|access-date=5. 8. 2020|website=dx.doi.org|doi=10.1242/prelights.18355}}</ref> [[slika:Conceptual_translation_~YIF1A.png|thumb|Koncepcijska translacija varijante 1 transkripta Hsa_YIF1A , [[iRNK]] (NM 020470)]] == Homologija == YIF1A ima jedan [[paralog]] pod nazivom YIF1B, koji se nalazi na ljudskom kromosomu 19.<ref name=":13"/> YIF1A ima 238 identificiranih [[ortolog]]a.<ref>{{Cite web|title=Nucleotide BLAST: Search nucleotide databases using a nucleotide query|url=https://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?PROGRAM=blastn&PAGE_TYPE=BlastSearch&LINK_LOC=blasthome|access-date=3. 8. 2020|website=blast.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Ortolog sadrže [[kičmenjaci]] poput sisara, [[vodozemci]] i [[gmizavci]]. Također imaju i [[beskičmenjaci]] kao što su [[Insecta]], [[Anthozoa]] i [[Ascidiacea]]. Nije pronađen ortolog kod [[protista]], [[bakterija]] ili [[arheja]]. Sljedeća tabela daje obrasce ortologa YIF1A. {| class="wikitable" |+ ![[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] !Prisrupni broj<ref name=":03" /> !'''Date+iranje divergencije sa čovjekom (milioni godina)'''<ref>{{Cite web|title=TimeTree :: The Timescale of Life|url=http://www.timetree.org|access-date=2. 7. 2020|website=www.timetree.org}}</ref> !'''Dužina sekvence(AA)''' !'''Identitet sekvence'''<ref>{{Cite web|title=Human BLAT Search|url=https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgBlat?hgsid=847663723_MobOikzKAL9i7XZKke8yCj5cyz1Y&command=start|access-date=2. 7. 2020|website=genome.ucsc.edu}}</ref> |- |''[[Homo sapiens]]'' (Čovjek) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_065203 NP_065203] |0 |293 |100 |- |''[[širokonosni majmuni|Aotus nancymaae]]'' (Maov noćni msjmun) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_012318344 XP_012318344] |43 |317 |94 |- |''[[Mus musculus]]'' (Miš) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_080829 NP_080829] |90 |293 |93 |- |''[[Sus scrofa]]'' (Divlja svinja) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_013849519 XP_013849519] |96 |311 |92 |- |''[[kitovi|Delphinapterus leucas]]'' (Bijeli kit) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_022447094 XP_022447094] |96 |306 |91 |- |''[[koala|Phascolarctos cinereus]]'' (Koala) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_020823757 XP_020823757] |159 |293 |88 |- |''[[kljunar|Ornithorhynchus anatinus]]''(Kljunar) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_028915982 XP_028915982] |177 |293 |88 |- |''[[kornjače|Chelonia mydas]]'' (Zelena kornjača) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_007056281 XP_007056281] |312 |240 |78 |- |''[[kornjače|Chrysemys picta bellii]]'' (Ofarbana kornjača)|[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_005305497 XP_005305497] |312 |293 |73 |- |''[[vodozemac|Microcaecilia unicolor]]'' (vodozemac) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=YIF1A+Microcaecilia+unicolor XP_029470520] |352 |306 |72 |- |''[[vodozemac|Rhinatrema bivittatum]]''(Doprukasta cecilija) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_029470520 XP_029470520] |352 |307 |71 |- |''[[Latimeria chalumnae]]'' (Latimerija) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_014345204 XP_014345204] |413 |296 |71 |- |''[[Salmo trutta]]'' (Potočna pastrmka) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_029585843 XP_029585843] |435 |309 |70 |- |''[[ajkule|Echeneis naucrates]]'' (Sisačka ajkula) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_029368074 XP_029368074] |435 |308 |66 |- |''[[zebrica|Danio rerio]]'' (Zebrica) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_956225 NP_956225] |435 |307 |65 |- |''[[Maylandia zebra]] (''zebrica mbuna) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_004545672 XP_004545672] |435 |308 |63 |- |''[[Saccharomyces cerevisiae]] S288C ('''Pekarski kvasac'')'' |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_014136 NP_014136] |1017 |314 |33 |- |''[[mahovina|Physcomitrium patens]]'' (mahovina) |XP_024362517 |1275 |282 |30 |} == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Gisler SM, Stagljar I, Traebert M, Bacic D, Biber J, Murer H | title = Interaction of the type IIa Na/Pi cotransporter with PDZ proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 12 | pages = 9206–13 | date = mart 2001 | pmid = 11099500 | doi = 10.1074/jbc.M008745200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Calero M, Winand NJ, Collins RN | title = Identification of the novel proteins Yip4p and Yip5p as Rab GTPase interacting factors | journal = FEBS Letters | volume = 515 | issue = 1–3 | pages = 89–98 | date = mart 2002 | pmid = 11943201 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)02442-0 | s2cid = 34319925 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Breuza L, Halbeisen R, Jenö P, Otte S, Barlowe C, Hong W, Hauri HP | title = Proteomics of endoplasmic reticulum-Golgi intermediate compartment (ERGIC) membranes from brefeldin A-treated HepG2 cells identifies ERGIC-32, a new cycling protein that interacts with human Erv46 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 45 | pages = 47242–53 | date = novembar 2004 | pmid = 15308636 | doi = 10.1074/jbc.M406644200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jin C, Zhang Y, Zhu H, Ahmed K, Fu C, Yao X | title = Human Yip1A specifies the localization of Yif1 to the Golgi apparatus | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 334 | issue = 1 | pages = 16–22 | date = august 2005 | pmid = 15990086 | doi = 10.1016/j.bbrc.2005.06.051 }} {{refend}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Proteomika]] bwhsz743rss0c7gxouvwavxnmktyzuo Svegenomska studija asocijacije 0 482420 3915829 3914208 2026-08-01T20:51:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915829 wikitext text/x-wiki U [[genomika|genomici]], '''svegenomska studija asocijacije''' ili '''studija asocijacije širom [[genom]]a''' ('''GWA studija''' ili '''GWAS'''), poznata i kao '''cjelogenomska studija pridruživanja''', je [[opservacijska studija]] skupa genoma za cjelovite [[SNP|genetičke varijante]] kod različitih jedinki, kako bi se provjerilo je li neka varijanta povezana sa osobinom. GWA-studije se obično fokusiraju na povezanost [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) i osobina poput velikih ljudskih bolesti, ali se jednako mogu primijeniti na bilo koje druge genetičke varijante i bilo koje druge organizme. [[Slika:Manhattan Plot.png|thumb|546x546px|Ilustracija [[Manhattan plot]]a prikazuje nekoliko snažno povezanih lokusa rizika. Svaka tačka predstavlja [[SNP|jednimnukleotidni polimorfizam]] (SNP), s osi X koja prikazuje genomsku lokaciju, a na osi Y [[Genetička pridružrnost|nivo pridružrnosti]]. Ovaj primjer je preuzet iz GWA studije koja istražuje [[mikrocirkulacija|mikrocirkulaciju]], tako da vrhovi ukazuju na genetičke varijante koje se češće nalaze kod jedinki sa suženjima u malim [[krvni sud|krvnim sudovima]]:<ref name ="Ikram_2010"/><br>Manhattanski prikaz a GWAS-a]] Kada se primijene na podatke o ljudima, GWA studije porede [[DNK]] sudionika s različitim [[fenotip]]om za određenu osobinu ili bolest. Ti sudionici mogu biti osobe s bolešću (slučajevi) i slične osobe bez bolesti (kontrole), ili mogu biti ljudi s različitim fenotipovima za određenu osobinu, naprimjer [[krvni pritisak]]. Ovaj pristup je poznat kao prvi s fenotipom, u kojem se sudionici prvo klasificiraju prema kliničkim manifestacijama, za razliku od [[Pristup prvi genotip|pristupa prvi genotip]]. Svaka osoba daje uzorak DNK iz kojeg se čitaju milioni [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] , odnosno genetićke varijante pomoću sekvenci[[SNP]]-ova. Ako je jedan tip varijante (jedan [[alel]]) češći u ljudi s bolešću, kaže se da je varijanta „povezana“ s bolešću. Smatra se da povezani [[SNP]]-ovi označavaju područje ljudskog [[genom]]a koje može uticati na rizik od bolesti. GWA studije istražuju cijeli [[genom]], za razliku od metoda koji posebno testiraju mali broj unaprijed određenih genetičkih regija. Dakle, GWAS je pristup ''koji nije vođen kandidatima'', za razliku od ''[[kandidatski gen|genetički specifične studije zasnovane na kandidatima]]''. GWA studije identificiraju SNP-ove i druge varijante u DNK povezane s bolešću, ali ne mogu same odrediti koji su geni uzročni.<ref name="pmid20647212">{{cite journal | vauthors = Manolio TA | title = Genomewide association studies and assessment of the risk of disease | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-07-08_363_2/page/166 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 2 | pages = 166–76 | date = juli 2010 | pmid = 20647212 | doi = 10.1056/NEJMra0905980 }}</ref><ref name="pmid18349094">{{cite journal | vauthors = Pearson TA, Manolio TA | title = How to interpret a genome-wide association study | url = https://archive.org/details/sim_jama_2008-03-19_299_11/page/1334 | journal = JAMA | volume = 299 | issue = 11 | pages = 1335–44 | date = mart 2008 | pmid = 18349094 | doi = 10.1001/jama.299.11.1335 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.genome.gov/20019523 |title=Genome-Wide Association Studies |publisher = National Human Genome Research Institute}}</ref> Prvi uspješni GWAS objavljen 2002. godine proučavao je [[infarkt miokarda]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ozaki K, Ohnishi Y, Iida A, Sekine A, Yamada R, Tsunoda T, Sato H, Sato H, Hori M, Nakamura Y, Tanaka T | display-authors = 6 | title = Functional SNPs in the lymphotoxin-alpha gene that are associated with susceptibility to myocardial infarction | journal = Nature Genetics | volume = 32 | issue = 4 | pages = 650–4 | date = decembar 2002 | pmid = 12426569 | doi = 10.1038/ng1047 | url = https://www.nature.com/articles/ng1047z | s2cid = 21414260 }}</ref> Ovaj dizajn studije zatim je implementiran u značajnu studiju GWA 2005. koja je istraživala pacijente sa [[starosna makulska degeneracija|starosnom makulskom degeneracijom]] i pronašao je dva [[SNP]]-a sa značajno izmijenjenom učestalosti [[alel]]a u poređenju sa zdravim kontrolnim osobama.<ref name="pmid15761122">{{cite journal | vauthors = Klein RJ, Zeiss C, Chew EY, Tsai JY, Sackler RS, Haynes C, Henning AK, SanGiovanni JP, Mane SM, Mayne ST, Bracken MB, Ferris FL, Ott J, Barnstable C, Hoh J | display-authors = 6 | title = Complement factor H polymorphism in age-related macular degeneration | journal = Science | volume = 308 | issue = 5720 | pages = 385–9 | date = april 2005 | pmid = 15761122 | pmc = 1512523 | doi = 10.1126/science.1109557 | bibcode = 2005Sci...308..385K }}</ref> Od 2017., više od 3.000 GWA studija na ljudima ispitalo je preko 1.800 [[bolest]]i i [[osobina]], a pronađeno je na hiljade pridruženih [[SNP]].<ref>{{cite web |url=http://www.ebi.ac.uk/gwas/downloads |title=GWAS Catalog: The NHGRI-EBI Catalog of published genome-wide association studies |work=European Molecular Biology Laboratory |publisher=European Molecular Biology Laboratory |access-date=18. 4. 2017 }}</ref> Osim u slučaju rijetkih [[genetička bolest|nasljednih bolesti]], ove asocijacije su vrlo slabe, ali iako ne mogu objasniti veliki rizik, pružaju uvid u gene i puteve koji mogu biti važni. == Osnovi == [[Slika:GWAS Disease allele effects.png|thumb|340px| GWA studije obično identificiraju uobičajene varijante sa malim veličinama efekata (dolje desno).<ref name="pmid23300413" />]] Bilo koja dva [[ljudski genom|ljudska genoma]] razlikuju se na milione različitih načina. Postoje male varijacije u pojedinačnim [[nukleotid]]ima [[genom]]a ([[Jednonukleotidni polimorfizam|SNP-ovi]]), kao i mnoge veće varijacije, poput [[delecija (genetika)|delecija]], [[insercija (genetika)|insercija]] i [[varijacija broja kopija]]. Bilo koji od ovih može uzrokovati promjene osobina ili [[fenotip]]a, što može biti bilo šta, od rizika od bolesti do fizičkih svojstava, poput tjelesne visine.<ref name="Strachan">{{cite book | vauthors = Strachan T, Read A | title = Human Molecular Genetics | url = https://archive.org/details/humanmolecularge0000stra_z4p2 | url-access = limited | edition = 4th | publisher = Garland Science | pages = [https://archive.org/details/humanmolecularge0000stra_z4p2/page/467 467]–495 | isbn = 978-0-8153-4149-9| year = 2011 }}</ref> Oko 2000., prije uvođenja GWA studija, primarni metod istraživanja bila je putem studija [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]] [[vezani geni|genetičke vezanosti]] u porodicama. Ovaj se pristup pokazao vrlo korisnim za [[Genetički poremećaj|poremećaje s jednim genom]].<ref name="Strachan" /><ref>{{cite web |url=http://www.omim.org |title=Online Mendelian Inheritance in Man |access-date=6. 12. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205231931/http://www.omim.org/ |archive-date=5. 12. 2011}}</ref><ref name="pmid11565063">{{cite journal | vauthors = Altmüller J, Palmer LJ, Fischer G, Scherb H, Wjst M | title = Genomewide scans of complex human diseases: true linkage is hard to find | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 69 | issue = 5 | pages = 936–50 | date = novembar 2001 | pmid = 11565063 | pmc = 1274370 | doi = 10.1086/324069 }}</ref> Međutim, za uobičajene i složene bolesti pokazalo se da su rezultati genetičkih veza teško reproducirani.<ref name="Strachan"/><ref name="pmid11565063"/> Predložena alternativa studijama povezivanja bila je studija [[genetička asocijacija|genetičke pridruženosti]]. Ovaj tip studije pita da li se [[alel]] [[Jednonukleotidni polimorfizam|genetičke varijante]] nalazi češće nego što se očekivalo kod osoba sa [[fenotip]]om od interesa (npr. sa proučavanom bolešću). Rani proračuni o statističkoj moći pokazali su da bi ovaj pristup mogao biti bolji od studija povezivanja u otkrivanju slabih genetičkih efekata.<ref name="pmid8801636">{{cite journal | vauthors = Risch N, Merikangas K | title = The future of genetic studies of complex human diseases | url = https://archive.org/details/sim_science_1996-09-13_273_5281/page/1516 | journal = Science | volume = 273 | issue = 5281 | pages = 1516–7 | date = septembar 1996 | pmid = 8801636 | doi = 10.1126/science.273.5281.1516 | bibcode = 1996Sci...273.1516R | s2cid = 5228523 }}</ref> Osim konceptnog okvira, nekoliko dodatnih faktora omogućilo je GWA studije. Jedan je bio pojavljivanje [[biobabka|biobanki]], skladišta ljudskog genetičkog materijala, koje su uveliko smanjile troškove i poteškoće u prikupljanju dovoljnog broja bioloških uzoraka za proučavanje.<ref name="pmid17550341">{{cite journal | vauthors = Greely HT | title = The uneasy ethical and legal underpinnings of large-scale genomic biobanks | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 8 | pages = 343–64 | date = 2007 | pmid = 17550341 | doi = 10.1146/annurev.genom.7.080505.115721 }}</ref> Drugi je bio [[Međunarodni projekt HapMap]], koji je od 2003. identificirao većinu uobičajenih [[SNP]]-ova ispitanih u studiji GWA.<ref name="pmid14685227">{{cite journal | vauthors = ((The International HapMap Project)), Gibbs RA, Belmont JW, Hardenbol P, Willis TD, Yu F, Yang H, Ch'Ang LY, Huang W | title = The International HapMap Project | journal = Nature | volume = 426 | issue = 6968 | pages = 789–96 | date = decembar 2003 | pmid = 14685227 | doi = 10.1038/nature02168 | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/62838/1/nature02168.pdf | hdl = 2027.42/62838 | bibcode = 2003Natur.426..789G | s2cid = 4387110 | hdl-access = free }}</ref> [[Haplotip|Struktura haplobloka]]. identificirana HapMap projektom također je omogućila fokus na podskup [[SNP]]-ova koji bi opisali većinu varijacija. Također, razvoj metoda [[genotip]]izacije svih ovih SNP-ova korištenjem [[SNP-niz|nizova genotipizacije]] bio je važan preduvjet.<ref name="pmid7569999">{{cite journal | vauthors = Schena M, Shalon D, Davis RW, Brown PO | title = Quantitative monitoring of gene expression patterns with a complementary DNA microarray | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-10-20_270_5235/page/466 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5235 | pages = 467–70 | date = oktobar 1995 | pmid = 7569999 | doi = 10.1126/science.270.5235.467 | bibcode = 1995Sci...270..467S | s2cid = 6720459 }}</ref> ==Metodi== [[Slika:Method example for GWA study designs.png|thumb|300px|Primjer proračuna koji ilustrira metod GWA studije slučaja. Broj [[alel]]a svakog izmjerenog SNP-a procjenjuje se-u ovom slučaju [[hi-kvadrat test]]om, kako bi se identifikovale varijante [[Genetička asocijacija|povezanosti]] sa dotičnom osobinom. Brojevi u ovom primjeru uzeti su iz studije [[koronarna arterijska bolest|koronarne arterijske bolesti]] (CAD) iz 2007. koja je pokazala da su osobe s G-[[alel]]om SNP1 (''rs1333049'') bile prezastupljene među CAD pacijentima.<ref name="WTCCC"/>]] Najčešći pristup GWA studija je postavka [[Studija slučaja-kontrola|slučaj-kontrola]], koja poredi dvije velike grupe osoba, jednu kontrolnu grupu zdravih i jednu grupu slučajeva zahvaćenih bolešću. Sve osobe, u svakoj grupi genotipizirane su za većinu poznatih [[SNP]]-ova. Tačan broj SNP-ova zavisi od tehnologije [[genotip]]izacije, ali je tipski milion ili više.<ref name="pmid23300413">{{cite journal | vauthors = Bush WS, Moore JH | title = Chapter 11: Genome-wide association studies | journal = PLOS Computational Biology | volume = 8 | issue = 12 | pages = e1002822 | date = 2012 | pmid = 23300413 | pmc = 3531285 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1002822 | veditors = Lewitter F, Kann M | bibcode = 2012PLSCB...8E2822B }}</ref> Za svaki od ovih SNP-ova tada se istražuje je li [[frekvencija alela]] značajno promijenjena između slučaja i kontrolne grupe.<ref name="pmid21293453">{{cite journal | vauthors = Clarke GM, Anderson CA, Pettersson FH, Cardon LR, Morris AP, Zondervan KT | title = Basic statistical analysis in genetic case-control studies | journal = Nature Protocols | volume = 6 | issue = 2 | pages = 121–33 | date = februar 2011 | pmid = 21293453 | pmc = 3154648 | doi = 10.1038/nprot.2010.182 }}</ref> U takvim postavkama, osnovna jedinica za izvještavanje o veličini efekata je [[omjer vjerovatnoća]]. Odnos omjera je omjer dvije šanse, koje su u kontekstu GWA studija šanse za jedinke koje imaju određeni [[alel]], a šanse za jedinke koji nemaju isti alel. Kao primjer, pretpostavla se da postoje dva alela, T i C. Broj jedinki u grupi slučajeva koji ima alel T predstavljen je s 'A', a broj jedinki u kontrolnoj grupi s alelom T predstavljen je sa 'B' . Slično tom, broj jedinki u grupi slučajeva koja ima alel C predstavljen je sa 'X', a broj jedinki u kontrolnoj grupi s alelom C predstavljen je sa 'Y'. U ovom slučaju omjer šanse za alel T je A: B (što znači 'A do B', u standardnoj terminologiji koeficijenata) podijeljen sa <math>X/Y</math>, što je u matematičkom zapisu jednostavno (<math>A/B<math>)/(<math>X/Y</math>). Kada je učestalost alela u grupi slučajeva mnogo veća nego u kontrolnoj grupi, omjer šanse je veći od 1, i obrnuto za nižu frekvenciju alela. Dodatno, [[P-vrijednost]] za značajnost omjera šanse obično se izračunava pomoću jednostavnog [[hi-kvadrat test]]a. Pronalaženje omjera vjerovatnoće koji se značajno razlikuju od 1 cilj je GWA studije jer to pokazuje da je SNP povezan s bolešću.<ref name="pmid21293453"/> Budući da se testira toliko varijanti, standardna je praksa zahtijevati da p-vrijednost bude manja od 5<sup>−8</sup>, kako bi se varijanta smatrala značajnom. Postoji nekoliko varijacija ovog pristupa kontrole slučaja. Uobičajena alternativa GWA studija kontrole slučaja je analiza kvantitativnih fenotipskih podataka, npr. visine ili koncentracije ili čak [[ekspresija gena|ekspresije gena]]. Slično tome, mogu se koristiti alternativne statistike dizajnirane za uzorke [[dominantni gen|dominacije]] ili [[recesivni gen|recesivne]] [[penetrabilnost (probojnost)|penetracije]].<ref name="pmid21293453" /> Proračuni se obično rade pomoću [[Lista bioinformatičkih softvera|softvera za bioinformatiku]], kao što su SNPTEST i PLINK, koji također uključuju podršku za mnoge od ovih alternativnih statistika.<ref name="WTCCC" /><ref name="pmid17701901">{{cite journal | vauthors = Purcell S, Neale B, Todd-Brown K, Thomas L, Ferreira MA, Bender D, Maller J, Sklar P, de Bakker PI, Daly MJ, Sham PC | display-authors = 6 | title = PLINK: a tool set for whole-genome association and population-based linkage analyses | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 81 | issue = 3 | pages = 559–75 | date = septembar 2007 | pmid = 17701901 | pmc = 1950838 | doi = 10.1086/519795 }}</ref> GWAS se fokusira na učinak pojedinih [[SNP]]-ova. Međutim, moguće je i da složene interakcije između dva ili više SNP-ova, kao što je [[epistaza]], mogu doprinijeti složenim bolestima. Zbog potencijalno eksponencijalnog broja interakcija, otkrivanje statistički značajnih interakcija u GWAS podacima je i računski i statistički izazov. Ovaj je zadatak riješen u postojećim publikacijama koje koriste algoritme inspirisane rudarenjem podataka.<ref>{{cite journal | vauthors = Llinares-López F, Grimm DG, Bodenham DA, Gieraths U, Sugiyama M, Rowan B, Borgwardt K | title = Genome-wide detection of intervals of genetic heterogeneity associated with complex traits | journal = Bioinformatics | volume = 31 | issue = 12 | pages = i240-9 | date = juni 2015 | pmid = 26072488 | pmc = 4559912 | doi = 10.1093/bioinformatics/btv263 }}</ref> Štaviše, istraživači pokušavaju integrirati GWA podatke s drugim biološkim podacima, poput [[Interakcija protein-protein|mreža interakcija protein-protein]] kako bi izvukli više informativnih rezultata.<ref>{{cite journal | vauthors = Ayati M, Erten S, Chance MR, Koyutürk M | title = MOBAS: identification of disease-associated protein subnetworks using modularity-based scoring | journal = EURASIP Journal on Bioinformatics & Systems Biology | volume = 2015 | issue = 1 | pages = 7 | date = decembar 2015 | pmid = 28194175 | pmc = 5270451 | doi = 10.1186/s13637-015-0025-6 }}</ref><ref>{{cite book |chapter=Assessing the Collective Disease Association of Multiple Genomic Loci |publisher=ACM |title=Proceedings of the 6th ACM Conference on Bioinformatics, Computational Biology and Health Informatics |date=1. 1. 2015 |location=New York, NY, USA |isbn=978-1-4503-3853-0 |pages=376–385 |series=BCB '15 |doi=10.1145/2808719.2808758 | vauthors = Ayati M, Koyutürk M |s2cid=5942777 }}</ref> Ključni korak u većini GWA studija je [[Imputacija (genetika)|imputacija]] genotipova u [[SNP]]-a koji nisu na [[mikročip|čipu]] [[genotip]]a koji se koristi u studiji.<ref>{{cite journal | vauthors = Marchini J, Howie B | title = Genotype imputation for genome-wide association studies | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 11 | issue = 7 | pages = 499–511 | date = juli 2010 | pmid = 20517342 | doi = 10.1038/nrg2796 | s2cid = 1465707 }}</ref> Ovaj proces uveliko povećava broj SNP-ova koji se mogu testirati na povezanost, povećava snagu studije i olakšava metaanalizu GWAS-a u različitim kohortama. Imputiranje genotipa provodi se statističkim metodima koji kombiniraju GWAS-podatke zajedno s referentnom tablom [[haplotip]]ova. Ovi metodi koriste prednosti dijeljenja haplotipova između jedinki na kratkim nizovima sekvence za imputiranje [[alel]]a. Postojeći softverski paketi za imputaciju [[genotip]]a uključuju IMPUTE2,<ref>{{cite journal | vauthors = Howie B, Marchini J, Stephens M | title = Genotype imputation with thousands of genomes | journal = G3 | volume = 1 | issue = 6 | pages = 457–70 | date = novembar 2011 | pmid = 22384356 | pmc = 3276165 | doi = 10.1534/g3.111.001198 }}</ref> Minimac, Beagle<ref>{{cite journal | vauthors = Browning BL, Browning SR | title = A unified approach to genotype imputation and haplotype-phase inference for large data sets of trios and unrelated individuals | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 84 | issue = 2 | pages = 210–23 | date = februar 2009 | pmid = 19200528 | pmc = 2668004 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.01.005 }}</ref> i MaCH.<ref>{{cite journal | vauthors = Li Y, Willer CJ, Ding J, Scheet P, Abecasis GR | title = MaCH: using sequence and genotype data to estimate haplotypes and unobserved genotypes | journal = Genetic Epidemiology | volume = 34 | issue = 8 | pages = 816–34 | date = decembar 2010 | pmid = 21058334 | pmc = 3175618 | doi = 10.1002/gepi.20533 }}</ref> Osim izračunavanja povezanosti, uobičajeno je uzeti u obzir sve varijable koje bi potencijalno mogle unijeti zbunjenost u rezultate. [[Spol]] i dob uobičajeni su primjeri zbunjujućih varijabli. Štaviše, također je poznato da su mnoge genetičke varijacije povezane s geografskim i povijesnim populacijama, u kojima su se [[mutacije]] prvi put pojavile.<ref name="pmid18758442">{{cite journal | vauthors = Novembre J, Johnson T, Bryc K, Kutalik Z, Boyko AR, Auton A, Indap A, King KS, Bergmann S, Nelson MR, Stephens M, Bustamante CD | title = Genes mirror geography within Europe | journal = Nature | volume = 456 | issue = 7218 | pages = 98–101 | date = novembar 2008 | pmid = 18758442 | pmc = 2735096 | doi = 10.1038/nature07331 | bibcode = 2008Natur.456...98N }}</ref> Zbog ove povezanosti, studije moraju uzeti u obzir geografsko i etničko porijeklo učesnika kontrolišući ono što se naziva [[raslojavanje populacije]]. Ako to ne učine, ove studije mogu dati lažno pozitivne rezultate.<ref>{{cite journal | vauthors = Charney E | title = Genes, behavior, and behavior genetics | journal = Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science | volume = 8 | issue = 1–2 | pages = e1405 | date = januar 2017 | pmid = 27906529 | doi = 10.1002/wcs.1405 | hdl-access = free | hdl = 10161/13337 }}</ref> Nakon što su omjeri šanse i [[p-vrijednost]]i izračunati za sve SNP-ove, uobičajen pristup je stvaranje [[Manhattan plot]]a. U kontekstu GWA studija, ovaj grafikon prikazuje negativni logaritam p-vrijednosti u funkciji [[genom]]ske lokacije. Tako se [[SNP]]-ovi s najznačajnijom asocijacijom ističu na plotu, obično kao gomile bodova zbog strukture [[haplotip|haplobloka]]. Važno je da se prag p-vrijednosti korigira za probleme višestrukog testiranja. Tačan prag varira ovisno o studiji,<ref name="pmid24473445">{{cite journal | vauthors = Wittkowski KM, Sonakya V, Bigio B, Tonn MK, Shic F, Ascano M, Nasca C, Gold-Von Simson G | title = A novel computational biostatistics approach implies impaired dephosphorylation of growth factor receptors as associated with severity of autism | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 1 | pages = e354 | date = januar 2014 | pmid = 24473445 | pmc = 3905234 | doi = 10.1038/tp.2013.124 }}</ref> ali konvencijski prag je 5<sup>−8</sup> da bude značajan u odnosu na stotine hiljada do miliona testiranih SNP-ova.<ref name="pmid23300413" /><ref name="pmid21293453"/><ref>{{cite journal | vauthors = Barsh GS, Copenhaver GP, Gibson G, Williams SM | title = Guidelines for genome-wide association studies | journal = PLOS Genetics | volume = 8 | issue = 7 | pages = e1002812 | date = juli 2012 | pmid = 22792080 | pmc = 3390399 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002812 }}<!--| access-date = 21 August 2014 --></ref> GWA studije obično provode prvu analizu u otkrivenih kohorti, nakon čega slijedi validacija najznačajnijih [[SNP]]-ova u nezavisnoj kohorti za validaciju.<ref name="pmid33875891">{{cite journal| author=Smith SM, Douaud G, Chen W, Hanayik T, Alfaro-Almagro F, Sharp K, Elliott LT | title=An expanded set of genome-wide association studies of brain imaging phenotypes in UK Biobank. | journal=Nat Neurosci | year= 2021 | volume= 24| issue= 5| pages= 737–745| pmid=33875891 | doi=10.1038/s41593-021-00826-4 | pmc= 7610742| doi-access=free }}</ref> ==Rezultati== [[Slika:Regional Association Plot.png|thumb| Plot regionalne asocijacije, koji prikazuje pojedinačne SNP-ove u [[LDL-receptor]]skoj regiji i njihovu povezanost s nivoima LDL-[[holesterol]]a. <br>Ovaj tip plohe sličan je Manhattan plotu u vodećem odjeljku, ali za ograničeniji dio [[genom]]a. [[Haplotip|struktura haplobloka]] vizualizira se ljestvicom boja, a razina [[Genetička asocijacija|asocijacija]] je zadana lijevom Y osi. Tačka koja predstavlja rs73015013 SNP (u gornjem vrhu) ima lokaciju visoke Y osi jer ovaj [[SNP]]-a objašnjava neke varijacije u LDL-holesterolu.<ref name="pmid21829380">{{cite journal | vauthors = Sanna S, Li B, Mulas A, Sidore C, Kang HM, Jackson AU, Piras MG, Usala G, Maninchedda G, Sassu A, Serra F, Palmas MA, Wood WH, Njølstad I, Laakso M, Hveem K, Tuomilehto J, Lakka TA, Rauramaa R, Boehnke M, Cucca F, Uda M, Schlessinger D, Nagaraja R, Abecasis GR | display-authors = 6 | title = Fine mapping of five loci associated with low-density lipoprotein cholesterol detects variants that double the explained heritability | journal = PLOS Genetics | volume = 7 | issue = 7 | pages = e1002198 | date = juli 2011 | pmid = 21829380 | pmc = 3145627 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002198 | veditors = Gibson G }}</ref>]] Učinjeni su pokušaji stvaranja sveobuhvatnih kataloga SNP-a koji su identificirani iz studija GWA.<ref name="pmid19474294">{{cite journal | vauthors = Hindorff LA, Sethupathy P, Junkins HA, Ramos EM, Mehta JP, Collins FS, Manolio TA | title = Potential etiologic and functional implications of genome-wide association loci for human diseases and traits | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 23 | pages = 9362–7 | date = juni 2009 | pmid = 19474294 | pmc = 2687147 | doi = 10.1073/pnas.0903103106 | bibcode = 2009PNAS..106.9362H | doi-access = free }}</ref> Od 2009. godine SNP-ovi povezani s bolestima broje se u hiljadama.<ref name="pmid19161620">{{cite journal | vauthors = Johnson AD, O'Donnell CJ | title = An open access database of genome-wide association results | journal = BMC Medical Genetics | volume = 10 | pages = 6 | date = januar 2009 | pmid = 19161620 | pmc = 2639349 | doi = 10.1186/1471-2350-10-6 }}</ref> Prva studija GWA, provedena 2005., poredila je 96 pacijenata sa [[starisna makulska degeneracija|starosnom makulskom degeneracijom]] (ARMD) sa grupom od50 zdravih kontrolnih osoba.<ref name="pmid15761120">{{cite journal | vauthors = Haines JL, Hauser MA, Schmidt S, Scott WK, Olson LM, Gallins P, Spencer KL, Kwan SY, Noureddine M, Gilbert JR, Schnetz-Boutaud N, Agarwal A, Postel EA, Pericak-Vance MA | title = Complement factor H variant increases the risk of age-related macular degeneration | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-04-15_308_5720/page/n115 | journal = Science | volume = 308 | issue = 5720 | pages = 419–21 | date = april 2005 | pmid = 15761120 | doi = 10.1126/science.1110359 | bibcode = 2005Sci...308..419H | s2cid = 32716116 }}</ref> Identificirana su dva SNP-a sa značajno promijenjenom frekvencijom [[alel]]a između dvije grupe. Ovi [[SNP]]-apovi locirani su u genu koji kodira [[faktor komplementa H]], što je bio neočekivan nalaz u istraživanju ARMD-a. Nalazi iz ovih prvih GWA studija kasnije su podstaknuli daljnja funkcionalna istraživanja prema terapijskoj manipulaciji komplementnog sistema u ARMD-u.<ref name="pmid21860027">{{cite journal | vauthors = Fridkis-Hareli M, Storek M, Mazsaroff I, Risitano AM, Lundberg AS, Horvath CJ, Holers VM | title = Design and development of TT30, a novel C3d-targeted C3/C5 convertase inhibitor for treatment of human complement alternative pathway-mediated diseases | journal = Blood | volume = 118 | issue = 17 | pages = 4705–13 | date = oktobar 2011 | pmid = 21860027 | pmc = 3208285 | doi = 10.1182/blood-2011-06-359646 }}</ref> Još jedna značajna publikacija u historiji GWA studija bila je ''Wellcome Trust Case Control Consortium'' (WTCCC) studija, najveća GWA studija ikada sprovedena u vrijeme objavljivanja 2007. WTCCC je obuhvatio 14.000 slučajeva sedam uobičajenih bolesti (~2000 osoba za svaku od sljedećih bolesti: [[koronarna bolesti srca]], [[dijabetes melitus tip 1|dijabetes tipa 1]], [[dijabetes melitus tip 2|dijabetes tip 2]], [[reumatoidni artritis]], [[Crohnova bolest]], [[bipolarni poremećaj]] i [[hipertenzija]]) i 3.000 zajedničkih kontrola.<ref name="WTCCC">{{cite journal | author = Wellcome Trust Case Control Consortium, Burton PR | title = Genome-wide association study of 14,000 cases of seven common diseases and 3,000 shared controls | journal = [[Nature]][] | volume = 447 | issue = 7145 | pages = 661–78 | date = juni 2007 | pmid = 17554300 | pmc = 2719288 | doi = 10.1038/nature05911 | bibcode = 2007Natur.447..661B }}</ref> This study was successful in uncovering many new disease genes underlying these diseases.<ref name=WTCCC/><ref>{{cite press release |url=http://www.wtccc.org.uk/info/070606.shtml |title=Largest ever study of genetics of common diseases published today |publisher=Wellcome Trust Case Control Consortium |date=6. 6. 2007 |access-date=19. 6. 2008 |archive-date=4. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604120405/http://www.wtccc.org.uk/info/070606.shtml |url-status=dead }}</ref> Od ovih prvih značajnih GWA studija, postojala su dva opća trenda.<ref name="pmid19373277">{{cite journal | vauthors = Ioannidis JP, Thomas G, Daly MJ | title = Validating, augmenting and refining genome-wide association signals | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 10 | issue = 5 | pages = 318–29 | date = maj 2009 | pmid = 19373277 | doi = 10.1038/nrg2544 | s2cid = 6463743 | pmc = 7877552 }}</ref> Jedan je bio usmjeren na sve veće uzorke. U 2018. nekoliko studija o asocijaciji na čitavom genomu dostiglo je ukupnu veličinu uzorka od preko milion sudionika, uključujući 1,1 milion u studiji [[obrazovna postignuća|obrazovnih postignuća]] u širom [[genom]]a <ref>{{cite journal | vauthors = Lee JJ, Wedow R, Okbay A, Kong E, Maghzian O, Zacher M, Nguyen-Viet TA, Bowers P, Sidorenko J, Karlsson Linnér R, etal | title = Gene discovery and polygenic prediction from a genome-wide association study of educational attainment in 1.1 million individuals | journal = Nature Genetics | volume = 50 | issue = 8 | pages = 1112–1121 | date = juli 2018 | pmid = 30038396 | pmc = 6393768 | doi = 10.1038/s41588-018-0147-3 | url = http://man.ac.uk/C0BbE7 }}{{Mrtav link}}</ref> i studija o [[nesanica|nesanici]] koja sadrži 1,3 miliona osoba.<ref>{{cite journal | vauthors = Jansen PR, Watanabe K, Stringer S, Skene N, Bryois J, Hammerschlag AR, de Leeuw CA, Benjamins J, Munoz-Manchado AB, Nagel M, Savage JE, Tiemeier H, White T, Tung JY, Hinds DA, Vacic V, Sullivan PF, van der Sluis S, Polderman TJ, Smit AB, Hjerling-Leffler J, van Someren E, Posthuma D | display-authors = 6 | title = Genome-wide Analysis of Insomnia (N=1,331,010) Identifies Novel Loci and Functional Pathways | date = januar 2018 | doi = 10.1101/214973 | doi-access = free }}</ref> Razlog je težnja ka pouzdanom otkrivanju SNP-a od rizika koji imaju manji omjeri vjerovatnoće i nižu frekvenciju alela. Drugi trend bio je prema korištenju usko definiranih [[fenotip]]ova, kao što su [[lipidi u krvi]], [[proinsulin]] ili slični biomarkeri.<ref name="Kathiresan_2009" /><ref name="Strawbridge_2011" /> Oni se nazivaju "intermedijarni fenotipovi", a njihove analize mogu biti od vrijednosti funkcionalnim istraživanjima biomarkera.<ref name="pmid19901186">{{cite journal | vauthors = Danesh J, Pepys MB | title = C-reactive protein and coronary disease: is there a causal link? | journal = Circulation | volume = 120 | issue = 21 | pages = 2036–9 | date = novembar 2009 | pmid = 19901186 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.907212 | doi-access = free }}</ref> Varijacija GWAS-a koristi učesnike koji su „srodnici“ prvog stepena ljudi s bolešću. Ovaj tip proksi istraživanja nazvan je studija asocijacije na čitav genom (''GWAX'').<ref>{{cite journal | vauthors = Liu JZ, Erlich Y, Pickrell JK | title = Case-control association mapping by proxy using family history of disease | journal = Nature Genetics | volume = 49 | issue = 3 | pages = 325–331 | date = mart 2017 | pmid = 28092683 | doi = 10.1038/ng.3766 | s2cid = 5598845 }}</ref> Centralna tačka rasprave o GWA studijama bila je da je većina varijacija [[SNP]]-a koje su pronađene GWA studijama povezana samo sa malim povećanim rizikom od bolesti i da imaju samo malu prediktivnu vrijednost. Srednji omjer šanse je 1,33 po SNP-u rizika, sa samo nekoliko koji pokazuju omjer šanse iznad 3,0.<ref name="pmid20647212" /><ref name="pmid20300123">{{cite journal | vauthors = Ku CS, Loy EY, Pawitan Y, Chia KS | title = The pursuit of genome-wide association studies: where are we now? | journal = Journal of Human Genetics | volume = 55 | issue = 4 | pages = 195–206 | date = april 2010 | pmid = 20300123 | doi = 10.1038/jhg.2010.19 | doi-access = free }}</ref> These magnitudes are considered small because they do not explain much of the heritable variation. This [[heritability|heritable]] variation is estimated from heritability studies based on [[monozygotic]] twins.<ref name="pmid18987709">{{cite journal | vauthors = Maher B | title = Personal genomes: The case of the missing heritability | journal = [[Nature]] | volume = 456 | issue = 7218 | pages = 18–21 | date = novembar 2008 | pmid = 18987709 | doi = 10.1038/456018a | doi-access = free }}</ref> Naprimjer, poznato je da se 80-90% varijance u visini može objasniti nasljednim razlikama, ali studije GWA objašnjavaju samo manji dio ove varijance.<ref name="pmid18987709"/> == Kliničke aplikacije == Izazov za buduću uspješnu studiju GWA-a je primijena nalaze na način koji ubrzava razvoj [[lijek]]ova i dijagnostike, uključujući bolju integraciju genetičkih studija u proces razvoja lijekova i fokus na ulogu genetičkih varijacija u očuvanju zdravlja kao nacrt za osmišljavanje novih [[lijek]]ova i [[Medicinska dijagnoza|dijagnostike]].<ref name="pmid19759611">{{cite journal | vauthors = Iadonato SP, Katze MG | title = Genomics: Hepatitis C virus gets personal | journal = Nature | volume = 461 | issue = 7262 | pages = 357–8 | date = septembar 2009 | pmid = 19759611 | doi = 10.1038/461357a | bibcode = 2009Natur.461..357I | s2cid = 7602652 | doi-access = free }}{{closed access}}</ref> Nekoliko studija je razmatralo upotrebu markera rizika SNP-a kao sredstvo za direktno poboljšanje tačnosti prognoze. Neki su otkrili da se tačnost prognoze poboljšava,<ref name="pmid20837927">{{cite journal | vauthors = Muehlschlegel JD, Liu KY, Perry TE, Fox AA, Collard CD, Shernan SK, Body SC | title = Chromosome 9p21 variant predicts mortality after coronary artery bypass graft surgery | journal = Circulation | volume = 122 | issue = 11 Suppl | pages = S60–5 | date = septembar 2010 | pmid = 20837927 | pmc = 2943860 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.924233 }}</ref> dok drugi prijavljuju samo manje koristi od ove upotrebe.<ref name="pmid20159871">{{cite journal | vauthors = Paynter NP, Chasman DI, Paré G, Buring JE, Cook NR, Miletich JP, Ridker PM | title = Association between a literature-based genetic risk score and cardiovascular events in women | url = https://archive.org/details/sim_jama_2010-02-17_303_7/page/631 | journal = JAMA | volume = 303 | issue = 7 | pages = 631–7 | date = februar 2010 | pmid = 20159871 | pmc = 2845522 | doi = 10.1001/jama.2010.119 }}</ref> Općenito, problem sa ovim direktnim pristupom su male veličine uočenih efekata. Mali učinak na kraju pretvara se u loše odvajanje slučajeva i kontrola, a time i samo malo poboljšanje tačnosti prognoze. Alternativna primjena je stoga potencijal GWA studija da razjasne [[patofiziologija|patofiziološke promjene]].<ref name="pmid20522751">{{cite journal | vauthors = Couzin-Frankel J | title = Major heart disease genes prove elusive | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-06-04_328_5983/page/1220 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5983 | pages = 1220–1 | date = juni 2010 | pmid = 20522751 | doi = 10.1126/science.328.5983.1220 | bibcode = 2010Sci...328.1220C }}{{closed access}}</ref> Jedan takav uspjeh studija GWA povezan je s identifikacijom genetičke varijante povezane s odgovorom na liječenje virusom anti-[[hepatitis C|hepatitisa C]]. [[Kenotip]] 1 hepatitisa C liječen je [[Pegilirani interferon-alfa-2a|pegiliranim interferonom-alfa-2a]] ili pegiliranim [[interferon]]om-alfa-2b, u kombinaciji s [[ribavirin]]om<ref name="pmid19684573">{{cite journal | vauthors = Ge D, Fellay J, Thompson AJ, Simon JS, Shianna KV, Urban TJ, Heinzen EL, Qiu P, Bertelsen AH, Muir AJ, Sulkowski M, McHutchison JG, Goldstein DB | title = Genetic variation in IL28B predicts hepatitis C treatment-induced viral clearance | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-09-17_461_7262/page/398 | journal = [[Nature]] | volume = 461 | issue = 7262 | pages = 399–401 | date = septembar 2009 | pmid = 19684573 | doi = 10.1038/nature08309 | bibcode = 2009Natur.461..399G | s2cid = 1707096 }}</ref> pokazao je da su [[SNP]] u blizini ljudskog gena [[Interleukin 28B|IL28B]], koji kodira [[interferon]] lambda 3, povezani sa značajnim razlikama u odgovoru na liječenje. Kasniji izvještaj pokazao je da su iste genetičke varijante povezane i s prirodnim uklanjanjem virusa hepatitisa C [[genotip]]a 1.<ref name="pmid19759533">{{cite journal | vauthors = Thomas DL, Thio CL, Martin MP, Qi Y, Ge D, O'Huigin C, Kidd J, Kidd K, Khakoo SI, Alexander G, Goedert JJ, Kirk GD, Donfield SM, Rosen HR, Tobler LH, Busch MP, McHutchison JG, Goldstein DB, Carrington M | title = Genetic variation in IL28B and spontaneous clearance of hepatitis C virus | journal = Nature | volume = 461 | issue = 7265 | pages = 798–801 | date = oktobar 2009 | pmid = 19759533 | pmc = 3172006 | doi = 10.1038/nature08463 | bibcode = 2009Natur.461..798T }}</ref> Ovi glavni nalazi olakšali su razvoj personalizirane medicine i omogućili ljekarima da prilagode medicinske odluke na osnovu [[genotip]]a pacijenta.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu YF, Goldstein DB, Angrist M, Cavalleri G | title = Personalized medicine and human genetic diversity | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 4 | issue = 9 | pages = a008581 | date = juli 2014 | pmid = 25059740 | pmc = 4143101 | doi = 10.1101/cshperspect.a008581 }}</ref> Cilj razjašnjenja patofizioloških promjena također je doveo do povećanog interesa za povezanost rizika-SNP-a i [[ekspresija gena|ekspresije gena]] u blizini datog gena, takozvanih [[ekspresijski lokus kvantitativnih svojstaba|ekspresijskih lokusa kvantitativnih svojstava]] (eQTL).<ref name="pmid20562444">{{cite journal | vauthors = Folkersen L, van't Hooft F, Chernogubova E, Agardh HE, Hansson GK, Hedin U, Liska J, Syvänen AC, Paulsson-Berne G, Paulssson-Berne G, Franco-Cereceda A, Hamsten A, Gabrielsen A, Eriksson P | title = Association of genetic risk variants with expression of proximal genes identifies novel susceptibility genes for cardiovascular disease | journal = Circulation: Cardiovascular Genetics | volume = 3 | issue = 4 | pages = 365–73 | date = august 2010 | pmid = 20562444 | doi = 10.1161/CIRCGENETICS.110.948935 | doi-access = free }}</ref> Razlog je u tome što GWAS studije identificiraju rizične [[SNP[]]-ove, ali ne i rizične gene, a specifikacija gena je korak bliže djelovanju na ciljeve lijekova. Kao rezultat toga, velike GWA studije do 2011. obično su uključivale opsežnu eQTL analizu..<ref name="Bown_2011" /><ref name="pmid21378988">{{cite journal | title = A genome-wide association study in Europeans and South Asians identifies five new loci for coronary artery disease | journal = Nature Genetics | volume = 43 | issue = 4 | pages = 339–44 | date = mart 2011 | pmid = 21378988 | doi = 10.1038/ng.782 | author1 = Coronary Artery Disease (C4D) Genetics Consortium | s2cid = 39712343 | url = https://zenodo.org/record/3443929 }}{{Mrtav link}}{{closed access}}</ref><ref name="Johnson_2011" /> Jedan od najjačih efekata eQTL-a uočenih za rizične [[SNP]] identificiran sa GWA je lokus SORT1.<ref name="Kathiresan_2009"/> Funkcionalne dodatne studije ovog lokusa korištenjem [[mala interferirajuća RNK|male interferirajuće RNK]] i [[nokaut-miš]]eva bacili su svjetlo na [[metabolizam]] [[lipoprotein niske gustoće|lipoproteina niske gustoće]], koji imaju važne kliničke implikacije za [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularne bolesti]].<ref name="Kathiresan_2009"/><ref name="pmid21462369">{{cite journal | vauthors = Dubé JB, Johansen CT, Hegele RA | title = Sortilin: an unusual suspect in cholesterol metabolism: from GWAS identification to in vivo biochemical analyses, sortilin has been identified as a novel mediator of human lipoprotein metabolism | journal = BioEssays | volume = 33 | issue = 6 | pages = 430–7 | date = juni 2011 | pmid = 21462369 | doi = 10.1002/bies.201100003 }}{{closed access}}</ref><ref name="pmid21311327">{{cite journal | vauthors = Bauer RC, Stylianou IM, Rader DJ | title = Functional validation of new pathways in lipoprotein metabolism identified by human genetics | journal = Current Opinion in Lipidology | volume = 22 | issue = 2 | pages = 123–8 | date = april 2011 | pmid = 21311327 | doi = 10.1097/MOL.0b013e32834469b3 | s2cid = 24020035 }}{{closed access}}</ref> ==Fino mapiranje== [[Genotip]]ski nizovi dizajnirani za GWAS oslanjaju se na [[neravnoteža vezanja|neravnotežu vezanja]], kako bi osigurali pokrivanje cijelog [[genom]]a [[genotip]]izacijom podskupa varijanti. Zbog toga je malo vjerovatno da će prijavljene povezane varijante biti stvarne uzročne varijante. Pridružene regije mogu sadržavati stotine varijanti koje obuhvaćaju velike regije i obuhvataju mnogo različitih gena, što otežava biološku interpretaciju GWAS lokusa. Fino mapiranje je proces poboljšanja ovih lista povezanih varijanti u vjerodostojan skup koji će najvjerovatnije uključivati uzročnu varijantu. Fino mapiranje zahtijeva da sve varijante u pridruženom području budu genotipizirane ili imputirane (gusta pokrivenost), vrlo stroga kontrola kvaliteta, koja rezultira visokokvalitetnim genotipovima i velike veličine uzorka, dovoljne za odvajanje visoko [[korelacija|koreliranih]] signala. Postoji nekoliko različitih metoda za izvođenje finog mapiranja, a sve proizvode zadnju vjerovatnoću da je varijanta u tom lokusu uzročna. Budući da je zahtjeve često teško zadovoljiti, još uvijek postoje ograničeni primjeri općenitije primjene ovih metoda. == Također pogledajte== * [[Epidemiologija]] * [[Interakcija gen-okruženje]] * [[Genomika]] * [[Molekularna epidemiologija]] * [[Poligenski rezultat]] == Reference == {{refspisak|30em|refs= <ref name="Bown_2011">{{cite journal | vauthors = Bown MJ, Jones GT, Harrison SC, Wright BJ, Bumpstead S, Baas AF, Gretarsdottir S, Badger SA, Bradley DT, Burnand K, Child AH, Clough RE, Cockerill G, Hafez H, Scott DJ, Futers S, Johnson A, Sohrabi S, Smith A, Thompson MM, van Bockxmeer FM, Waltham M, Matthiasson SE, Thorleifsson G, Thorsteinsdottir U, Blankensteijn JD, Teijink JA, Wijmenga C, de Graaf J, Kiemeney LA, Assimes TL, McPherson R, Folkersen L, Franco-Cereceda A, Palmen J, Smith AJ, Sylvius N, Wild JB, Refstrup M, Edkins S, Gwilliam R, Hunt SE, Potter S, Lindholt JS, Frikke-Schmidt R, Tybjærg-Hansen A, Hughes AE, Golledge J, Norman PE, van Rij A, Powell JT, Eriksson P, Stefansson K, Thompson JR, Humphries SE, Sayers RD, Deloukas P, Samani NJ | display-authors = 6 | title = Abdominal aortic aneurysm is associated with a variant in low-density lipoprotein receptor-related protein 1 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 89 | issue = 5 | pages = 619–27 | date = novembar 2011 | pmid = 22055160 | pmc = 3213391 | doi = 10.1016/j.ajhg.2011.10.002 }}</ref> <!--unused<ref name="Ehret_2011">{{cite journal | vauthors = Ehret GB, Munroe PB, Rice KM, Bochud M, Johnson AD, Chasman DI, Smith AV, Tobin MD, Verwoert GC, Hwang SJ, Pihur V, Vollenweider P, O'Reilly PF, Amin N, Bragg-Gresham JL, Teumer A, Glazer NL, Launer L, Zhao JH, Aulchenko Y, Heath S, Sõber S, Parsa A, Luan J, Arora P, Dehghan A, Zhang F, Lucas G, Hicks AA, Jackson AU, Peden JF, Tanaka T, Wild SH, Rudan I, Igl W, Milaneschi Y, Parker AN, Fava C, Chambers JC, Fox ER, Kumari M, Go MJ, van der Harst P, Kao WH, Sjögren M, Vinay DG, Alexander M, Tabara Y, Shaw-Hawkins S, Whincup PH, Liu Y, Shi G, Kuusisto J, Tayo B, Seielstad M, Sim X, Nguyen KD, Lehtimäki T, Matullo G, Wu Y, Gaunt TR, Onland-Moret NC, Cooper MN, Platou CG, Org E, Hardy R, Dahgam S, Palmen J, Vitart V, Braund PS, Kuznetsova T, Uiterwaal CS, Adeyemo A, Palmas W, Campbell H, Ludwig B, Tomaszewski M, Tzoulaki I, Palmer ND, Aspelund T, Garcia M, Chang YP, O'Connell JR, Steinle NI, Grobbee DE, Arking DE, Kardia SL, Morrison AC, Hernandez D, Najjar S, McArdle WL, Hadley D, Brown MJ, Connell JM, Hingorani AD, Day IN, Lawlor DA, Beilby JP, Lawrence RW, Clarke R, Hopewell JC, Ongen H, Dreisbach AW, Li Y, Young JH, Bis JC, Kähönen M, Viikari J, Adair LS, Lee NR, Chen MH, Olden M, Pattaro C, Bolton JA, Köttgen A, Bergmann S, Mooser V, Chaturvedi N, Frayling TM, Islam M, Jafar TH, Erdmann J, Kulkarni SR, Bornstein SR, Grässler J, Groop L, Voight BF, Kettunen J, Howard P, Taylor A, Guarrera S, Ricceri F, Emilsson V, Plump A, Barroso I, Khaw KT, Weder AB, Hunt SC, Sun YV, Bergman RN, Collins FS, Bonnycastle LL, Scott LJ, Stringham HM, Peltonen L, Perola M, Vartiainen E, Brand SM, Staessen JA, Wang TJ, Burton PR, Soler Artigas M, Dong Y, Snieder H, Wang X, Zhu H, Lohman KK, Rudock ME, Heckbert SR, Smith NL, Wiggins KL, Doumatey A, Shriner D, Veldre G, Viigimaa M, Kinra S, Prabhakaran D, Tripathy V, Langefeld CD, Rosengren A, Thelle DS, Corsi AM, Singleton A, Forrester T, Hilton G, McKenzie CA, Salako T, Iwai N, Kita Y, Ogihara T, Ohkubo T, Okamura T, Ueshima H, Umemura S, Eyheramendy S, Meitinger T, Wichmann HE, Cho YS, Kim HL, Lee JY, Scott J, Sehmi JS, Zhang W, Hedblad B, Nilsson P, Smith GD, Wong A, Narisu N, Stančáková A, Raffel LJ, Yao J, Kathiresan S, O'Donnell CJ, Schwartz SM, Ikram MA, Longstreth WT, Mosley TH, Seshadri S, Shrine NR, Wain LV, Morken MA, Swift AJ, Laitinen J, Prokopenko I, Zitting P, Cooper JA, Humphries SE, Danesh J, Rasheed A, Goel A, Hamsten A, Watkins H, Bakker SJ, van Gilst WH, Janipalli CS, Mani KR, Yajnik CS, Hofman A, Mattace-Raso FU, Oostra BA, Demirkan A, Isaacs A, Rivadeneira F, Lakatta EG, Orru M, Scuteri A, Ala-Korpela M, Kangas AJ, Lyytikäinen LP, Soininen P, Tukiainen T, Würtz P, Ong RT, Dörr M, Kroemer HK, Völker U, Völzke H, Galan P, Hercberg S, Lathrop M, Zelenika D, Deloukas P, Mangino M, Spector TD, Zhai G, Meschia JF, Nalls MA, Sharma P, Terzic J, Kumar MV, Denniff M, Zukowska-Szczechowska E, Wagenknecht LE, Fowkes FG, Charchar FJ, Schwarz PE, Hayward C, Guo X, Rotimi C, Bots ML, Brand E, Samani NJ, Polasek O, Talmud PJ, Nyberg F, Kuh D, Laan M, Hveem K, Palmer LJ, van der Schouw YT, Casas JP, Mohlke KL, Vineis P, Raitakari O, Ganesh SK, Wong TY, Tai ES, Cooper RS, Laakso M, Rao DC, Harris TB, Morris RW, Dominiczak AF, Kivimaki M, Marmot MG, Miki T, Saleheen D, Chandak GR, Coresh J, Navis G, Salomaa V, Han BG, Zhu X, Kooner JS, Melander O, Ridker PM, Bandinelli S, Gyllensten UB, Wright AF, Wilson JF, Ferrucci L, Farrall M, Tuomilehto J, Pramstaller PP, Elosua R, Soranzo N, Sijbrands EJ, Altshuler D, Loos RJ, Shuldiner AR, Gieger C, Meneton P, Uitterlinden AG, Wareham NJ, Gudnason V, Rotter JI, Rettig R, Uda M, Strachan DP, Witteman JC, Hartikainen AL, Beckmann JS, Boerwinkle E, Vasan RS, Boehnke M, Larson MG, Järvelin MR, Psaty BM, Abecasis GR, Chakravarti A, Elliott P, van Duijn CM, Newton-Cheh C, Levy D, Caulfield MJ, Johnson T | display-authors = 6 | title = Genetic variants in novel pathways influence blood pressure and cardiovascular disease risk | journal = Nature | volume = 478 | issue = 7367 | pages = 103–9 | date = septembar 2011 | pmid = 21909115 | pmc = 3340926 | doi = 10.1038/nature10405 | bibcode = 2011Natur.478..103T }}</ref>--> <ref name="Ikram_2010">{{cite journal | vauthors = Ikram MK, Sim X, Xueling S, Jensen RA, Cotch MF, Hewitt AW, Ikram MA, Wang JJ, Klein R, Klein BE, Breteler MM, Cheung N, Liew G, Mitchell P, Uitterlinden AG, Rivadeneira F, Hofman A, de Jong PT, van Duijn CM, Kao L, Cheng CY, Smith AV, Glazer NL, Lumley T, McKnight B, Psaty BM, Jonasson F, Eiriksdottir G, Aspelund T, Harris TB, Launer LJ, Taylor KD, Li X, Iyengar SK, Xi Q, Sivakumaran TA, Mackey DA, Macgregor S, Martin NG, Young TL, Bis JC, Wiggins KL, Heckbert SR, Hammond CJ, Andrew T, Fahy S, Attia J, Holliday EG, Scott RJ, Islam FM, Rotter JI, McAuley AK, Boerwinkle E, Tai ES, Gudnason V, Siscovick DS, Vingerling JR, Wong TY | display-authors = 6 | title = Four novel Loci (19q13, 6q24, 12q24, and 5q14) influence the microcirculation in vivo | journal = PLOS Genetics | volume = 6 | issue = 10 | pages = e1001184 | date = oktobar 2010 | pmid = 21060863 | pmc = 2965750 | doi = 10.1371/journal.pgen.1001184 | veditors = McCarthy MI }}</ref> <ref name="Kathiresan_2009">{{cite journal | vauthors = Kathiresan S, Willer CJ, Peloso GM, Demissie S, Musunuru K, Schadt EE, Kaplan L, Bennett D, Li Y, Tanaka T, Voight BF, Bonnycastle LL, Jackson AU, Crawford G, Surti A, Guiducci C, Burtt NP, Parish S, Clarke R, Zelenika D, Kubalanza KA, Morken MA, Scott LJ, Stringham HM, Galan P, Swift AJ, Kuusisto J, Bergman RN, Sundvall J, Laakso M, Ferrucci L, Scheet P, Sanna S, Uda M, Yang Q, Lunetta KL, [[Josée Dupuis|Dupuis J]], de Bakker PI, O'Donnell CJ, Chambers JC, Kooner JS, Hercberg S, Meneton P, Lakatta EG, Scuteri A, Schlessinger D, Tuomilehto J, Collins FS, Groop L, Altshuler D, Collins R, Lathrop GM, Melander O, Salomaa V, Peltonen L, Orho-Melander M, Ordovas JM, Boehnke M, Abecasis GR, Mohlke KL, Cupples LA | display-authors = 6 | title = Common variants at 30 loci contribute to polygenic dyslipidemia | journal = Nature Genetics | volume = 41 | issue = 1 | pages = 56–65 | date = januar 2009 | pmid = 19060906 | pmc = 2881676 | doi = 10.1038/ng.291 }}</ref> <ref name="Strawbridge_2011">{{cite journal | vauthors = Strawbridge RJ, [[Josée Dupuis|Dupuis J]], Prokopenko I, Barker A, Ahlqvist E, Rybin D, Petrie JR, Travers ME, Bouatia-Naji N, Dimas AS, Nica A, Wheeler E, Chen H, Voight BF, Taneera J, Kanoni S, Peden JF, Turrini F, Gustafsson S, Zabena C, Almgren P, Barker DJ, Barnes D, Dennison EM, Eriksson JG, Eriksson P, Eury E, Folkersen L, Fox CS, Frayling TM, Goel A, Gu HF, Horikoshi M, Isomaa B, Jackson AU, Jameson KA, Kajantie E, Kerr-Conte J, Kuulasmaa T, Kuusisto J, Loos RJ, Luan J, Makrilakis K, Manning AK, Martínez-Larrad MT, Narisu N, Nastase Mannila M, Ohrvik J, Osmond C, Pascoe L, Payne F, Sayer AA, Sennblad B, Silveira A, Stancáková A, Stirrups K, Swift AJ, Syvänen AC, Tuomi T, van 't Hooft FM, Walker M, Weedon MN, Xie W, Zethelius B, Ongen H, Mälarstig A, Hopewell JC, Saleheen D, Chambers J, Parish S, Danesh J, Kooner J, Ostenson CG, Lind L, Cooper CC, Serrano-Ríos M, Ferrannini E, Forsen TJ, Clarke R, Franzosi MG, Seedorf U, Watkins H, Froguel P, Johnson P, Deloukas P, Collins FS, Laakso M, Dermitzakis ET, Boehnke M, McCarthy MI, Wareham NJ, Groop L, Pattou F, Gloyn AL, Dedoussis GV, Lyssenko V, Meigs JB, Barroso I, Watanabe RM, Ingelsson E, Langenberg C, Hamsten A, Florez JC | display-authors = 6 | title = Genome-wide association identifies nine common variants associated with fasting proinsulin levels and provides new insights into the pathophysiology of type 2 diabetes | journal = Diabetes | volume = 60 | issue = 10 | pages = 2624–34 | date = oktobar 2011 | pmid = 21873549 | pmc = 3178302 | doi = 10.2337/db11-0415 }}</ref> <ref name="Johnson_2011">{{cite journal | vauthors = Johnson T, Gaunt TR, Newhouse SJ, Padmanabhan S, Tomaszewski M, Kumari M, Morris RW, Tzoulaki I, O'Brien ET, Poulter NR, Sever P, Shields DC, Thom S, Wannamethee SG, Whincup PH, Brown MJ, Connell JM, Dobson RJ, Howard PJ, Mein CA, Onipinla A, Shaw-Hawkins S, Zhang Y, Davey Smith G, Day IN, Lawlor DA, Goodall AH, Fowkes FG, Abecasis GR, Elliott P, Gateva V, Braund PS, Burton PR, Nelson CP, Tobin MD, van der Harst P, Glorioso N, Neuvrith H, Salvi E, Staessen JA, Stucchi A, Devos N, Jeunemaitre X, Plouin PF, Tichet J, Juhanson P, Org E, Putku M, Sõber S, Veldre G, Viigimaa M, Levinsson A, Rosengren A, Thelle DS, Hastie CE, Hedner T, Lee WK, Melander O, Wahlstrand B, Hardy R, Wong A, Cooper JA, Palmen J, Chen L, Stewart AF, Wells GA, Westra HJ, Wolfs MG, Clarke R, Franzosi MG, Goel A, Hamsten A, Lathrop M, Peden JF, Seedorf U, Watkins H, Ouwehand WH, Sambrook J, Stephens J, Casas JP, Drenos F, Holmes MV, Kivimaki M, Shah S, Shah T, Talmud PJ, Whittaker J, Wallace C, Delles C, Laan M, Kuh D, Humphries SE, Nyberg F, Cusi D, Roberts R, Newton-Cheh C, Franke L, Stanton AV, Dominiczak AF, Farrall M, Hingorani AD, Samani NJ, Caulfield MJ, Munroe PB | display-authors = 6 | title = Blood pressure loci identified with a gene-centric array | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 89 | issue = 6 | pages = 688–700 | date = decembar 2011 | pmid = 22100073 | pmc = 3234370 | doi = 10.1016/j.ajhg.2011.10.013 }}</ref> }} == External links == {{Commons category|Genome-wide association studies}} * [http://omicx.com/gwas-category Genotype-phenotype interaction software tools and databases on omicX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201190432/http://omicx.com/gwas-category |date=1. 12. 2024 }} * [http://hstalks.com/main/browse_talks.php?r=337&c=252 Statistical Methods for the Analysis of Genome-Wide Association Studies] [video lecture series] * [http://www.genome.gov/17516714 Whole genome association studies] — by the [[National Human Genome Research Institute]] * [http://www.gwascentral.org/ GWAS Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308053422/https://www.gwascentral.org/ |date=8. 3. 2022 }} — a central database of summary-level genetic association findings * {{cite web |last=Barrett |first=Jeff |url=http://www.genomesunzipped.org/2010/07/how-to-read-a-genome-wide-association-study.php |title=How to read a genome-wide association study |publisher=Genomes Unzipped |date=18. 7. 2010 |access-date=24. 9. 2021 |archive-date=24. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924202003/http://genomesunzipped.org/2010/07/how-to-read-a-genome-wide-association-study.php |url-status=dead }} * [http://www.wikigenes.org/e/art/e/185.html Consortia of genome-wide association studies (GWAS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226002915/http://www.wikigenes.org/e/art/e/185.html |date=26. 2. 2018 }} — by Bennett SN, Caporaso, NE, ''et al.'' * [http://zzz.bwh.harvard.edu/plink/ PLINK]{{Mrtav link}} — whole genome association analysis toolset * [http://www.nature.com/encode/#/threads/impact-of-functional-information-on-understanding-variation ENCODE threads explorer] Impact of functional information on understanding variation. *[[Nature]] {{Portal|Biologija}} {{Personalna genomika}} {{DEFAULTSORT:Genome-Wide Association Study}} [[Kategorija:Genetička epidemiologija]] [[Kategorija:Genetičke studije]] [[Kategorija:Projekti ljudskog genoma]] [[Kategorija:Genomika]] 41mn5h6fkl8gxa7jz5tkejzbl9ey0yc TMEM242 0 483160 3915848 3888235 2026-08-01T22:11:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915848 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} [[Transmembranski protein]] 242 jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMEM242''' Gen TMEM242 nalazi se na dugom kraku (q) [[hromosom 6|hromosoma 6]], u prugi 2, sekvenca 5.3. Ovaj protein se obično naziva i C6orf35, BM033 i UPF0463 [[transmembranski protein]] [[otvoreni okvir čitanja]] 35 C6orf35. Gen tmem242 dug je 35.238 parova baza, a protein ima 141 aminokiselinu. Sadrži četiri [[egzon]]a.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_060922|title=transmembrane protein 242 [Homo sapiens] | work = Protein – [[NCBI]] |access-date=26. 2. 2019 | publisher = National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine }}</ref> U naučnoj zajednici, funkcijsa ovog protein još nije dobro razjašnjena. Ovaj protein sadrži DUF1358 [[proteinski domen|domen]] ([[domen nepoznate funkcije]] 1358).<ref name="urlPfam: Family: DUF1358 (PF07096)">{{cite web| url = http://pfam.xfam.org/family/PF07096 | title =Pfam Family: DUF1358 (PF07096) | work =Pfam }}</ref> ==Pregled== Oksidacija energetski bogatih spojeva generira pokretačku silu [[proton]]a, hemijsku razliku potencijala za protone, preko unutrašnjih [[mitohondrija|mitohondrijskih]] membrana. Pokretačka sila protona pokreće okretanje rotora u [[proteinski domen|membranskom domenu]] [[ATP-sintaza|ATP-sintaze]]. Ova rotacija daje energiju za sintetiziranje [[ATP]]-a potrebnog za održavanje života. Sastav u unutrašnjoj podjedinici [[organela|organelnoj]] membrani ljudske ATP-sintaze od 27 jedarno kodiranih proteina i dvije mitohondrijski kodirane podjedinice, uključuje stvaranje međumodula koji predstavljaju F1-katalitski domen, perifernu dršku i c8-prsten u membranskom dijelu rotora . Sklapanje c8-prstena zahtijeva sudjelovanje dva proteina povezana s membranom, [[TMEM70]] i '''TMEM242''' Ljudska mitohondrijska [[ATP-sintaza]] je molekulski mehanizam s rotacijskim djelovanjem vezanim za unutrašnje membrane [[organela]]. Okretanje rotora, izazvano pokretačkom silom protona, daje energiju za stvaranje ATP-a iz [[ADP]]-a i [[fosfat]]a. Među 29 komponentnih proteina 18 tipova, ATP6 i ATP8 su proizvodi mitohondrijskih, a ostatak su jedarnih gena koji se unose u organele. ATP-sintaza se od njih sastavlja putem posrednih modula, koji predstavljaju glavne strukturne elemente [[enzim]]a. Jedan takav modul je c8-prsten, koji osigurava membranski sektor enzimskog rotora, a na njegovo sastavljanje utiče drugi [[transmembranski protein]] (TMEM), TMEM70. Pokazano je da podjedinica c stupa u interakciju s TMEM70 i drugim dosad neidentificiranim mitohondrijskim transmembranskim proteinima, TMEM242. [[delecija (genetika)|Delecija]] TMEM242, slično deleciji [[TMEM70]] utiče na, ali ne i potpuno uklanja, sklop ATP-sintaze i u manjoj mjeri skup respiratornih enzimskih kompleksa I, III i IV. Delecija TMEM70 i TMEM242 zajedno sprečava sklapanje ATP-sintaze i povećava se uticaj na kompleks I. Uklanjanje TMEM242, ali ne i TMEM70, također utče na uvođenje podjedinica ATP6, ATP8, j i k u enzim. TMEM70 i TMEM242 stupaju u interakciju s kompleksom mitohondrijskog kompleksa I (MCIA) koji podržava sastavljanje membranskog kraka kompleksa I. Interakcije TMEM70 i TMEM242 s MCIA mogu biti dio ili sklopa ATP sintaze i kompleksa I ili regulacije njihovih nivoa sastavljanja za kompleks<ref name="Carroll">{{cite journal|authors=Joe Carroll, Jiuya He, Shujing Ding, M. Fearnley, E. Walker|year=2021|title= TMEM70 and TMEM242 help to assemble the rotor ring of human ATP synthase and interact with assembly factors for complex I.|journal= PNAS|volume118 |number=13|page=e2100558118|url=https://doi.org/10.1073/pnas.2100558118}}</ref> [[ATP-sintaza]] u ljudskim [[mitohondrija]]ma daje većinu ćelijskih [[ATP]]-a u aerobnim uvjetima. [[Energija]] dobijena oksidativnim [[metabolizam|metabolizmom]] stvara protonsku motornu silu preko unutrašnje mitohondrijske membrane (IMM), a ATP-sintaza iskorištava [[proton]]sku snagu za stvaranje ATP-a iz ADP-a i fosfata rotacijskim mehanizmom (1⇓ – 3). Humana ATP sintaza je skup od 29 podjedinica od 18 tipova (uključujući regulatorni protein, IF1) sa kombinovanom molekulskom masom od 591 kDa. U [[monomera|monomernom]] kompleksu vezanom za membranu, podjedinice su organizirane u komponente rotora i statora ove molekuskoge mehanizma, a monomere tvore [[proteinski dimer|dimere]], raspoređene u dugim redovima duž vrhova [[kristal]]a u IMM-u (5⇓⇓ –8). U svakom monomernom kompleksu, dvije membranske podjedinice, ATP6 i ATP8, kodirane su u mitohondrijskoj [[DNK]], dok su ostale podjedinice jedarno kodirani proteini, sintetizirani u [[citosol]]u i uvezeni u IMM i matriks [[organele]], gdje se sastavlja enzimski kompleks. Ovaj međuprodukt sastoji se od F1-katalitskoge domena vezanog za membranski povezanu komponentu c8-prstena rotora enzima plus produženi kompleks perifernih drški (PS) vezan za F1-domen i proteže se u [[proteinski domen|membranski domen]] enzima. Pokazano je da se do ovog međuprodukta može doći putem tri neovisne rute, gdje se PS-uključujući pridružene podjedinice membrane e, f i g-gradi pomoću dva alternativna puta na unaprijed sastavljenom među prstenu F1-c8, a treći gdje c8-prsten se dodaje u prethodno sastavljeni F1-PS kompleks.<ref name="Carroll"/> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 141 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 14.758 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9NWH2#sequences |title=UniProt, Q9NWH2 |language=en |access-date=11. 10. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>METAGAATGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PASGLEAPGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNDRLFLVKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIFLGTVAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMLAGFITTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLAKKKSPEW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNKGSMATAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPESGSSLAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RALGWGSLYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WCGVGVISFA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VWKALGVHSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDFRSKMQSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPTIPKNSES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVEWEETLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>K</td></tr> </table> == Domen == Protein TMEM242 ima konzervirani [[proteinski domen|domen]], [[domen nepoznate funkcije|nepoznate funkcije]] pfam 07096, DUF 1358., koji pokriva prvih 121 aminokiselina u proteinu. Kod [[eukariot]]a, ovaj domen je konzerviran. == Pridruženi proteini == Identificirano je nekoliko predviđenih proteina u interakciji i funkcionalnih mjesta na proteinu. Jedan od predviđenih proteina u interakciji je MAP2K1IP1, protein skele.<ref name="String 8.2">{{cite web | url = http://string-db.org/version_8_2/newstring_cgi/show_network_section.pl?identifier=9606.ENSP00000340095&channel1=off&channel2=off&channel3=off&channel4=on&channel5=on&channel6=off&channel7=off&interactive=no&network_flavor=evidence&required_score=150&targetmode=proteins | title = C6orf35 protein (Homo sapiens) | work = STRING interaction network | access-date = 11. 10. 2021 | archive-date = 15. 4. 2013 | archive-url = https://archive.today/20130415213322/http://string-db.org/version_8_2/newstring_cgi/show_network_section.pl?identifier=9606.ENSP00000340095&channel1=off&channel2=off&channel3=off&channel4=on&channel5=on&channel6=off&channel7=off&interactive=no&network_flavor=evidence&required_score=150&targetmode=proteins | url-status = dead }}</ref> Poznato je da je ovaj protein uključen u put MAP-[[kinaze]]. Put MAP-kinaze povezan je s [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovim putem]] preko proteina zvanog Tau ili MAPT. Pretjerana [[fosforilacija]] ovog proteina dovodi do agregacije neurona što može uzrokovati [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovu bolest]]. Drugi povezani proteini uključuju GGT7,<ref name=":1">{{cite web |url=http://mentha.uniroma2.it/result.php#TMEM242 |title=TMEM242 |work=Mentha: the intercome browser |last=Calderone |first=Alberto |name-list-style=vanc |access-date=11. 10. 2021 |archive-date=4. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604205922/http://mentha.uniroma2.it/result.php#TMEM242 |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{cite journal|title=48 binary interactions found for search term tmem242 | journal = IntAct Molecular Interaction Database | publisher = EMBL-EBI | url = https://www.ebi.ac.uk/intact/ }}</ref> RNF5,<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ELOVL4,<ref name=":1" /> GPR42,<ref name=":1" /> BCL2L13,<ref name=":1" /> HEATR1,<ref name=":3">{{cite web|url=https://string-db.org/cgi/input.pl|title=STRING: functional protein association networks|website=string-db.org|access-date=22. 4. 2019}}</ref> IZUMO4,<ref name=":3" /> ARID1B,<ref name=":3" /> SIAE,<ref name=":3" /> EDARADD,<ref name=":3" /> URB1,<ref name=":3" /> ZDHHC14,<ref name=":3" /> KIF11,<ref name=":3" /> RRM2,<ref name=":3" /> KCTD13,<ref name=":3" /> TMEM31,<ref name=":2" /> NDUFA3,<ref name=":2" /> SGPL1,<ref name=":2" /> CNR2,<ref name=":2" /> i GJA8.<ref name=":2" /> Svi navedeni proteini imaju poznate funkcije. == Funkcija == Protein tmem242 visoko je ekspimiran u mnogim tkivima, ali najviše u [[mozak|mozgu]], [[srce|srcu]], [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]] i [[štitnjača|štitnjači]].<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/729515|title=TMEM242 transmembrane protein 242 [Homo sapiens (human)] | work = Gene - NCBI| publisher = National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine |access-date=26. 2. 2019}}</ref> == Homolozi i ortolozi == Postoje homolozi i ortolozi proteina tmem242 u različitim vrstama. [[Vrste]] su se divergirale prije oko 794 miliona godina.<ref>{{cite web|url=http://timetree.org/|title=TimeTree :: The Timescale of Life|website=timetree.org|access-date=4. 3. 2019}}</ref> The following species have been found as having orthologs to the tmem242 protein in their genome:<ref>{{cite web | title = HomoloGene:44020 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/homologene/44020 | work = HomoloGene | publisher = National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine }}</ref> * TMEM242, ''[[H. sapiens]]'' * TMEM242, ''[[P. troglodytes]]'' * Tmem242, ''[[M. musculus]]'' * C1H6orf35, ''R. norvegicus'' * TMEM242, ''[[C. lupus]]'' * TMEM242, ''[[B. taurus]]'' * C3H6ORF35, ''G. gallus'' * tmem242, ''[[D. rerio]]'' * tmem242, ''[[Xenopus|X. Tropicalis]]'' * AgaP_AGAP009165, ''[[komarac|A. gambiae]]'' * CG11699, ''[[D. melanogaster]]'' <br /> [[File:Tmem242 corrected divergence.png|thumb|280px|Korigirana divergencija TMEM242 u poređenju sa [[fibrinogen]]om [[citohrom c|citohromom C]]<br>Slika desno predstavlja stopu divergencije za TMEM242 (plavo) u odnosu na fibrinogen (crveno) i citohrom C (zeleno). Ovaj grafikon pokazuje da TMEM242 [[brzina evolucije|evolira brzinom]] koja je između brzine fibrinogena, koja brzo i citoroma C, koji sporo evoluira]] == Genski nivo regulacije == [[Promotor (genetika)|Promotor gena]] TMEM242 nalazi se uzvodno, ali uključuje transkripcijsko i translacijsko početno mjesto. Ovaj promotor je pronađen pomoću ElDorado-a preko Genomatix -a.<ref>{{Cite web|url=https://www.genomatix.de/|title=Genomatix - NGS Data Analysis & Personalized Medicine|website=www.genomatix.de|access-date=15. 5. 2019|archive-date=24. 2. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010224072831/http://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> Ovaj promotor ima mnogo lokacija za vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]]. Neki od ovih transkripcijskih faktora uključuju TFIIB, faktor sličan mišjem krupelu i NKX faktore homeodomena. Jedan značajan transkripcijski faktor je protein koji se veže za retinoblastom i djeluje na demetilazu. Postoji sveprisutna ekspresija baznog nivoa TMEM242 u svim tkivima čovjeka<ref name=":0"/> i miša.<ref>{{Cite web|url=http://mouse.brain-map.org/experiment/show/68410345|title=Experiment Detail :: Allen Brain Atlas: Mouse Brain|website=mouse.brain-map.org|access-date=15. 5. 2019}}</ref> Postoje i druga tkiva s povećanim nivoom ekspresije, kao što su u [[mali mozak|malom mozgu]] i [[hipokampus]]u. Postoji povećanje nivoa ekspresije u mnogim dijelovima mozga zajedno s [[bubrezi]]ma i [[prostata|prostatom]].<ref>{{Cite journal|doi = 10.7287/peerj.preprints.26870v1/supp-19|doi-access = free}}</ref> TMEM242 eksprimira se slabije u nekim organima, kao što su [[srce]], [[nadbubrežne žlijezde]] i [[štitnjača]]d.<ref name=":0"/> == Transkripcijski nivo regulacije == Tmem242 ima nekoliko predviđenih post-transkripcijskih struktura matične petlje u [[5' UTR]]-u.<ref>{{Cite journal|title=Figure S10: Putative secondary structures of the four IGRs (A-D correspond to IGRs in Fig. 2 from left to right) from the filiferanHydractinia symbiolongicarpususing the RNA Folding Form of the mfold Web Server (mfold.rna.albany.edu/?q=mfold)|doi = 10.7717/peerj.1403/supp-10|doi-access=free}}</ref> Ove strukture koriste vezivanje, uobičajeno i modificirano, za stvaranje struktura matične petlje u neprevedenim regijama [[iRNK]]. == Regulacija na nivou proteina == Postoje različiti oblici regulacije na nivoa proteina za TMEM242. Nalazi vjerojatno u [[Ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]],<ref>{{Cite web|url=https://psort.hgc.jp/form2.html|title=PSORT II Prediction|website=psort.hgc.jp|access-date=15. 5. 2019}}</ref> or the mitochondrial membrane,<ref>{{Cite web|url=https://predictprotein.org/signin|title=PredictProtein - Protein Sequence Analysis, Prediction of Structural and Functional Features|website=predictprotein.org|access-date=15. 5. 2019}}</ref> ali moguće su i druge potćelijske lokacije. To uključuje [[endoplazmatski retikulum]] i jedarnu membranu. Na TMEM242 postoje različita mjesta [[fosforilacije]]. Ova mjesta uključuju [[cAMP]] i [[cGMP]]-ovisna mjesta fosforilacije protein-kinaze, mjesta fosforilacije kazei-kinaze II i mjesto fosforilacije protein-kinaze C.<ref>{{Cite web|url=https://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|title=Motif Scan|website=myhits.isb-sib.ch|language=en|access-date=15. 5. 2019|archive-date=2. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402150112/https://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|url-status=dead}}</ref> Sve ove lokacije favoriziraju fosforilaciju ostataka [[serin]]a i [[treonin]]a. Ostale [[posttranslacijske modifikacije]] uključuju mjesto N-miristoilacije, koje kovalentno dodaje molekulu miristata. == Sastav proteina == Postoje različiti [[SNP|jednonukleotidni polimorfizmi]] (SNP) koji se mogu pojaviti u TMEM242. Neki uzrokuju [[stop kodon]]e, drugi čine [[tihe mutacije]] ili [[misens mutacije]]. TMEM242 ima 141 aminokiselinu i sadrži najmanje jedan ostatak svake aminokiseline. Postoje dva [[transmembranski domen|transmembranska domena]], jedan se proteže od približno 28. do 48. ostatka. Drugi domen proteže se od približno 82. do 102. ostatka.<ref>{{cite web|url=https://www.ebi.ac.uk/|title=The European Bioinformatics Institute < EMBL-EBI|website=www.ebi.ac.uk|access-date=22. 4. 2019}}</ref> Ovi brojevi aminokiselinskih ostaka su približni jer različiti izvori imaju aproksimacije za transmembranske domene. === Sekundarna struktura === TMEM242 ima nekoliko sekundarnih struktura. Dva [[transmembranski domen|transmembranska domena]] imaju [[alfa-heliks]]e<ref>{{cite web|url=https://predictprotein.org/|title=PredictProtein - Protein Sequence Analysis, Prediction of Structural and Functional Features|website=predictprotein.org|access-date=22. 4. 2019}}</ref> Ove spirale nastaju od nenabijenih ostataka koji su u membrani i nisu izloženi vezivanju. Ostali dijelovi proteina TMEM242 mogu formirati [[sekundarna struktura|sekundarne strukture]]. === [[Tercijarna struktura]] === Protein TMEM242 se dalje presavija do svoje konačne strukture i ugrađuje u membranu, u koju je vjerovatno ugrađen ,<ref>{{cite web|url=https://psort.hgc.jp/|title=PSORT WWW Server|website=psort.hgc.jp|access-date=22. 4. 2019}}</ref> a postoji i potencijal da se ugradi u mitohondrijsku membranu ili membranu endoplazmatskog retikuluma. === Posttranslacijske modifikacije === TMEM242 prolazi kroz različite [[posttranslacijske modifikacije]]. Postoji 11 serinskih ostataka koji imaju potencijal za [[fosforilacija|fosfolilaciju]]. Ta se mjesta nalaze u ostacima 13, 20, 51, 57, 65, 74, 76, 77, 119, 128 i 130.<ref name=":4">{{Citation|chapter=ExPaSy (Expert Protein Analysis System)|date=15. 7. 2004|doi=10.1002/0471684228.egp04300|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-0471684220|title=Encyclopedic Dictionary of Genetics, Genomics and Proteomics}}</ref> Postoje i četiri ostatka [[treonin]]a koji imaju potencijal fosforilacije. Ta mjesta su ostataci pod brojem 36, 49, 123 i 137.<ref name=":4"/> Ostale posttranslacijske modifikacije koje se potencijalno mogu dogoditi na određenim [[strukturni motiv|motivima]]. U TMEM242 postoji 12 mjesta s motivima koja koreliraju s četiri različita tipamotiva. Četiri tipa su mjesto fosforilacije protein-kinaze zavisne od [[cAMP]]-a i cGMP-a, mjesto fosforilacije kazein-kinaze II, mjesto N-miristoilacije i mjesto fosforilacije protein-kinaze C.<ref name=":5">{{cite web|url=https://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|title=SIB myhits|last=|first=|date=|website=SIB|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416052827/https://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|archive-date=16. 4. 2020|access-date=|url-status=dead}}</ref> U TMEM242 postoji jedno mjesto fosforilacije protein-kinaze ovisne o cAMP i cGMP, a ovaj motiv preferira fosforilaciju ostataka treonina i [[serin]]a.<ref name=":5"/> Postoje četiri mjesta fosforilacije kazein-kinaze II, a ovaj motiv je serin/treonin-kinaza. Tu je i postoji šest mjesta N-miristoilacije, a ovaj motiv signalizira [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] miristata.<ref name=":5"/> Postoji i jedno mjesto fosforilacije protein-kinaze C koje signalizira fosforilaciju ostataka serina ili treonina.<ref name=":5"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{UCSC gene info|TMEM242}} == Dopunska literatura== {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB | title = Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery | journal = Genome Research | volume = 6 | issue = 9 | pages = 791–806 | date = septembar 1996 | pmid = 8889548 | doi = 10.1101/gr.6.9.791 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y, Ota T, Nishikawa T, Yamashita R, Yamamoto J, Sekine M, Tsuritani K, Wakaguri H, Ishii S, Sugiyama T, Saito K, Isono Y, Irie R, Kushida N, Yoneyama T, Otsuka R, Kanda K, Yokoi T, Kondo H, Wagatsuma M, Murakawa K, Ishida S, Ishibashi T, Takahashi-Fujii A, Tanase T, Nagai K, Kikuchi H, Nakai K, Isogai T, Sugano S | title = Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes | journal = Genome Research | volume = 16 | issue = 1 | pages = 55–65 | date = januar 2006 | pmid = 16344560 | pmc = 1356129 | doi = 10.1101/gr.4039406 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] eigbzxgboazznegwsn7tz1bl0sal41g Taxman 0 490457 3915865 3903634 2026-08-02T00:03:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915865 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Taxman omot.jpg|Omot notnog zapisa pjesme|thumb]] '''“Taxman”''' je pjesma engleske [[Rok-muzika|rok]]-grupe [[The Beatles]] sa albuma [[Revolver (The Beatles)|Revolver]] iz 1966. Napisao ju je glavni gitarist grupe [[George Harrison]], a neke je tekstove pridonio [[John Lennon]]. Pjesma protestuje protiv viših [[Progresivni porez|progresivnih poreza]] koje je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nametnula [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|laburistička]] vlada [[Harold Wilson|Harolda Wilsona]], zbog čega su Beatlesi uplaćivali više od 90 posto svoje zarade u državnu blagajnu. Odabrana je kao početna pjesma na albumu i pomogla je Harrisonu da se uspostavi kao tekstopisac pored dominantnog partnerstva [[Lennon–McCartney]]. Bila je to prva aktuelna i politička izjava koju je grupa dala u svojoj muzici. Beatlesi su pjesmu počeli snimati u aprilu 1966, mjesec dana nakon Wilsonove velike pobjede na [[Opći izbori u Ujedinjenom Kraljevstvu 1966.|općim izborima 1966.]] U vrijeme pisanja ovog teksta, Harrison je saznao da će porezne obveze članova grupe vjerojatno dovesti do njihovog bankrota, te se otvoreno usprotivio vladinoj upotrebi njihovih prihoda za financiranje proizvodnje vojnog oružja. Pjesma, koja se temelji na muzičkim utjecajima soula / R&B-a iz 1960-ih, prikazuje poreznika kao nemilosrdnog u potrazi za prihodima i spominje Wilsona i [[Ted Heath|Teda Heatha]], vođu [[Konzervativna stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Konzervativne stranke]]. Snimka uključuje solo gitare sa [[Indijska muzika|indijskim]] prizvukom u izvedbi [[Paul McCartney|Paula McCartneyja]]. Pjesma “Taxman” je utjecala na razvoj britanske [[Psihodelična muzika|psihodelije]] i pop muzike u [[Mod (životni stil)|modnom]] stilu i bila je prepoznata kao prethodnik [[pank-rok]]a. Kada je Harrison izveo “Taxman” na turneji ranih 1990-ih, prilagodio je stihove tako da se odnose na suvremene vođe, navodeći njezinu trajnu kvalitetu nakon 1960-ih. Utjecaj pjesme proširio se na poreznu industriju i političku raspravu o oporezivanju. == Pozadina i inspiracija == George Harrison napisao je pjesmu Taxman u vrijeme kada su se Beatlesi našli u financijski nesigurnom položaju. U aprilu 1966. primili su izvješće računovodstvene firme Bryce, Hammer, Isherwood & Co. koje im je savjetovalo da unatoč izvanrednom uspjehu grupe, "dvojica ste blizu bankrota, a druga dvojica bi uskoro mogla bankrotirati".{{sfn|Turner|2016|p=160}} U svojoj autobiografiji iz 1980, ''[[I, Me, Mine]]'', Harrison kaže: “’Taxman’ je bio trenutak kada sam prvi put shvatio da, iako smo počeli zarađivati ​​novac, zapravo većinu toga trošimo na poreze; to je bilo i još uvijek je tipično.”{{sfn|Harrison|2002|p=94}} Budući da su Beatlesi bili klasa s najvećim porezom u Ujedinjenom Kraljevstvu, bili su podvrgnuti [[super-porez]]u od 95% koji je nametnula [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|laburistička]] vlada [[Harold Wilson|Harolda Wilsona]]; odatle tekst "There's one for you, nineteen for me" ({{Jez-bs|Ima jedan za tebe, devetnaest za mene}}).<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2009/04/23/how-the-budget-affects-you-the-public-give-their-verdict-91466-23451824/|title=How the Budget affects you: The public give their verdict|date=23. 4. 2009|publisher=WalesOnline|access-date=20. 4. 2022}}</ref> [[John Lennon]] pomogao je Harrisonu dovršiti tekst. Lennon se 1980. prisjetio: "Dodao sam nekoliko pjesama u jednom retku kako bih pomogao pjesmi jer je on to tražio. Došao je k meni jer nije mogao otići do Paula [McCartneyja] jer mu Paul u to vrijeme nije htio pomoći."{{sfn|Womack|2014|pp=888–89}} Lennon je rekao da nije želio udovoljiti Harrisonovom zahtjevu, jer mu je bilo "dovoljno da pravim svoje i Paulove pjesme", ali je to učinio "jer sam ga volio i nisam želio povrijediti njegove osjećaje".{{sfn|Guesdon|Margotin|2013|p=324}} Osim financijskog tereta, “Taxman” je i o Harrisonovom čuđenju što su velike svote koje su Beatlesi plaćali kao porez iskorišteni za financiranje proizvodnje vojnog oružja.{{sfn|Turner|2016|p=131}} U intervjuu s ''Maureen Cleave'' iz ''[[Evening Standard]]a'' krajem februara, Harrison je izrazio tu zabrinutost{{sfn|Turner|2016|p=161}} i bio je zgrožen svim oblicima vlasti i protivio se [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]].{{sfn|Savage|2015|p=126}} Usporedio je Wilsona s likom [[Šerif iz Nottinghama|Šerifa iz Nottinghama]] iz [[Robin Hood|Robina Hooda]].{{sfn|Turner|2016|p=161}}{{sfn|Gould|2007|pp=310–11}} U pjesmi se spominju "gospodin Wilson" i "gospodin Heath"; sljedeći je [[Ted Heath]], čelnik Konzervativne stranke.{{sfn|MacDonald|2005|p=200}} == Snimanje == Beatlesi su se nadali da će snimiti album Revolver u modernijem studiju od [[EMI]]-jevih londonskih studija na [[Abbey Road Studios|Abbey Roadu]],{{sfn|Rodriguez|2012|p=103}} i bili su posebno impresionirani zvukom ploča proizvedenih u studiju [[Stax Records|Stax]] u Memphisu.{{sfn|Turner|2016|p=127}} [[Brian Epstein]], menadžer grupe, razmotrio je mogućnost snimanja u Staxu,{{sfn|Savage|2015|p=253}} ali su odustali od ideje kada su se mještani počeli okupljati u zgradi Staxa, kao i alternativni planovi snimanja u [[Atlantic Studios]]u u New Yorku ili [[Motown]]ovom studiju [[Hitsville USA]] u Detroitu.{{sfn|Rodriguez|2012|pp=103–04}} McCartney je kasnije rekao da bi samo "Taxman" i njegova soulom inspirirana "[[Got to Get You into My Life]]" mogli zvučati bolje snimljeno u američkom studiju, ali inače su Beatlesi na ''Revolveru'' gotovo slučajno "pronašali novi britanski zvuk.{{sfn|Turner|2016|pp=128–29}} Beatlesi su počeli snimati Taxmana 20. aprila, ali rezultati su ostali neiskorišteni.{{sfn|Winn|2009|pp=12–13}} Deset novih snimaka snimljeno je 21. aprila, ispunjavajući četiri pjesme bubnjevima [[Ringo Starr|Ringa Starra]], McCartneyjevom bas-gitarom i Harrisonovom distortiranom ritmičkom gitarom, a zatim su dodali McCartneyjevu glavnu gitaru, Harrisonov glavni vokal te Lennonove i McCartneyeve prateće vokale.{{sfn|Everett|1999|p=48}} Biograf Beatlesa Robert Rodriguez piše da iako je inženjer EMI-ja [[Geoff Emerick]] dao gorko mišljenje o Harrisonovim početnim naporima da proizvede solo pjesmu, to je više bio odraz Emerickove osobnosti, a McCartney i Harrison to nisu potvrdili u svojim memoarima.{{sfn|Rodriguez|2012|pp=128–29}} Harrison je rekao da mu je drago što je pjesma snimljena za Revolver i da ga nije briga ko svira solo na gitari.{{sfn|Ingham|2003|p=241}}{{sfn|Everett|1999|p=49}} Izgovorena imena Wilson i Heath zamijenila su dva brzopjevana refrena "Anybody got a little money?"{{sfn|Rodriguez|2012|p=126}} u 11. pokušaju pjesme. Uvodni dio - izgovoreno "One, two, three, four" - dodan je tokom miješanja 16. maja.{{sfn|Lewisohn|2005|p=78}} Kraj pjesme napravljen je 21. juna. Pritom je gitaristički solo dio umetnut na kraj snimke, zamjenjujući formalni zaključak nakon Harrisonove zadnje vokalne linije.{{sfn|Everett|1999|p=48}}{{sfn|Winn|2009|p=14}} == Kompozicija == Pjesma je u D-duru i u taktu 4/4.<ref name="Pollack/Notes">{{cite web|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/t.shtml|title=Notes on 'Taxman'|last=Pollack|first=Alan W.|date=1. 5. 1994|website=Soundscapes|access-date=15. 9. 2020|archive-date=25. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925135230/http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/t.shtml|url-status=dead}}</ref> Snimanje prije pjesme počinje kašljanjem i brojanjem (koje se na kraju prekida jer se u pozadini čuje pravo brojanje).<ref name="Pollack/Notes" /> Prema biografu Beatlesa Jonathanu Gouldu, Harrison je prebrojavao s "mračnim, škrtim glasom" i u suprotnosti s tradicionalnim prebrojavanjem prije nastupa uživo. Gould ovaj potez smatra "suptilnim samoizrugivanjim" jer odražava kako se u tri godine fokus Beatlesa "prebacio s plesnog podija na brojanje".{{sfn|Gould|2007|p=349}} Autor [[Steve Turner]] opisuje pjesmu "Taxman" kao "pametnu malu [[Pop art|pop-art]] pjesmu" zbog referenci na Wilsona i Heatha i muzičke inspiracije iz "[[Batman Theme]]" [[Neila Hefti]]ja iz televizijske serije ''[[Batman (TV serija)|Batman]]''.{{sfn|Turner|2016|p=162}} Akordi naglašavaju VII razinu ljestvice (C-natural u D-duru) i često uključuju dur/mol akord I (D/Dm) u harmoniji, što zauzvrat izaziva mješoviti ili dorski način. Na kraju je jedan stan III (akord F), ali neobično nema akorda V (A).<ref name="Pollack/Notes" /> Prema muzikologu Dominicu Pedleru, kompoziciju karakterizira i korištenje petožičnog uglašavanja dominantnog akorda sedmerca i devetke za ukrašavanje toničkog akorda D7 na kraju svakog stiha od dva reda (na 0:12 i 0:19 sekundi) i oblik sa šest žica za stvaranje komplementarnih tekstova u subdominantnom (IV) akordu G (na G7♯9) u 1:29 (nakon sola) u pjesmi "'Cause I'm the taxman, yeah - I'm ''the taxman''". {{sfn|Pedler|2003|p=440}} == Osoblje == Prema Ianu MacDonaldu,{{sfn|MacDonald|2005|p=200}} osim gdje je navedeno: * [[George Harrison]] - glavni vokal, glavna gitara * [[John Lennon]] - prateći vokal, ritmička gitara{{sfn|Winn|2009|p=13}} * [[Paul McCartney]] - prateći vokali, bas-gitara, solo gitara * [[Ringo Starr]] - bubnjevi, [[Kravlje zvono (instrument)|kravlje zvono]], tambura{{sfn|Winn|2009|p=13}} == Reference == {{refspisak}} == Izvori == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last=Badman|first=Keith|title=The Beatles Diary Volume 2: After the Break-Up 1970–2001|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-7119-8307-6|location=London}} * {{cite book|author=The Beatles|title=The Beatles Anthology|url=https://archive.org/details/beatlesanthology0000unse_y2k8|publisher=Chronicle Books|year=2000|isbn=0-8118-2684-8|location=San Francisco, CA|author-link=The Beatles}} * {{cite book|last=Bray|first=Christopher|title=1965: The Year Modern Britain Was Born|url=https://archive.org/details/1965yearmodernbr0000bray|publisher=Simon & Schuster|year=2014|isbn=978-1-84983-387-5|location=London}} * {{cite book|last=Chapman|first=Rob|url=https://books.google.com/books?id=etmCCgAAQBAJ&q=%22Taxman%22|title=Psychedelia and Other Colours|publisher=Faber & Faber|year=2015|isbn=978-0-571-28200-5|location=London|author-link=Rob Chapman (journalist)}} * {{cite book|last=Clayson|first=Alan|title=George Harrison|url=https://archive.org/details/georgeharrison0000clay|publisher=Sanctuary|year=2003a|isbn=1-86074-489-3|location=London|author-link=Alan Clayson}} * {{cite book|last=Clayson|first=Alan|title=Paul McCartney|url=https://archive.org/details/paulmccartney0000clay|publisher=Sanctuary|year=2003b|isbn=1-86074-482-6|location=London}} * {{cite book|author=((The Editors of ''Rolling Stone''))|url=https://archive.org/details/harrison00fine|title=Harrison|publisher=Rolling Stone Press|year=2002|isbn=978-0-7432-3581-5|location=New York, NY}} * {{cite book|last=Everett|first=Walter|url=https://books.google.com/books?id=eTkHAldi4bEC|title=The Beatles as Musicians: Revolver Through the Anthology|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-512941-0|location=New York, NY|author-link=Walter Everett (musicologist)}} * {{cite book|last=Gould|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=gTAjZ235qfsC|title=Can't Buy Me Love: The Beatles, Britain and America|publisher=Piatkus|year=2007|isbn=978-0-7499-2988-6|location=London}} * {{cite book|last1=Guesdon|first1=Jean-Michel|title=All the Songs: The Story Behind Every Beatles Release|url=https://archive.org/details/allsongsstorybeh00unse|last2=Margotin|first2=Philippe|publisher=Black Dog & Leventhal|year=2013|isbn=978-1-57912-952-1|location=New York, NY}} * {{cite book|last=Harrison|first=George|title=I, Me, Mine|url=https://archive.org/details/imemine00geor|publisher=Chronicle Books|year=2002|isbn=978-0-8118-5900-4|location=San Francisco, CA|orig-year=1980}} * {{cite book|last=Ingham|first=Chris|title=The Rough Guide to the Beatles|url=https://archive.org/details/roughguidetobeat00unse|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=1-84353-140-2|location=London}} * {{cite book|last=Inglis|first=Ian|title=The Words and Music of George Harrison|url=https://archive.org/details/wordsmusicofgeor0000ingl|publisher=Praeger|year=2010|isbn=978-0-313-37532-3|location=Santa Barbara, CA}} * {{cite book|last=Lewisohn|first=Mark|title=The Complete Beatles Recording Sessions: The Official Story of the Abbey Road Years 1962–1970|publisher=Bounty Books|year=2005|isbn=978-0-7537-2545-0|location=London|author-link=Mark Lewisohn|orig-year=1988}} * {{cite book|last=MacDonald|first=Ian|title=Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties|publisher=Pimlico|year=2005|isbn=1-84413-828-3|edition=2nd rev.|location=London|author-link=Ian MacDonald}} * {{cite book|last=Pedler|first=Dominic|url=https://books.google.com/books?id=O8w1cyT65ZIC&q=Taxman|title=The Songwriting Secrets of the Beatles|publisher=Omnibus Press|year=2003|isbn=978-0-7119-8167-6|location=London}} * {{cite book|last=Reising|first=Russell|url=https://books.google.com/books?id=r44ZAQAAIAAJ|title="Every Sound There Is": The Beatles' Revolver and the Transformation of Rock and Roll|publisher=Ashgate Publishing|year=2002|isbn=978-0-7546-0557-7|editor-last=Reising|editor-first=Russell|location=Farnham, UK|chapter=Introduction: 'Of the beginning'}} * {{cite book|last=Riley|first=Tim|url=https://books.google.com/books?id=JXn8AgAAQBAJ|title=Tell Me Why – The Beatles: Album by Album, Song by Song, the Sixties and After|publisher=Da Capo Press|year=2002|isbn=978-0-306-81120-3|location=Cambridge, MA|author-link=Tim Riley (music critic)|orig-year=1988}} * {{cite book|last=Rodriguez|first=Robert|url=https://archive.org/details/missodellmyhardd00odel|title=Fab Four FAQ 2.0: The Beatles' Solo Years, 1970–1980|publisher=Backbeat Books|year=2010|isbn=978-1-4165-9093-4|location=Milwaukee, WI|url-access=registration}} * {{cite book|last=Rodriguez|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=farlJScWrTMC|title=Revolver: How the Beatles Reimagined Rock 'n' Roll|publisher=Backbeat Books|year=2012|isbn=978-1-61713-009-0|location=Milwaukee, WI}} * {{cite book|last=Savage|first=Jon|title=1966: The Year the Decade Exploded|url=https://archive.org/details/1966yeardecadeex0000sava|publisher=Faber & Faber|year=2015|isbn=978-0-571-27763-6|location=London|author-link=Jon Savage}} * {{cite book|last=Schaffner|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/beatlesforever00scha|title=The Beatles Forever|publisher=McGraw-Hill|year=1978|isbn=0-07-055087-5|location=New York, NY|author-link=Nicholas Schaffner}} * {{cite book|last=Simonelli|first=David|url=https://books.google.com/books?id=mnrwy7P3KvQC&q=%22jack+Kroll%22+%22A+Day+in+the+Life%22|title=Working Class Heroes: Rock Music and British Society in the 1960s and 1970s|publisher=Lexington Books|year=2013|isbn=978-0-7391-7051-9|location=Lanham, MD}} * {{cite book|last=Turner|first=Steve|title=Beatles '66: The Revolutionary Year|url=https://archive.org/details/beatles66revolut0000turn|publisher=Ecco|year=2016|isbn=978-0-06-247558-9|location=New York, NY|author-link=Steve Turner (writer)}} * {{cite book|last=Unterberger|first=Richie|title=The Unreleased Beatles: Music & Film|url=https://archive.org/details/unreleasedbeatle0000unte|publisher=Backbeat Books|year=2006|isbn=978-0-87930-892-6|location=San Francisco, CA|author-link=Richie Unterberger}} * {{cite book|last=Winn|first=John C.|title=That Magic Feeling: The Beatles' Recorded Legacy, Volume Two, 1966–1970|url=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn|publisher=Three Rivers Press|year=2009|isbn=978-0-307-45239-9|location=New York, NY}} * {{cite book|last=Womack|first=Kenneth|title=The Beatles Encyclopedia: Everything Fab Four|url=https://archive.org/details/beatlesencyclope0000woma|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-0-313-39171-2|location=Santa Barbara, CA|author-link=Kenneth Womack}} {{Refend}} {{Revolver}} [[Kategorija:Pjesme The Beatlesa]] [[Kategorija:Pjesme iz 1966.]] djqnurv1cr573rns44on65wwr6t1ohk Turhan Emin-begova džamija 0 491966 3915894 3658093 2026-08-02T03:22:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915894 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Turhan Emin-begova džamija | slika = Ustikolina 1939.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Vanjski izgled džamije u Ustikolini, 1939. | geografska_dužina = 18.791351 | geografska_širina = 43.583346 | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | opis_karte = Položaj Turhan Emin-begove džamije u Bosni i Hercegovini | reljef_karte = da | lokacija = [[Ustikolina]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)]] | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | oznaka_baštine = | vodstvo = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = Osmanski stil | osnivač = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1448. | troškovi_gradnje = | kapacitet = 250 | dužina = 13,70 m | širina = 13,82 m | visina_maks = 11,90 m | broj_munara = 1 | visina_munare = | materijali = }}'''Turhan Emin-begova džamija''' je jedna od najstarijih džamija u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koja se nalazi u [[Ustikolina|Ustikolini]] kod [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foče (FBiH).]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/11-1954.pdf|title=DŽAMIJA NA USTIKOLINI|access-date=5. 10. 2024|archive-date=7. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007103136/https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/11-1954.pdf|url-status=dead}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Nišan Turhan Emin-bega u Ustikolini (umro 1561-62 godine).jpg|mini|300x300px|Nišan Turhan Emin-bega u Ustikolini (umro 1561-62 godine)|lijevo]] Džamija se nalazi u središtu Ustikoline. Objekat je kvadratnog oblika sa vanjskim dimenzijama 13,30 m x 14,5 m. Nije poznato ko je osnivač ove džamije kao ni godina gradnje. Prema narodnom predanju, džamiju je sagradio Turhan Emin beg oko 1448. godine koji je ukopan u groblju na Presjeci kod Ustikoline. Na nišanu nalazi se sljedeći natpis na [[Arapski jezik|arapskom jeziku]] u prozi i ispisan [[Sulus pismo|sulus-pismom]]: ''Preselio je pokojni T''(urhan …be)''g sin…hercegovački sandžak-beg. Neka bog'' (oprosti grijehe) ''njemu, njegovim roditeljima i svim vjernicima,'' (devet stotina) ''šezdeset i devete''.<ref>{{Cite web|url=https://preporod.info/bs/article/42154/ustikolina-obiljezena-575-godisnjica-turhan-emin-begove-dzamije|title=Ustikolina: Obilježena 575. godišnjica Turhan Emin-begove džamije {{!}} Preporod.info|website=preporod.info|language=bs|access-date=2024-10-05}}</ref> Prema mišljenju [[Mehmed Mujezinović]]a godina smrti pokojnika nije nikako mogla biti 869. [[Islamski kalendar|po islamskom kalendaru]] (1465), kako neki izvori navode, nego 969 (1561/62). Njegov nišan predstavlja tipičan primjer nišana iz 16. stoljeća, kao i jezik i stil pisanja natpisa. Osnivač džamije sigurno nije bio Turhan Emin-beg jer je on umro 1561/62. godine. Turhanovo ime je vremenom potisnulo u zaborav ime pravog osnivača džamije. Pored džamije nalazi se groblje od oko 50 nišana. U dvorištu džamije nekada se nalazio [[mekteb]] i jedna česma koju je sagradio Salihaga Tataragić. U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] džamija je uništena, ali je ubrzo obnovljena.<ref>M.Mujezinović. E.Dimitrijević, Džamija na Ustikolini, Naše starine II, 1954, str. 138-143</ref> Osmanski putopisac [[Evlija Čelebija]] prolazeći ovim krajevima 1664. godine spominje u Ustikolini, između ostalog, jednu džamiju, mesdžid i [[Tekija|tekiju]].<ref>Čelebija, Evlija, (2012), ''Putopisi'', str. 131, prijevod Hazim Šabanović, Bosanska riječ, Dječija knjiga</ref> Mujezinović je dao detaljan arhitektonski opis džamije: <blockquote>“''Od same džamije prije konzervacije postojala je dobro sačuvana munara i obimni zidovi skoro kvadratne osnove (vanjske dimenzije 13,80X14,5 m). Inače munara ove džamije pretstavlja savršen kamenorezački rad. Upotrebljeni kamen je sitnozrnata miljevina. Tesani kvaderi zidani su u slojevima koji odgovaraju visinama stepenica, koje idu do vanjskog zida munare i na taj način u obliku spirale povezuju cijelu konstrukciju u jednu čvrstu cjelinu. Spojnice rezanog kamena skoro su nevidljive, a upotrebljeni malter je velike tvrdoće i nije identičan sa običnim krečnim malterom obimnih zidova. Portal džamije je također savršeni kamenorezački rad koji je jače oštećen kao i minber koji je potpuno oštećen. Zidovi džamije zidani su kamenom lomljencom u krečnom malteru i upadljivo odudaraju od načina zidanja munare. Šatorasti krov, musandara, ćurs 1 stupovi vanjskih sofa bili su od drveta. Do Prvog svjetskog rata pokrov džamije bio je olovni, koji je zatim zamijenjen katranastim papirom i konačno crijepom. Džamija je nekada bila pod kupolom.'' <ref>M.Mujezinović. E.Dimitrijević, Džamija na Ustikolini, Naše starine II, 1954, str. 143-144</ref></blockquote>Džamija je ponovo uništena početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992, a obnovljena je 2007. godine. == Reference == [[Kategorija:Džamije u Bosni i Hercegovini]] i9xm50v2mw4o3ywuutckqfqlv26f9l7 Spisak aerodroma u Azerbejdžanu 0 493161 3915762 3537172 2026-08-01T15:30:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915762 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Azerbaijan-CIA WFB Map.png|mini|300px|desno|<center>Karta Azerbejdžana]] '''Spisak aerodroma u Azerbejdžanu''' obuhvata sve postojeće [[aerodrom]]e u [[Azerbejdžan]]u. U spisku su date sve vrste aerodroma, od međunarodnih do vojnih kao i letilišta. U Azerbejdžanu trenutno postoje 7 aerodroma za međunarodne letove. __TOC__ == Spisak aerodroma == Nazivi aerodroma podebljani označavaju aerodrome sa redovnim vazdušnim saobraćajem. {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:left; white-space:nowrap;" | [[Spisak gradova u Azerbejdžanu|Lokacija]] ! style="text-align:left;" | [[ICAO aerodromski kod|ICAO]] ! style="text-align:left;" | [[DAFIF]] ! style="text-align:left;" | [[IATA aerodromski kod|IATA]] ! style="text-align:left; white-space:nowrap;" | Naziv aerodroma ! style="text-align:left;" | [[Geografske koordinate|Koordinate]] |- style="background-color:#DDDDDD;" | '''Civilni aerodromi''' | | | | | |- valign=top | [[Adžigabulj]] | UBBM | | | [[Aerodrom Adžigabulj]] | {{smaller|{{coord|40|2|7|N|48|54|36|E|region:AZ_type:airport|name=Hajiqabul Airport}}}} |- valign=top | [[Agdam]] | UBEA | | | [[Aerodrom Agdam]] | {{smaller|{{coord|39|58|33|N|47|0|0|E|region:AZ_type:airport|name=Agdam Airport}}}} |- valign=top | [[Agdžabedi]] | UBEY | | | [[Aerodrom Agdžabedi]] | {{smaller|{{coord|40|1|20|N|47|26|57|E|region:AZ_type:airport|name=Agjabedi Airport}}}} |- valign=top | [[Akstafa (naselje)|Akstafa]] | UBBA | UB17 | | [[Aerodrom Akstafa]] | {{smaller|{{coord|41|07|24|N|045|25|17|E|region:AZ_type:airport|name=Akstafa Airport}}}} |- valign=top | [[Belokani]] | UB0G | UB16 | | [[Aerodrom Belokani]] | {{smaller|{{coord|41|45|12|N|046|21|19|E|region:AZ_type:airport|name=Balakan Airport}}}} |- valign=top | [[Fuzuli (grad)|Fuzuli]] | UBBF | | FZL | '''[[Međunarodni aerodrom Fuzuli]]''' | {{smaller|{{coord|39|59|44|N|47|19|6|E|region:AZ_type:airport|name=Fizuli International Airport}}}} |- valign=top | [[Gabala]] | UBBQ | | GBB | '''[[Međunarodni aerodrom Gabala]]''' | {{smaller|{{coord|40|49|36|N|047|42|45|E|region:AZ_type:airport|name=Gabala Airport}}}} |- valign=top | [[Gandža (Azerbajdžan)|Gandža]] | UBBG | | GNJ | '''[[Međunarodni aerodrom Gandža]]''' | {{smaller|{{coord|40|44|15|N|046|19|03|E|region:AZ_type:airport|name=Ganja International Airport (Ganja)}}}} |- valign=top | [[Hačmas]] | UBBH | | | [[Aerodrom Haćmas]] | {{smaller|{{coord|41|45|16|N|48|26|01|E|region:AZ_type:airport|name=Khachmaz Airport}}}} |- valign=top | [[Baku]] | UBBB | | GYD | '''[[Međunarodni aerodrom "Heydər Əliyev"]]''' | {{smaller|{{coord|40|28|03|N|050|02|48|E|region:AZ_type:airport|name=Heydar Aliyev International Airport}}}} |- valign=top | [[Stepanakert|Kankendi]] (Stepanakert) | UBBS | UB13 | |[[Aerodrom Hodžali]] | {{smaller|{{coord|39|54|05|N|046|47|13|E|region:AZ_type:airport|name=Stepanakert Airport}}}} |- valign=top | [[Jevlah]] | UBEE | | YLV | [[Aerodrom Jevlah]] | {{smaller|{{coord|40|37|57|N|047|08|28|E|region:AZ_type:airport|name=Yevlakh Airport}}}} |- valign=top | [[Lenkoran]] | UBBL | UB10 | LLK | '''[[Međunarodni aerodrom Lenkoran]]''' | {{smaller|{{coord|38|44|47|N|048|49|04|E|region:AZ_type:airport|name=Lenkoran International Airport}}}} |- valign=top | [[Baku]] | UBLL | | | [[Aerodrom Lokbatan]] | {{smaller|{{coord|40|20|59|N|49|40|11|E|region:AZ_type:airport|name=Lokbatan Airport (Baku)}}}} |- valign=top | [[Naftalan (Azerbajdžan)|Naftalan]] | UBEN | | | [[Aerodrom Naftalan]] | {{smaller|{{coord|40|30|57|N|46|49|46|E|region:AZ_type:airport|name=Naftalan Airport}}}} |- valign=top | [[Nahičevan (grad)|Nahičevan]] | UBBN | UB15 | NAJ | '''[[Međunarodni aerodrom Nahičevan]]''' (civilno/vojno) | {{smaller|{{coord|39|11|19|N|045|27|30|E|region:AZ_type:airport|name=Nakhchivan International Airport}}}} |- valign=top | [[Šeki (Azerbajdžan)|Šeki]] | UBEI | | | [[Aerodrom Šeki]] | {{smaller|{{coord|41|8|11|N|047|9|34|E|region:AZ_type:airport|name=Shaki Airport}}}} |- valign=top | [[Baku]] | UBTT | | ZXT | [[Aerodrom Zabrat]] | {{smaller|{{coord|40|29|42|N|049|58|37|E|region:AZ_type:airport|name=Zabrat Airport (Baku)}}}} |- valign=top | [[Zakatala]] | UBBY | | ZTU | '''[[Međunarodni aerodrom Zakatala]]''' | {{smaller|{{coord|41|33|44|N|046|40|02|E|region:AZ_type:airport|name=Zaqatala Airport}}}} |- style="background-color:#DDDDDD;" | '''Vojni aerodromi''' | | | | | |- valign=top | [[Baku]] | | UB18 | | [[Vojni aerodrom Baku Kala]] | {{smaller|{{coord|40|24|23|N|050|12|00|E|region:AZ_type:airport|name=Baku Kala Air Base}}}} |- valign=top | [[Dollyar]] | | UB11 | | [[Vojni aerodrom Dollyar]] | {{smaller|{{coord|40|53|15|N|045|57|25|E|region:AZ_type:airport|name=Dollyar Air Base}}}} |- valign=top | [[Kjurdamir]] | | UB14 | | [[Vojni aerodrom Kjurdamir]] | {{smaller|{{coord|40|16|24|N|048|09|48|E|region:AZ_type:airport|name=Kyurdamir Air Base}}}} |- valign=top | [[Sumgait]] |UBBI | UB12 | | [[Vojni aerodrom Nasosnaya]] | {{smaller|{{coord|40|35|29|N|049|33|26|E|region:AZ_type:airport|name=Nasosnaya Air Base}}}} |- valign=top | [[Sitalćaj]] | | | | [[Vojni aerodrom Sitalćaj]] | {{smaller|{{coord|40|47|02|N|049|24|02|E|region:AZ_type:airport|name=Sitalchay Air Base}}}} |} == Također pogledajte == * [[Saobraćaj u Azerbejdžanu]] * [[Spisak aviokompanija u Azerbejdžanu]] == Reference == {{refspisak}} * {{cite web | url = http://www.icao.int/anb/aig/Taxonomy/R4CDLocationIndicatorsbystate.pdf | title = ICAO Location Indicators by State | format = [[PDF]] | publisher = [[ICAO|International Civil Aviation Organization]] | date = 12. 1. 2006 | access-date = 22. 12. 2011 | archive-date = 26. 9. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070926235554/http://www.icao.int/anb/aig/Taxonomy/R4CDLocationIndicatorsbystate.pdf | url-status = dead }} {{En simbol}} * {{cite web |url=http://www.unece.org/cefact/locode/az.htm |title=UN Location Codes: Azerbaijan |work=UN/LOCODE 2009-2 |publisher=United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) |date=8. 2. 2010 }} - includes IATA codes {{En simbol}} == Vanjski linkovi == * [[CIA]] World Factbook: ''[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html Azerbaijan - Transportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=9. 7. 2016 }}'' {{En simbol}} * World Aero Data: ''[http://www.worldaerodata.com/countries/Azerbaijan.php Airports in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804190457/http://worldaerodata.com/countries/Azerbaijan.php |date=4. 8. 2013 }}'' {{En simbol}} * The Airport Guide: ''[http://www.the-airport-guide.com/search.php?by=country&search=Azerbaijan Airports in Azerbaijan]'' {{En simbol}} * Great Circle Mapper: ''[http://gc.kls2.com/cgi-bin/gclookup?Q=country:AZ Airports in Azerbaijan]'' {{En simbol}} * FallingRain.com: ''[http://www.fallingrain.com/world/AJ/airports.html Airports in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103052454/http://www.fallingrain.com/world/AJ/airports.html |date=3. 11. 2011 }}'' {{En simbol}} [[Kategorija:Spiskovi aerodroma|Azerbejdžan]] [[Kategorija:Aerodromi u Azerbejdžanu| ]] [[Kategorija:Spiskovi građevina i struktura u Azerbejdžanu|Aerodromi]] kbqui03po4rty50j9iud9qfmyo5l9am Skender-pašina džamija 0 494481 3915747 3873945 2026-08-01T14:20:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915747 wikitext text/x-wiki '''Skender-pašina džamija''' je bila [[Sarajevo|sarajevska]] [[džamija]] koja se nalazila u naselju [[Skenderija]] na lijevoj obali rijeke [[Miljacka|Miljacke]]. {{Infokutija vjerski objekt | ime = Skender-pašina džamija | slika = Skender-pašina džamija.png | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | geografska_dužina = | geografska_širina = | vrsta_karte = | veličina_karte = | opis_karte = | reljef_karte = | lokacija = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | obred = | festivali = | sektor = | općina = | okrug = | teritorija = | prefektura = | savezna_država = | provincija = | regija = | država = | administracija = [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]] | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | veb-sajt = | arhitekt = | arhitektonski_tip = [[Džamija]] | arhitektonski_stil = [[Osmanlijska arhitektura|osmanlijski]] | osnivač = Skender-paša Mihajlović | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1518. | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = | širina = | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = 1 | visina_munare = | broj_tornjeva = | visina_tornja = | materijali = | naziv_zaglavlja = | slobodno_polje1 = | vrijednost_slobodnog_polja1 = | slobodno_polje2 = | vrijednost_slobodnog_polja2 = | slobodno_polje3 = | vrijednost_slobodnog_polja3 = }} == Historija == Skenderija je ime dobila po [[Skender-paša|Skender-paši]], [[Bosanski sandžak-begovi|bosanskom sandžak-begu]], koji je na ovom prostoru 1499. godine sagradio trgovački centar sa 11 dućana, [[Karavan saraj|karavan-saraj]], dvor, [[imaret]], [[Tekija u Blagaju|tekiju]] (možda [[Nakšibendije|nakšibendijskog reda]]) i preko Miljacke most. Njegov sin [[Mustafa-beg Skenderpašić]] je 1518. godine uz očevu tekiju podigao prvu potkupolnu džamiju u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=http://www.skenderija.ba/page.php?id=6|title=archive.ph|website=archive.ph|access-date=20. 11. 2022|archive-date=14. 9. 2012|archive-url=https://archive.today/20120914101132/http://www.skenderija.ba/page.php?id=6|url-status=bot: unknown}}</ref> Uz džamiju je podigao i [[mekteb]]. Po ovoj džamiji čitava [[mahala]] se prozvala Mahala džamije Mustafa-bega Skender-pašića, ili jednostavno Skenderija. Za vrijeme [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] sa džamije je skinut [[Olovo|olovni]] pokrov pod isprikom da ga treba zamijeniti [[Bakar|bakrenim]], što se nikada nije dogodilo, pa se kupola urušila, a ostatak građevine srušio se do 1935. godine, ostavljajući za sobom samo munaru. [[Munara]] džamije je uklonjena 1960. godine radi izgradnje sportskog centra [[Skenderija]].<ref>https://web.archive.org/web/20080911005748/http://www.dnevniavaz.ba/profil/mufidg/mustafa-begova-ili-skenderija-dzamija-7602</ref><ref name="ReferenceA">Mujezinović, Mehmed, (1974''), Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, knjiga 1'', str. 215-216, Sarajevo: Veselin Masleša</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/teme/item/11013-oduzeti-vakufi-skenderija-i-musalla-zgrada-predsjednistva|title=Oduzeti vakufi: Skenderija i musalla - zgrada Predsjedništva|last=E.S|website=www.preporod.com|language=bs-ba|access-date=20. 11. 2022}}{{Mrtav link}}</ref> Nad ulazom u džamiju nalazio se natpis u stihovima na arapskom jeziku koji glasi: <blockquote>„''Mustafa-beg podiže ovu građevinu, zahvaljujući Bogu punom zahvalnošću. Od Boga je nadahnut njezin kronostih: Bogomolja dobrih ljudi, dom onih koji se mole''.“ (924 = 1518/19.). </blockquote> Natpis je napisao izvjesni Čelebi Džureha. U vrijeme kada je pisana vakufnama Mustafa-begove džamije on se nalazio kao namjesnik u [[Tripoli]]su.<ref name="ReferenceA"/> Uz džamiju se nalazilo prostrano [[groblje]] čiji nišani su nestali prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Za ovo groblje [[Sejfudin Kemura]] kaže: „''Oko ove'' (Skenderije) ''džamije ima veliko dvorište, koje je popunjeno raznim grobovima, među kojima se nalazi i grob Hasan-bega, sina Skender-pašina. Grob, iako je lijepo urađen, na žalost, nema natpisa''.“ Pred tekijom u Skenderiji je do 1891. godine postojala [[česma]] sa natpisom. Imala je dvije lule i bila je lijepo zidana sa kamenim koritom. Natpis nad česmi glasi: <blockquote>„''Bog je divan staratelj i zaštitnik. Lijepa li je ova česma bez primjera, izvor života. Dostojna da se nazove Kevserom. Dobrotvor gazi Iskender-paša doveo je vodu sa Soukbunara. Sluga tog plemenitog vezira nesebično je oživio ovu česmu. Sakir joj sa zanosom izreče kronogram: Vjerovjesniče, zauzmi se za dobrotvora''.“ (1194=1780/81).</blockquote> Ispred same džamije nalazila se česma sa natpisom koji glasi: <blockquote>„''Ovo je dobro djelo pokojnog gazi Skender-paše. Godine 1303''.“ (1885/86). </blockquote> Kamena ploča sa ovim natpisom se nalazi u lapidariju [[Gazi Husrev-begova biblioteka|Gazi Husrev-begove biblioteke]]. U Zbirci (Divanu) pjesama [[Fadil-paša Šerifović|Fadil-paše Šerifovića]] u [[Orijentalni institut u Sarajevu|Orijentalnom institutu]] nalazi se natpis o gradnji [[Skender-pašina ćuprija|Skender-pašine ćuprije]]: <blockquote> „''Kronogram o izgradnji'' (obnovi) ''Skenderije ćuprije: Bosanski valija Šerif Osman-paša koji upućuje na dobro. Neka ga nagradio Stvoritelj svjetova, jer je on danonoćno ulaže trud u dobra djela, eto u ovom gradu je oživio pet objekata od koji jedan i ovaj most kojem nema primjera. Neka je njegova ličnosti sretna na obadva svijeta. Prvi dobrotvor mosta je Skender-paša iz čijeg vakufa se ovaj objekat obnovi u novom svjetlu. Fadil-paša izreče Mimaru kronogram'' (mosta)'': Visoki most čvrst je poput Skenderova zida. Godine 1278''.“ (1861/62).<ref>Mujezinović, Mehmed, (1974''), Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, knjiga 1'', str. 216-220, Sarajevo: Veselin Masleša</ref></blockquote> == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Skender-pašina tekija]] == Vanjski linkovi == * https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/teme/item/11013-oduzeti-vakufi-skenderija-i-musalla-zgrada-predsjednistva {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221120170034/https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/teme/item/11013-oduzeti-vakufi-skenderija-i-musalla-zgrada-predsjednistva |date=20. 11. 2022 }} [[Kategorija:Džamije u Sarajevu]] gwzipnl5ryovrkymiaa46c9heh1y5m4 Varijacija broja kopija 0 494587 3915905 3907084 2026-08-02T05:41:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915905 wikitext text/x-wiki [[slika:Gene-duplication.png|thumb|upright|Ova [[duplikacija gena]] stvorila je varijaciju broja kopija. Hromosom sada ima dvije kopije ovog dijela DNK, a ne jednu.]] '''Varijacija broja kopija''' ('''CNV''') je fenomen u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja u njemu individualno varira.<ref name="Mccaroll and altshuler">{{cite journal | vauthors = McCarroll SA, Altshuler DM | title = Copy-number variation and association studies of human disease | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 7 Suppl | pages = S37-42 | date = juli 2007 | pmid = 17597780 | doi = 10.1038/ng2080 | s2cid = 8521333 }}</ref> Varijacija broja kopija je tip [[strukturna varijacija|strukturne varijacije]]: konkretno, to je tip [[duplikacija (genetika)|duplikacija]] ili [[delecija (genetika)|delecija]] koji utiče na značajan broj [[bazni par|parova baza]].<ref name="Sharp et al">{{cite journal | vauthors = Sharp AJ, Locke DP, McGrath SD, Cheng Z, Bailey JA, Vallente RU, Pertz LM, Clark RA, Schwartz S, Segraves R, Oseroff VV, Albertson DG, Pinkel D, Eichler EE | display-authors = 6 | title = Segmental duplications and copy-number variation in the human genome | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 77 | issue = 1 | pages = 78–88 | date = juli 2005 | pmid = 15918152 | pmc = 1226196 | doi = 10.1086/431652 }}</ref> Otprilike dvije trećine cjelokupnog [[ljudski genom|ljudskog genoma]] može se sastojati od ponavljanja<ref name="koning">{{cite journal | vauthors = de Koning AP, Gu W, Castoe TA, Batzer MA, Pollock DD | title = Repetitive elements may comprise over two-thirds of the human genome | journal = PLOS Genetics | volume = 7 | issue = 12 | pages = e1002384 | date = decembar 2011 | pmid = 22144907 | pmc = 3228813 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002384 }}</ref> i 4,8–9,5% može se klasifikovati kao varijacije broja kopija.<ref name="Zarrei et al">{{cite journal | vauthors = Zarrei M, MacDonald JR, Merico D, Scherer SW | title = A copy number variation map of the human genome | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 16 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = mart 2015 | pmid = 25645873 | doi = 10.1038/nrg3871 | s2cid = 19697843 | hdl = 2027.42/146425 | hdl-access = free }}</ref> Kod [[sisar]]a varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju potrebnih varijacija u populaciji, kao i [[fenotip]]a bolesti.<ref name="Mccaroll and altshuler"/> Varijacije broja kopija mogu se općenito kategorizirati u dvije glavne grupe: kratka ponavljanja i duga ponavljanja. Međutim, ne postoje jasne granice između ove dvije grupe i klasifikacija zavisi od prirode [[lokus (genetika)|lokusa]] od interesa. Kratka ponavljanja uključuju uglavnom [[Tandemsko ponavljanje|dinukleotidna]] ponavljanja (dva nukleotida koja se ponavljaju, npr. A–C–A–C–A–C...) [i tri[[nukleotid]]na ponavljanja. Duga ponavljanja uključuju ponavljanja čitavih gena. Ova klasifikacija zasnovana na veličini ponavljanja je najočitiji tip klasifikacije jer je veličina važan – u ispitivanju tipova mehanizama koji su najvjerovatnije doveli do ponavljanja;<ref name="hastings">{{cite journal | vauthors = Hastings PJ, Lupski JR, Rosenberg SM, Ira G | title = Mechanisms of change in gene copy number | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 10 | issue = 8 | pages = 551–64 | date = august 2009 | pmid = 19597530 | pmc = 2864001 | doi = 10.1038/nrg2593 }}</ref> otuda potiču vjerovatni efekti ovih ponavljanja na [[fenotip]]. ==Tipovi i hromosomski rearanžmani== Jedan od najpoznatijih primjera varijacije kratkog broja kopija je trinukleotidno ponavljanje parova CAG baza u [[huntingtin|huntingtinskog gena]] odgovornog za neurološki poremećaj [[Huntingtonova bolest]].<ref name="macdonald et al">{{cite journal | title = A novel gene containing a trinucleotide repeat that is expanded and unstable on Huntington's disease chromosomes. The Huntington's Disease Collaborative Research Group | journal = Cell | volume = 72 | issue = 6 | pages = 971–83 | date = mart 1993 | pmid = 8458085 | doi = 10.1016/0092-8674(93)90585-e | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/30901/3/0000570.pdf | hdl = 2027.42/30901 | s2cid = 802885 | hdl-access = free }}</ref> U ovom konkretnom slučaju, kada se trinukleotid CAG ponovi više od 36 puta u [[ekspanzija trinukleotidnog ponavljanja |ekspanziji nukleotidnog ponavljanja Huntingtonova bolest će se vjerovatno razviti kod pojedinca i vjerovatno će je naslijediti njegovo ili njeno potomstvo.<ref name="macdonald et al"/> Broj ponavljanja trinukleotida CAG je u korelaciji sa [[dob početka|dobi početka]] Huntingtonove bolesti.<ref name="myer">{{cite journal | vauthors = Myers RH | title = Huntington's disease genetics | journal = NeuroRx | volume = 1 | issue = 2 | pages = 255–62 | date = april 2004 | pmid = 15717026 | pmc = 534940 | doi = 10.1602/neurorx.1.2.255 }}</ref> Često se smatra da su ovi tipovi kratkih ponavljanja uzrokovani greškama u aktivnosti [[polimeraza]] tokom [[replikacija DNK|replikacije]], uključujući klizanje polimeraze, prebacivanje šablona i prebacivanje replikacijskih viljuški. Kratka veličina ponavljanja ovih varijacija broja kopija podložna je greškama u polimerazi jer su ove ponovljene regije sklone pogrešnom prepoznavanju za polimeraze i replicirane regije mogu se ponovo replicirati, što dovodi do dodatnih kopija ponavljanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Albertini AM, Hofer M, Calos MP, Miller JH | title = On the formation of spontaneous deletions: the importance of short sequence homologies in the generation of large deletions | url = https://archive.org/details/sim_cell_1982-06_29_2/page/319 | journal = Cell | volume = 29 | issue = 2 | pages = 319–28 | date = juni 1982 | pmid = 6288254 | doi = 10.1016/0092-8674(82)90148-9 | s2cid = 36657944 }}</ref> Osim toga, ako su ovi trinukleotidni ponavljači u istom [[okvir čitanja|okviru čitanja]] u [[Kodirajuća regija|kodirajućem]] dijelu gena, to može dovesti do dugog lanca iste [[aminokiseline]], moguće stvarajući [[agregacija proteina|agregate proteina]] u ćeliji,<ref name=myer/> i ako ova kratka ponavljanja padaju u [[nekodirajuća regija|nekodirajući dio gena]], to može uticati na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] i regulaciju. S druge strane, promjenjivi broj ponavljanja cijelih gena rjeđe je identificiran u [[genom]]u. Jedan primjer ponavljanja cijelog gena je za [[alfa-amilaza|alfa amilazu]] (AMY1), koji kodira [[enzim]] koji ima značajne varijacije u broju kopija između različitih populacija s različitim načinima ishrane.<ref name="perry">{{cite journal | vauthors = Perry GH, Dominy NJ, Claw KG, Lee AS, Fiegler H, Redon R, Werner J, Villanea FA, Mountain JL, Misra R, Carter NP, Lee C, Stone AC | display-authors = 6 | title = Diet and the evolution of human amylase gene copy number variation | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 10 | pages = 1256–60 | date = oktobar 2007 | pmid = 17828263 | pmc = 2377015 | doi = 10.1038/ng2123 }}</ref> Iako je specifičan mehanizam koji omogućava genu AMY1 da poveća ili smanji broj kopija još uvijek tema rasprave, neke hipoteze sugeriraju da je [[nehomologno spajanje kraja]] ili [[mikrohomologno posredovano spajanje kraja]] vjerovatno odgovorno za ova kompletna genska ponavljanja.<ref name="perry"/> Ponavljanje čitavih gena ima trenutne efekte na ekspresiju tog određenog gena, a činjenica da je varijacija broja kopija gena AMY1 povezana s ishranom je izuzetna primjer nedavne ljudske [[adaptacija|evolucijske adaptacije]].<ref name="perry"/> Iako su ovo opće grupe u koje su grupirane varijacije broja kopija, tačan broj parova baza koje varijacije u broju kopija utiču ovisi o specifičnim lokusima od interesa. Do sada, koristeći podatke iz svih prijavljenih varijacija broja kopija, srednja veličina varijante broja kopija je oko 118 kb, a medijana je oko 18 kb.<ref name="freeman">{{cite journal | vauthors = Freeman JL, Perry GH, Feuk L, Redon R, McCarroll SA, Altshuler DM, Aburatani H, Jones KW, Tyler-Smith C, Hurles ME, Carter NP, Scherer SW, Lee C | display-authors = 6 | title = Copy number variation: new insights in genome diversity | journal = Genome Research | volume = 16 | issue = 8 | pages = 949–61 | date = august 2006 | pmid = 16809666 | doi = 10.1101/gr.3677206 | doi-access = free }}</ref> U smislu strukturne arhitekture varijacija broja kopija, istraživanje je predložilo i definiralo žarišne regije u genomu gdje su varijacije broja kopija četiri puta više obogaćene.<ref name="Sharp et al"/> Ove žarišne regije su definirane kao regije koje sadrže dugačka ponavljanja koja su 90-100% slična poznata kao [[segmentna duplikacija]] ili [[tandem]]ska ili isprepletena i što je najvažnije, ove žarišne regije imaju povećanu stopu [[hromosomski rearanžman|hromozomskog preuređivanja]].<ref name= "Sharp et al"/> Smatralo se da ova velika hromosomska preuređivanja dovode do normalne [[Genetička varijacija|varijacije]] i [[genetička bolest|genetske bolesti]], uključujući varijacije broja kopija.<ref name="Mccaroll and altshuler"/> Štaviše, ove žarišne tačke varijacije broja kopija su konzistentne u mnogim [[populacija]]ma sa različitih kontinenata, što implicira da su ove žarišne tačke ili nezavisno stekle sve populacije i prenošene kroz generacije, ili su stečene u ranim fazama ljudske evolucije, prije nego što se populacije podijele, ovo drugo izgleda vjerovatnije.<ref name="Mccaroll and altshuler"/> Na kraju, čini se da se u genomu ne pojavljuju prostorne pristranosti lokacije na kojoj su varijacije broja kopija najgušće raspoređene.<ref. name="Mccaroll and altshuler"/> Iako je prvobitno otkriveno [[FISH|fluorescentnom ''in situ'' hibridizacijom]] i [[Microsatelit|mikrosatelitskom analizom]] da su ponavljanja broja kopija lokalizirana na regije koje se vrlo ponavljaju, kao što su [[telomera]], [[centromere]] i [[heterohromatin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Bailey JA, Gu Z, Clark RA, Reinert K, Samonte RV, Schwartz S, Adams MD, Myers EW, Li PW, Eichler EE | s2cid = 16501865 | display-authors = 6 | title = Recent segmental duplications in the human genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-09_297_5583/page/1002 | journal = Science | volume = 297 | issue = 5583 | pages = 1003–7 | date = august 2002 | pmid = 12169732 | doi = 10.1126/science.1072047 | bibcode = 2002Sci...297.1003B }}</ref> nedavne [[GWAS|studije asocijacije na cijelom genomu]] su zaključile drugačije.<ref name="Sharp et al"/> Naime, [[telomerta|subtelomerne]] i pericentromerne regije su mjesta gdje se nalazi većina žarišta hromosomskog preuređivanja, i nema značajnog povećanja varijacija u broju kopija u toj regiji.<ref name="Sharp et al"/> Nadalje, ovi žarišni dijelovi hromosomskog preuređivanja nemaju smanjen broj gena, što, opet, implicira da postoji minimalna prostorna pristranost genomske lokacije varijacija broja kopija.<ref name="Sharp et al"/> ==Detekcija i identifikacija== Prvobitno se putem [[citogenetika|citogenetičkih]] opažanja smatralo da varijacije broja kopija zauzimaju izuzetno mali i zanemarljiv dio genoma.<ref name="jacobs">{{cite journal | vauthors = Jacobs PA, Browne C, Gregson N, Joyce C, White H | title = Estimates of the frequency of chromosome abnormalities detectable in unselected newborns using moderate levels of banding | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 29 | issue = 2 | pages = 103–8 | date = februar 1992 | pmid = 1613759 | pmc = 1015848 | doi = 10.1136/jmg.29.2.103 }}</ref> Varijacije u broju kopija općenito su bile povezane samo s malim tandemskim ponavljanjima ili specifičnim genetičkim poremećajima,<ref>{{cite journal | vauthors = Inoue K, Lupski JR | title = Molecular mechanisms for genomic disorders | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 3 | pages = 199–242 | date = 2002 | pmid = 12142364 | doi = 10.1146/annurev.genom.3.032802.120023 }}</ref> stoga su varijacije broja kopija u početku ispitivane samo u smislu specifičnih lokusa. Međutim, tehnološki razvoj doveo je do sve većeg broja vrlo preciznih načina identifikacije i proučavanja varijacija broja kopija. Varijacije broja kopija su prvobitno proučavane citogenetičkim tehnikama, koje omogućavaju posmatranje fizičke strukture [[hromosom]]a.<ref name=jacobs/> Jedna od ovih tehnika je [[FISH|fluorescentna in situ hibridizacija]] (FISH), koja uključuje ubacivanje fluorescentnih sondi koje zahtevaju visok stepen [[Komplementacija (genetika)|komplementarnosti]] u genom za vezivanje.<ref name=freeman/> [[Uporedna genomska hibridizacija]] se također obično koristi za otkrivanje varijacija broja kopija putem [[fluorofor]]ne vizualizacija, a zatim poređenja dužine hromosoma.<ref name=freeman/> Jedan veliki nedostatak ovih ranih tehnika je da je [[genom]]ska rezolucija relativno niska i da se mogu detektovati samo velika ponavljanja, kao što su ponavljanja čitavog gena. Nedavni napredak u [[genomika|genomičkim]] tehnologijama doveo je do mnogih važnih metoda koji su izuzetno visoke genomske rezolucije i kao rezultat toga, prijavljen je sve veći broj varijacija broja kopija u genomu.<ref name=freeman/> U početku su ovi napredak koji uključuje korištenje [[bakterijski vještački hromosom|bakterijskih vještačkih hromosoma]] (BAC) niza sa oko 1 megabaznog intervala kroz cijeli gen,<ref>{{cite journal | vauthors = Iafrate AJ, Feuk L, Rivera MN, Listewnik ML, Donahoe PK, Qi Y, Scherer SW, Lee C | display-authors = 6 | title = Detection of large-scale variation in the human genome | journal = Nature Genetics | volume = 36 | issue = 9 | pages = 949–51 | date = septembar 2004 | pmid = 15286789 | doi = 10.1038/ng1416 | doi-access = free }}</ref> BAC-ovi također mogu detektovati varijacije broja kopija u žarišnim tačkama za preuređivanje, omogućavajući otkrivanje 119 novih varijacija broja kopija.<ref name="Sharp et al"/> [[Genomsko sekvenciranje|Genomsko sekvenciranje visoke propusnosti]] je revolucioniralo polju ljudske genomike i ''[[in silico]]'' studije su sprovedene da bi se otkrile varijacije broja kopija u genomu.<ref name="Sharp et al"/> Referentne sekvence su upoređene sa drugim sekvencama od interesa pomoću [[fosmid]]a sa strogom kontrolom fosmidnih klonova da budu 40 kb.<ref name="tuzun">{{cite journal | vauthors = Tuzun E, Sharp AJ, Bailey JA, Kaul R, Morrison VA, Pertz LM, Haugen E, Hayden H, Albertson D, Pinkel D, Olson MV, Eichler EE | display-authors = 6 | title = Fine-scale structural variation of the human genome | journal = Nature Genetics | volume = 37 | issue = 7 | pages = 727–32 | date = juli 2005 | pmid = 15895083 | doi = 10.1038/ng1562 | s2cid = 14162962 }}</ref> Sekvenciranje krajnjeg čitanja bi dalo adekvatne informacije za usklađivanje referentne sekvence sa sekvencom od interesa, a svaka neusklađenost je lahko uočljiva, pa se zaključuje da su varijacije broja kopija unutar tog klonskog regiona.<ref name=tuzun/> Ovaj tip tehnike detekcije nudi visoku genomsku rezoluciju i preciznu lokaciju ponavljanja u genomu, a može otkriti i druge tipove strukturnih varijacija kao što su [[inverzija (genetika)|inverzije]].<ref name=freeman/> Osim toga, drugi način otkrivanja varijacije broja kopija je korištenje [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP).<ref name=freeman/> Zbog obilja podataka o ljudskim [[SNP]], smjer detekcije varijacije broja kopija se promijenio u koristiti ove SNP-ove.<ref name="conrad">{{cite journal | vauthors = Conrad B, Antonarakis SE | title = Gene duplication: a drive for phenotypic diversity and cause of human disease | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 8 | pages = 17–35 | date = 2007 | pmid = 17386002 | doi = 10.1146/annurev.genom.8.021307.110233 }}</ref> Oslanjajući se na činjenicu da su ljudske [[Genetička rekombinacija|rekombinacije]] relativno rijetke i da se mnogi događaji rekombinacije dešavaju u specifičnim regijama genoma poznatim kao žarišta rekombinacije, za identifikaciju varijacija broja kopija može se koristiti [[neravnoteža veza]].<ref name=conrad/> Učinjeni su napori u povezivanju varijacija broja kopija sa specifičnim [[haplotip]]nim SNP-ovima analizom neravnoteže veze; koristeći ove asocijacije, moguće je prepoznati varijacije broja kopija u genomu koristeći SNP-ove kao markere. [[DNK sekvenciranje|sekvenciranja sljedeće generacije]], uključujući sekvenciranje kratkog i dugog čitanja, danas se sve više koriste i počele su zamjenjivati tehnike zasnovane na nizu za otkrivanje varijacija broja kopija.<ref>{{cite journal | vauthors = Alkan C, Coe BP, Eichler EE | title = Genome structural variation discovery and genotyping | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 12 | issue = 5 | pages = 363–76 | date = maj 2011 | pmid = 21358748 | pmc = 4108431 | doi = 10.1038/nrg2958 }}</ref><ref name="Sudmant">{{cite journal | vauthors = Sudmant PH, Rausch T, Gardner EJ, Handsaker RE, Abyzov A, Huddleston J, Zhang Y, Ye K, Jun G, Fritz MH, Konkel MK, Malhotra A, Stütz AM, Shi X, Casale FP, Chen J, Hormozdiari F, Dayama G, Chen K, Malig M, Chaisson MJ, Walter K, Meiers S, Kashin S, Garrison E, Auton A, Lam HY, Mu XJ, Alkan C, Antaki D, Bae T, Cerveira E, Chines P, Chong Z, Clarke L, Dal E, Ding L, Emery S, Fan X, Gujral M, Kahveci F, Kidd JM, Kong Y, Lameijer EW, McCarthy S, Flicek P, Gibbs RA, Marth G, Mason CE, Menelaou A, Muzny DM, Nelson BJ, Noor A, Parrish NF, Pendleton M, Quitadamo A, Raeder B, Schadt EE, Romanovitch M, Schlattl A, Sebra R, Shabalin AA, Untergasser A, Walker JA, Wang M, Yu F, Zhang C, Zhang J, Zheng-Bradley X, Zhou W, Zichner T, Sebat J, Batzer MA, McCarroll SA, Mills RE, Gerstein MB, Bashir A, Stegle O, Devine SE, Lee C, Eichler EE, Korbel JO | display-authors = 6 | title = An integrated map of structural variation in 2,504 human genomes | journal = Nature | volume = 526 | issue = 7571 | pages = 75–81 | date = oktobar 2015 | pmid = 26432246 | pmc = 4617611 | doi = 10.1038/nature15394 | author-link76 = Mark Bender Gerstein | bibcode = 2015Natur.526...75. | author-link81 = Evan E. Eichler | author-link82 = Jan O. Korbel }}</ref> Za razliku od tehnika zasnovanih na sekvenci, metodi detekcije zasnovani na sekvenciranju lahko identifikuju druge klase [[strukturna varijacija|strukturnih varijacija]], kao što su [[hromosomska inverzija|inverzije]] i [[hromosomska translokacija|translokacije]]. == Također pogledajte== * [[Uporedna genomika]] * [[Analiza broja kopija]] * [[Ljudski genom]] * [[Inparanoid]] * [[Molekularna evolucija|Molekulska evolucija]] * [[Pseudogen]]i * [[Segmentna duplikacija]] * [[Tandemska egzonska duplikacija]] * [[Virtualni kariotip]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Dopunska literatura == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Pollack JR, Perou CM, Alizadeh AA, Eisen MB, Pergamenschikov A, Williams CF, Jeffrey SS, Botstein D, Brown PO | title = Genome-wide analysis of DNA copy-number changes using cDNA microarrays | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 41–6 | date = septembar 1999 | pmid = 10471496 | doi = 10.1038/12640 | s2cid = 997032 }} * {{cite web |title=Huge genetic variation in healthy people |publisher=New Scientist |date=7. 8. 2004 |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18324592.000 }} * {{cite journal | vauthors = Carter NP | title = As normal as normal can be? | journal = Nature Genetics | volume = 36 | issue = 9 | pages = 931–2 | date = septembar 2004 | pmid = 15340426 | doi = 10.1038/ng0904-931 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Check E | title = Human genome: patchwork people | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1084 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1084–6 | date = oktobar 2005 | pmid = 16237414 | doi = 10.1038/4371084a | bibcode = 2005Natur.437.1084C | s2cid = 8211641 | doi-access = free }} * {{cite web |title=Gene duplications may define who you are |publisher= New Scientist |date=22. 11. 2006 |url= https://www.newscientist.com/article/dn10646-gene-duplications-may-define-who-you-are-.html }} * {{cite web |title=DNA varies more widely from person to person, Genetic maps reveal |publisher=National Geographic |date=22. 11. 2006 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/11/061122-human-genetics.html }} * {{cite web |title=Finding the right lenses |publisher=Nature Genetics |date=1. 7. 2007 |url=http://www.nature.com/ng/journal/v39/n7s/pdf/ng0707s-S1.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Lam HY, Mu XJ, Stütz AM, Tanzer A, Cayting PD, Snyder M, Kim PM, Korbel JO, Gerstein MB | display-authors = 6 | title = Nucleotide-resolution analysis of structural variants using BreakSeq and a breakpoint library | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2010-01_28_1/page/46 | journal = Nature Biotechnology | volume = 28 | issue = 1 | pages = 47–55 | date = januar 2010 | pmid = 20037582 | pmc = 2951730 | doi = 10.1038/nbt.1600 | publisher = Nature Biotechnoloty }} * {{cite web |title=New Research Sheds Light on Autism's Genetic Causes |publisher=Singularity Hub |date=15. 6. 2010 |url=http://singularityhub.com/2010/06/15/new-research-sheds-light-on-autism%E2%80%99s-genetic-causes |access-date=15. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618140759/http://singularityhub.com/2010/06/15/new-research-sheds-light-on-autism%E2%80%99s-genetic-causes/ |archive-date=18. 6. 2010 |url-status=dead }} {{refend}} == Vanjski linkovi== <!--- * [http://www.genome.gov/Glossary/index.cfm?id=40/ Francis Collins, Ph.D., explains “Copy Number Variation” in the Talking Glossary of Genetics], National Human Genome Research Institute * [http://www.sickkids.ca/mediaroom/custom/CNV_FAQ.pdf What is copy number variation?] ---> * [https://www.sanger.ac.uk/collaboration/copy-number-variation-project/ Copy Number Variation Project], Sanger Institute * [https://www.nytimes.com/2008/03/11/health/11real.html The Claim: Identical Twins Have Identical DNA] * [https://web.archive.org/web/20131115092219/http://bioinfo.mc.vanderbilt.edu/CNVannotator/ Integrative annotation platform for copy number variations in humans] * [https://web.archive.org/web/20080513022426/http://www.nslij-genetics.org/cnv/ A bibliography on copy number variation] * [https://web.archive.org/web/20100615093549/http://projects.tcag.ca/variation/ Database of Genomic Variants], a database of structural variants in the human genome *[https://web.archive.org/web/20090302223709/http://cshprotocols.cshlp.org/cgi/content/full/2008/7/pdb.top46 Copy Number Variation Detection via High-Density SNP Genotyping] * [https://web.archive.org/web/20100217044223/http://www.ogt.co.uk/copy-number-variation.html Oxford Gene Technology] * [http://www.biodiscovery.com BioDiscovery Nexus Copy Number] *[https://web.archive.org/web/20180109131917/http://cnv.chop.edu/ High-resolution mapping of copy number variations in 2,026 healthy individuals] * [https://www.internationalgenome.org/ IGSR: The International Genome Sample Resource] * [http://www.bioinf.jku.at/software/cnfarms/cnfarms.html cn.FARMS: a latent variable model to detect copy number variations in microarray data with a low false discovery rate, an R package] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809125709/http://www.bioinf.jku.at/software/cnfarms/cnfarms.html |date=9. 8. 2022 }}—software * [http://www.bioinf.jku.at/software/cnmops/cnmops.html cn.MOPS: mixture of Poissons for discovering copy number variations in next generation sequencing data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603235059/http://bioinf.jku.at/software/cnmops/cnmops.html |date=3. 6. 2023 }}—software {{DEFAULTSORT:Copy Number Variation}} [[Kategorija:Molekularna biologija]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Ljudska evolucija]] 91zwd134q2dvyg3sqb7q7or11lnecrq Szymon Marciniak 0 495081 3915845 3829011 2026-08-01T21:47:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915845 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometni sudija | imesudije = Szymon Marciniak | slika = [[Datoteka:Szymon Marciniak.JPG|250px]] | naslov = Szymon Marciniak | datumrođenja = 7. januar 1981. | rodnigrad = [[Płock]] | rodnadržava = [[Poljska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = [[Poljaci|Poljak]] | državljanstvo = Poljsko | ostala_zanimanja = | godine1 = 2009– | liga1 = [[Ekstraklasa]] | uloga1 = Sudija | godine2 = | liga2 = | uloga2 = | godine3 = | liga3 = | uloga3 = | godine4 = | liga4 = | uloga4 = | internacionalni_period1 = 2011– | konfederacija1 = [[UEFA]] i [[FIFA]] | internacionalna_uloga1 = Sudija | internacionalni_period2 = | konfederacija2 = | internacionalna_uloga2 = }} '''Szymon Marciniak''' (izgovor: [ˈʂɨmɔn marˈt͡ɕiɲak]) [[Poljska|poljski]] je [[nogometni sudija]]. Smatra se jednim od najcjenjenijih sudija.<ref>{{cite web |url= https://www.sport.pl/pilka/1,65039,20917607,ekstraklasa-szymon-marciniak-czyli-najlepszy-sedzia-tez-czlowiek.html |title= Szymon Marciniak, czyli najlepszy sędzia też człowiek |language= [[poljski jezik|poljski]]}}</ref><ref>{{cite web |url= https://weszlo.com/2021/02/18/najlepsi-polscy-sedziowie-ranking/ |title= Najlepsi polscy sędziowie – ranking. Od Mycia do Marciniaka |language= poljski}}</ref> IFFHS ga je izabrao za najboljeg svjetskog sudiju u 2022. i 2023.<ref>{{Cite web |url=https://iffhs.com/posts/2463 |title=Szymon Marciniak at the top! |website=iffhs.com |access-date=10. 1. 2023 |archive-date=17. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017104256/https://www.iffhs.com/posts/2463 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|date=3. 1. 2024|title=IFFHS MEN'S WORLD BEST REFEREE 2023|url=https://www.iffhs.com/posts/3295|access-date=5. 1. 2024|work=IFFHS|archive-date=5. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105204234/https://iffhs.com/posts/3295|url-status=dead}}</ref> == Rana karijera == Prvi [[sport]] kojim se bavio u mladosti bio je [[biciklizam]]. Njega je zamijenio [[nogomet]]om s 15 godina.<ref>{{cite web |url= https://sport.interia.pl/mundial-2022/news-szymon-marciniak-sedzia-finalu-mundialu-co-wiadomo-o-jego-zy,nId,6474743 |language= poljski |title= Szymon Marciniak sędzią finału mundialu. Co wiadomo o jego życiu prywatnym? |website= sport.interia.pl |access-date= 18. 12. 2022}}</ref> Sudijsku karijeru počeo je s 21 godinom. U početku je suđenje kombinirao s igranjem amaterskog nogometa. Godine 2006. profesionalno se prebacio na suđenje.<ref>{{cite web| url= https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/698420/szymon-marciniak-gdy-zostalem-sedzia-zrozumialem-jakim-bylem-dupkiem |language= poljski |title= Szymon Marciniak: Gdy zostałem sędzią, zrozumiałem, jakim byłem dupkiem |access-date= 9. 12. 2020}}</ref> Prvu utakmicu u najjačoj poljskoj ligi sudio je 2009. na [[stadion]]u [[GKS Bełchatów]]a. Otad je sudio više od 200 utakmica u [[Ekstraklasa|Ekstraklasi]], a bio je i glavni sudija [[Finale Poljskog kupa 2016.|finala]] [[Poljski kup|Poljskog kupa]] [[Poljski kup 2015/2016.|2016.]] i [[Poljski superkup|Poljskog superkupa]] [[Poljski superkup 2017.|2017.]]<ref>{{cite web |url= https://gloswielkopolski.pl/szymon-marciniak-poprowadzi-final-pucharu-polski/ar/9913950 |language= poljski |title= Szymon Marciniak poprowadzi finał Pucharu Polski |access-date= 9. 12. 2020}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.onet.pl/?srcc=ucs&pid=dfdd88cf-ae3b-5a68-b54d-f70f7a315947&sid=4390aa51-c69b-410e-bc0a-a3c3c7c23e1d |language= poljski |title= Znamy sędziego Superpucharu Polski! Mecz poprowadzi Szymon Marciniak |access-date= 9. 12. 2020}}</ref> == Međunarodna karijera == [[FIFA]]-in sudija postao je 2011.<ref>{{cite web |url= http://www.fifa.com/associations/association=pol/footballofficials/referees/peoplekind=ref.html |title= Poland: Referees |publisher= FIFA |access-date= 28. 4. 2013 |archive-date= 1. 7. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070701094147/http://www.fifa.com/associations/association=pol/footballofficials/referees/peoplekind=ref.html |url-status= dead }}</ref> Iste godine debitirao je i u [[UEFA Evropska liga|Evropskoj ligi]] u kvalifikacijskoj utakmici između [[Aalesunds FK|Aalesunda]] i [[Ferencvárosi TC|Ferencvárosa]].<ref>{{cite news |url= https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/2007115--aalesund-vs-ferencvaros/?referrer=%2fuefaeuropaleague%2fseason%3d2012%2fmatches%2fround%3d2000269%2fmatch%3d2007115%2findex |title= 2011/12, Second qualifying round, 2nd leg |access-date= 9. 12. 2020}}</ref> Godine 2012. sudio je svoju prvu utakmicu u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]] između [[FK Ventspils|Ventspilsa]] i [[Molde FK|Moldea]].<ref>{{cite news |url= https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2009430--ventspils-vs-molde/?referrer=%2fuefachampionsleague%2fseason%3d2013%2fmatches%2fround%3d2000344%2fmatch%3d2009430%2findex |title= 2012/13, Second qualifying round, 2nd leg |access-date=9. 12. 2020}}</ref> Sudio je u [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|kvalifikacijama]] za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]],<ref>{{cite web |url= http://worldreferee.com/site/copy.php?linkID=7392&linkType=referee&contextType=bio |title= Profil |website= WorldReferee.com |access-date= 19. 12. 2022 |archive-date= 12. 7. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180712125432/http://worldreferee.com/site/copy.php?linkID=7392&linkType=referee&contextType=bio |url-status= dead }}</ref> počevši od utakmice u grupi F između [[Nogometna reprezentacija Portugala|Portugala]] i [[Nogometna reprezentacija Azerbejdžana|Azerbejdžana]].<ref>FIFA. {{cite web |url= http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=258374/match=300182279/report.html |title= Match Report: Portugal – Azerbaijan 3:0 (0:0) |date= 11. 9. 2012 |access-date= 28. 4. 2013 |archive-date= 15. 10. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131015094224/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=258374/match=300182279/report.html |url-status= dead }}</ref> Dana 30. juna 2015. bio je glavni sudija u finalu [[Evropsko prvenstvo u nogometu U-21 2015.|Evropskog prvenstva U-21]].<ref>{{cite web |url= https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/507538/mme-2015-szymon-marciniak-sedzia-turnieju-finalowego |language= poljski |title= MME 2015: Szymon Marciniak sędzią turnieju finałowego |access-date= 9. 12. 2020}}</ref> Učestvovao je na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropskom prvenstvu 2016.]] i sudio tri utakmice: [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] – [[Nogometna reprezentacija Češke|Češka]] i [[Nogometna reprezentacija Islanda|Island]] – [[Nogometna reprezentacija Austrije|Austrija]] u grupnoj fazi turnira te [[Nogometna reprezentacija Njemačke|Njemačka]] – [[Nogometna reprezentacija Slovačke|Slovačka]] u nokaut-fazi. FIFA je 29. marta 2018. objavila da će on suditi neke utakmice na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskom prvenstvu]] te godine zajedno s Pawełom Sokolnickim i Tomaszom Listkiewiczem kao pomoćnicima.<ref>{{cite web |url= http://resources.fifa.com/image/upload/list-of-match-officials-for-the-2018-fifa-world-cuptm.pdf?cloudid=ygppy1zdhjaxituykarn |archive-url= https://web.archive.org/web/20180329192112/https://resources.fifa.com/image/upload/list-of-match-officials-for-the-2018-fifa-world-cuptm.pdf?cloudid=ygppy1zdhjaxituykarn |url-status=dead |archive-date= 29. 3. 2018 |title= List of Match Officials at 2018 FIFA World Cup |date= 29. 3. 2018 |publisher= FIFA |access-date=31. 3. 2018}}</ref> Sudio je dvije utakmice grupne faze: [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentina]] – Island i Njemačka – [[Nogometna reprezentacija Švedske|Švedska]]. Također je izabran za glavnog sudiju [[UEFA Superkup]]a [[UEFA Superkup 2018.|2018.]] između [[Real Madrid CF|Real Madrida]] i [[Atlético Madrid]]a.<ref>{{cite web |url= https://www.przegladsportowy.pl/pilka-nozna/szymon-marciniak-sedzia-meczu-o-superpuchar-europy-real-madryt-atletico-madryt/n9l8vmj |language= poljski |title= WIELKIE WYRÓŻNIENIE DLA SZYMONA MARCINIAKA. POLAK POSĘDZIUJE MECZ O SUPERPUCHAR EUROPY | access-date= 9. 12. 2020}}</ref> Dana 19. maja 2022. izabran je da sudi na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|Svjetskom prvenstvu 2022]], a 15. decembra objavljeno je da će suditi i njegovo [[Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2022.|finale]] između Argentine i [[Nogometna reprezentacija Francuske|Francuske]], postavši tako prvi poljski sudija koji je to učinio.<ref>{{cite web |url= https://www.sport.pl/mundial/7,154361,29266479,wielkie-wyroznienie-dla-szymona-marciniaka-polak-poprowadzi.html |title= Wielkie wyróżnienie dla Szymona Marciniaka! Polak poprowadzi finał mundialu |language= poljski |website= sport.pl |date= 15. 12. 2022 |access-date= 19. 12. 2022}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/world-cup-referees-2022-list-officials-var-assistant-language/radecmgda7ovgc008dj9kczi |language= engleski |title= World Cup referees 2022: Complete list of officials, VARs and assistants names, countries and languages spoken |access-date= 19. 11. 2022}}</ref> Njegovo suđenje u finalu dobilo je pohvale mnogih komentatora, ali i kolega, kao što su [[Pierluigi Collina]], [[Howard Webb]], [[Keith Hackett]], [[Lutz Wagner]]<ref>{{Cite web |url= https://www.thefirstnews.com/article/polands-marciniak-best-world-cup-final-referee-in-history-say-experts-35299 |title= Poland’s Marciniak best World Cup final referee in history, say experts |website= thefirstnews.com |author= Stuart Dowell |access-date= 19. 12. 2022 |language= engleski |archive-date= 19. 12. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221219190231/https://www.thefirstnews.com/article/polands-marciniak-best-world-cup-final-referee-in-history-say-experts-35299 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.britishpoles.uk/szymon-marciniak-was-arguably-the-best-world-cup-final-referee-so-far/ |title= Szymon Marciniak was arguably the best World Cup final referee so far |access-date= 20. 12. 2022 |language= engleski}}</ref> i [[Thorsten Kinhöfer]].<ref>{{Cite web |url= https://www.sport1.de/news/fussball/wm/2022/12/wm-2022-wahnsinn-schiedsrichter-marciniak-nach-wm-finale-zwischen-argentinien-und-frankreich-gefeiert |language= njemački |title= Final-Schiedsrichter wird gefeiert |website= sport1.de |access-date= 20. 12. 2022}}</ref> Dana 17. maja 2023. sudio je revanš-utakmicu polufinala [[UEFA Liga prvaka 2022/2023.|Lige prvaka]] između [[Manchester City FC|Manchester Cityja]] i [[Real Madrid CF|Real Madrida]] (4:0).<ref>{{Cite web |url= https://en.as.com/soccer/who-is-szymon-marciniak-the-referee-for-man-city-vs-real-madrid-champions-league-semi-final-second-leg-n/ |title= Who is Szymon Marciniak, the referee for Man City vs Real Madrid, Champions League semi-final second leg? |website= en.as.com |date= 17. 5. 2023 |access-date= 18. 5. 2023 |language= engleski}}</ref> Pet dana kasnije odobreno mu je da sudi finale [[Kiparski kup 2022/2023.|Kiparskog kupa]] između [[AEL Limassol]]a i [[AC Omonia|Omonije]] 24. maja,<ref>{{cite web |title= Ο Σιμόν Μαρτσίνιακ θα διαιτητεύσει τον τελικό του Κυπέλλου Coca-Cola |url= https://www.cfa.com.cy/Gr/news/46998 |publisher= [[Nogometni savez Kipra]] |access-date= 22. 5. 2023 |language= [[Grčki jezik|grčki]] |date= 22. 5. 2023}}</ref> a dodijeljeno mu je i [[Finale UEFA Lige prvaka 2023.|finale Lige prvaka]] između Manchester Cityja i [[FC Inter Milano|Intera]] 10. juna.<ref>{{cite web |title= Referee teams appointed for 2023 UEFA club competition finals |url= https://www.uefa.com/returntoplay/news/0281-1812baf4488c-70b9f3974d92-1000--referee-teams-appointed-for-2023-uefa-club-competition-f/ |publisher= UEFA |access-date= 22. 5. 2023 |language= engleski |date= 22. 5. 2023}}</ref> == Privatni život == Sa suprugom Magdalenom ima dvoje djece: sina Bartosza (2003) i kćerku Nataliju (2012).<ref>{{Cite web |url=https://sport.interia.pl/mundial-2022/news-szymon-marciniak-sedzia-finalu-mundialu-co-wiadomo-o-jego-zy,nId,6474743 |language= poljski |title= Szymon Marciniak sędzią finału mundialu. Co wiadomo o jego życiu prywatnym? |website= sport.interia.pl |access-date= 17. 12. 2022}}</ref> Amaterski trenira [[tajlandski boks]].<ref>{{Cite web |url= https://lubsport.pl/mistrzostwa-swiata/kim-jest-szymon-marciniak-informacje-i-ciekawostki-o-polskim-arbitrze |language= poljski |title= Kim jest Szymon Marciniak? Informacje i ciekawostki o polskim arbitrze. |website= lubsport.pl |author= Leon Czmiel |access-date= 17. 12. 2022}}</ref> Godine 2021. dijagnosticirana mu je [[tahikardija]] nakon što se oporavio od [[COVID-19|COVID-a 19]], što ga je spriječilo da sudi utakmice na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2020.|Evropskom prvenstvu 2020.]]<ref>{{Cite web |url= https://gol24.pl/mundial-2022-szymon-marciniak-mialem-chorobe-serca-musialem-zrezygnowac-z-sedziowania/ar/c2-17135307 |language= poljski |title= Mundial 2022. Szymon Marciniak: Miałem chorobę serca. Musiałem zrezygnować z sędziowania |website= gol24.pl |author= Jakub Maj |access-date= 18. 12. 2022}}</ref> == Važnija takmičenja == {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; text-align:left; font-size:small;" ! colspan="8" | [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropsko prvenstvo 2016]] – [[Francuska]] |- ! Datum !! Utakmica !! Stadion !! Grad !! Kolo !! Rezultat !! Žuti kartoni !! Crveni kartoni |- | 13. 6. 2016. || {{NOG|ŠPA}} – {{NOG|ČEŠ}} || [[Gradski stadion u Toulouseu|Gradski]] || [[Toulouse]] || Grupna faza || 1:0 || 1 || 0 |- | 22. 6. 2016. || {{NOG|ISL}} – {{NOG|AUT}} || [[Stade de France]] || [[Saint-Denis]] || Grupna faza || 2:1 || 5 || 0 |- | 26. 6. 2016. || {{NOG|NJE}} – {{NOG|SVK}} || [[Stadion "Pierre-Mauroy"|"Pierre-Mauroy"]] || [[Lille]] || Osmina finala || 3:0 || 4 || 0 |- ! colspan="8" | [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetsko prvenstvo 2018]] – [[Rusija]] |- | 16. 6. 2018. || {{NOG|ARG}} – {{NOG|ISL}} || [[Otkritije Arena]] || [[Moskva]] || Grupna faza || 1:1 || 0 || 0 |- | 23. 6. 2018. || {{NOG|NJE}} – {{NOG|ŠVE}} || [[Olimpijski stadion Fišt]] || [[Soči]] || Grupna faza || 2:1 || 4 || 1 |- ! colspan="8" | [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|Svjetsko prvenstvo 2022]] – [[Katar]] |- | 26. 11. 2022. || {{NOG|FRA}} – {{NOG|DAN}} || [[Stadion "974"|"974"]] || [[Doha]] || Grupna faza || 2:1 || 3 || 0 |- | 3. 12. 2022. || {{NOG|ARG}} – {{NOG|AUS}} || [[Stadion "Ahmad bin Ali"|"Ahmed bin Ali"]] || [[Ar-Rayyan (grad)|Ar-Rayyan]] || Osmina finala || 2:1 || 2 || 0 |- | 18. 12. 2022. || {{NOG|ARG}} – {{NOG|FRA}} || [[Stadion "Lusail Iconic"|"Lusail Iconic"]] || [[Lusail]] || Finale || 3:3 (4:2) || 7 || 0 |} == Ostale utakmice == {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; text-align:left; font-size:small;" ! colspan="8" | [[Evropsko prvenstvo u nogometu U-21 2015.|Evropsko prvenstvo U-21 2015]] – [[Češka]] |- ! Datum !! Utakmica !! Stadion !! Grad !! Kolo !! Rezultat !! Žuti kartoni !! Crveni kartoni |- | 17. 6. 2015. || {{NOG|ČEŠ}} – {{NOG|DAN}} || [[Fortuna Arena|Eden Aréna]] || [[Prag]] || Grupa A || 1–2 || 2 || 0 |- | 17. 6. 2015. || {{NOG|ITA}} – {{NOG|POR}} || [[Stadion "Miroslav Valenta"|"Miroslav Valenta"]] || [[Uherské Hradiště]] || Grupa B || 0–0 || 4 || 0 |- | 30. 6. 2015. || {{NOG|ŠVE}} – {{NOG|POR}} || [[Fortuna Arena|Eden Aréna]] || [[Prag]] || Finale || 0–0 (4–3) || 2 || 0 |- ! colspan="8" | [[FIFA Arapski kup 2021.|Arapski kup 2021]] – Katar |- ! Datum !! Utakmica !! Stadion !! Grad !! Kolo !! Rezultat !! Žuti kartoni !! Crveni kartoni |- | 30. 11. 2021. || {{NOG|KAT}} – {{NOG|BHR}} || [[Stadion "Al-Bayt"|"Al-Bayt"]] || [[Al-Khor (grad)|Al-Khor]] || Grupna faza || 1–0 || 6 || 0 |- | 4. 12. 2021. || {{NOG|LBN}} – {{NOG|ALŽ}} || [[Stadion "Al-Janoub"|"Al-Janoub"]] || [[Al-Wakrah]] || Grupna faza || 0–2 || 1 || 2 |- | 15. 12. 2021. || {{NOG|KAT}} – {{NOG|ALŽ}} || [[Stadion "Ath-Thumama"|"Ath-Thumama"]] || [[Doha]] || Polufinale || 1–2 || 4 || 0 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.transfermarkt.de/szymon-marciniak/profil/schiedsrichter/1964 Profil] na ''transfermarkt.de'' {{de simbol}} * [https://www.mondefootball.fr/fiche_d_arbitre/szymon-marciniak/ Profil] na ''mondefootball.fr'' {{fr simbol}} {{IFFHS najbolji svjetski sudija}} {{UEFA elitne sudije}} {{Sudije na Euru 2016.}} {{Sudije na SP u nogometu 2018.}} {{Sudije na SP u nogometu 2022.}} {{Sudije na Euru 2024.}} {{Sudije na SKP u nogometu 2025.}} {{Sudije na SP u nogometu 2026.}} {{Sudije u finalima KEŠ-a/Lige prvaka}} {{Sudije UEFA Superkupa}} {{Sudije u finalima SP u nogometu}} {{Sudije u finalima SKP u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Marciniak, Szymon}} [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Płock]] [[Kategorija:Poljske nogometne sudije]] [[Kategorija:Sudije u UEFA Ligi prvaka]] [[Kategorija:Sudije u UEFA Evropskoj ligi]] 2ukl5y16fltpg1avx4v2ozpjcpjrw3i Vlasnički softver 0 496736 3915913 3661105 2026-08-02T07:40:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915913 wikitext text/x-wiki '''Vlasnički softver''' je [[softver]] za koji se u zajednici [[Slobodni softver|slobodnog softvera]] i [[Softver otvorenog koda|softvera otvorenog koda]] smatra da nije slobodan jer njegov kreator, izdavač ili drugi nosilac prava ili partner nosilac prava ima pravni monopol koji mu daje moderno [[autorsko pravo]] i zakon o intelektualnoj svojini kako bi isključio primaoca iz slobodno dijele softver ili ga modificira, i – u nekim slučajevima, kao što je slučaj s nekim softverom koji je opterećen patentom i koji je vezan uz EULA – da samostalno koristi softver, čime ograničava njegove ili njene slobode. Često je u suprotnosti sa otvorenim ili slobodnim softverom.<ref name=":0">{{Cite book|last=Experts|first=Saraswati|url=https://books.google.com/books?id=OtlBDAAAQBAJ&pg=SA1-PA31|title=COMPUTER SCIENCE WITH C++|publisher=Saraswati House Pvt Ltd|isbn=978-93-5199-877-8|language=en}}</ref> Iz tog razloga, poznat je i kao neslobodni softver ili softver zatvorenog koda.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last=Inc|first=AUUG|url=https://books.google.com/books?id=C55YaWmDBiAC&pg=PA51|title=AUUGN|date=2017|publisher=AUUG, Inc.|language=en}}</ref> == Vrste == {| class="wikitable" align=left style="width: 30%; height: 14em; margin-right: 1em " ! ! colspan="3" |Otvorene licence ! colspan="3" |Zatvorene licence |- ! !![[Javno vlasništvo]] i ekvivalenti !! Popustljive licence !! Copyleft (zaštitna licenca) !! Nekomercijalna licenca !! {{no|}} Vlasnička licenca !! Poslovna tajna |- ! scope=row | Softver | PD, CC0 || BSD, MIT, Apache || GPL, AGPL || JRL, AFPL || {{no|}} vlasnički softver, bez javne licence || privatno, interni softver |- ! scope=row | Ostali kreativni radovi | PD, CC0 || [[Creative Commons licenca#Vrste licenci|CC-BY]] || [[Creative Commons licenca#Vrste licenci|CC-BY-SA]] || [[Creative Commons licenca#Vrste licenci|CC-BY-NC]] || {{no|}} Autorska prava, bez javne licence || neobjavljeno |} {{Raščistiti}} == Porijeklo == Sve do kasnih 1960-ih kompjuteri—veliki i skupi mainframe računari, mašine u posebno klimatizovanim kompjuterskim prostorijama—obično su davani u zakup kupcima, a ne prodavani.<ref>{{Cite book|last=Paul E Ceruzzi|url=http://archive.org/details/historyofmodernc00ceru_0|title=A history of modern computing|date=2003|publisher=MIT Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-262-53203-7}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.leasegenie.com/History_of_Leasing.html|title=History of Leasing by Lease Genie|date=11. 4. 2008|website=web.archive.org|access-date=8. 2. 2023|archive-date=11. 4. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411024345/http://www.leasegenie.com/History_of_Leasing.html|url-status=dead}}</ref> Servis i sav dostupan softver obično su isporučivali proizvođači bez posebne naknade sve do 1969. Prodavci računara obično su davali izvorni kod za instalirani softver kupcima.<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/gnu/gnu-history.en.html|title=Overview of the GNU System - GNU Project - Free Software Foundation|website=www.gnu.org|access-date=8. 2. 2023|archive-date=23. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223132300/https://www.gnu.org/gnu/gnu-history.en.html|url-status=dead}}</ref> Zatvoreni izvor označava kompjuterske programe čiji se izvorni kod ne objavljuje osim korisnicima licence. Dostupan je za uređivanje samo od strane organizacije koja ga je razvila i onih koji su licencirani za korištenje softvera. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Softver]] 5x2tjxxq3r6i7d291qn4wkmz4cqc90a Korisnik:Tulum387/Igralište 2 500884 3915794 3913259 2026-08-01T17:20:19Z Tulum387 155909 Započet članak o incidentima na marokansko-španskoj granici 2026. 3915794 wikitext text/x-wiki Incidenti na marokansko-španskoj granici 2026.{{Infokutija košarkaš | ime = Mara Lakić-Brčaninović | slika = | opis_slike = | pozicija = [[Bek šuter (košarka)|Bek]] | visina = 170 cm | težina = 65 kg | nacionalnost = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|08|18}} | mjesto_rođenja = Srnice, [[Gradačac]], [[SFR Jugoslavija]] }} Krajem jula 2026, otprilike 60.000 ljudi, pretežno mladih muškaraca, prešlo je granicu iz [[Maroko|Maroka]] u španski sjevernoafrički autonomni grad [[Ceuta|Ceutu]], dok je manji broj pokušao preći u [[Melilla|Melillu]], što je preopteretilo lokalne prihvatne centre i potaknulo vladu Ceute da zatraži od španske vlade proglašenje vanrednog stanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/7c487af9-53a2-4088-bf14-1f2deb4247e9?syn-25a6b1a6=1|title=How 60,000 people swam to Spanish territory|website=www.ft.com|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Većina je ušla plivajući oko lukobrana [[Tarajal]] i Benzú ili pješke uz obalu.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/spain-installs-floating-barrier-ceuta-after-calm-night-following-border-rush-2026-08-01/ Spain installs floating barrier in Ceuta after calm night following border rush]. Michael Francis Gore. Reuters.com</ref> Španski zvaničnici izjavili su da se do 31. jula oko 50.000 osoba dobrovoljno vratilo u Maroko. Prijavljeno je najmanje 67 smrtnih slučajeva.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/1/spain-says-migrants-leaving-ceuta-after-mass-influx-in-which-67-died|title=Spain says migrants leaving Ceuta after mass influx in which 67 died|last=Al Jazeera|first=News|website=Al Jazeera|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Pozadina == === Granica između Španije i Maroka === Ceuta i Melilla su dva autonomna španska grada na sjevernoj obali Afrike. Granica koju ovi gradovi formiraju s Marokom jedina je vanjska kopnena granica [[Evropska unija|Evropske unije]] u Africi. Maroko polaže pravo na suverenitet nad oba grada, dok ih [[Španija]] smatra integralnim dijelom svoje teritorije. Zbog svoje lokacije, ovi gradovi su često žarišta neregularnih [[Migracija stanovništva|migracija]]. Protok ljudi kontrolišu vlade obje zemlje, a Maroko je periodično vršio politički pritisak na Španiju privremenim povećanjem propustljivosti granice, kao tokom migracijskog talasa 2021. godine. === Granični incident iz 2021. i porast prelazaka === Glavni presedan za krizu iz 2026. bio je incident iz maja 2021, kada je oko 8.000 ljudi u dva dana ušlo u Ceutu, većinom plivajući oko lukobrana. Taj događaj je uslijedio nakon diplomatske krize izazvane španskim liječenjem Brahima Ghalija, lidera Fronta Polisario, o čemu Maroko nije bio obaviješten. Pokušaji masovnih ulazaka kopnom i morem nastavili su se i narednih godina, sa značajnim prelascima organizovanim putem društvenih mreža tokom 2024. i 2025. === Sánchezova posjeta Alžiru i presuda Vrhovnog suda === Kao i 2021. godine, incident je povezan sa spornim političkim statusom Zapadne Sahare. Nakon četiri godine loših odnosa zbog španske podrške marokanskom planu autonomije za Zapadnu Saharu, Španija i Alžir su se pomirili posjetom španskog premijera Pedra Sáncheza Alžiru 20. jula 2026. godine. Nekoliko sedmica ranije, 29. juna 2026., Vrhovni sud Španije presudio je da se procedura hitnog povratka ne može primijeniti na migrante presretnute na moru, te da se za njih mora koristiti redovna imigraciona procedura. Špansko ministarstvo unutrašnjih poslova izjavilo je da su krijumčari iskoristili ovu presudu za podsticanje morskih prelazaka, dok su nevladine organizacije podsjetile da se prelasci morem dešavaju već godinama. == Tok događaja == === Porast dolazaka i preopterećeni kapaciteti === Tokom druge polovine jula 2026. zabilježen je ogroman porast neregularnih ulazaka u Ceutu plivanjem i čamcima. Gradonačelnik Ceute, Juan Jesús Vivas, zatražio je 30. jula od španske vlade da proglasi nacionalnu vanrednu situaciju, ali je odbijen. Prihvatni centri radili su sa 2.400 posto iznad kapaciteta, a hiljade migranata ostale su na ulicama bez smještaja. Spasilačke službe i Crveni krž neprestano su spašavali ljude iz vode tretirajući povrede i hipotermiju. === Masovni prelazak 30. i 31. jula === Španska vlada je 31. jula objavila da je oko 49.000 migranata ušlo u Ceutu u roku od nekoliko sati. Gradonačelnik Vivas naveo je cifru od 60.000, no zbog haosa brojke su bile podložne reviziji. Migranti, većinom mladi muškarci, plivali su oko lukobrana ili prolazili kroz kontrolne punktove na marokanskoj strani. Mediji su izvijestili o početnoj pasivnosti marokanskih snaga. Marokanske vlasti su tek kasnije zatvorile granicu kod Beni Ansara i počele zaustavljati mase. Analitičari su za New York Times izjavili da je Maroko možda namjerno ohrabrio prelaske kao odgovor na diplomatsko pomirenje Španije i Alžira. Španska vlada angažovala je vojne jedinice u Ceuti za logističku podršku i nadzor, prepuštajući policijski posao sigurnosnim snagama. === Smrtni slučajevi i situacija u Melilli === Objavljeni bilansi smrtnih slučajeva 31. jula varirali su između 41 i 67 nastradalih osoba, uz desetine tijela pronađenih na obalama Ceute i sjevernog Maroka tokom prethodnih sedmica. Migracijski pritisak proširio se i na Melillu, gdje su marokanske snage uspješno spriječile masovni prelazak, što je ipak rezultiralo zatvaranjem graničnog prelaza Beni Enzar. Zadržavanje i povratak u Maroko Španija i Maroko pojačali su 31. jula svoje snage kako bi spriječili daljnje ulaske. Započeo je masovni povratak u Maroko; do večeri se oko 48.300 ljudi vratilo dobrovoljno ili kroz ubrzane procedure. Španska vlada je, umjesto vanrednog stanja, najavila slanje dodatne policije, zakonske reforme i postavljanje novih barijera prilagođenih nedavnoj presudi Vrhovnog suda. == Reakcije i analize == '''Ceuta i ostatak Španije''' Gradonačelnik Ceute zahtijevao je hitan strukturni odgovor države zbog preopterećenih resursa grada. Premijer Pedro Sánchez suočio se s protestima i zvižducima po dolasku u Ceutu. Sánchez je masovni ulazak nazvao "napadom na teritorijalni integritet Španije", obavezavši se na vraćanje kontrole. Odgovornost je pripisao mrežama za krijumčarenje, izbjegavajući direktno okriviti Maroko, te je branio saradnju s tom zemljom. Narodna stranka okrivila je ljevičarsku vladu za sporu reakciju i lošu migracijsku politiku, dok je lider krajnje desnice (Vox), Santiago Abascal, situaciju nazvao orkestriranom invazijom i zatražio upotrebu oružanih snaga. Ljevičarski političari osudili su desničarsko korištenje krize u političke svrhe. '''Maroko''' Marokanska vlada je negirala da je ohrabrivala masovni ulazak, okrivljujući krijumčare i glasine o popuštanju granica. Ipak, španski mediji i međunarodni analitičari povezali su krizu sa širim geopolitičkim tenzijama između Španije, Maroka i Alžira. '''Evropska unija''' Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen nazvala je situaciju neprihvatljivom i ponudila podršku Frontexa, tražeći od Španije da ponovo uspostavi potpunu kontrolu nad granicom. Brojne evropske zemlje oštro su reagovale. Italijanska premijerka Giorgia Meloni zatražila je suspenziju Španije iz Šengenskog prostora, tvrdeći da njena politika ugrožava evropsku sigurnost. Ovaj stav su podržale vlade Švedske, Finske, Danske, Češke i Austrije, koje su kritikovale Španiju zbog nezaštite vanjske granice EU. Kao direktan odgovor, Francuska i Italija su najavile privremeno uvođenje kontrola na granicama sa Španijom, dok se Finska počela pripremati za slične mjere. Njemački lideri naglasili su potrebu za strožim provođenjem povratka i evropskom koordinacijom. '''Izrael''' Izraelski zvaničnici su krizu iskoristili da kritikuju Španiju. Ministar Itamar Ben-Gvir ironično je "čestitao" premijeru Sánchezu na njegovoj ljevičarskoj politici, dok je ambasador u UN-u Danny Danon poručio Španiji da se pozabavi svojim "kolonijalnim enklavama" umjesto što kritikuje Izrael. Španski ministar transporta optužio je Izrael za umiješanost u krizu kao osvetu za stav Španije o ratu u Gazi. '''SAD i Ujedinjeno Kraljevstvo''' U Sjedinjenim Američkim Državama, Donald Trump, JD Vance i drugi konzervativni političari predstavili su krizu kao dokaz o destruktivnosti "krajnje lijevih" imigracionih politika, upozoravajući da sličan scenarij prijeti i Americi. Elon Musk je komentarisao da evropske beneficije stvaraju preveliki podsticaj za masovne migracije. U Velikoj Britaniji, lider Reform UK-a Nigel Farage također je upozorio na posljedice ublaženih granica. '''Ujedinjene nacije''' UNICEF je zatražio hitnu i odvojenu zaštitu za ogroman broj maloljetnika bez pratnje kako bi se spriječila trgovina ljudima. Spisak finala FIFA Svjetskog prvenstva Finalna utakmica [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskog prvenstva u nogometu 2026]], 23. izdanja [[FIFA]]-inog takmičenja za [[Spisak muških nogometnih reprezentacija|muške reprezentacije]], odigrana je 19. jula 2026. na [[Stadion MetLife|stadionu MetLife]] u [[East Rutherford|East Rutherfordu]], [[New Jersey]], u metropolitanskom području New Yorka. U njoj su se sastale reprezentacija Španije, te branilac naslova, reprezentacija Argentine. Na turniru je sudjelovalo ukupno 48 ekipa, a zemlje domaćini bili su Kanada, Meksiko i Sjedinjene Američke Države, zajedno sa 45 reprezentacija koje su svoj plasman izborile kroz kvalifikacije organizovane pod okriljem 6 FIFA-inih konfederacija. Od 48 reprezentacija koliko je uzelo učešće u grupnoj fazi takmičenja u nokaut fazu plasirala su se 32 tima. Na putu do finala Španija je kao prva završila u grupi H (sa dvije pobjede i jednim remijem), nakon čega je u šesnaestini finala savladala Austriju, u osmini finala Portugal, u četvrtini Belgiju, a u polufinalu Francusku. Argentina je završila kao prva u svojoj grupi s tri pobjede, a potom je porazila Zelenortske Otoke u šesnaestini, Egipat u osmini finala, Švicarsku u četvrtfinalu, te Englesku u polufinalu. Finalnoj utakmici na stadionu prisustvovalo je 80.663 ljudi, a glavni sudija bio je Slavko Vinčić iz Slovenije. Krajem prvog poluvremena priliku za gol imao je i Marc Cucurella, ali je njegov udarac završio pored gola. U drugom poluvremenu Ferran Torres zaprijetio je udarcem glavom, ali je argentinski golman još jednom dobro reagovao. Pred kraj regularnog dijela utakmice argentinski veznjak, Enzo Fernandez, zaradio je drugi žuti karton zbog neopreznog starta, nakon čega je isključen. Ubrzo nakon toga, Yamal je zaprijetio iz slobodnjaka, ali je Martinez ponovno sačuvao svoju mrežu. Budući da nakon 90 minuta nije bilo pogodaka, susret je otišao u produžetke. U drugom produžetku Španija je napokon povela; Torres, koji je ušao sa klupe, primio je loptu nakon što ju je glavom spustio Nico Williams, te lijevom nogom pogodio za pobjedu Španije od 1:0. Nakon utakmice izbila je tuča u kojoj je sudjelovao i argentinski reprezentativac Leandro Paredes. Ovom pobjedom Španija je osvojila svoj drugi naslov svjetskog prvaka, prvi nakon 2010, te postala prva država koja je istovremeno držala naslove svjetskih prvaka u muškoj i ženskoj konkurenciji, nakon što je ženska selekcija osvojila naslov 2023. Ferran Tores proglašen je igračem utakmice. U finalu je zabilježen i rekord po broju odbrana golmana u historiji finala SP - Emiliano Martinez upisao ih je čak 11. Utakmici je prethodila završna svečanost turnira, a bilo je ovo i prvo finale SP s nastupom tokom poluvremena, zbog čega je odmor trajao više od 27 minuta. što nije bilo u skladu s protokolom IFAB-a (Međunarodnog odbora nogometnih saveza). .... .... ............. FIFA Svjetsko prvenstvo je međunarodno fudbalsko takmičenje u kojem učestvuju muške reprezentacije članice FIFA-e, svjetskog upravljačkog tijela za fudbal. Prvenstvo se održava svake 4 godine od 1930, osim 1942. i 1946, kada nije održano zbog Drugog svjetskog rata. Finale predstavlja posljednju utakmicu turnira, koju igraju dvije preostale reprezentacije, a njen ishod određuje koja će reprezentacija biti proglašena svjetskim prvakom. Igra se jedna utakmica koja se odlučuje u regularnom vremenu, a ako je rezultat neriješen, igraju se produžeci. Ako ni produžeci ne odluče pobjednika, on se određuje izvođenjem jedanaesteraca, prema pravilima koja su na snazi od 1986. Prije toga, finale koje bi i nakon produžetaka završilo remijem igralo bi se ponovo, iako to nikada nije bilo potrebno. Pravilo zlatnog gola važilo je tokom produžetaka na prvenstvima 1998. i 2002, ali nikada nije primijenjeno u finalu. Jedini izuzetak od ovog formata bilo je SP 1950, koje je završeno završnom grupom od četiri reprezentacije po ligaškom sistemu; odlučujuća utakmica te grupe često se smatra de facto finalom tog prvenstva, također i prema stavu FIFA-e. Reprezentacija koja pobijedi u finalu osvaja Trofej FIFA Svjetskog prvenstva, a ime pobjedničke države ugravira se na donjoj strani trofeja. Od ukupno 80 reprezentacija koje su nastupile na Svjetskom prvenstvu, njih 13 je igralo u finalu, a 8 je osvojilo naslov svjetskog prvaka. Brazil, jedina reprezentacija koja je učestvovala na svakom Svjetskom prvenstvu, ujedno je i najuspješnija, sa pet osvojenih titula i dva druga mjesta. Italija i Njemačka imaju po četiri naslova, pri čemu je Njemačka igrala najviše finala – ukupno osam. Aktuelni prvak Argentina ima tri titule, Urugvaj i Francuska po dvije, dok Engleska i Španija imaju po jednu. Čehoslovačka, Mađarska, Švedska, Nizozemska i Hrvatska igrale su u finalu, ali nikada nisu osvojile naslov. Do sada su u finalima Svjetskog prvenstva nastupale isključivo reprezentacije iz Evrope (UEFA) i Južne Amerike (CONMEBOL). U posljednjem finalu, odigranom 2022. godine na stadionu Lusail u Kataru, Argentina je nakon izvođenja jedanaesteraca pobijedila Francusku na posljednjem izdanju finala Svjetskog prvenstva, održanog u Kataru, na stadionu Lusail 2022. godine.. == Kasniji život == Nakon smrti svog supruga 1938. godine, napustila je Austriju i otišla u egzil u Švicarsku, gdje je umrla u Vitznauu na Lucernskom jezeru 1947. Prvobitno je sahranjena u kapeli Dux u Schaanu, a njeni posmrtni ostaci naknadno su premješteni u katedralu svetog Florijana u Vaduzu 1960. '''Mara Lakić-Brčaninović''' (18. august 1963, Srnice kod [[Gradačac|Gradačca]]) bivša je jugoslavenska i bosanskohercegovačka košarkašica i trenerica. Igrala je na poziciji beka, a tokom karijere bila je članica [[Ženska košarkaška reprezentacija Jugoslavije|reprezentacija Jugoslavije]] i [[Ženska košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosne i Hercegovine]]. Smatra se jednom od najuspješnijih košarkašica iz Bosne i Hercegovine, koja je značajno obilježila razvoj ženske košarke u Tuzli, bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Djetinjstvo i obrazovanje == Djetinjstvo je provela u selu Srnice kod Gradačca, gdje je prve sportske korake napravila u Osnovnoj školi Petar Kočić. Odrastala je u sredini u kojoj je sport imao važnu ulogu, te se kao djevojčica, pored [[Košarka|košarke]], bavila i [[Odbojka|odbojkom]] i [[Rukomet|rukometom]]. Sa 14 godina seli u [[Tuzla|Tuzlu]], gdje upisuje srednju ekonomsku školu i počinje se ozbiljnije posvećivati košarci u klubu [[ŽKK Jedinstvo Tuzla|Jedinstvo Aida]]. Nakon završetka srednje škole, na nagovor trenera Mihajla Vukovića, upisuje Pedagošku akademiju (DIF), koju kasnije završava. == Igračka karijera == Profesionalnu karijeru započela je u tuzlanskom klubu Jedinstvo Aida, gdje je provela najveći dio igračkih godina. S klubom je osvojila prvenstvo Jugoslavije 1988, a bila je i dio zlatne generacije koja je 1989. godine osvojila titulu prvaka Evrope. Kao kapiten ekipe, zajedno sa Razijom Mujanović, predvodila je tim koji je ostavio dubok trag u evropskoj košarci i smatra se jednom od najznačajnijih generacija ženskog sporta na prostoru bivše Jugoslavije. Tokom karijere igrala je i u inostranstvu, nastupajući u Švicarskoj, Italiji, Turskoj i Njemačkoj. Profesionalnu igračku karijeru završila je 1998. Kao reprezentativka Jugoslavije ostvarila je značajne međunarodne uspjehe. Najveći uspjeh bilo je osvajanje srebrne medalje na [[Olimpijske igre 1988.|Olimpijskim igrama u Seulu 1988.]] Također je osvojila srebrnu medalju na Svjetskom prvenstvu 1990. i Evropskom prvenstvu 1991. godine. Nakon [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]] nastupala je za reprezentaciju Bosne i Hercegovine, s kojom je osvojila zlatnu medalju na [[Mediteranske igre|Mediteranskim igrama]] 1993. == Trenerska karijera == Nakon završetka igračke karijere napravila je pauzu dugu 11 godina, nakon čega se vraća košarci. U tom periodu preuzima značajnu ulogu u Košarkaškom klubu Jedinstvo iz Tuzle. Tu je obavljala funkcije direktorice i trenerice kluba, radeći na njegovoj stabilizaciji i razvoju mladih igračica. Također je bila uključena u rad reprezentativnih selekcija Bosne i Hercegovine, uključujući funkciju selektorice mlađih kategorija. == Privatni život == Tokom boravka u inostranstvu upoznala je supruga, s kojim je živjela u Njemačkoj, gdje je dobila kćerku [[Melisa Brčaninović|Melisu]], također košarkašicu i reprezentativku Bosne i Hercegovine. Pored sportskih aktivnosti, učestvovala je u društvenim i sportskim manifestacijama, između ostalog kao predsjednica žirija Izbora najboljeg sportiste Bosne i Hercegovine 2017, te kao predsjednica Sportskog saveza Grada Tuzle. Živi i radi na relaciji Koln-Tuzla. '''Religijski ekskluzivizam''' (ili '''ekskluzivitet''') jeste doktrina ili uvjerenje da je samo jedna određena religija ili sistem vjerovanja istinit. Razlikuje se od religijskog pluralizma. == Budizam == Neki pokušaji su napravljeni kako bi se budizam prikazao u ekskluzivističkom okviru, ističući da su oni koji ne prihvataju Budina učenja, poput Plemenitog osmostrukog puta, osuđeni na ponavljanje ciklusa patnje kroz beskonačna reinkarniranja; dok oni koji slijede pravi put mogu dostići prosvjetljenje. Neobudističke grupe ponekad smatraju svoju tradiciju pravim putem do prosvjetljenja i aktivno evangeliziraju one koje smatraju onima koji žive u tami. Međutim, mnogi sljedbenici istočnih religija nisu ekskluzivisti. Naprimjer, postoje milioni budista koji sebe smatraju i sljedbenicima konfučijanizma ili taoizma. Perry Schmidt-Leukel je ukazao da je parabola o slijepima, koja pokušava opisati slona u Mesneviji Mevlane Dželaluddina Rumija, a čije je izvorno porijeklo u budističkom Pali kanonu, više vezana za vjersku ekskluzivnost nego za pluralizam u budističkom kontekstu. U budističkom kontekstu, slon se odnosi na istinsku dharmu, slijepi se odnose na one koji imaju poglede suprotne Budinom učenju, vidovita osoba odnosi se na kralja koji je bio Buda u svom prethodnom životu, a jasna poruka teksta jeste da slijepi ljudi ne mogu ući na put istinskog spasenja, što je u tekstu izraženo riječima da slijepi "ne mogu prevazići Samsaru". Jedino Bude pokazuju put spasenja i oni će osigurati sredstva za prelazak rijeke Samsare. Parabola završava veoma jasnom analogijom: Svjetlost ostalih učitelja je poput svjetlosti krijesnice, dok Budina svjetlost sija poput sunca: "Kada se pojavi taj prosvjetitelj, svjetlost krijesnice nestaje i više ne sija." == Kršćanstvo == <blockquote>''Više informacija: [[Kršćanstvo i druge religije]]''</blockquote>Neki kršćani tvrde da je vjerski pluralizam nevažeći ili samoproturječan pojam. Maksimalni oblici vjerskog pluralizma tvrde da su sve religije podjednako istinite, ili da jedna religija može biti istinita za neke, a druga za druge. Većina kršćana smatra da je ta ideja logički nemoguća s obzirom na načelo kontradikcije. Dvije najveće kršćanske grane, Katolička crkva i Istočna pravoslavna crkva, obje tvrde da su "jedna istinita crkva" i da "izvan istinite Crkve nema spasenja"; međutim, protestantizam, koji ima mnoge različite denominacije, nema dosljednu doktrinu po tom pitanju i ima različite stavove o vjerskom pluralizmu. Brojne kršćanske denominacije tvrde da jedino one predstavljaju jednu istinitu crkvu – crkvu kojoj je Isus dao svoju vlast u Velikom nalogu. Katolička crkva, Istočna pravoslavna crkva, Orijentalna pravoslavna zajednica i Asirska crkva Istoka svaka sebe smatra kao jedinu i originalnu crkvu. Tvrdnja o tituli "jedne istinite crkve" odnosi se na prvu od Četiri obilježja Crkve navedena u Nicejskom vjerovanju: "jedna, sveta, katolička i apostolska crkva". Pojam raskola donekle ublažava suprotstavljene tvrdnje između nekih crkava – raskol se potencijalno može popraviti. Naprimjer, Katolička i Istočna pravoslavna crkva svaka drugu smatra raskolničkom, ali ne i heretičkom. Pripadnici glavnih protestantskih struja smatraju sve krštene kršćane članovima "duhovne kršćanske Crkve", koja nije vidljiva niti institucionalna; ovo uvjerenje se ponekad naziva teološkim terminom "nevidljiva crkva". Neki drugi kršćani, poput anglikanaca anglokatoličke orijentacije, zastupaju verziju teorije grana koja uči da istinitu kršćansku Crkvu čine anglikanske, istočnopravoslavne, starokatoličke, orijentalno-pravoslavne, skandinavske luteranske i rimokatoličke grane. == Hinduizam == <blockquote>''Više informacija: [[Hinduizam i druge religije]], [[Hindutva]], [[Āstika i nāstika|Āstika]] [[Āstika i nāstika|i nāstika]], [[Mleccha]]''</blockquote> == Islam == <blockquote>Više informacija: Islam i druge religije, Podjele svijeta u islamu, Islamizam</blockquote>Muslimani vjeruju da je Allah objavio Kur'an Muhammedu. Ostale islamske knjige koje se smatraju Božijom objavom prije Kur'ana, a koje su u Kur'anu navedene po imenu, jesu Tevrat (Tora) objavljen vjerovjesnicima i poslanicima među Sinovima Izraelovim, Zebur (Psalmi) objavljen Davudu (Davidu) i Indžil (Evanđelje) objavljeno Isau (Isusu). Kur'an također spominje da je Allah objavio Svitke Ibrahimu i Musau. Međutim, većina muslimana smatra da su prethodne poruke i objave djelimično izmijenjene ili iskvarene tokom vremena i smatraju Kur'an nepromijenjenom i konačnom Allahovom objavom. Vjerski pojmovi i prakse uključuju pet stubova islama, koji su osnovni pojmovi i obavezni obredi ibadeta, te slijeđenje islamskog prava, koje se tiče gotovo svakog aspekta života i društva, obuhvatajući sve od bankarstva i dobrobiti do ratovanja i zaštite okoliša. U praksi, međutim, ni uključivanje Jevreja i kršćana ni militantni ekskluzivizam prema "paganima" nije uvijek bio primjenjivan. Trinitarni kršćani su optuživani za idolopoklonstvo zbog svog štovanja ikona i ponekad su tretirani kao politeisti zbog doktrina Trojstva i Utjelovljenja. Islam Jevreje, kršćane i Sabijce koji su iskreni u vjeri smatra "ljudima Knjige". Učenjaci glavnih islamskih sekti komentarisali su da je sekta koja je postigla spasenje u ovom hadisu ona kojoj oni sami pripadaju. Naprimjer, po mišljenju sunijskih učenjaka poput Abū l-Ḥusayna al-Malaṭīja, 'Abd al-Qāhira al-Baghdādīja, Abū l-Muzaffara al-Isfarā'inīja, al-Shahrastānīja, spašena sekta bili su suniti; prema ismailskom učenjaku Abū Tammāmu al-Khawārazmīju, to su bili ismaili; a prema uglednom mu'tazilskom učenjaku Qāḍīju 'Abd al-Jabbāru, sekta koja je postigla spasenje bili su mu'taziliti. == Judaizam == Most Jews believe that the God of Abraham is the one true God. The Jews believe the God of Abraham entered into a covenant with the ancient Israelites, marking them as his Chosen People, giving them a mission to spread the concept of monotheism. Jews do not consider their chosenness to be a mark of superiority to other nations, but a responsibility to be an example of behavior for other nations to emulate. Većina Jevreja vjeruje da je Abrahamov Bog jedini pravi Bog. Jevreji vjeruju da je Abrahamov Bog sklopio Savez s drevnim Izraelitima, označivši ih kao Izabrani narod, dajući im misiju širenja koncepta monoteizma. Jevreji ne smatraju svoju izabranost znakom nadmoći nad ostalim narodima, već odgovornošću da budu primjer ponašanja koji će ostali narodi oponašati. == Također pogledajte == * Jedina prava crkva * Extra Ecclesiam nulla salus * Španska inkvizicija * Mleccha * Moralni apsolutizam * Dalit * 73 sekte (hadis) * Sektaško nasilje * Vjerski suprematizam * Vjerska diskriminacija * Vjerska netolerancija * Teokratija '''Spiro Denkov''' (1919, Jučbunar, Sofija – 10. septembar 1996, Tel Aviv) bio je bugarski društveni aktivista i učesnik akcija spašavanja bugarskih Jevreja tokom Drugog svjetskog rata. Nosilac je priznanja "Pravednik među narodima". == Biografija == Rođen je 1919. godine. Tokom Drugog svjetskog rata živio je u četvrti Jučbunar u Sofiji, gdje je štitio i pomagao jevrejskim porodicama u potrebi. Nakon što je njegov prijatelj Miko Ofer uhapšen i u maju 1943. upućen u sabirno-tranzitni logor Somovit, Denkov ga je često posjećivao. Donosio mu je hranu i prenosio pisma njegove porodice i prijatelja. Nekoliko jevrejskih porodica skrivao je u vlastitom domu kako bi ih zaštitio od deportacije. U knjizi "Hronike Jevreja Bugarske" ističe se da Denkov nije djelovao sam, ali da nije bio samo učesnik u tim aktivnostima, već i njihov aktivni inicijator. Denkov je pomagao Jevrejima deportovanim iz Sofije i Burgasa da pređu granicu s Rumunijom, odakle su dalje odlazili u Palestinu. Na taj način spasio je 28 ljudi. Nakon rata nastavio je s tim aktivnostima, izlažući se ličnom riziku. Zbog toga su ga 1947. nove komunističke vlasti u Bugarskoj uhapsile, te je proveo sedam mjeseci u zatvoru. Dana 5. januara 1971. izraelski memorijalni centar, Yad Vashem, dodijelio mu je počasno zvanje "Pravednik među narodima". Godine 1979. preselio se u Izrael, gdje su njegovi prijatelji pred vlastima zagovarali dodjelu državljanstva. Veći dio života u Izraelu proveo je u Jaffi. Bio je oženjen Reginom Denkov, sa kojom ima sina Stojka. Godine 1988. dodijeljeno mu je zvanje počasnog građanina Tel Aviva. Preminuo je 1996. godine u Tel Avivu. Sahranjen je na groblju Kirjat Šaul. '''Papinska bula''' je određena vrsta [[Dokument|dokumenta]] ili [[Povelja|povelje]] izdata od [[Papa|pape]] ili [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Ime je dobila po [[Pečat|pečatu]] (''buli''), koji se tradicionalno dodavao radi njene autentifikacije. == Historija == Papinske bule postoje barem od 6. vijeka, ali se kao takve ne spominju do kraja 13. vijeka, i to samo u internim nezvaničnim prilikama. Do 15. vijeka postaju termin u službenoj upotebi, kada je jedan od ureda [[Apostolska kancelarija|Apostolske kancelarije]] nazvan "registar bula" (''registrum bullarum''). Dolaskom pape [[Papa Lav IX|Lava IX]] na čelo Crkve 1048. razvija se jasna razlika između dviju vrsta bula, s većim ili manjim stepenom svečanosti. Većina "velikih bula" koje postoje imaju karakter potvrda vlasništva ili zaštitnih povelja dodijeljenih [[Samostan|samostanima]] i vjerskim institucijama. U razdoblju kada je bilo mnogo krivotvorenja takvih dokumenata, oni koji su pribavljali bule iz [[Rim|Rima]] nastojali su osigurati da njihova autentičnost ne bude dovedena u pitanje. Potvrda pape je, pod određenim uslovima, mogla predstavljati dovoljan dokaz prava u slučajevima kada je izvorni dokument bio izgubljen ili uništen. Od 12. vijeka papinske bule nose olovni pečat s likovima apostola [[Sveti Petar|svetog Petra]] i [[Sveti Pavao|Pavla]] na jednoj strani, te imenom pape na drugoj. Iako su se bule prvobitno izdavale za različite vrste javne komunikacije, od 13. vijeka rezervisane su za najsvečanije prilike. Papirus se gotovo ujednačeno koristio kao materijal za ove dokumente, sve do početka 11. vijeka, nakon čega ga brzo mijenja grubi [[pergament]]. Savremeni naučnici retroaktivno koriste izraz ''bula'' da opišu svaki papinski dokument izdat u formi [[Dekretali|dekreta]] ili [[Privilegija (kanonsko pravo)|privilegije]], svečanog ili običnog, pa čak i neke manje složene dokumente u formi pisma. U popularnoj upotrebi, naziv se koristi za svaki papinski dokument koji sadrži metalni pečat. Danas je bula jedini pisani oblik u kojem se papa naziva ''Episcopus Servus Servorum Dei'' (biskup, sluga slugâ Božijih). Iako su papinske bule ranije uvijek nosile metalni pečat, danas se to čini samo u najsvečanijim prilikama. Papinska bula danas predstavlja najsvečaniji oblik javnog dekreta ili otvorenog pisma koje izdaje [[Sveta Stolica|Vatikanska kancelarija]] u ime pape. == Format == Format bule ranije je započinjao jednim redom velikih, izduženih slova koji je sadržavao tri elementa: ime pape, papinsku titulu "''Episcopus Servus Servorum Dei''" ("biskup, sluga slugâ Božijih") i njen incipit, odnosno prve riječi na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]] po kojima je bula dobijala naziv u evidenciji, iako one nisu nužno ukazivale na njen sadržaj. Glavni tekst je bio jednostavno struktuisan i nije imao strogo utvrđene konvencije oblikovanja. Završni dio sadržavao je kratki ''datum'' s mjestom izdavanja, dan u mjesecu i godinu pontifikata pape, kao i potpise, uz koje je pečat bio pričvršćen. Kod najsvečanijih bula papa je lično potpisivao dokument, koristeći potpis ''Ego N. Catholicae Ecclesiae Episcopus'' ("Ja, N, biskup Katoličke crkve"). Nakon potpisa slijedio bi složeni monogram, potpisi svjedoka i pečat. U savremenoj praksi dokument u ime pape potpisuje član Rimske kurije, najčešće državni [[kardinal]], te se monogram izostavlja. == Pečat == Najprepoznatljivija karakteristika bule bio je metalni pečat, koji je obično bio izrađen od olova, ali je u posebno svečanim prilikama bio pravljen od [[Zlato|zlata]], kao što su to bili pečati na bizantskim carskim dokumentima (npr. [[Zlatna bula]]). Na prednjoj strani, koja je u početku bila prikazana prilično grubo, prikazivali su se rani očevi Rimske crkve, [[Apostol|apostoli]] sveti Petar i sveti Pavao, označeni slovima SPA•SPE ili SPASPE (latinski: "Sanctus Paulus" i "Sanctus Petrus"). Sveti Pavao, s lijeve strane, bio je prikazan s dugom kosom i dugom šiljastom bradom sastavljenom od zakrivljenih linija, dok je sveti Petar, s desne strane, bio prikazan s kovrdžavom [[Kosa (glava)|kosom]] i kraćom [[Brada|bradom]], sastavljenom od kupolastih zrnaca (reljefnih tačkica). Svaka glava bila je okružena krugom tih zrnaca, a rub pečata bio je okružen dodatnim prstenom od istih zrnaca, dok su se same glave razdvajale prikazom [[Krst|krsta]]. Na poleđini se nalazilo ime pape koji je izdao dokument, u nominativu latinskog jezika, s slovima "PP", što označava titulu ''Pastor Pastorum'' (''Pastir pastira''). Ovaj disk je potom bio pričvršćen za dokument ili užetom od [[Konoplja (rod)|konoplje]], u slučaju sudskih i izvršnih pisama, ili crveno-žutom [[Svila|svilom]], u slučaju pisama milosti, koja je bila provučena kroz proreze na pergamentu dokumenta. Izraz "bulla" potiče od latinske riječi "bullire" ("ključati"), i odnosi se na činjenicu da je materijal od kojeg je pečat izrađen, bilo da je od [[Vosak|voska]], [[Olovo|olova]] ili zlata, morao biti zagrijan kako bi se omekšao za utiskivanje. Godine 1535. firentinski gravir Benvenuto Cellini bio je plaćen 50 skuda da izradi novu metalnu matricu koja će se koristiti za utiskivanje olovnih bula pape [[Pavao III|Pavla III]]. Cellini je zadržao ključne ikonografske elemente, poput lica dvojice apostola, ali ih je izradio s puno većom pažnjom prema detaljima i umjetničkoj osjetljivosti nego što je to bio slučaj ranije. Na poleđini pečata dodao je nekoliko [[Ljiljan (simbol)|ljiljana]] (fleur-de-lis), [[Heraldika|heraldički znak]] porodice Farnese, iz koje je papa Pavao III poticao. Od kraja 18. vijeka, olovna bula zamijenjena je crvenim pečatom tinte sv. Petra i Pavla, s imenom vladajućeg pape koje okružuje sliku, iako su vrlo formalna pisma, poput bule pape Ivana XXIII kojom je sazvao Drugi vatikanski sabor, i dalje dobivala olovni pečat. Originalne papinske bule postoje u većem broju tek od 11. vijeka, kada je došlo do prijelaza s krhkog papirusa na izdržljiviji pergament. Nijedna nije u potpunosti sačuvana iz vremena prije 819. godine. Međutim, neke originalne olovne bule i dalje postoje i potiču iz 6. vijeka == Sadržaj == <blockquote>''Glavni članak: Spisak papinskih bula''</blockquote>Što se tiče sadržaja, bula je jednostavno format u kojem se pojavljuje dekret pape. Svaka tema može biti obrađena u buli, a mnoge su bile ili jesu, zakonski dekreti, imenovanja biskupa, dispenzacije, ekskomunikacije, apostolske konstitucije, kanonizacije i sazivi. Bula je bila ekskluzivan format pisma iz Vatikana sve do 14. vijeka, kada su se pojavila papinska pisma. Pisma su manje formalni oblik papinske komunikacije i autentifikovana su voskom, a sada crvenim pečatom od [[Tinta|tinte]], na kojem je prikazan [[Prsten ribara]]. == Također pogledajte == * Abrevijator * Krstaška bula * Kanonsko krunisanje * Edikt * Enciklika * Fetva * Rota (papinski potpis) == Reference == '''Head Start''' je jedan od najstarijih, najvećih i najskupljih programa [[Kompenzacijsko obrazovanje|kompenzacijskog obrazovanja]] u svijetu. Njegov cilj je pomoći [[Dijete|djeci]] koja odrastaju u težim uvjetima, posebno djeci iz [[Siromaštvo|siromašnijih]] i socijalno ugroženih porodica, iz slabije obrazovanih sredina i nepovoljnih četvrti; kako bi im se povećale obrazovne šanse i smanjile nejednakosti. Program također nastoji ublažiti društvene probleme poput [[Kriminal|kriminala]], [[Zloupotreba psihoaktivnih supstanci|konzumacije droga]], [[Alkoholizam|alkoholizma]] i ovisnosti o [[Socijalna pomoć|socijalnoj pomoći]], pri čemu se ponekad uključuju i [[Roditelj|roditelji]]. Postoje i posebni programi za ranjive skupine, kao što su djeca migrantskog porijekla. Do 2007. u programu je sudjelovalo oko 24 milijuna predškolske djece u SAD-u. Godine 2006. uključeno je više od 909.000 djece i porodica, uz budžet veći od 6,7 milijardi američkih dolara. Program zapošljava više od 200.000 plaćenih djelatnika i preko 130.000 volontera, a u SAD-u se provodi oko 1.600 Head Start projekata. == Podjela == Postoje tri glavna tipa programa: * Early Head Start – ovaj program podržava [[Trudnoća|trudnice]] iz siromašnijih slojeva, malu djecu i njihove porodice. Može se provoditi kroz [[Vrtić|vrtiće]], kućne posjete ili grupne sastanke. Uključuje edukaciju roditelja o odgoju djece, savjetovanje za probleme poput [[Ovisnost|ovisnosti]], pomoć u finansijskim, zdravstvenim i porodičnim problemima, te jačanje roditeljskih vještina i razumijevanja potreba djeteta. * Head Start – namijenjen djeci iz socijalno ugroženih porodica s fokusom se na obrazovnu i socijalnu podršku, uključujući pomoć u učenju i [[Domaća zadaća|domaćim zadacima]], posjete [[Muzej|muzejima]] i kulturnim događajima, aktivnosti poput [[Čitanje|čitanja]] i kuhanja, razvoj socijalnih i obrazovnih vještina. * Migrant and Seasonal Head Start – program za djecu migranata i sezonskih radnika, prilagođen njihovom načinu života i čestim mijenjanjima boravišta. == Rezultati == Učinci programa Head Start nisu jednoznačni i različiti autori dolaze do drugačijih zaključaka. Levitt i Dubner (2005) smatraju da program nema dugoročne obrazovne efekte, jer se početne prednosti djece vremenom gube. Magnuson, Ruhm i Waldfogel (2004) nalaze mješovite rezultate; djeca u početku imaju bolje matematičke i čitalačke vještine, ali se te razlike smanjuju do kraja prve školske godine, dok problemi u ponašanju mogu ostati prisutni. Currie i Thomas (1995) pokazuju da su pozitivni efekti jači i dugotrajniji kod bijele djece nego kod crne i hispanske populacije. Datta (1976), te Lee i saradnici (1990) navode da djeca u programu u početku imaju viši IQ u odnosu na kontrolne grupe, iako se ta razlika kasnije smanjuje, ali ne nestaje u potpunosti. Werner (1997) smatra da program ima pozitivne dugoročne učinke, uključujući smanjenje problema u školi, kriminala i zloupotrebe droga. Analiza američkog Kongresa iz 2005. pokazuje da djeca iz Head Starta imaju nešto bolje rezultate u odnosu na djecu iz drugih predškolskih programa, te da su efekti veći ako dijete ranije uđe u program. == Reference == == Literatura == * Wassilios E. Fthenakis: ''Pädagogische Ansätze im Kindergarten.'' Beltz, Weinheim/Basel 2000, <nowiki>ISBN 3-407-62408-5</nowiki>. (njemački) * Valora Washington, Ura Jean Oyemade Bailey: ''Project Head Start: models and strategies for the twenty-first century.'' (= ''Garland reference library of social science.'' 827). Garland, New York et. al. 1995, <nowiki>ISBN 0-8153-0800-0</nowiki>. (engleski) * Jeanne Ellsworth, Lynda J. Ames (urednici): ''Critical perspectives on Project Head Start: revisioning the hope and challenge.'' (= ''Suny series, youth social services, schooling, and public policy''). State University of New York Press, Albany (New York) 1998, <nowiki>ISBN 0-7914-3928-3</nowiki>. (engleski) * Valora Washington, Ura Jean Oyemade Bailey: ''Project Head Start: past, present, and future trends in the context of family needs.'' (= ''Garland reference library of social science.'' 377). Garland, New York et. al. 1987, <nowiki>ISBN 0-8240-8521-3</nowiki>. (engleski) '''Herpes zoster ophthalmicus (HZO)''', također poznat pod nazivom oftalmološki zoster, je [[herpes zoster]] koji zahvata [[oko]] ili okolno područje. Česti znakovi uključuju osip na čelu s oticanjem kapka. Može se pojaviti i [[bol]] i crvenilo oka, rožnice ili uvee, te osjetljivost na svjetlost. Povišena temperatura, [[parestezija]] i alodinija (pojačana osjetljivost na [[dodir]]) u blizini oka mogu prethoditi pojavi osipa. Komplikacije mogu uključivati [[Sljepoća|oštećenje vida]], povišen [[očni pritisak]], hroničnu bol i [[moždani udar]]. Osnovni mehanizam nastanka oboljenja je reaktivacija latentnog virusa [[Varicella zoster virus|varicella-zoster]] (VZV) u trigeminalnom gangliju koji je povezan sa [[Oftalmički živac|oftalmičkim živcem]], tj. prvu granu [[Trigeminalni živac|trigeminalnog živca]]. Dijagnoza se uglavnom postavlja na osnovu [[Znakovi i simptomi|znakova i simptoma]]. Alternativno se može uzeti tečnost iz osipa i analizirati na prisustvo VZV DNK pomoću real-time PCR metode. Ovaj test je brz, jednostavan za izvođenje i veoma osjetljiv i specifičan metod za dijagnosticiranje ovog stanja. Liječi se uglavnom antivirusnim tabletama, poput [[Aciklovir|aciklovira]]. Steroidne kapi za oči također se mogu koristiti, kao i kapi koje šire zjenicu. Vakcina protiv herpes zostera preporučuje se za prevenciju kod osoba starijih od 50 godina. == Znakovi i simptomi == === Koža === * Viralni prodrom * Preherpetična neuralgija * Osip koji prelazi iz papula u vezikule, zatim u pustule i kraste * Hutchinsonov znak: zahvaćenost kože vrha nosa, što indicira uključenost nazocilijarnog živca. Iako prisutnost ovog znaka povećava vjerovatnoću očnih komplikacija povezanih s HZO, njegovo odsustvo ne isključuje zahvaćenost oka * Raširena pojava kod osoba sa imunodeficijencijom === Rožnica === * Epitel: tačkaste erozije epitela i pseudodendriti: često uz prednje stromalne infiltrate. Javljaju se 2 do 3 dana nakon pojave osipa i prolaze unutar 2 do 3 sedmice. Česta pojava. * Stroma: ** Numularni keratitis: granulasti depoziti u prednjoj stromi. Javlja se unutar 10 dana od pojave osipa. ** Nekrotizirajući intersticijalni keraktitis: karakterišu ga stromalni infiltrati, stanjenje rožnice i moguća perforacija. Javlja se od 3 mjeseca do nekoliko godina nakon osipa. Rijetka pojava. * Disciformni keratitis (''disciformni endoteliitis''): disk edema rožnice, nabori u Descemetovoj membrani, blaga upala u prednjoj očnoj komori i sitni keratični precipitati. Hronično stanje. Javlja se od 3 mjeseca do nekoliko godina nakon osipa. Rijetka pojava. * Neurotrofni keratitis: oštećenje živaca rožnice uzrokuje trajni defekt epitela, stanjivanje, pa čak i perforaciju. Rožnica postaje podložna bakterijskim i gljivičnim infekcijama. Hronično stanje, počinje kasno. Rijetka pojava. * Mukozni plakovi: linearne sive izbočine slabo vezane za oštećeni epitel/stromu. Hronično stanje. Nastaje nakon 3 mjeseca ili nekoliko dana nakon pojave osipa. === Uvea === Prednji uveitis se razvija kod 40–50% osoba s HZO u okviru od 2 sedmice nakon pojave kožnog osipa. Tipični HZO keratitis gotovo uvijek prati barem blagi iritis, posebno ako je Hutchinsonov znak pozitivan (prisustvo mjehurića na vrhu nosa). '''Karakteristike:''' Ovaj negranulomatozni iridociklitis povezan je sa: * sitnim keratičnim precipitatima * blagim zamućenjem očne vodice * povremeno hemoragičnim hipopionom (nakupljanje krvi i upalnih ćelija u prednjoj očnoj komori) Uveitis povezan s HZO često dovodi do komplikacija kao što su atrofija šarenice (irisa) i sekundarni glaukom. U kasnijim fazama bolesti može se razviti i komplikovana katarakta. == Uzroci == Herpes zoster izaziva reaktivacija latentnog humanog herpesvirusa tip 3 (VZV), tipično mnogo godina/decenija kasnije. Osoba može imati ovaj virus skriven unutar svojih neurosenzornih ganglija nakon što je preboljela ospice tokom djetinjstva. Ukratko, ospice nastaju kao posljedica infekcije VZV virusom. Međutim, HZO predstavlja specifičnu reaktivaciju tog virusa u prvoj grani trigeminalnog živca, koja se naziva oftalmička grada petog moždanog živca. === Rizikofaktori === Najvažniji faktori rizika za ponovnu aktivaciju VZV-a i razvoj herpes zostera je oslabljen imunitet (imunosupresija). To se može desiti, npr. kod infekcije HIV-om ili kod malignih oboljenja. Ostali rizikofaktori koji povećavaju rizik od herpes zostera uključuju porodičnu historiju, fizičku traumu i stariju životnu dob. Drugi manje značajni faktori uključuju ženski spol, psihološki stres i prisustvo drugih bolesti (komorbiditet), poput dijabetesa, reumatoidnog artritisa, kardiovaskularne bolesti, bolesti bubrega, lupus i upalne bolesti crijeva. == Mehanizam == Tokom primarne infekcije, koja se normalno prenosi kapljičnim putem i zahvata gornje disajne puteve domaćina, virusne čestice šire se kroz organizam. Smatra se da virus putuje unazad (retrogradno) od mjesta infekcije na koži duž senzornih neurona, sve do zadnjih korijenskih ganglija. Nakon što imunološki sistem stavi infekciju pod kontrolu, virus može ostati u dugotrajnom "uspavanom" stanju, najćešće u spinalnim ili kranijalnim ganglijama. Reaktivacija HZ-a dovodi do simptoma koji su ograničeni na određeni dermatom, odnosno specifično područje ljudskog tijela koje inerviše zahvaćeni živac. HZO nastaje zbog reaktivacije VZV u trigeminalnom gangliju, a kožne promjene se obično javljaju samo na jednoj strani lica. Češće zahvata oftalmičku granu trigeminalnog živca u odnosu na druge dvije grane. Promjene prate raspored jedne ili više grana ove regije, najčešće supraorbitalnog, supratrohlearnog i nazocilijarnog živca. Zahvaćenost nazocilijarne grane, koja opskrbljava očnu jabučicu, povezana je s većim rizikom od komplikacija na oku. Viralna replikacija dovodi do perifernog širenja duž senzornih živaca i lokalizovanog upalnog odgovora, koji se manifestuje kao bol sa peckanjem ili mravinjanjem. Kada virus stigne do kože, pustularne lezije se razvijaju. Uključenost dugih cilijarnih živaca u HZO dovodi do potencijalne upale okularnih struktura poput rožnjače, beonjače, šarenice, mrežnjače i konjuktive, kao i optičkog živca. Dijagnoza HZO-a radi se pomoću kliničke slike, jer se klasična erupcija bolnih vezikula u oftalmičkoj grani živaca može serološki potvrditi u oko 91% slučajeva. Zbog toga su anamneza i klinički pregled veoma važni u postavljanju dijagnoze, a laboratološko testiranje često nije neophodno. Evaluacija pacijenta kod kojeg se sumnja na HZO treba uključivati detaljan oftalmološki pregled koji se sastoji od vanjske inspekcije, tj. pregleda oka, provjere oštrine vida, pregled na lampi uz bojenje fluoresceinom i rose bengalom?, te evaluaciju zadnjeg segmenta (procjena zadnjeg dijela oka). Ako su laboratorijske analize ipak potrebne, uzorak sa kožnih promjena može se mikroskopski ispitati pomoću Tzanckovog razmaza ili Wrightove boje kako bi se uočili znaci infekcije herpes zosterom. Dijagnoza se može potvrditi i virusnom kulturom, imunofluorescentnim testiranjem ili PCR metodom, koja otkriva genetski materijal virusa. Posebno je važan Hutchinsonov znak: ako osip zahvata vrh nosa, to vjerovatno ukazuje na infekciju nazocilijarne grane, što znači da postoji velika vjerovatnoća zahvaćenosti oka i pojave simptoma. Iako je bolni mjehurićasti osip u oftalmičkoj grani tipičan za HZO, postoje i druge dijagnoze koje treba razmotriti, posebno ako nisu prisutna sva tri osnovna simptoma (osip, bol i zahvaćenost oka). {| class="wikitable" |+Diferencijalna dijagnoza !''Orbitalna bol bez vezikularnog osipa'' !Tenziona glavobolja !Migrena !Klaster glavobolja !Arteritis džinovskih ćelija |- !''Asimptomatski vezikularni osip'' !Kontaktni dermatitis !Impetigo !HSV infekcija ! |- !''Zahvaćenost oka bez osipa'' !Preseptalni celulitis !Abrazija rožnjače !Infektivni keratitis !Uveitis |} Razlikovanje infekcije HSV od HZO može biti teško, jer obje izazivaju bolne vezikularne osipe. Međutim, HSV se češće javlja u više dermatoma, dok se HZO obično pojavljuje u samo jednoj specifičnoj regiji tijela. Također, kod pacijenata sa obostranim osipom manja je vjerovatnoća da se radi o HZO. == Prevencija == Primarna prevencija HZO je sticanje zaštite protiv primarne infekcije VZV. Kao rezultat, više od 90% nevakcinisanih biće inficirano u adolescentnom periodu i postaće podložni razvoju HZO u kasnijem periodu života. Dvije vakcine su razvijene za prevenciju herpes zostera kod odraslih. Prva je živa atenuisana vakcina (ZVL, Zostavax, Merck & Co.), koja je odobrena 2006. Nova rekombinantna vakcina (RZV, Shingrix, GSK) odobrena je 2017. Ova vakcina preferira se u odnosu na prvu vakcinu jer dokazano pruža jaču i dugotrajniju zaštitu od HZ. Prema retrospektivnoj kohortnoj studiji pokazano je da RZV smanjuje učestalost i herpes zostera i HZO. == Liječenje == Glavni ciljevi liječenja herpes zostera i HZO jesu smanjenje težine i trajanja simptoma, jer se bolest prirodno vremenom povlači. Terapija pomaže u bržem zarastanju kožnih promjena i poboljšanju kvaliteta života. Liječenje s uglavnom provodi antiviralnim medikamentima poput aciklovira, valaciklovira ili famciklovira per os. Nije jasno da li postoji značajna razlika u djelovanju ovim lijekova. Ovi medikamenti djeluju najbolje ako se sa njima počne u roku od 3 dana od nastanka osipa. Započinjanje najbrže moguće terapije pomaže da se oboljenje razvija sporije i smanjuje rizik komplikacija. Kod ljudi sa široko raširenom infekcijom ili oslabljenim imunim sistemom, intravenska primjena aciklovira je preporučena, a u slučaju da je virus rezistentan na aciklovir može se koristitii Foscarnet. Zajedno sa antiviralnim medikamentima i analgeticima mogu biti propisani i kortikosteroidi kako bi se upala smanjila. Kakogod, korištenje kapljičnih ili oralnih kortikosteroida ostaje kontroverzno zbog mogućih rizik i ograničenih dokaza o efikasnosti. Ciklopegici, kapi za oči koje uzrokuju dilataciju zjenica, sprječavaju nastanak sinehija, priraslica između struktura oka. '''Bosanska knjiga mrtvih''' finalno je istraživanje Istraživačko-dokumentacionog centra u Sarajevu, koje se odnosi na civilne i vojne žrtve rata u Bosni i Hercegovini. Rad je objavljen u januaru 2013. == Pregled == Istraživanje je sažeto u bazu podataka koja sadrži 97.207 potvrđenih imena građana Bosne i Hercegovine, koji su poginuli tokom rata 1992–1995. godine, uz dodatnih 5.100 nepotvrđenih imena. Međunarodni tim stručnjaka procijenio je nalaze prije nego što su bili objavljeni. Ewa Tabeu, šefica Demografske jedinice MKSJ, nazvala je ovo "najvećom postojećom bazom podataka o žrtvama rata u Bosni". '''Potvrđene žrtve''' Od 97.207 žrtava dokumentiranih do 2013. godine: * 60% su bili vojnici, 40% civili * 90% su bili muškarci * 62% su bili Bošnjaci, 25% bosanski Srbi, a nešto više od 8% Hrvati * Od civilnih žrtava, 82% su bili Bošnjaci, 10% bosanski Srbi, a 6,5% bosanski Hrvati, uz mali broj Jevreja, Roma i drugih. Procjena je da bi postotak civilnih žrtava vjerovatno bio veći da preživjeli nisu prijavili svoje voljene kao "vojnike" kako bi ostvarili socijalne usluge i druge posthumne beneficije. Paretov princip, FIFA Fudbalske sudije (2000-2026) '''Victoria Aleksanyan''' (rođena 1987. u Erevanu, Armenija) armenska je filmska režiserka i suosnivačica IFCA – Zajednice nezavisnih filmskih stvaralaca Armenije. Aleksanyan je napisala, režirala i producirala niz kratkih filmova. == Obrazovanje == Aleksanyan ima zvanje magistre likovnih umjetnosti iz filma sa Univerziteta Columbia, te diplomu iz ekonomske novinarske struke sa Rusko-armenskog univerziteta. Dobila je postprodukcijsku stipendiju na Baden-Württemberg Filmskoj akademiji. == Karijera == Aleksanyan je započela svoju karijeru kao novinarka, radeći u nekoliko kulturnih časopisa u Armeniji. Nakon što je diplomirala na Rusko-armenskom univerzitetu i stekla magistarsku diplomu iz novinarstva, njen profesionalni put dobio je umjetnički smjer. Pridružila se jednom projektu pozorišta na otvorenom u Norveškoj kao blogerka i izvođačica, a ubrzo zatim se preselila u New York kako bi studirala film na Univerzitetu Columbia. U novembru 2018. Aleksanyan je realizovala Filmmaking Learning Lab za Tumo Centar za kreativne tehnologije u Gyumriju i održala jednomjesečnu intenzivnu edukativnu filmsku radionicu, koja je rezultovala produkcijom zajedničkog kratkog filma pod nazivom "Gyumri, my love", koji su kreirali Tumo studenti. Također je bila članica Nezavisnog filmskog odbora pri Nacionalnom centru za kinematografiju, gdje je pregledala i ocjenjivala filmske projekte i scenarije za Državni konkurs za finansiranje 2018. godine. Sada je Aleksanyan suosnivačica, prikupljačica sredstava i članica Upravnog odbora IFCA-e, Zajednice nezavisnih filmskih stvaralaca Armenije. '''Tina Trstenjak''' (rođena 24. avgusta 1990. u Celju) je bivša slovenska džudistkinja koja se takmičila u kategoriji do 63 kg. Trenirala je u klubu Judo Klub Z'Dezele Celje. Nakon Olimpijskih igara 2020. završila je takmičarsku karijeru i kasnije postala sudija. == Uspjesi == === Svjetsko prvenstvo === * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Svjetskom prvenstvu u Bakuu 2017. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Svjetskom prvenstvu u Budimpešti 2017. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Svjetskom prvenstvu u Astani 2015. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Svjetskom prvenstvu u Chelyabusku 2014. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Juniorskom svjetskom prvenstvu u Parizu 2009. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Juniorskom svjetskom prvenstvu u Bangkoku 2008. === Evropsko prvenstvo === * {{Gold1}} Zlatna medalja na Evropskom prvenstvu u Lisabonu 2021. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Evropskom prvenstvu u Tel Avivu 2018. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Evropskom prvenstvu u Varšavi 2017. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Evropskom prvenstvu u Kazanju 2016. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Evropskom prvenstvu u Bakuu 2015. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Evropskom prvenstvu u Montpellieru 2014. * {{Bronze3}} Timska bronzana medalja na Evropskom prvenstvu u Montpellieru 2014. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Evropskom prvenstvu u Budimpešti 2013. === Državno prvenstvo Slovenije === * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2020. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2019. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2018. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2017 . * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2015. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2014. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2013. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2012. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2011. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2010. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2009. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2007. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2006. === Ostala takmičenja === * {{Gold1}} Zlatna medalja na Budapest Grand Slamu 2020. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Düsseldorf Grand Slam 2020. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Paris Grand Slamu 2020. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Abu Dhabi Grand Slamu 2019. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Paris Grand Slamu 2019. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Abu Dhabi Grand Slamu 2018. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Paris Grand Slam 2018. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Paris Grand Slamu 2017. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Paris Grand Slamu 2015 . * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Tokyo Grand Slamu 2017 . * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Tokyo Grand Slamu 2016. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Tokyo Grand Slamu 2015. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Tokyo Grand Slamu 2014 . {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Remifentanil | Druga_imena = metil 1-(2-metoksikarboniletil)-4-(fenil-propanoil-amino)-piperidin-4-karboksilat | Grupa = Opioid | Trgovačka imena = Ultiva | ATC kodovi = N01AH06 ([[Svjetska zdravstvena organizacija|SZO]]) | CAS_registarski_broj = 132875-61-7 | Dostupnost bez recepta = ne | Strukturna formula = [[Datoteka:Remifentanil-2D-skeletal.svg|170px]] | IUPAC ime = | Sumarna formula = C<sub>20</sub>H<sub>28</sub>N<sub>2</sub>O<sub>5</sub> | Tačka topljenja = 5&nbsp;°C | Tačka ključanja = | Molarna masa = 376,447 g/mol | Biološka raspoloživost = 100% (IV/IM) | Metabolizam = razgrađen od strane nespecifičnih esteraza u plazmi i tkivima | Poluvrijeme eliminacije = 1-20 min | Izlučivanje = }} '''Remifentanil''', koji se prodaje pod trgovačkim imenom '''Ultiva''', je snažni, kratkodjelujući sintetički [[Opioid|opioidni]] [[analgetik]]. Daje se pacijentima tokom operacije kako bi se ublažila bol, te kao dodatak [[Anestezija|anestetiku]]. Remifentanil se koristi za [[Sedacija|sedaciju]], kao i u kombinaciji s drugim lijekovima za primjenu u [[Opća anestezija|općoj anesteziji]]. Upotreba remifentanila omogućila je primjenu anestezije s visokim dozama opioida i niskim dozama [[Hipnotik|hipnotika]], zbog sinergijskog djelovanja između remifentanila i različitih hipnotičkih lijekova, te isparljivih anestetika. == Medicinska primjena == Remifentanil se koristi kao opioidni analgetik koji ima i brzo djelovanje i brzo povlačenje (vrijeme oporavka). Efikasno se primjenjuje tokom [[kraniotomija]], spinalne hirurgije, [[Kardiohirurgija|kardiohirurgije]] i zahvata gastričnog bypassa. Iako opioidi općenito djeluju slično u smislu ublažavanja [[Bol|bola]], farmakokinetika remifentanila omogućuje brži postoperativni oporavak. Remifentanil se može primjenjivati kao dio anestetičke tehnike TIVA ([[totalna intravenska anestezija]]) pomoću [[Kompjuter|kompjuterski]] kontrolisanih infuzijskih pumpi u postupku nazvanom TCI ([[ciljano kontrolirana infuzija]]). Ciljana koncentracija u plazmi unosi se u pumpu u jedinicama ng/mL, koja zatim izračunava stopu infuzije prema faktorima pacijenta, poput dobi i težine. Za indukciju se obično koriste nivoi od 40 ng/mL, ali općenito variraju između 3–8 ng/mL. Za određene hirurške procedure koje stvaraju posebno jake podražaje može biti potrebna razina do 15 ng/mL. Relativno kratko kontekstno-osjetljivo poluvrijeme eliminacije remifentanila omogućuje brzo postizanje željenog nivoa u [[Krv|krvi]], a iz istog razloga oporavak također nastupa brzo. To omogućava upotrebu remifentanila u posebnim okolnostima, poput [[Carski rez|carskog reza]]. Kratko kontekstno-osjetljivo poluvrijeme remifentanila čini ga idealnim za intenzivnu bol kratkog trajanja. Kao takav, uspješno se koristi za ublažavanje bola tokom poroda; međutim, nije toliko učinkovit kao epiduralna analgezija. U kombinaciji s [[Propofol|propofolom]], remifentanil se koristi za anesteziju pacijenata koji prolaze [[Elektrokonvulzivna terapija|elektrokonvulzivnu terapiju]]. === Dostupni oblici === Primjenjuje se u obliku remifentanil hidrohlorida, a kod odraslih se daje kao [[intravenska infuzija]] u dozama koje se kreću od 0,1 mikrogram po kilogramu tjelesne mase u minuti (μg/kg/min) do 0,5 μg/kg/min. Djeca mogu zahtijevati veće infuzijske stope (do 1,0 μg/kg/min). Klinički korisne infuzijske stope za sedaciju su 0,025–0,1 μg/kg/min (stope se prilagođavaju prema starosti pacijenta, težini bolesti i invazivnosti hirurškog zahvata). Male količine drugih sedativnih lijekova obično se istovremeno primjenjuju sa remifentanilom kako bi se postigla sedacija. Klinički korisne infuzijske stope u općoj anesteziji variraju, ali obično su 0,1–1 μg/kg/min. == Farmakologija == === Farmakokinetika === Remifentanil se smatra metabolički "mekim" lijekom, što znači da se vrlo brzo razlaže u neaktivni oblik. Za razliku od drugih sintetičkih opioida koji se razgrađuju u jetri, remifentanil ima estersku vezu koja se brzo hidrolizira pomoću nespecifičnih enzima u tkivima i plazmi. Zbog toga se ne nakuplja u organizmu, a njegovo poluvrijeme eliminacije ostaje oko 4 minute, čak i nakon infuzije koja traje 4 sata. Remifentanil se razlaže u remifentanil kiselinu, koja je praktično neaktivna – samo 1/4600 jačine originalnog lijeka. Zbog brzog metabolizma i kratkog trajanja djelovanja, remifentanil je omogućio fleksibilnije i preciznije primjene u anesteziji. Kada se koristi zajedno sa hipnotikom, može se davati u relativno visokim dozama, jer se lijek brzo eliminiše iz krvi nakon prekida infuzije. Efekti nestaju brzo, čak i nakon dugih infuzija. Zbog sinergijskog djelovanja remifentanila i hipnotika (npr. propofola), doza hipnotika se može značajno smanjiti. To često vodi ka stabilnijem krvnom pritisku i srčanoj funkciji tokom operacije, kao i bržem postoperativnom oporavku. === Farmakodinamika === Kod pacijenata na mehaničkoj ventilaciji, remifentanil može biti efikasniji od morfina u kontroli bola i sedaciji, ali ne i od fentanila. == Neželjeni efekti == Remifentanil je specifični agonist μ-receptora, što znači da smanjuje tonus simpatičkog nervnog sistema, izaziva respiratornu depresiju i analgeziju. Efekti lijeka uključuju smanjenje frekvencije srca, arterijskog pritiska, frekvencije disanja i plućnog volumena u zavisnosti od doze. Ponekad se javlja i rigidnost mišića. Najčešći neželjeni efekti koje pacijenti prijavljuju su vrtoglavica – često kratkotrajna, uobičajena kod drugih brzodelujućih sintetičkih fenilpiperdinskih opioida poput fentanila i alfentanila, jak svrab (pruritus) – uglavnom po licu. Ovi efekti se obično kontrolišu promjenom doze (smanjivanjem ili, u nekim slučajevima, povećanjem) ili davanjem drugih sedativa koji pomažu pacijentu da lakše podnese ili ne osjeti neželjena dejstva. Budući da je svrab djelimično uzrokovan povišenim nivoom histamina u krvi, nerijetko se daju antihistaminici poput difenhidramina (Benadryl). Međutim, ovo se radi pažljivo, jer može izazvati prekomjernu sedaciju. Mučnina se takođe može pojaviti, ali je obično kratkotrajna, jer remifentanil brzo napušta krvotok nakon prekida infuzije. === Potencijal za zloupotrebu === Kao i drugi μ-receptor agonisti (npr. morfin i kodein), remifentanil može izazvati euforiju i ima potencijal za zloupotrebu. Međutim, zbog brzog metabolizma i kratkog poluvremena djelovanja, rizik od zloupotrebe je prilično nizak. Ipak, postoje zabilježeni slučajevi zloupotrebe remifentanila. == Društvo i kultura == === Razvoj i plasman na tržište === Prije nego što je razvijen remifentanil, većina kratkodjelujućih hipnotika i amnestika imala je problem s dugotrajnom upotrebom – lijekovi bi se nakupljali u organizmu i izazivali nepoželjne dugotrajne efekte nakon operacije. Remifentanil je dizajniran da bude snažan anestetik s ultra-kratkim i predvidljivim trajanjem djelovanja, bez problema nakupljanja. Remifentanil je patentirala kompanija Glaxo Wellcome Inc, a FDA je odobrila njegovu upotrebu 12. jula 1996. Patent je istekao 10. septembra 2017. === Pravni status === U [[Hong Kong|Hong Kongu]], remifentanil je regulisan prema Rasporedu 1 Zakona o opasnim drogama (Poglavlje 134). Mogu ga koristiti samo zdravstveni radnici, a smije se koristiti i u univerzitetske istraživačke svrhe. Supstancu mogu izdavati farmaceuti, ali samo na odgovarajući propisani recept. Svako ko distribuira supstancu bez recepta može biti kažnjen sa 10.000 hongkonških dolara. Kazna za trgovinu ili proizvodnju supstance iznosi 5,000,000 HK$ i doživotnu kaznu zatvora. Posjedovanje supstance za ličnu upotrebu bez dozvole Departmana zdravlja ilegalno je i kažnjava se sa 1,000,000 HK$ i/ili 7 godina zatvora. U Sjedinjenim Američkim Državama, remifentanil je narkotik iz Rasporeda II (''Schedule II'') pod kontrolom DEA, sa brojem ACSCN 9739, a godišnja proizvodna kvota za 2013. iznosila je 3,750 grama, što je ostalo nepromijenjeno u odnosu na prethodnu godinu. == Tert-butil remifentanil == Zamjena metil-[[Ester|estera]] na dugom lancu sa tert-butil-esterom čini ovaj remifentanilni analog 150.000 puta jačim od morfina i 210 puta jačim od samog remifentanila, što ga svrstava među najjače poznate fentanil analoge. Tert-butil grupa takođe čini lijek otpornijim na hidrolizu i produžava njegovo poluvrijeme u tijelu. == Primjena u veterini == Poluvrijeme remifentanila kod pasa je 6 minuta. Ovo poluvrijeme se ne povećava ni sa većom dozom ni sa dugotrajnom upotrebom, pa je oporavak nakon primjene vrlo brz. Remifentanil je efikasniji kod pasa nego kod mačaka, mada se povećanjem doze kod mačaka može postići analgezija i smanjenje čula bola (anti-nocicepcija). [[Hiperalgezija]] i tolerancija su primijećene kod glodara i kunića, ali ne kod pasa i mačaka. Kod konja, remifentanil može pružiti dugotrajnu sedaciju kada se kombinuje sa [[Ksilazin|ksilazinom]] i koristi kao kontinuirana infuzija. == Reference == == Ubistva u šumi u Klanovicáma == Dana 15. decembra 2023. godine, u šumi Klánovice na istočnom obodu Praga, oko 25 kilometara od Karlovog Univerziteta, ubijeni su 32-godišnji muškarac i njegova dvomjesečna kćerka dok se nalazila u dječijim kolicima. Naknadnom istragom utvrđeno je da je počinilac, David Kozák, prije izvršenja ubistava samo jednom posjetio šumu Klánovice. Na dan pucnjave na Karlovom Univerzitetu, na svom računaru je napisao oproštajnu poruku u kojoj je detaljno opisao ubistva u Klánovicama, a oružje kojim su počinjena ubistva prethodno je sakrio u porodičnom dvorištu. Prema istrazi, Kozák je na dan zločina koristio javni prevoz, pri čemu je tokom presjedanja na drugom dijelu Praga isključio mobilni telefon. Sa sobom je nosio bež ruksak i bio naoružan s dva pištolja, Glock 45 i Berettu 71. Nakon ulaska u šumu, prvobitno je namjeravao napasti ženu s dvoje djece koju je vidio na igralištu uz glavnu šumsku stazu, ali je potom uočio muškarca s kolicima i procijenio da je on lakša meta. Pratio ga je kraće vrijeme, nakon čega je ispalio više hitaca iz pištolja Glock 45, opremljenog prigušivačem, usmrtivši muškarca, a potom je ispalio dva hica u kolica, pri čemu je ubijena njegova dvomjesečna kćerka. Nakon toga je pobjegao s mjesta događaja. Tokom bijega, Kozák se kretao pješke prema gradu Úvaly, zatim je autobusom otišao do željezničke stanice Klánovice, odakle je vozom napustio područje između 16:00 i 16:45 po srednjoevropskom vremenu. U jednom trenutku tokom bijega prošao je pored para s kolicima i razmatrao mogućnost napada, ali je odustao nakon što je u daljini čuo sirene. Policija je nakon zločina sprovela opsežnu potragu u šumi angažujući stotine službenika, dok je formirana i posebna operativna grupa za pronalazak počinioca. Kako nije bilo direktnih tragova, istraga je prvo usmjerena na vlasnike registrovanog vatrenog oružja koje je odgovaralo balističkim nalazima, čime je obuhvaćeno oko 30.000 osoba, a potom je krug sužen na približno 4.000 potencijalnih osumnjičenih, od kojih je oko 40 živjelo u blizini šume Klánovice. Dana 20. decembra policija je saopćila da i dalje nema konkretnih tragova, ali da se istraga nastavlja. U kasnijoj fazi, kada je isključen lični ili profesionalni motiv, istraga je razmatrala mogućnost nasumičnog napada. Prema navodima stručnih izvora, slučaj je upoređivan s ranijim ubistvima poznatim kao "šumska ubica“ iz 2005. godine, kada je bivši policajac ubio tri nasumične žrtve u šumskim područjima u okviru priprema za planirani napad u praškom metrou, koji je kasnije spriječen njegovim hapšenjem. Glavni istražitelj Jedinice za teške zločine u Pragu izjavio je da je, zbog činjenice da je Kozák živio u Srednjočeškoj regiji, koja ima odvojenu policijsku upravu od Praga, istraga bila za nekoliko dana prekasna da bi se potencijalno spriječio napad na Karlovom univerzitetu. '''Mircea Lucescu''' (29. juli 1945. – 7. april 2026) bio je bivši profesionalni rumunski fudbaler i trener. Lucescu je bio jedan od najuspješnijih igrača rumunskog ligaškog prvenstva, osvojivši sedam titula sa Dinamom iz Bukurešta. Također je nastupao za Științu iz Bukurešta i Corvinul Henedoaru, a upisao je i 64 nastupa za rumunsku fudbalsku reprezentaciju. Bio je kapiten te selekcije na FIFA SP 1970. Trenirao je razne timove u Rumuniji, Italiji, Turskoj, Ukrajini i Rusiji. Dobro je poznat po dvanestogodišnjem mandatu u Šahtjoru iz Donjecka, gdje je postao najuspješnii trener osvojivši sa klubom 8 titula u ukrajinskom prvenstvu, 6 kupova, 7 superkupova i UEFA kup 2008/09. Također je osvajao trofeje sa Šahtjorovim rivalom, Dinamom iz Kijeva, te titule A divizije sa klubovima iz Bukurešta, Dinamom i Rapidom. Sa Galatasarayem i Beşiktaşom osvojio je i tursko nacionalno prvenstvo. Proglašavan je za rumunskog trenera godine 2004, 2010, 2012, 2014 i 2021, a za trenera godine u Ukrajini 2006, kao i u periodu između 2008. i 2014. Primio je i nagradu u Rumuniji za trenera decenije 2013, a 2015. godine postao je peti čovjek koji je vodio klubove u 100 utakmica Lige prvaka, pridruživši se tako Alexu Fergusonu, Carlu Ancelottiju, Arsènu Wengeru i Josèu Mourinhu. Također je treći trener po osvojenom broju službenih trofeja (38). == Klupska karijera == Lucescu je rođen 29. jula 1945. u rumunskom glavnom gradu, Bukureštu. Počeo je igrati juniorski fudbal 1961. godine u Școala Sportivă 2 u Bukureštu. U Dinamo Bukurešt doveo ga je trener Traian Ionescu, gdje je debitovao u Diviziji A 21. juna 1964. u pobjedi 5–2 protiv Rapida iz Bukurešta. U svoje prve dvije sezone u Dinamu, Lucescu je osvojio prvenstvo u obje, odigravši ukupno tri utakmice u Diviziji A. Sljedeće dvije sezone bio je posuđen klubu Štiința Bukurešt u Diviziju B. Nakon završetka posudbe, vratio se među Crvene pse, s kojima je osvojio Kup Rumunije 1967/68, postigavši dva pogotka u pobjedi 3:1 u finalu protiv Rapida iz Bukurešta, nakon što ga je trener Bazil Marin uveo u igru u 77. minuti umjesto Nicolaea Nagyja. U naredna tri izdanja Kupa Rumunije klub je svaki put stigao do finala, a Lucescu je u finalu 1971. postigao dva gola. Ipak, u sva tri navrata njegova ekipa poražena je od rivala Steaue iz Bukurešta. Tokom boravka u klubu, Lucescu je osvojio i četiri ligaške titule. U sezoni prvog naslova, pod vodstvom trenera Nicolaea Dumitrua i Ionescua, upisao je 23 nastupa i postigao tri gola. U narednoj šampionskoj sezoni trener Ion Nunweiller koristio ga je u 28 utakmica, u kojima je postigao lični rekord od 12 golova. U trećoj sezoni osvajanja titule zabilježio je četiri pogotka u 31 nastupu, ponovo radeći s Dumitruom, dok je u posljednjoj šampionskoj sezoni odigrao 19 utakmica i postigao sedam golova pod vodstvom Nunweilera. Lucescu je ukupno proveo 12 sezona u Dinamu, u kojima je odigrao 250 utakmica u Diviziji A i postigao 57 golova, uključujući devet u derbijima protiv Steaue. Tokom tih godina odigrao je i 15 utakmica u evropskim takmičenjima, u kojima je postigao tri gola (uključujući tri nastupa u Kupu velesajamskih gradova). Postigao je gol protiv oba madridska velikana, Reala i Atlética, u Evropskom kupu, ali u oba slučaja Dinamo nije uspio proći dalje protiv Španaca. Zbog svojih nastupa u 1971, Lucescu je zauzeo četvrto mjesto u izboru za rumunskog fudbalera godine, a 1974. bio je drugi. U julu 1977. godine Lucescu je prešao u Corvinul Hunedoara, gdje je u januaru 1979. preuzeo i ulogu trenera, istovremeno ostajući aktivan igrač. Na kraju te sezone klub je ispao u Diviziju B, ali je Lucescu ostao vjeran ekipi i već nakon jedne godine izborio povratak u najviši rang. Imao je ključnu ulogu i u sezoni 1981/82, kada je Corvinul završio na trećem mjestu Divizije A, nakon čega je okončao igračku karijeru kako bi se u potpunosti posvetio trenerskom poslu. Tokom trenerskog mandata u Dinamu nakratko se vratio na teren, jer je veliki broj igrača bio pozvan u kamp reprezentacije Rumunije uoči Svjetskog prvenstva 1990. godine. Zbog toga se ponovo registrovao kao igrač i 16. maja 1990. ušao u igru u 76. minuti, zamijenivši Ionela Fulgu u remiju 1:1 protiv Sportula Studențesca iz Bukurešta. Te sezone osvojio je titulu i kao igrač i kao trener. Sa 44 godine, 9 mjeseci i 17 dana postao je najstariji igrač koji je nastupio u Diviziji A, takmičenju u kojem je ukupno upisao 362 nastupa i postigao 78 golova. Lucescu je tokom karijere imao i ponude iz inostranstva. Tokom 1970-ih često se povezivao s prelascima u strane klubove, ali ga je u tome sprječavao rumunski komunistički režim. U februaru 1970, tokom turneje reprezentacije po Brazilu na turniru u Rio de Janeiru, predsjednik Fluminensea poslao je zvaničan zahtjev rumunskim vlastima da ga dovede na posudbu. Ponuda je odbijena, jer je režim sportiste smatrao nacionalnim resursima i političkim simbolima, rijetko im dopuštajući odlazak u inostranstvo. Fudbaleri su tada viđeni kao ambasadori socijalističkog uspjeha, s očekivanjem da predstavljaju Rumuniju u svijetu, ali pod strogom kontrolom države i bez mogućnosti nastupa za strane klubove. Kasnije se njegovo ime dovodilo u vezu i s turskim Fenerbahçeom u dva navrata. U julu 1971. nastupio je na revijalnoj utakmici povodom oproštaja klupske legende Ogüna Altıparmaka, što je bio prvi znak interesa istanbulskog kluba. U augustu 1976. nosio je dres Fenerbahçea u prijateljskoj utakmici protiv Dnipropetrovska; navodno je transfer bio dogovoren, ali su vlasti ponovo spriječile njegov odlazak. == Reprezentativna karijera == Lucescu je za reprezentaciju Rumunije odigrao ukupno 64 utakmice, od čega je u 23 navrata bio kapiten, te je postigao devet golova. Debi je upisao pod vodstvom selektora Iliea Oană 2. novembra 1966. godine, u pobjedi 4:2 protiv Švicarske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 1968. U tim kvalifikacijama zabilježio je šest nastupa i postigao dva gola, oba u pobjedama protiv Kipra. Prvih deset nastupa za reprezentaciju ostvario je dok je još igrao u drugom rangu, za Științu iz Bukurešta. U uspješnim kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 1970. nastupio je u šest utakmica. Na završnom turniru selektor Angelo Niculescu koristio ga je kao kapitena u sve tri utakmice grupne faze – pobjedi protiv Čehoslovačke te porazima od branitelja naslova Engleske i kasnijeg prvaka Brazila, nakon čega Rumunija nije uspjela proći dalje. Uoči posljednje utakmice protiv Brazila, Lucescu je vlastitim novcem kupio plavu opremu za ekipu, jer je Fudbalski savez Rumunije obezbijedio samo jedan komplet dresova, žute boje, iste kao i brazilski. Tokom kvalifikacija za Evropsko prvenstvo 1972. odigrao je sedam utakmica i postigao dva gola, a Rumunija je stigla do četvrtfinala, gdje je eliminisana od Mađarske, koja je kasnije izborila plasman na završni turnir. U narednim godinama upisao je dva nastupa u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 1974, tri utakmice uz jedan gol u pobjedi 3:1 protiv Grčke u Balkanskom kupu 1973–76, te šest nastupa i jedan pogodak u uvjerljivoj pobjedi 6:1 protiv Danske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 1976. Posljednji nastup za reprezentaciju zabilježio je 4. aprila 1979. godine u remiju 2:2 protiv Španije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 1980. Za doprinos reprezentaciji, posebno učešće na Svjetskom prvenstvu 1970, odlikovan je 25. marta 2008. godine, kada mu je tadašnji predsjednik Traian Băsescu dodijelio Orden „Meritul Sportiv“ III klase. == Trenerska karijera == === Corvinul Hunedoara === Lucescu je mnogo toga o trenerskom poslu naučio od Viorela Mateianua, čijim je metodama rada bio posebno impresioniran. Redovno je odlazio na treninge njegovog kluba Baia Mare, često ga moleći da ih produži kako bi mogao što više naučiti. Posjećivao ga je i kod kuće, gdje su znali provoditi noći razgovarajući o fudbalu i zajedno crtajući taktičke zamisli. Trenersku karijeru započeo je u januaru 1979. u Corvinulu, gdje je zamijenio Iliea Savua, istovremeno ostajući aktivan igrač. Debitovao je 28. februara iste godine u Kupu Rumunije, porazom 3:1 nakon produžetaka. Samo tri dana kasnije upisao je i prvi meč u prvenstvu, uz pobjedu 2:0 i postignut gol. Ipak, ekipa je na kraju sezone ispala u niži rang, ali je već naredne godine izborila povratak. Vrhunac tog perioda bio je treće mjesto u sezoni 1981/82, nakon čega se Lucescu posvetio radu s reprezentacijom, koju je vodio paralelno. U tom razdoblju pokazao je izuzetan dar za rad s mladima, afirmišući igrače poput Ioana Andonea, Mircee Rednica, Michaela Kleina i Dorina Mateuța. === Rumunija === Na klupi reprezentacije debitovao je 11. novembra 1981. remijem bez golova protiv Švicarske. Uspio je odvesti selekciju na Evropsko prvenstvo 1984, osvojivši tešku kvalifikacionu grupu ispred Italije, Čehoslovačke i Švedske. Na završnom turniru Rumunija je osvojila samo bod i nije prošla grupu. Bio je nadomak plasmana na Svjetsko prvenstvo 1986, ali je njegova ekipa ostala kratka za jedan bod. Reprezentaciju je napustio 1986. godine. Posebno se pamti da je upravo on dao debi Gheorgheu Hagiju sa 18 godina, a kasnije mu povjerio i kapitensku traku. === Dinamo București === Godine 1985. preuzeo je Dinamo, paralelno vodeći reprezentaciju. Već u prvoj sezoni osvojio je Kup Rumunije pobjedom nad velikim rivalom Steauom. Tokom gotovo pet godina stvorio je snažan tim kombinujući mlade igrače iz omladinskog pogona s već formiranim fudbalerima. Dinamo je pod njegovim vodstvom stigao do četvrtfinala Kupa pobjednika kupova, a potom osvojio i duplu krunu 1990. godine. === Pisa === Nakon revolucije 1989. odlazi u Italiju, gdje preuzima Pisu. Iako je dobro započeo sezonu, problemi s upravom i loši rezultati doveli su do otkaza 1991. godine. U tom periodu radio je s mladim Diegom Simeoneom i započeo saradnju na analitičkom pristupu fudbalu, uključujući razvoj jednog od prvih softvera za statistiku u sportu. === Brescia === U Bresci je brzo ostvario uspjeh, izborivši plasman u Seriju A. Klub je kasnije nekoliko puta ispadao i vraćao se u ligu, a osvojio je i Anglo-italijanski kup 1994. Posebno je zanimljivo da je tim bio poznat kao “rumunska Brescia”, jer je doveo više igrača iz svoje domovine. U tom periodu dao je priliku mladom Andrei Pirlu da trenira s prvim timom. === Reggiana === Kratko je vodio Reggianu 1996. godine, ali je zbog loših rezultata brzo smijenjen. === Rapid București === Povratkom u Rumuniju 1997. preuzeo je Rapid, s kojim je osvojio Kup, a zatim i prvenstvo 1999. – prvo nakon 32 godine čekanja. Dodao je i Superkup, potvrdivši dominaciju nad Steauom. === Inter Milan === Krajem 1998. preuzeo je Inter, radeći s velikim zvijezdama poput Ronalda i Roberta Baggia. Ekipa je stigla do četvrtfinala Lige prvaka, ali je eliminisana od Manchester Uniteda. Klub je napustio već 1999, između ostalog i zbog nesuglasica s Ronaldom. === Galatasaray === Godine 2000. dolazi u Galatasaray i odmah osvaja UEFA Superkup pobjedom nad Real Madridom. U narednim sezonama bilježi dobre evropske rezultate i osvaja tursko prvenstvo, ali uprkos tome biva smijenjen. === Beşiktaş === U Beşiktaşu ostvaruje veliki uspjeh, osvojivši titulu 2003. uz rekordni broj bodova. Ipak, nakon kontroverzi i pada forme naredne sezone, napušta klub. === Shakhtar Donetsk === Najveći trag ostavio je u Shakhtaru, koji je vodio čak 12 godina. Osvojio je brojne domaće trofeje i 2009. godine UEFA Kup, prvi evropski trofej u historiji kluba. Posebno uspješna bila je sezona 2010/11, kada je osvojio trostruku krunu i stigao do četvrtfinala Lige prvaka. Bio je poznat po radu s mladim Brazilcima, koje je razvijao u vrhunske igrače. Više puta proglašavan je trenerom godine u Ukrajini. === Zenit, Turska i Dynamo Kyiv === Godine 2016. preuzima Zenit i osvaja Superkup Rusije, ali ubrzo dobija otkaz. Kao selektor Turske nije uspio izboriti plasman na Svjetsko prvenstvo. Godine 2020. preuzima Dynamo Kyiv, što izaziva negodovanje navijača zbog njegove prošlosti u Shakhtaru. Ipak, već u prvoj sezoni osvaja prvenstvo i Kup. Tokom rata u Ukrajini 2022. napušta zemlju radi sigurnosti. Klub napušta 2023. godine. === Povratak u Rumuniju === Na klupu reprezentacije Rumunije vraća se 2024. godine. U Ligi nacija ostvaruje odlične rezultate i plasman u viši rang, ali ne uspijeva izboriti odlazak na Svjetsko prvenstvo 2026. Nakon eliminacije u baražu protiv Turske, te zdravstvenih problema, podnosi ostavku u aprilu 2026. == Privatni život i smrt == Lucescu je fudbal smatrao centrom svog života, često naglašavajući da želi ostati u sportu do kraja. Govorio je više jezika i poticao igrače na obrazovanje i kulturno uzdizanje. Njegov sin Răzvan također je postao trener. Tokom života imao je i ozbiljne zdravstvene probleme, uključujući srčane tegobe i tešku saobraćajnu nesreću. Početkom aprila 2026. hospitalizovan je zbog teških srčanih komplikacija. Preminuo je 7. aprila 2026. u Bukureštu, u 80. godini života. == Djela == Autor je i knjiga o fudbalu: * ''Miraj travnjaka'' (1981) * ''Rudarski život'' (2011) Arina Sabaljenka (rođena 5. maja 1998.) bjeloruska je profesionalna teniserka. Trenutno je broj 1 u pojedinačnoj konkurenciji na WTA rang listi, te prijašnja najbolje rangirana igračica u dublu. Sabaljenka je osvojila24 TWA singl ttule, među kojima su 4 Grand Slam turnira – po dvije na Australian Openu i US Openu – kao i 11 WTA 1000 turnira. Također je ovojila 6 titula u dublu, uključujući US Open 2019. i Australian Open 2021, oba puta s Elise Mertens. Sabaljenka je veću prepoznatljivost stekla 2017. kada je, zajedno s Aleksandrom Sasnovič, dovela reprezentaciju Bjelorusije do finala Fed Cupa, iako obje tada nisu bile među top 75 na rang listi. Sezone 2018. i 2019. završila je kao svjetski broj 11 u singlu. Nakon dva polufinala na Grand Slam turnirima 2021. godine, popela se na drugo mjesto, ali je 2022. imala problema s održavanjem tog nivoa igre. Godine 2023. osvojila je svoj prvi Grand Slam naslov na Australian Openu, bila finalistkinja US Opena i prvi put postala svjetski broj 1. Godine 2024. Sabaljenka je odbranila svoju Australian Open titulu i osvojila treći Grand Slam naslov na US Openu, završivši prvi put godinu kao prvorangirana igračica. Godine 2025. odbranila je titulu na US Openu i bila finalistkinja Astralian Opena i Roland Garrosa, zadržavši prvo mjesto tokom čitave sezone. U 2026. stigla je do osmog Grand Slam finala na Australian Openu i osvojila tzv. Sunshine Double (Indian Wells i Miami). Sabaljenka je redovno počela igrati dublove 2019. Sa Mertens kao partnerkom odmah je ostvarila uspjeh osvojvši Sunshine double iste godine. Kasnije su zajedno osvojile US Open, a Sabaljenka se prvi put plasirana na WTA Finals. Nakon što su Mertens i ona osvojile drugi Grand Slam na Australian Openu 2021, Sabaljenka je postala broj 1 u dublu, nakon čega se isključivo fokusirala na singl. Počeci Sabaljenka je rođena u Minsku, glavnom gradu Bjelorusije. Njen otac, Sergej (preminuo 2019.), bio je hokejaš na ledu. Sabaljenka je počela igrati tenis sasvim slučajno. Izjavila je: "Jednog dana moj tata me je vozio negdje autom i usput je vidio teniske terene. Tako me je odveo tamo. Svidjelo mi se i uživala sam u tome — i tako je sve počelo." Počela je trenirati na Nacionalnoj teniskoj akademiji u Minsku kada je otvorena 2014. godine. Godine 2015. Bjeloruski teniski savez uvjerio je Sabaljenku i njen tim da se fokusiraju na igranje profesionalnih turnira nižeg nivoa umjesto juniorskih takmičenja, iako je još uvijek imala pravo nastupa u juniorskoj konkurenciji. Karijera Juniorska karijera Sabaljenka je kasno počela igrati na ITF juniorskim turnirima jer je u mlađim kategorijama nastupala na U14 i U16 Tennis Europe takmičenjima. Nije igrala u glavnom žrijebu nijednog ITF turnira sve do 2013, kada je sa 15 godina igrala n nižerangiranom Grade-4 Tallink kupu u Estoniji. Nikada nije igrala na juniorskim Grand Slam turnirima niti na drugim visokim Grade-A i Grade-1 takmičenja. Zbog nedostatka većeg broja bodova s tih većih turnira, najbolji plasman u karijeri bio joj je tek 225. mjesto. Sabaljenka je svoju prvu ITF titulu osvojila u dublu na najnižem nivou, Grade-5 Alatan Tour Cupu u Bjelorusiji krajem 2013, zajedno sa sunarodnjakinjom Verom Lapko. Tokom 2014. istakla se na Grade-4 turnirima, gdje je u junu stigla do svog prvog finala u singlu na Estonian Junior Openu, a u oktobru je osvojila svoju prvu singl titulu na MTV Total Junior Cupu u Finskoj. Na kraju sezone odbranila je titulu u dublu na Alatan Tour Cupu, ovog puta sa sunarodnjakinjom Nikom Šitkouskajom, a osvojila je i titulu u singlu. Godine 2015. igrala je samo na jednom turniru, Evropskom juniorskom prvenstvu. Kao turnir kategorije B1, to je bio najviši nivo juniorskog takmičenja na kojem je učestvovala. Izgubilaje u drugom kolu od prve nositeljice Markete Vondrušove. Period 2012–2016: Profesionalni i Fed Cup debi Sabaljenka je počela igrati na ITF Women's Circuitu 2014, čak i prije nego što je nastupala na ITF juniorskim turnirima. U dvije godine odigrala je svojih prvih 5 turnira u rodnom Minsku, ali ni na jednom nije osvojila pobjedu u glavnom žrijebu. Svoju prvu profesionalnu pobjedu zabilježila je krajem 2014. u Istanbulu. U narednoj sezoni, u oktobru, osvojila je prve dvije titule u uzastopnim sedmicama u Antaliji, obje na turnirima ranga 10.000 dolara. Također je osvojila i turnir sa glavnom nagradom od 25.000 dolara posljednje sedmice te godin. Ta titula ju je početkom 2016. prvi put uvela među najboljih 300 na WTA listi. Iste godine u aprilu debitovala je u Fed Cupu, gdje je poražena u svom jedinom meču. Također je osvojila i tada najveće titule, obje sa nagradom od 50.000 dolara (prva u Tianjinu uvela ju je među 200 najboljih u maju, dok joj je druga u Toyoti u novembru pomogla da sezonu završi kao 137. igračica svijeta). Godina 2017: Titula na WTA 125 i probijanje među 100 najboljih Uprkos određenom uspjehu početkom sezone u Fed Cupu, Sabaljenka je imala miran start godine. U februaru je prvi put igrala u glavnom žrijebu WTA Toura kao kvalifikantkinja na Dubai Openu; međutim, svoju prvu pobjedu na WTA Touru ostvarila je tek u julu na Wimbledonu. Na svom Grand Slam debiju ponovo je kroz kvalifikacije izborila glavni žrijeb i u prvom kolu pobijedila Irinu Hromačevu. Sabaljenka je ovaj uspjeh nastavila još jednom pobjedom na Washington Openu protiv 34. igračice svijeta, Lauren Davis, finalistkinje iz 2016. i tada najviše rangirane protivnice koju je pobijedila. Nakon poraza u kvalifikacijama US Opena, Sabaljenka je stigla do svog prvog WTA polufinala na Taškent Openu, gdje je između ostalih pobijedila treću nositeljicu i 53. igračicu svijeta, Tatjanu Mariju. Nekoliko sedmica kasnije nastupila je na Tianjin Openu kao 119. igračica svijeta, ali je uspjela doći do svog prvog WTA finala. Tamo se susrela sa svojim idolom iz djetinjstva, Marijom Šarapovom, ali je na kraju izgubila u dva tijesna seta. Zahvaljujući tom rezultatu, napredovala je na 76. mjesto i prvi put ušla među 100 najboljih na svijetu. Nakon tijesnog poraza u finalu Fed Cupa protiv Sjedinjenih Američkih Država, Sabaljenka je sezonu završila osvajanjem tada najveće titule u karijeri na Mumbai Openu, turniru iz serije WTA 125. Ova titula joj je osigurala 78. mjesto na kraju godine. '''Steam''' je [[Digitalna distribucija|digitalna platforma za distribuciju]] i prodaju [[Videoigra|videoigara]] koju je razvija [[Valve (korporacija)|korporacija Valve]]. Pokrenut je kao softverski klijent u septembru 2003. kako bi automatski obezbijedio ažuriranja za Valveove video-igre, a krajem 2005. proširen je na distribuciju igara drugih proizvođača. Nudi različite funkcije, kao što su [[Matchmaking|povezivanje igrača na serveru]] uz [[Valve Anti-Cheat]] (VAC) zaštitu, [[Servis društvenog umrežavanja|društvene mreže]] i usluge [[Streamovanje igara|streamovanja igara]]. Funkcije Steam klijenta uključuju održavanje ažuriranja, cloud skladištenje i opcije popu direktnih poruka, prikaza unutar igre (ovelay), foruma za diskusiju i virtuelnog tržišta [[Kolekcionarski predmet|kolekcionarskih predmeta]]. Prodavnica također nudi [[softver za produktivnost]], [[Muzika u videoigrama|muzički sadržaj iz igara]], videozapise, kao i prodaju hardvera kojeg Valve proizvodi ([[Valve Index]], [[Steam Deck]]). [[Aplikativni programski interfejs|Programski interfejs (API)]], Steamworks, objavljen je 2008, a programeri ga koriste kako bi u svoje proizvode integrisali Steam funkcije, poput [[Upravljanje digitalnim pravima|zaštite digitalnih prava (DRM)]]. Nekoliko izdavača igara počelo je distribuisati svoje proizvode na Steamu iste godine. Steam je prvobitno razvijen za [[Microsoft Windows|Windows]], ali je 2010. i 2013. prilagođen za [[macOS]] i [[Linux]]. Mobilna verzija Steama, koja omogućava korištenje njegovih online funkcije, objavljena je za [[iOS]] i [[Android (operativni sistem)|Android]] 2012. Steam je najveća digitalna platforma za distribuciju [[Računarska igra|računarskih igara]], sa udjelom na tržištu koji se 2013. prema ''[[IHS Screen Digest|IHS Screen Digestu]]'' procjenjivao na 75%. Do 2017, kupovine igara preko Steama dostigle su oko 4,3 milijarde američkih dolara, odnosno najmanje 18% globalne prodaje računarskih igara prema [[Steam Spy|''Steam Spyju'']]. Do 2021, usluga je imala više od 34.000 igara i preko 132 miliona [[Aktivni korisnik|aktivnih mjesečnih korisnika]]. Uspjeh Steama doveo je do razvoja [[Steam Machine]] gaming računara 2015, uključujući [[SteamOS]] (za Linux OS) i [[Steam Controller|Steam Controllera]]; zatim [[Steam Link]] uređaja za lokalni streaming igara; i 2022. prenosivog [[Steam Deck|Steam Decka]], prilagođenog za pokretanje Steam igara. '''Mioklonus''' je brzi kratki nevoljni nepravilni trzaj [[Mišić|mišića]], grupe mišića ili [[Zglob|zgloba]] (bez ritma) za razliku od [[Klonus|klonusa]] koji je ritmičan i pravilan. Javlja se kao prateći simptom kod velikog broja [[Neurološki poremećaj|neuroloških oboljenja]]. Sam termin mioklonus (myo - "mišić", clonus "grč") opisuje [[medicinski znak]] i, uopšteno, ne predstavlja [[Dijagnoza|dijagnozu]] [[Bolest|bolesti]]. Nastaju u [[Moždana kora|moždanoj kori]] (kortikalno), u drugim dijelovima mozga (subkortikalno) ili u [[Kičmena moždina|kičmenoj moždini]] (spinalno). Ubrajaju se u ekstrapiramidalne [[Hiperkinezija|hiperkinezije]], odnosno spadaju u hiperkinetičke poremećaje pokreta, zajedno sa [[Tremor|tremorom]] i [[Horeja|horejom]]. Ovi miokloni trzaji ili grčevi obično su uzrokovani naglim [[Mišićna kontrakcija|kontrakcijama mišića]] (pozitivni mioklonus) ili kratkotrajnim prekidima kontrakcije (negativni mioklonus). Najčešće se javljaju prilikom uspavljivanja ([[hipnički trzaj]]). Miokloni trzaji mogu se javiti i kod zdravih osoba i povremeno ih doživljava gotovo svako. Međutim, ako postanu učestaliji i rašireniji, mogu biti znak različitih neuroloških poremećaja. [[Štucanje]] je vrsta mioklonog trzaja koji posebno zahvata [[Dijafragma|dijafragmu]]. Kada je grč izazvan od strane druge osobe naziva se ''isprovocirani grč''. Napadi [[Drhtanje|drhtanja]] kod [[beba]] spadaju u ovu kategoriju. Miokloni trzaji mogu se javiti pojedinačno ili u nizu, u određenom obrascu ili bez obrasca. Pojavljivati se mogu rijetko ili više puta u jednoj minuti. Najčešće je mioklonus jedan od više znakova u širokom spektru poremećaja [[Nervni sistem|nervnog sistema]], kao što su [[multipla skleroza]], [[Parkinsonova bolest]], [[distonija]], [[cerebralna paraliza]], [[Alzheimerova bolest]], [[Gaucherova bolest]], [[subakutni sklerozirajući panencefalitis]], [[Creutzfeldt-Jakobova bolest,|Creutzfeldt-Jakobova bolest]], [[serotoninska toksičnost]], neki slučajevi [[Huntingtonova bolest|Huntingtonove bolesti]], kao i pojedini oblici [[Epilepsija|epilepsije]], te povremeno kod [[Intrakranijalna hipotenzija|intrakranijalne hipotenzije]]. U gotovo svim slučajevima u kojim je mioklonus uzrokovan oboljenjem [[Centralni nervni sistem|CNS-a,]] prethode mu drugi simptomi, kao npr. kod Creutzfeldt-Jakobove bolesti on je obično kasna klinička manifestacija koja se javlja nakon što pacijent već počne pokazivati izražene neurološke deficite. Anatomski, mioklonus može poticati iz lezija korteksa, subkorteksa ili kičmene moždine. Prisustvo mioklonusa iznad foramen magnuma praktično isključuje spinalni mioklonus; dalja lokalizacija zahtijeva dodatne pretrage, poput [[Elektromiografija|elektromiografije (EMG)]] i [[Elektroencefalografija|elektroencefalografije (EEG)]]. == Tipovi == Među najčešćim tipovima mioklonusa su akcijski, kortikalni refleksni, esencijalni, palatalni mioklonus, kao i oni koji se javljaju u progresivnim miokonim epilepsijama, retikuralni refleksni, spavački, te stimulusno-osjetljivi mioklonus. === Oblici epilepsije === '''Kortikalno refleksni mioklonus''' smatra se oblikom epilepsije koja potiče iz moždane kore – vanjskog sloja, ili "[[Siva masa|sive mase]]" mozga, odgovorne za veliki dio obrade informacija u mozgu. U ovom tipu mioklonusa trzaji obično zahvataju samo nekoliko mišića u jednom dijelu tijela, ali se mogu javiti i trzaji koji uključuju mnoge mišiće. Kortikalni refleksni mioklonus može se pojačati kada pacijenti pokušavaju izvesti određeni pokret ili kada dožive određeni podražaj. '''Esencijalni mioklonus''' javlja se bez prisustva epilepsije ili drugih očitih abnormalnosti u mozgu ili [[Živac|živcima]]. Može se pojaviti nasumično kod osoba bez porodične historije ili kod članova u jednoj [[Porodica|porodici]], što ukazuje da ponekad može biti nasljedni poremećaj. Esencijalni mioklonus obično je stabilan i ne pogoršava se s vremenom. Neki naučnici spekulišu da neki oblici esencijalnog mioklonusa mogu biti oblik epilepsije bez poznatog uzroka. '''Mioklonu epilepsiju kod adolescenata''' obično čine trzanje, prije svega mišića gornjih ekstremiteta. Ovo uključuje trzanje [[Ruka|ruku]], [[Rame|ramena]], [[Lakat|laktova]] i veoma rijetko [[Noga|nogu]]. '''[[Juvenilna mioklona epilepsija]]''' je među najčešćim tipovima epilepsije i može zahvatiti jednu od 14 osoba sa ovom bolešću. Napadi se obično javljaju nakon buđenja, a pojava ovog tipa epilepsije kod većine pacijenata da se uočiti oko [[Pubertet|puberteta]]. Primjena lijekova koji liječe više tipova napada obično je najefikasniji oblik tretmana. [[Lennox–Gastautov sindrom|'''Lennox–Gastautov sindrom (LGS)''']], ili dječja epileptička encefalopatija, rijedak je epileptički poremećaj koji čini 1–4% dječjih epilepsija. Sindrom se očituje mnogo težim simptomima, uključujući višestruke napade dnevno, [[poteškoće u učenju]] i abnormalne nalaze na elektroencefalogramu (EEG). Rani početak napada povezan je sa većim rizikom od kognitivnog oštećenja. '''[[Progresivna mioklonična epilepsija (PME)]]''' je grupa bolesti koje se karakterišu mioklonusom, epileptičkim napadima, [[Toničko-klonički napadi|toničko-kloničkim napadima]] i drugim ozbiljnim simptomima kao što su poteškoće s hodanjem ili govorom. Ovi rijetki poremećaji često se pogoršavaju s vremenom i mogu biti fatalni. Studije su identificirale barem tri oblika PME. Bolest Lafora nasljeđuje se kao [[Dominacija (genetika)|autosomno-recesivni poremećaj]], što znači da se bolest javlja samo kada dijete naslijedi dvije kopije defektnog gena, po jednu od svakog roditelja. [[Lafora bolest]] karakterišu mioklonus, epileptički napadi i [[demencija]] (progresivni gubitak pamćenja i drugih intelektualnih funkcija). Druga grupa PME bolesti, koja pripada klasi cerebralnih skladišnih bolesti, obično uključuje mioklonus, probleme sa vidom, demenciju i [[Distonija|distoniju]] (stalne kontrakcije mišića koje uzrokuju uvijanje ili abnormalne položaje tijela). Još jedna grupa PME poremećaja u klasi sistemskih degeneracija često je praćena akcijskim mioklonusom, napadima, te problemima s ravnotežom i hodanjem. Mnoge od ovih PME bolesti počinju u djetinjstvu ili adolescenciji, a liječenje obično nije dugoročno uspješno. '''Retikularni refleksni mioklonus''' smatra se oblikom generalizovane epilepsije koja potiče iz [[Moždano stablo|moždanog stabla]], dijela mozga koji se povezuje s kičmenom moždinom i kontroliše vitalne funkcije poput [[Disanje|disanja]] i rada srca. Miokloni trzaji obično zahvataju cijelo tijelo, pri čemu su mišići s obje strane tijela istovremeno pogođeni. Kod nekih osoba trzaji se javljaju samo u dijelu tijela, npr. nogama, pri čemu su svi mišići u tom dijelu uključeni u svaki trzaj. Retikularni refleksni mioklonus može biti izazvan ili voljnim pokretom ili vanjskim podražajem. === Dijafragmalni trzaj === Vrlo rijedan oblik uključuje [[Dijafragma|dijafragmalni]] trzaj, poznat i kao Sindrom plesača trbuha ili Van Leeuwenhoekova bolest. Prvi ga je opisao [[Antoni van Leeuwenhoek]] 1723. godine, koji je i sam imao ovo stanje. Ovu bolest karakteriše govori koji zvuči kao [[štucanje]] sa kratkim dahom. Spazmi mišića mogu se ponavljati na desetine puta dnevno. Brzina kontrakcija dijafragme kreće se između 35 i 480 kontrakcija u minuti, sa prosječnom brzinom od oko 150. Studije pokazuju da mogući uzroci mogu biti poremećaji u CNS-u i PNS-u, [[anksioznost]], nutritivni poremećaji i upotreba određenih medikamenata. Nijedan tretman nije se pokazao univerzalno učinkovitim, iako blokada ili presjecanje [[Frenični živac|freničnog živca]] može pružiti instantnu olakšicu kada farmakološko liječenje nije efektivno. Samo oko 50 ljudi širom svijeta ima dijagnozu dijafragmalnog trzaja. === Ostali oblici === * '''Akcioni mioklonus''' karakterišu trzaji mišića koji se javljaju ili pojačavaju pri voljnim pokretima ili čak namjeri za pokretom. Pokušaju preciznih i koordiniranih pokreta mogu pogoršati stanje. Akcioni mioklonus je najonesposobljavajući oblik mioklonusa i može zahvatiti ruke, noge, lice, pa čak i glas. Često se povezuje sa toničko-kloničkim napadima i difuznim neuronskim oboljenjima poput posthipoksične [[Encefalopatija|encefalopatije]], [[Uremija|uremije]] i različitih oblika PME, iako se u slučaju fokalnog moždanog deficita, ovo oboljenje može biti ograničeno na jedan ekstremitet. Ovaj tip mioklonusa često je uzrokovan oštećenjem mozga nastalim zbog nedostatka kisika i protoka krvi u mozak kada je disanje ili rad srca privremeno zaustavljeno. Prekomjerna eksitacija [[Senzomotorni korteks|senzomotornog korteksa]] (kortikalni refleksni mioklonus) ili [[Mrežasta formacija srednjeg mozga|mrežaste formacije]] (retikularni refleksni mioklonus) također može uzrokovati akcioni mioklonus. Smatra se da neurotransmiteri [[Serotonin|serotonina]] i [[Gama-aminobuterna kiselina|GABA]] uzrokuju ovaj nedostatak inhibicije, što može objasniti poboljšanja kod primjene prekursora serotonina. U proces su uključeni sistemi: cerebelodentatorubralni, piramidalni, ekstrapiramidalni, optički, auditivni, zadnje kolone i nuclei gracilis i cuneatus, [[kičmeno-moždani putevi]], motorički neuroni moždanih nerava i prednjih rogova kičmene moždine, kao i mišićna vlakna. * Palatalni mioklonus je regularna, ritmička kontrakcija jedne ili obje strane [[Mehko nepce|mekog nepca]]. Ove kontrakcije mogu biti praćene mioklonusom u drugim mišićima, uključujući [[Lice (anatomija)|lice]], [[Jezik (anatomija)|jezik]], [[grlo]] i dijafragmu. Kontrakcije su vrlo brze, javljaju se i do 150 puta u minuti i mogu trajati tokom sna. Obično se pojavljuje kod odraslih i može trajati neograničeno. Osobe sa palatalnim mioklonusom obično ga smatraju manjim problemom, iako se neki žale na povremeni zvuk kliktanja koji nastaje kontrakcijom mišića mekog nepca. * [[Mioklonus srednjeg uha]] javlja se u mišićima [[Srednje uho|srednjeg uha]], uključujući [[Mišić zatezač bubne opne|mišić zatezače bubne opne]] i [[mišić uzengije]]. Može zahvatiti i mišiće oko [[Eustachijeva cijev|Eustahijeve tube]], uključujući [[mišić zatezača mekog nepca]] i [[mišić podizača mekog nepca]], kao i [[trubno-ždrijelni mišić]]. Oboljeli ga opisuju kao kucajući zvuk/osjećaj u [[Uho|uhu]]. * Spinalni mioklonus je mioklonus koji potiče iz kičmene moždine, uključujući segmentalni i propriospinalni mioklonus. Propriospinalni mioklonus obično je uzrokovan torakalnim generatorom koji izaziva trzaj fleksije trupa. Često je izazvan [[Stimulus (fiziologija)|stimulusom]], s kašnjenjem zbog sporog provođenja kroz propriospinalna [[Nervno vlakno|nervna vlakna]]. * Mioklonus osjetljiv na podražaje izazvan je raznim vanjskim stimulusima poput [[Buka|buke]], [[Pokret|pokreta]] i [[Svjetlost|svjetla]]. Iznenađenje može povećati osjetljivost pacijenta. * Mioklonus u snu javlja se u početnim fazama [[San|sna]], naročito prilikom uspavljivanja, uključujući poznate primjere poput hipničkog trzaja. Neki oblici su osjetljivi na podražaje. Većina osoba rijetko osjeća smetnje, pa liječenje često nije potrebno. Ako je simptom kompleksnijeg i ometajućeg poremećaja, poput [[Sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]], može biti potrebno medicinsko liječenje. Mioklonus se također može povezati sa osobama sa [[Touretteov sindrom|Tourettovim sindromom]]. == Znakovi i simptomi == Mioklonički napad opisuje se kao trzaji koji se javljaju u jednom ekstremitetu ili čak u cijelom tijelu. Osoba koja doživljava napad opisuje osjećaj kao nekontrolisane pokrete, slične blagom [[Električni udar|električnom udaru]]. Iznenadni trzaji ponekad mogu biti toliko snažni da malo [[dijete]] zbog njih može pasti. Mioklonički napad je nagla nevoljna kontrakcija grupe mišića. Trzaji mišića obično su simetrični, najčešće generalizovani, a mogu biti lokalizovani u rukama i ramenima, često istovremeno sa klimanjem glave; obje ruke mogu se odjednom ispružiti dok se istovremeno javlja klimanje glave. Simptomi mogu varirati među pacijentima. Ponekad se cijelo tijelo može trzati, slično [[Refleks iznenađenja|refleksu iznenađenja]]. Kao što je slučaj sa svim generalizovanim napadima, pacijent [[Svijest i poremećaji svijesti|nije svjestan]] tokom događaja, ali napad je toliko kratak osoba izgleda potpuno [[Svijest|svjesno]]. Kod refleksnih epilepsija, miokloničke napade mogu izazvati trepereća svjetla ili drugi spoljašnji podražaji (vidi [[fotosenzitivna epilepsija]]). Slični primjeri normalnog mioklonusa su podrigivanje i hipnički trzaji koje neki ljudi osjećaju prilikom uspavljivanja. Teški slučajevi patološkog mioklonusa mogu poremetiti kretanje i znatno ograničiti sposobnost osobe da spava, jede, govori ili hoda. Mioklonički trzaji se često javljaju kod osoba s [[Epilepsija|epilepsijom]]. == Uzroci == Mioklonus kod zdravih osoba ne ukazuje na ništa drugo osim na nasumičnu kontrakciju mišića (nije opasan). Mioklonus se također može razviti kao odgovor na infekciju, hiperosmolarnu hiperglikemijsku krizu, povredu glave ili kičmene moždine, moždani udar, stres, tumore mozga, zatajenje bubrega ili jetre, bolesti nakupljanja lipida, trovanje hemikalijama ili lijekovima, kao nuspojava određenih lijekova (poput tramadola, kinolona, benzodiazepina, gabapentina, sertralina, lamotrigina i opioida), ili uslijed drugih poremećaja. Mioklonus može biti simptom velikog broja neuroloških oboljenja i stanja, poput: * [[Multipla skleroza|multiple skleroze]] * [[Epilepsija|epilepsije]] * [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovog oboljenja]] * [[Huntingtonova bolest|Huntingtonove bolesti]] * [[Demencija Lewyjevih tijela|demencije Lewyjevih tijela]] * [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] * [[Frontotemporalna demencija|frontotemporalne demencije]] * [[Kortikobazna degeneracija|kortikobazne degeneracije]] * [[Creutzfeldt-Jakobova bolest,|Creutzfeldt-Jakobove bolesti]] * [[Lajmska bolest|Lajmske bolesti]] * [[Opsoclonus mioklonus sindrom|opsoclonus mioklonus sindroma]] * [[lupus]] i * [[MERRF sindrom|MERRF-a]] (miokloničke epilepsije s neurednim crvenim vlaknima) – rijetka [[mitohondrijska encefalomiopatija]] Noćni mioklonus može biti prisutan kod osoba s [[Fibromialgija|fibromialgijom]]. Benigne miokloničke pokrete često je moguće uočiti tokom indukcije opće anestezije intravenskim lijekovima, poput [[Etomidat|etomidata]] i [[Propofol|propofola]]. Pretpostavlja se da nastaju zbog smanjenog inhibicijskog signalizovanja od strane kranijalnih neurona. Dugotrajni nedostatak kisika u mozgu, odnosno [[hipoksija]], može rezultirati posthipoksičnim mioklonusom. Osobe s [[Benigni fascikularni sindrom|benignim fascikularnim sindromom]] često mogu doživjeti miokloničke trzaje udova, prstiju i palčeva. Trzaji mišićnih grupa, većine tijela ili niz trzaja u brzom nizu, zbog kojih osoba naglo uspravlja tijelo iz opuštenog sjedećeg položaja, ponekad se javljaju kod ambulantnih pacijenata liječenih visokim dozama [[Morfin|morfina]], [[Hidromorfin|hidromorfina]] i sličnih lijekova, a mogu biti znak visokih i/ili brzo rastućih nivoa ovih lijekova u serumu. Mioklonički trzaji izazvani drugim opioidima, poput [[Tramal|tramadola]] i [[Petidin|petidina]], mogu biti manje benigni. Lijekovi nevezani za opioide, poput [[Antiholinergici|antiholinergika]], također su poznati po tome da izazivaju miokloničke trzaje. == Liječenje == Primjenjuje se simptomatsko liječenje. Za kontrolu mioklonusa mogu se koristiti kombinacije lijekova. Kod ozbiljnijih stanja, s obzirom na kompleksne uzroke mioklonusa, liječenje može uključivati više lijekova koji pojedinačno imaju ograničen učinak, ali u kombinaciji djeluju snažnije jer utiču na različite moždane puteve ili mehanizme. Liječenje je najefikasnije kada je poznat osnovni uzrok i kada se može ciljano tretirati. Neki od lijekova koji se proučavaju u različitim kombinacijama uključuju klonazepam, natrijum-valproat, piracetam i primidon. Hormonska terapija može poboljšati odgovor na antimiokloničke lijekove kod nekih osoba. Neke studije su pokazale da doze 5-hidroksitriptofana (5-HTP) mogu dovesti do poboljšanja kod pacijenata s određenim tipovima akcionog mioklonusa i progresivne miokloničke epilepsije (PME). Razlike u učinku 5-HTP-a kod pacijenata s mioklonom još uvijek nisu objašnjene. Mnogi lijekovi koji se koriste za mioklonus, poput barbiturata, fenitoina i primidona, također se koriste za liječenje epilepsije. Barbiturati usporavaju centralni nervni sistem i imaju sedativni ili antikonvulzivni učinak. Fenitoin i primidon su učinkoviti antiepileptici, iako fenitoin može izazvati zatajenje jetre ili druge dugotrajne štetne efekte kod pacijenata s PME. Natrijum-valproat je alternativna terapija za mioklonus i može se koristiti samostalno ili u kombinaciji s klonazepamom. Neki pacijenti mogu imati neželjene reakcije na klonazepam i/ili natrijum-valproat. Kada pacijenti uzimaju više lijekova, prestanak primjene onih koji se sumnja da izazivaju mioklonus i tretman metaboličkih poremećaja može riješiti neke slučajeve mioklonusa. Kada je indicirano farmakološko liječenje, antikonvulzivi su primarna linija liječenja. Paradoksalne reakcije na terapiju su zabilježene – lijekovi na koje većina pacijenata reagira pozitivno kod drugih mogu pogoršati simptome. Ponekad to dovodi do greške povećavanja doza, umjesto smanjenja ili prekida lijeka. Liječenje mioklonusa fokusira se na lijekove koji mogu pomoći u smanjenju simptoma. Koriste se natrijum-valproat, klonazepam, antikonvulziv levetiracetam i piracetam. Doze klonazepama obično se postepeno povećavaju dok pacijent ne pokaže poboljšanje ili dok nuspojave ne postanu štetne. Pospanost i gubitak koordinacije su česte nuspojave. Korisni efekti klonazepama mogu vremenom slabiti ako pacijent razvije toleranciju na lijek. U oblicima mioklonusa gdje je zahvaćeno samo jedno područje, pa čak i kod nekoliko drugih oblika, botox injekcije (OnabotulinumtoxinA) mogu biti od pomoći. Hemijski transmiter odgovoran za izazivanje nevoljnih kontrakcija mišića blokiran je toksinima Botulinuma iz Botoxa. Hirurški zahvat također je opcija liječenja ako simptome izaziva tumor ili lezija u mozgu ili kičmenoj moždini. Operacija može korigovati simptome kod pacijenata kod kojih mioklonus zahvata dijelove lica ili uha. Dok se duboka moždana stimulacija (DBS) još proučava u vezi s mioklonusom, ona je već isprobana kod osoba s ovim i drugim poremećajima pokreta. == Epidemiologija == Mioklonus se može javiti kod osoba bez porodične historije, ali i među članovima iste porodice. Neki ljudi sa mioklonusom imaju članove porodice koji pate od esencijalnog tremora ili distonije (mioklonus-distonija). == Prognoza == Efekti mioklonusa kod pojedinca mogu varirati u zavisnosti od oblika bolesti i opšteg zdravstvenog stanja. U težim slučajevima, posebno onima koji ukazuju na osnovni poremećaj u mozgu ili nervima, pokreti mogu biti izrazito izobličeni i ograničiti sposobnost normalnog funkcionisanja, kao što su jedenje, govor i hodanje. U takvim slučajevima, terapija koja je inače efikasna, poput klonazepama i natrijum valproata, može izazvati neželjene reakcije na lijek, uključujući povećanu toleranciju i potrebu za većim dozama. Međutim, prognoza za jednostavnije oblike mioklonusa kod inače zdravih osoba može biti neutralna, jer bolest može uzrokovati malo ili nimalo poteškoća. U nekim slučajevima bolest počinje jednostavno, u jednom dijelu tijela, a zatim se širi. == Istraživanje == Istraživanja o mioklonusu podržava Nacionalni institut neuroloških oboljenja i moždanog udara. Glavni fokus istraživanja je na ulozi neurotransmitera i receptora uključenih u ovu bolest. Utvrđivanje da li abnormalnosti u tim putovima uzrokuju mioklonus može pomoći u razvoju terapije lijekovima i dijagnostičkih testova. Određivanje u kojoj mjeri genetika igra ulogu u tim abnormalnostima može dovesti do potencijalnih terapija za njihovo preokretanje, što bi moglo ispraviti gubitak inhibicije i istovremeno unaprijediti mehanizme u tijelu koji bi kompenzovali njihove efekte. == Etimologija == Riječ mioklonus nastala je kombinovanjem riječi myo- i clonus, što ukazuje na poremećaj kontrakcije mišića. Izgovara se /ˌmaɪˈɒklənəs/ ili /ˌmaɪəˈkloʊnəs, ˌmaɪoʊ-/. Zastupljenost ovih varijanti pokazuje razliku između američkog i britanskog engleskog. Varijanta sa naglaskom na slog -oc- jedini je izgovor koji se navodi u nekoliko glavnih američkih rječnika (medicinskih i opštih). Varijanta sa naglaskom na slog -clo- navodi se u britanskoj verziji Oxford Dictionaries online, ali ne i u američkoj verziji. == Također pogledajte == * Sindrom prekida uzimanja antidepresiva – simptomi koji se javljaju nakon prestanka uzimanja antidepresivnih lijekova * Sindrom benignih fascikulacija – nevoljno trzanje mišića u voljnim mišićima * Klonus – niz nevoljnih i ritmičnih kontrakcija i opuštanja mišića * Sindrom eksplodirajuće glave – abnormalna senzorna percepcija tokom sna * Fahr-ov sindrom – genetski poremećaj koji uključuje kalcifikaciju bazalnih ganglija * Fascikulacija – spontano, nevoljno trzanje mišića * Hipnagogija – stanje svijesti pri uspavljivanju * Hipnički trzaj – nevoljno trzanje prilikom uspavljivanja * Poremećaj periodičnih pokreta udova – poremećaj spavanja * Sindrom nemirnih nogu == Reference == '''Nacionalni konvent''' (francuski: ''Convention nationale'', [kɔ̃vɑ̃sjɔ̃ nɑsjɔnal]) bila je [[Konstituanta|ustavotvorna skupština]] [[Kraljevina Francuska|Kraljevine Francuske]] tokom jednog dana i [[Prva Francuska Republika|francuske Prve Republike]] tokom njene prve tri godine za vrijeme [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], nakon dvogodišnje [[Nacionalna ustavotvorna skupština|Nacionalne ustavotvorne skupštine]] i jednogodišnje [[Zakonodavna skupština Francuske|Zakonodavne skupštine]]. Stvoren je nakon ustanka 10. avgusta 1792. Bila je to prva francuska vlada ustrojena kao [[Republika|republička]], čime je u potpunosti napušten prethodni [[Monarhija|monarhijski sistem]]. Konvent je zasjedao kao jednodomna skupština od 20. septembra 1792. do 26. oktobra 1795. (4. [[Brimer|brimera]] IV prema kalendaru kojeg je Konvent usvojio). Konvent je nastao kada je Zakonodavna skupština odredila privremenu suspenziju kralja [[Luj XVI, kralj Francuske|Luja XVI]] i sazivanje Nacionalnog konventa radi izrade novog ustava bez monarhije. Druga velika novina bila je odluka da poslanici tog konventa treba da budu birani od svih Francuza koji su stariji od 21 godine, koji imaju prebivalište godinu dana i žive od svog rada. Nacionalni konvent je, dakle, bila prva francuska skupština izabrana [[Opšto pravo glasa za muškarce|opštim pravom glasa bez klasnih razlika]].<ref>Anchel, Robert (1911). "Convention, The National". In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 7 (11. edicija). Cambridge University Press. str. 46.</ref> Iako je Konvent trajao do 1795, vlast je efektivno bila birana od strane Konventa i koncentrisana u malom Komitetu javnog spasa od aprila 1793. Osam mjeseci od jeseni 1793. do proljeća 1794, kada su [[Maximilien Robespierre]] i njegovi saveznici dominirali [[Komitet javnog spasa|Komitetom javnog spasa]], predstavljaju najradikalniju i najkrvaviju fazu Francuske revolucije, poznatu kao [[Jakobinska diktatura|Vladavina terora]]. Nakon pada Robespierrea, Konvent je trajao još godinu dana dok nije napisan novi ustav, uvodeći [[Francuski direktorijum]]. == Izbori == Indirektni izbori održani su od 2. do 10. septembra 1792. nakon izbora izbornih kolegijuma od strane primarnih skupština 26. avgusta.<ref>"[https://web.archive.org/web/20181222095403/http://www.archivespasdecalais.fr/Anniversaires/Du-2-au-10-septembre-1792-election-des-deputes-a-la-Convention-nationale Du 2 au 10 septembre 1792: élection des députés à la Convention nationale]". [http://www.archivespasdecalais.fr/Anniversaires/Du-2-au-10-septembre-1792-election-des-deputes-a-la-Convention-nationale Original] arhiviran 22. decembra 2018. Pristupljeno 2. 4. 2026. (jezik: ''francuski'')</ref> Uprkos uvođenju opšteg muškog prava glasa, izlaznost je bila niska,<ref>Thompson, J. M. (1959). ''The French Revolution''. Oxford: Basil Blackwell.</ref><sup>[</sup><ref>Konvent je, dakle, bio izabran od strane male manjine stanovništva, ali one koja je bila najodlučnija. To objašnjava dvosmislenost riječi "narodni" kada se primjenjuje na ovaj period: Francuska revolucija u "narodnom" smislu zasigurno nije bila narodna u smislu učešća naroda u javnim poslovima. Ali ako se riječ "narodni" shvati tako da je revolucionarna politika bila formirana pod pritiskom sans-kilotskog pokreta i organizovanih manjina, i da je od njih dobila egalitarni impuls, onda da, Revolucija je zaista ušla u svoju "narodnu" fazu.</ref><sup>]</sup> iako je došlo do povećanja u poređenju sa izborima 1791/92. glasalo je 11,9% znatno većeg biračkog tijela, u poređenju sa 10,2% znatno manjeg biračkog tijela 1791. Niska izlaznost bila je djelimično uzrokovana strahom od odmazde; u Parizu je Maximilien Robespierre predsjedavao izborima i, u saradnji sa radikalnom štampom, uspio da isključi svakog kandidata sa rojalističkim simpatijama.<ref>Jordan, David P. (1989). ''The Revolutionary Career of Maximilien Robespierre''. University of Chicago Press. str. 119. ISBN <bdi>978-0-226-41037-1</bdi>.</ref> U cijeloj Francuskoj, samo jedanaest primarnih skupština željelo je zadržati monarhiju. Sve izborne skupštine su prešutno glasale za "republiku", iako je samo Pariz koristio tu riječ.<ref>Thompson, J. M. (1959). ''The French Revolution''. Oxford: Basil Blackwell.</ref> Dana 20. septembra Konvent je održao svoju prvu sjednicu u "Sali sto Švicaraca"; sljedećeg dana prešla je u Salu Manjež, koja je imala malo prostora za javnost i lošu akustiku.<ref>{{Cite web|url=https://www.antoine-saint-just.fr/lieux/tuileries.html|title=Saint-Just: lieux de mémoire|website=www.antoine-saint-just.fr|access-date=2. 4. 2026}}</ref> Od 10. maja 1793. sastajali su se u Sali mašina, ogromnoj dvorani u kojoj su poslanici bili "razbacani". Sala mašina je imala galerije za publiku koja je često uticala na rasprave prekidima ili aplauzom.<ref>{{Cite web|url=https://history.hanover.edu/texts/natcon.html|title=National Convention|website=history.hanover.edu|access-date=2. 4. 2026}}</ref> Članovi Konventa dolazili su iz svih slojeva društva, ali najbrojniji su bili advokati. U Nacionalnoj ustavotvornoj skupštini sjedilo je 75 članova, a 183 u Zakonodavnoj skupštini. Ukupan broj poslanika bio je 749, ne računajući 33 iz francuskih kolonija, od kojih je samo dio stigao na vrijeme u Pariz. Thomas Paine i Anacharsis Cloots imenovani su u Konvent od strane Žirondinaca. Pored toga, novoformirani departmani pripojeni Francuskoj od 1782. do 1789. imali su pravo slati delegacije. Prema sopstvenim pravilima, Konvent je birao svog predsjednika svake dvije sedmice, a odlazeći predsjednik bio je podoban za ponovni izbor nakon isteka tog perioda. Obično su se sjednice održavale ujutro, ali su se često održavale i večernje sjednice, koje su se produžavale do kasno u noć. Ponekad, u izuzetnim okolnostima, Konvent se proglašavao u stalnom zasjedanju, zasjedavši više dana bez prekida. Za zakonodavne i administrativne svrhe Konvent je koristio komitete, sa ovlaštenjima manje ili šire proširenim i regulisanim uzastopnim zakonima. Najpoznatiji od tih komiteta uključuju Komitet javnog spasa i Komitet opšte bezbjednosti. == Politička podjela == Nacionalni konvent bio je sastavljen od tri glavne frakcije: Montanjari (Planina), Marais (Ravnica) i Žirondinci (Brisotini). Historičari se ne slažu u potpunosti oko sastava Konventa, ali trenutni konsenzu je da je Planina bila najveća frakciaj sa oko 302-309 poslanika. Žirondinci su imali između 178 i 227 poslanika, dok je Ravnica brojala između 153 i 250 poslanika. Ove tri frakcije, Planina je bila najjedinstvenja, dok je Ravnica bila najmanje usaglašena. Više od 94% članova Planine glasalo je isto o ključnim pitanjima; nasuprot njima, Žirondinci i Ravnica bili su znatno podijeljeniji. Samo oko 70% Žirondinaca i 58% članova Ravnice glasalo je isto o tim pitanjima. == Žirondinski konvent == === Žirondinci i Montanjari === Žirondinci su bili konzervativniji od Montanjara, iako su i dalje bili demokrate. Žirondinci su dobili ime po Žirondi, oblasti u Francuskoj iz koje su mnogi poslanici ove frakcije bili izabrani (iako su mnogi Žirondinci zapravo poticali iz Pariza). Također su bili poznati kao Brisotini, po svom najistaknutijem govorniku, Jacquesu Pierreu Brissotu. Montanjari su svoju podršku dobijali od Pariške komune i narodnih društava kao što su Jakobinski klub i Kordelijeri; ime su dobili po visokim klupama (tribinama) na kojima su sjedili dok je Konvent zasjedao. === Ravnica === Ravnica je bila treća frakcija u Konventu. Ime je dobila po svom mjestu u sali Konventa. Na početku su podržavali Žirondince, međutim kako je vrijeme prolazilo i Montanjari počeli da zagovaraju pogubljenje Luja XVI, Ravnica je počela da staje na njihovu stranu. === Suđenje kralju i pogubljenje === Jednoglasna odluka Konventa o proglašenju Francuske republike 21. septembra 1792. ostavila je otvorenim pitanje sudbine bivšeg kralja. Zbog toga je formirana komisija koja je trebala da ispita dokaze protiv njega, dok je Zakonodavni odbor Konventa razmatrao pravne aspekte mogućeg budućeg suđenja. Većina Montanjara bila je za presudu i pogubljenje, dok su Žirondinci bili podijeljeni po pitanju Lujeve sudbine: neki su smatrali da kralj ima nepovredivost, drugi su podržavali pomilovanje, a treći su zagovarali blažu kaznu ili progonstvo. Dana 13. novembra, Robespierre je izjavio da ustav koji je Luj prekršio, uprkos tome što mu garantuje nepovredivost, ne može biti korišten u njegovu odbranu. Robespierre je u tom periodu bio bolestan i malo je učestvovao osim što je podržavao vođu Montanjara, Louisa Antoinea de Saint-Justa, koji je održao svoj prvi veliki govor, iznoseći argumente protiv kraljeve nepovredivosti. Dana 20. novembra mišljenje se naglo okrenulo protiv Luja nakon otkrića tajnog skladišta sa 726 dokumenata, koji su sadržali njegovu ličnu prepisku sa bankarima i ministrima. Na suđenju, kralj je tvrdio da ne priznaje dokumente koji su očigledno bili potpisani njegovim rukom. === Kriza i pad Žirondinaca === Vojni neuspjesi u ratu protiv Prve koalicije, prelazak Charlesa Françoisa Dumourieza na stranu neprijatelja, kao i pobuna u Vendéeu (koja je počela u martu 1793), iskorišteni su od strane Montanjara i sanskilota da prikažu Žirondince kao slabe. Montanjari su predlagali oštre mjere, ali su Žirondinci oklijevali da ih prihvate. Na kraju su bili primorani da pristanu na formiranje Revolucionarnog tribunala i Komiteta javnog spasa, koje su predložili Montanjari. Društvene i ekonomske teškoće dodatno su pojačavale napetosti između ovih grupa. Konačni obračun, revolucija od 31. maja do 2. juna 1793. godine, bio je izazvan suđenjem Jean-Paul Maratu i hapšenjem sekcijskih aktivista. Dana 25. maja, Pariška komuna marširala je ka Konventu zahtevajući oslobađanje uhapšenih aktivista. == Montanjarski Konvent == === Revoluciona(rna) vlada === Parižani su 5. septembra pokušali ponoviti pobunu od 2. juna. Naoružane sekcije ponovo su opkolile Konvent kako bi zahtijevale formiranje unutrašnje revolucionarne vojske, hapšenje osumnjičenih i čistku u odborima. To je vjerovatno ključni dan o formiranju revolucionarne vlade: Konvent je popustio, ali je zadržao kontrolu nad događajima. Istog dana je na agendu stavljen "teror", a već sutradan u Komitet javne bezbjednosti izabrani su Collot d'Herbois i Billaud-Varenne. Dana 9. septembra formirana je revoluciona vojska, a 11. je donešen maksimum za žito i stočnu hranu, što je značilo opštu kontrolu cijena, ali i plata. Dana 14. septembra reorganizovan je Revolucioni tribunal, a 17. je usvojen zakon o osumnjičenima, a 20. septembra lokalnim revolucionarnim komitetima povjeren je zadatak sastavljanja njihovih spiskova. === Raspad frakcija === Još u septembru 1793. među revolucionarima postojala su dva jasno različita krila. Prvo krilo predstavljali su tzv. hebertisti, iako sam Jacques Hébert nikada nije bio zvanični vođa stranke koja je zagovarala rat do istrebljenja i usvojila program enragésa, navodno zato što su ga sans-culotti podržavali. Hebertisti su ranije stajali uz Montanjare dok god su mogli da se nadaju da će preko njih kontrolisati Konvent. Dominirali su u Klubu kordeljera, popunjavali Bouchotteove kancelarije i uglavnom su mogli voditi Komunu sa sobom. Drugo krilo činili su dantonisti, koji su nastali kao odgovor na sve veću centralizaciju revolucionarne vlade i diktaturu odbora. Dantoniste su uglavnom predvodili poslanici Konventa (a ne sans-culotti), uključujući Georgesa Dantona, Charlesa Delacroixa i Camillea Desmoulinsa. Na kraju, Komitet je potkopao sopstvenu podršku uklanjanjem i dantonista i hebertista, iako su obje grupe ranije podržavale Komitet. Primoravajući Konvent da dozvoli hapšenje žirondinaca i dantonista, Komitet je vjerovao da je uništio svoju glavnu opoziciju. Međutim, suđenja su pokazala nepoštovanje Komiteta prema članovima Konventa, od kojih su neki bili pogubljeni. Mnogi članovi Konventa koji su do sredine 1794. podržavali Komitet više ga nisu podržavali. Komitet je djelovao kao posrednik između Konventa i sans-culottesa iz kojih su obje strane crpile moć. Pogubljenjem hebertista i otuđivanjem sans-culottea, Komitet je postao nepotreban Skupštini. - - - Stanko Luka Karaman (8. decembar 1889 – 17. maj 1959) bio je jugoslovenski prirodnjak srpskog porijekla, istraživač amfipodnih i izopodnih rakova. Bio je biolog, zoolog, ihtiolog i muzeolog, koji je odigrao ključnu ulogu u razvoju prirodnih nauka i muzejske djelatnosti u Makedoniji. Osnivač je Prirodnjačkog muzeja i Zoološkog vrta u Skoplju i jedan od inicijatora uređenja gradskog parka uz rijeku Vardar. Biografija Stanko Karaman rođen je 8. decembra 1889. godine u Sarajevu, kao sin biologa i direktora srednje škole, Luke Karamana i njegove supruge Anke Miladinov, porijeklom iz Splita. Srednju školu završio je u Sarajevu 1912, nakon čega je započeo studij prirodnih nauka u Zagrebu i Napulju. Nakon prekida tokom Prvog svjetskog rata, studije je nastavio u Zagrebu, gdje je diplomirao 1920. godine, a doktorirao u januaru 1921. disertacijom o filogeniji šarana (Cyprinidae). Naučna aktivnost i dolazak u Makedoniju Nakon doktorata radio je kao asistent u Nacionalnom zoološkom muzeju i Zoološkom institutu u Zagrebu (1919–1924). Dva istraživačka putovanja u Makedoniju usmjerila su njegov daljnji naučni rad na to područje. Godine 1924. dolazi u Makedoniju i objavljuje monumentalnu studiju Pisces Macedoniae, prvi sistematski naučni rad o slatkovodnim ribama u zemlji. Tokom istraživanja identifikovao je i opisao 16 novih vrsta i podvrsta. Tokom karijere objavio je više od 100 naučnih radova (prema nekim izvorima 108), baveći se taksonomijom i ekologijom riba, vodozemaca, gmizavaca, šišmiša, te posebno slatkovodnih rakova iz redova Amphipoda i Isopoda. Opisao je oko 60 novih vrsta riba i oko 150 novih taksona slatkovodnih rakova, uglavnom endemskih. Bio je među prvim istraživačima slatkovodne podzemne faune i pećinskih ekosistema na Balkanu, te se smatra jednim od osnivača ove oblasti. Istraživanja vezana za malariju Godine 1924. imenovan je za parazitologa u Institutu za tropske bolesti u Skoplju. Istraživao je komarce i helmintijaze, te proveo šest mjeseci proučavajući područja pogođena malarijom. U radu Anopheles u Makedoniji i njihovo suzbijanje identifikovao je pet vrsta malarijskih komaraca i predložio mjere suzbijanja, uključujući biološke metode poput korištenja malih riba za uništavanje larvi. Također je proučavao žarišta malarije u Dalmaciji i metode njenog suzbijanja. Institucionalne i muzejske aktivnosti Godine 1926. osnovao je Muzej Južne Srbije (kasnije Makedonski muzej prirodne historije) u Skoplju, a 1928. i Zoološki vrt u Skoplju. Bio je dugogodišnji direktor muzeja, gdje je kao jedini naučni radnik organizirao prikupljanje i obradu materijala, te sarađivao s evropskim naučnicima. U isto vrijeme uređivao je i gradski park uz rijeku Vardar, pretvorivši zapušteno područje u park engleskog stila površine oko 120 hektara (današnji Gradski park). Kasniji život Početkom Drugog svjetskog rata 1941. godine napustio je Skoplje i boravio u Kragujevcu i Smederevu, gdje je do 1945. vodio Biološki institut. Nakon rata radio je u Splitu, a od 1950. do 1952. bio je šef Biološkog instituta Jugoslavenske akademije nauka i umjetnosti u Dubrovniku. Godine 1952. vratio se u Skoplje i nastavio rad u Prirodnjačkom muzeju. Penzionisao se 1957, ali je ostao aktivan u nauci do smrti 17. maja 1959. godine. Časopisi i urednički rad Bio je urednik Biltena Skopskog naučnog društva“ (1937–1941) te inicijator ili saradnik u pokretanju više naučnih publikacija, uključujući: Acta Musei Macedonici scientiarum naturalium Fragmenta Balcanica Izdanija Folia Balcanica Ove publikacije bile su ključne za razvoj nauke u Makedoniji i na Balkanu. Porodica Bio je oženjen biologinjom Zorom Karaman, s kojom je imao dva sina i kćerku. Njegov sin Gordan S. Karaman bio je također poznati biolog i karcinolog, univerzitetski profesor i autor brojnih naučnih radova. Počasti i priznanja Makedonska pošta je 2009. godine izdala je poštansku marku s njegovim likom, u znak priznanja za njegov doprinos nauci i muzejskoj djelatnosti. Nasljeđe u nauci Nekoliko vrsta nazvano je po njemu, kao što su Delamarella karamani (Harpacticoida), Stygophalangium karamani (Arachnida) i Macedonethes stankoi (Isopoda). Naziv karamani u nekim taksonima odnosi se i na njegovog sina Gordana S. Karamana. Stanko Luka Karaman (8. decembar 1889 – 17. maj 1959) bio je jugoslovenski prirodnjak srpskog porijekla, istraživač amfipodnih i izopodnih rakova. Bio je biolog, zoolog, ihtiolog i muzeolog, koji je odigrao važnu ulogu u razvoju prirodnih nauka i muzejske djelatnosti u Makedoniji. Osnivač je Prirodnjačkog muzeja i Zoološkog vrta u Skoplju i jedan od inicijatora uređenja gradskog parka uz rijeku Vardar. Biografija i obrazovanje Stanko Karaman rođen je 8. decembra 1889. godine u Sarajevu, kao sin biologa i direktora srednje škole, Luke Karamana i njegove supruge Anke Miladinov, porijeklom iz Splita. Srednju školu završio je u Sarajevu 1912, nakon čega je započeo studij prirodnih nauka u Zagrebu i Napulju. Nakon prekida tokom Prvog svjetskog rata, studije je nastavio u Zagrebu, gdje je diplomirao 1920. godine, a doktorirao u januaru 1921. disertacijom o filogeniji šarana (Cyprinidae). Naučni rad i istraživanja Nakon doktorata radio je kao asistent u Nacionalnom zoološkom muzeju i Zoološkom institutu u Zagrebu (1919–1924). Dva istraživačka putovanja u Makedoniju usmjerila su njegov daljnji naučni rad na to područje. Godine 1924. dolazi u Makedoniju i objavljuje monumentalnu studiju Pisces Macedoniae, prvi sistematski naučni rad o slatkovodnim ribama u zemlji. Tokom istraživanja identifikovao je i opisao 16 novih vrsta i podvrsta. Tokom karijere objavio je više od 100 naučnih radova (prema nekim izvorima 108), baveći se taksonomijom i ekologijom riba, vodozemaca, gmizavaca, šišmiša, te posebno slatkovodnih rakova iz redova Amphipoda i Isopoda. Opisao je oko 60 novih vrsta riba i oko 150 novih taksona slatkovodnih rakova, uglavnom endemskih. Bio je među prvim istraživačima slatkovodne podzemne faune i pećinskih ekosistema na Balkanu, te se smatra jednim od osnivača ove oblasti. Istraživanja vezana za malariju Godine 1924. imenovan je za parazitologa u Institutu za tropske bolesti u Skoplju. Istraživao je komarce i helmintijaze, te proveo šest mjeseci proučavajući područja pogođena malarijom. U radu Anopheles u Makedoniji i njihovo suzbijanje identifikovao je pet vrsta malarijskih komaraca i predložio mjere suzbijanja, uključujući biološke metode poput korištenja malih riba za uništavanje larvi. Također je proučavao žarišta malarije u Dalmaciji i metode njenog suzbijanja. Institucionalni rad i kasniji život Godine 1926. osnovao je Muzej Južne Srbije (kasnije Makedonski muzej prirodne historije) u Skoplju, a 1928. i Zoološki vrt u Skoplju. Bio je dugogodišnji direktor muzeja, gdje je kao jedini naučni radnik organizirao prikupljanje i obradu materijala, te sarađivao s evropskim naučnicima. U isto vrijeme uređivao je i gradski park uz rijeku Vardar, pretvorivši zapušteno područje u park engleskog stila površine oko 120 hektara (današnji Gradski park). Početkom Drugog svjetskog rata 1941. godine napustio je Skoplje i boravio u Kragujevcu i Smederevu, gdje je do 1945. vodio Biološki institut. Nakon rata radio je u Splitu, a od 1950. do 1952. bio je šef Biološkog instituta Jugoslavenske akademije nauka i umjetnosti u Dubrovniku. Godine 1952. vratio se u Skoplje i nastavio rad u Prirodnjačkom muzeju. Penzionisao se 1957, ali je ostao aktivan u nauci do smrti 17. maja 1959. godine. Publikacije, porodica i nasljeđe Bio je urednik Biltena Skopskog naučnog društva (1937–1941) te inicijator ili saradnik u pokretanju više naučnih publikacija, uključujući: Acta Musei Macedonici scientiarum naturalium Fragmenta Balcanica Izdanija Folia Balcanica Ove publikacije bile su ključne za razvoj nauke u Makedoniji i na Balkanu. Bio je oženjen biologinjom Zorom Karaman, s kojom je imao dva sina i kćerku. Njegov sin Gordan S. Karaman bio je također poznati biolog i karcinolog, univerzitetski profesor i autor brojnih naučnih radova. Makedonska pošta je 2009. godine izdala poštansku marku s njegovim likom, u znak priznanja za njegov doprinos nauci i muzejskoj djelatnosti. Nekoliko vrsta nazvano je po njemu, kao što su Delamarella karamani (Harpacticoida), Stygophalangium karamani (Arachnida) i Macedonethes stankoi (Isopoda). Naziv karamani u nekim taksonima odnosi se i na njegovog sina Gordana S. Karamana. Bosna i Hercegovina se po prvi put na FIFA Svjetskim prvenstvima pojavila 2014. godine u Brazilu, što j ujedno i prvi put da se ista selekcija našla na nekom velikom međunarodnom takmičenju. Budući da FIFA priznaje Srbiju kao zvaničnog nasljednika Jugoslavije, bosanskohercegovački igrači imali su važne uloge u historiji Svjetskog prvenstva i prije nezavisnosti 1992. godine. == Bosanskohercegovački igrači u jugoslovenskoj fudbalskoj reprezentaciji == Jugoslavija je u periodu između 1930. i 1990. na Svjetskim prvenstvima učestvovala ukupno 8 puta. Dok su u ranim izdanjima prvenstva uglavnom bili zastupljeni srbijanski igrači, sastavi su vremenom postajali sve raznovrsniji. Nekoliko bosanskohercegovačkih igrača bili su dio početnog sastava, ekipe koja je 1974. prošla grupnu fazu neporažena ispred Brazila. Napadač Dušan Bajević postigao je tri pogotka u jednoj od najvećih pobjeda u historiji Svjetskog prvenstva: Jugoslavija je pobijedila Zair sa 9:0. Odbrambeni igrač Josip Katalinski je također bio strijelac. Za reprezentaciju Jugoslavije te godine nastupili su i defanzivac Enver Hadžiabdić i golman Enver Marić. Kreativni vezni igrač Safet Sušić, kojeg mnogi smatraju najboljim bosanskohercegovačkim igračem svih vremena, bio je dio jugoslovenske fudbalske reprezentacije na SP u dva navrata: 1982. i 1990. godine. Tim koji je stigao do četvrtfinala 1990. predvodio je kapiten Zlatko Vujović, igrač bosansko-hrvatskog porijekla. == Nastupi na SP == Nakon što je Bosna i Hercegovina stekla nezavisnost od Jugoslavije 1. marta 1992. godine, ubrzo je formirana nacionalna fudbalska reprezentacija koja nije mogla učestvovati u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 1994. jer svez još uvijek nije bio član FIFA-e. Tokom kvalifikacija za SP 1998, prvu domaću utakmicu BiH je odigrala protiv Hrvatske u Bolonji. Meč se igrao na neutralnom terenu zbog renoviranja stadiona Asim Ferhatović Hase u Sarajevu. BiH je zauzela treće mjesto u kvalifikacijama za SP 2006, pri čemu je ostvarila dva remija protiv Španije. Tokom kvalifikacija za SP 2010, BiH je prvi put stigla do baraža za neko veliko takmičenje, gdje je na kraju izgubila ukupnim rezultatom 2:0 od Portugala. Bosna i Hercegovina se po prvi put kao nezavisna država plasirala na Svjetsko prvenstvo u fudbalu 2014. godine, nakon što je osvojila prvo mjesto u Grupi G. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Godina !Faza !Mjesto !OU !P !N !I !POG !PRG !Sastav |- |{{ZD|URU}} 1930 – {{ZD|ITA}} 1990 | colspan="9" |Dio Jugoslavije |- |{{ZD|SAD}} 1994 | colspan="9" |Nisu učestvovali |- |{{ZD|FRA}} 1998 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|JKO}} {{ZD|JAP}} 2002 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|NJE}} 2006 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|JAR}} 2010 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|BRA}} 2014 |Grupna faza |20 |3 |1 |0 |2 |4 |4 |Sastav |- |{{ZD|RUS}} 2018 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|KAT}} 2022 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|KAN}} {{ZD|MEX}} {{ZD|SAD}} 2026 |Grupna faza |TBD |– |– |– |– |– |– | |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Godina !! OU !! P !! N !! I !! POG !! PRG !! Mjesto |- | 1998 || 8 || 3 || 0 || 5 || 9 || 14 || 4 |- | 2002 || 8 || 2 || 2 || 4 || 12 || 12 || 4 |- | 2006 || 10 || 4 || 4 || 2 || 12 || 9 || 3 |- | 2010 || 12 || 6 || 1 || 5 || 25 || 15 || 2 (baraž) |- | 2014 || 10 || 8 || 1 || 1 || 30 || 6 || 1 |- | 2018 || 10 || 5 || 2 || 3 || 24 || 13 || 3 |- | 2022 || 8 || 1 || 4 || 3 || 9 || 12 || 4 |- | 2026 || 8 || 5 || 2 || 1 || 17 || 7 || 2 |} {{Nogometaš | imenogometaša = Aleksandar Stanković | slika = | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|2005|8|3|}} | rodnigrad = [[Milan]] | rodnadržava = [[Italija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 1,85 m | pozicija = [[Vezni igrač (nogomet)#Defanzivni vezni|Defanzivni vezni]] | trenutniklub = [[Club Brugge]] | brojnadresu = 25 }} '''Aleksandar Stanković''' (rođen 3. avgusta 2005) srbijanski je profesionalni fudbaler koji igra na pozicijama defanzivnog veznog ili centralnog beka. Trenutno nastupa za Club Brugge, koji se takmiči u prvog belgijskoj ligi i srbijansku fudbalsku reprezentaciju. Sin je nekadašnjeg reprezentativca Srbije i bivšeg fudbalera milanskog Intera, Dejana Stankovića. == Klupska karijera == === Inter Milan === Stanković je prvi put uvršten na spisak prve ekipe Intera 1. oktobra 2022, kada je bio na klupi za rezervne igrače u utakmici Serije A protiv AS Rome na stadionu San Siro. Iako nije ulazio u igru, bio je dio ekipe koja je osvojila Kup Italije 2022-23, pri čemu je njegova ekipa u finalu savladala Fiorentinu rezultatom 2:1. === Posudba u Luzern === U FC Luzern Stanković je prešao 3. jula 2024, na jednogodišnju posudbu uz opciju trajnog otkupa, kao i klauzulu o povratnom otkupu u korist matičnog Intera. Prvi pogodak za klub postigao je 26. oktobra iste godine, na utakmici u kojoj je Yverdon-Sport slavio rezultatom 3:2. === Club Brugge === Krajem jula 2025, Stanković je zvanično prešao u Club Brugge, potpisavši sa tim belgijskim prvoligašem ugovor do 2029. godine. Inter Milan je zadržao klauzulu o povratnom otkupu koja im omogućava da Stankovića vrate za 22 miliona eura 2026, odnosno za 25 miliona eura 2027. godine. Mjesec dana kasnije, 27. avgusta, postigao je svoj prvi pogodak za klub u pobjedi od 6:0 protiv Rangers FC u drugoj utakmici kvalifikacija za Ligu prvaka. == Reprezentativna karijera == Poziv srbijanske U15 reprezentacije dobio je u februaru 2020. Nastupao je za U16 i U17 selekcije, a prvi put kapitensku traku za omladinsku selekciju nosio je u maju 2021. Stanković je bio kapiten generacije koja je došla do polufinala Evropskog U17 prvenstva 2022. godine. Prvi poziv za U18 srbijansku reprezentaciju dobio je u septembru 2022, kada je kao kapiten nastupio u minimalnom porazu protiv italijanske selekcije. Četiri dana kasnije, protiv iste ekipe, postigao je prvi pogodak u pobjedi Srbije od 2:1. == Stil igre == Dok je predvodio U17 selekciju Srbije do polufinala Evropskog prvenstva za igrače do 17 godina, UEFA je na svojoj stranici opisala Stankovića kao igrača čiji su prekidi "prijetnja svakom protivniku", te kao kombinaciju "finoće i borbenosti u veznom redu, što jasno pokazuje zašto nosi kapitensku traku". == Privatni život == Njegov brat Filip je golman koji nastupa za ekipu Venecije. Braća su sinovi bivšeg veznog igrača milanskog Intera i reprezentacije Srbije, Dejana Stankovića. Njegova majka Ana je Slovenka, a porodica provodi vrijeme u Ljubljani. Njegov amidža po majci bivši je slovenački profesionalni fudbaler Milenko Ačimovič. Dana 11. oktobra 2025, Stanković je debitovao za seniorsku reprezentaciju Srbije u porazu kod kuće (0:1) od reprezentacije Albanije u utakmici kvalifikacija za Svjetsko prvenstvo 2026. == Nagrade i postignuća == * Kup Italije: 2022-2023. * Superkup Italije 2023. == Reference == Okruzi u Rusiji, Sedmi kongres SKJ, Rezolucije Vijeća sigurnosti UN-a i ostale Rezolucije, hemijski spojevi, aviokompanije, Spisak muzeja u gradovima sa više od 100.000 stanovnika, [en:List of freeware], List of free PC games, Platonski ugljikovodik, Prank call, Meralgia paraesthetica, Myokymia, Hemifacial spasm, Miloš Krasić, Nogometne pozicije, Nogometne formacije '''Doživotni predsjednik''' je titula koja se dodjeljuje ili koju sami predsjednici preuzimaju kako bi sebi obezbijedili neograničen mandat i produžili mandat do smrti ili penzionisanja. Ovaj položaj im omogućava formalnu zaštitu od mogućeg poraza na izborima, uključujući i od progona zbog službenih ili drugih zločina (zbog kojih bi mogli odgovarati gubitkom vlasti), putem formalnog predsjedničkog imuniteta. Ponekad titula nosiocu daje pravo da imenuje ili predloži nasljednika. Termin se često koristi za političke lidere koji nastoje legitimizovati svoju apsolutnu vlast, a koji u praksi vladaju kao monarsi. Doživotni predsjednik de facto se može smatrati autokratom i često je sinonim za diktatora. Korištenje titule „doživotni predsjednik“ umjesto tradicionalno autokratskog naslova, poput monarha, podrazumijeva subverziju liberalne demokratije od strane nosioca vlasti. U nekim slučajevima, doživotni predsjednik može uspostaviti samoproklamovanu monarhiju, kao što je učinio Henri Christophe na Haitiju. Među značajnim historijskim ličnostima koje su koristile strategiju doživotnog ili neograničenog mandata izdvajaju se Julije Cezar, rimski vojni vođa i državnik koji je 45. godine p. n. e. proglasio sebe "dictator perpetuusom" (doživotnim diktatorom) u Rimskoj Republici i Napoleon Bonaparte, francuski vojni lider i državnik, koji je 1802. godine proglašen prvim doživotnim konzulom , prije nego što je 1804. godine postao car Francuske. Mnogi lideri koji su se proglasili doživotnim predsjednicima zapravo nisu uspjeli da služe do kraja života. Većina je smijenjena prije smrti, dok su neki ubijeni dok su vršili dužnost. Međutim, neki su uspjeli da vladaju do svoje prirodne smrti, poput José Gaspara Rodrígueza de Francia (Paragvaj), Alexandra Pétiona i Françoisa Duvaliera (Haiti), Rafaela Carrere (Gvatemala), Saparmurrata Niyazova (Turkmenistan) i Josipa Broza Tita (Jugoslavija). Neki lideri nisu uspjeli da dobiju status doživotnog predsjednika; primjer za to je Mobutu Sese Seko iz Zaira, koji je 1972. godine pokušao da osigura takav mandat. Neki dugogodišnji autokratski predsjednici pogrešno se smatraju doživotnim predsjednicima. Oni nikada zvanično nisu dobili doživotni mandat i povremeno su učestvovali na izborima na kojima su ponovno birani. U većini slučajeva, to su bili fiktivni izbori koji su im garantovali nastavak vlasti. Doživotni predsjednici se mogu smatrati monarskim vladarima de facto. U prošlosti su neka državna uređenja imala karakter monarhija (npr. Vatikan), gdje je vladar biran od strane skupštine. Politolozi često imaju teškoće da razlikuju državu koju vodi doživotni predsjednik od monarhije, posebno kada se radi o nasljednoj ili porodičnoj diktaturi. {| class="wikitable" |+Doživotni predsjednici po državama !Država !Predsjednik !Zvanična titula !Titula na bosanskom jeziku !Bilješke |- |{{ZID|Njemačka|Nazi}} |Adolf Hitler |''Führer und Reichskanzler'' |Vođa i kancelar |Referendum o šefu države Trećeg Rajha održan je 19. avgusta 1934, nakon smrti predsjednika Paula von Hindenburga, kako bi se formalno spojile funkcije predsjednika i kancelara, a koje je nakon referenduma preuzeo Adolf Hitler. Glasanje koje je proteklo pod represivnim uslovima bez slobodne opozicije, rezultovalo je time da je 89,93% glasova podržalo Hitlerovu vlast. Referendumi u nacističkoj Njemačkoj služili su više kao propagandni instrument za demonstraciju jedinstva između režima i narodne zajednice nego kao stvarno demokratsko odlučivanje. |- |{{ZID|Argentina}} |Juan Carlos Onganía |''Presidente de facto de la Nación Argentina'' |de facto predsjednik Argentine |Doživotni predsjednik tokom prve faze civilno-vojne diktature poznate kao "Argentinska revolucija", od 29. juna 1966. do 8. juna 1970. |- |{{ZID|Bolivija}} |Simón Bolívar |''El Libertador'' |Oslobodilac |Prvi predsjednik Kolumbije. Zvanično titulu "El Libertador de Venezuela" dobio od vlasti u Caracasu 14. oktobra 1813. kao priznanje za njegovo vođstvo u oslobađanju teritorije od španske vlasti. Ova titula mu nije dodijeljena samoinicijativno, već kao formalno priznanje od lokalnih vlasti. Kasnije je titula potvrđena i od strane Kongresa Velike Kolumbije 1819, čime je postala zvanično priznati epitet za njegove zasluge u oslobađanju više južnoameričkih zemalja. Danas se "El Libertador" smatra historijski i državno priznatim nazivom koji simbolizuje njegovu ulogu u borbi za nezavisnost. |- | |José María Linares Lizarazu |''Presidente de la República de Bolivia'' |13. predsjednik Bolivije |Zvanično nosio titulu predsjednika Bolivije, obavljajući je od 9. septembra 1857. do 14. januara 1861. Tokom vlasti prvo je bio privremeni predsjednik (pro tempore), a od 31. marta 1858. sebe je proglasio diktatorom, ostavši na vlasti sve do svog svrgavanja 1861. godine. |- | |Manuel Isidoro Belzu Humérez |''Presidente de la República de Bolivia'' |11. predsjednik Bolivije |Bolivijski vojni oficir i 11. predsednik Bolivije od 1848. do 1855. Tokom njegove vlasti usvojeni su aktuelna nacionalna himna i zastava, a vlada je imala populistički karakter, podržavajući siromašno i domorodačko stanovništvo. Došao je na vlast vojnom silom, porazivši José Miguela de Velasca, a kasnije je legitimizirao položaj na izborima. Nakon penzionisanja njegov zet Jorge Córdova preuzeo je funkciju predsjednika, dok je Belzu kasnije ubijen 1865. u pokušaju da se vrati na vlast. |- | | | | | |- | | | | | |- | | | | | |} '''Primjeri doživotnih predsjednika po državama:''' * * '''Argentina:''' Juan Carlos Onganía * '''Bolivija:''' Simón Bolívar, Antonio José de Sucre, Andrés de Santa Cruz, Manuel Isidoro Belzu, José María Linares, Mariano Melgarejo, Germán Busch * '''Brazil:''' Getúlio Vargas * '''Centralnoafrička Republika:''' Jean-Bedel Bokassa, André Kolingba * '''Ciskei:''' Lennox Sebe * '''Sjeverna Koreja:''' Kim Il-sung („Večni predsjednik“), Kim Jong-il, Kim Jong-un * '''Španija:''' Francisco Franco („Caudillo“) * '''Ekvador:''' Diego Noboa * '''Francuska:''' Napoleon Bonaparte („Prvi konzul doživotno“), Philippe Pétain * '''Gana:''' Kwame Nkrumah * '''Gvatemala:''' Rafael Carrera * '''Ekvatorijalna Gvineja:''' Francisco Macías Nguema * '''Haiti:''' Toussaint Louverture, Jean-Jacques Dessalines, Henri Christophe, André Rigaud, Alexandre Pétion, Jean-Pierre Boyer, Jean-Baptiste Riché, Faustin Soulouque, Fabre Geffrard, Sylvain Salnave, François Duvalier, Jean-Claude Duvalier * '''Indonezija:''' Soekarno, Soeharto * '''Italija:''' Benito Mussolini * '''Iran:''' Rouhollah Khomeini, Ali Khamenei, Mojtaba Khamenei * '''Irak:''' Saddam Hussein * '''Libija:''' Mouammar Kadhafi * '''Malawi:''' Hastings Banda * '''Meksiko:''' Antonio López de Santa Anna * '''Uganda:''' Idi Amin Dada * '''Paragvaj:''' José Gaspar Rodríguez de Francia, Carlos Antonio López, Francisco Solano López * '''Peru:''' Simón Bolívar, Andrés de Santa Cruz, Felipe Santiago Salaverry, Manuel Ignacio de Vivanco * '''Samoa:''' Tupua Tamasese Mea’ole, Malietoa Tanumafili II * '''Tunis:''' Habib Bourguiba * '''Turkmenistan:''' Saparmurrat Niyazov * '''Jugoslavija:''' Josip Broz Tito * '''Zair:''' Mobutu Sese Seko '''Najduže vladavine doživotnih predsjednika:''' * Kim Il-sung – 45 godina, 9 mjeseci, 29 dana * Malietoa Tanumafili II – 45 godina, 4 mjeseca, 10 dana * Mouammar Kadhafi – 41 godina, 11 mjeseci, 22 dana * Francisco Franco – 39 godina, 1 mjesec, 19 dana * Ali Khamenei – 36 godina, 8 mjeseci, 24 dana * Soeharto – 30 godina, 1 mjesec, 15 dana * Mobutu Sese Seko – 25 godina, 6 mjeseci, 19 dana * Jean-Pierre Boyer – 24 godine, 11 mjeseci, 12 dana * Saddam Hussein – 23 godine, 8 mjeseci, 24 dana * Hastings Banda – 23 godine, 1 mjesec, 2 dana Ol Doinyo Lengai '''Transliteracija''' (grč. ''trans'' – "preko"; ''lit(t)era'' – "slovo") je proces prevođenja teksta iz jednog pisma u drugo, pri čemu se zadržava fonetska ili grafička ekvivalencija slova, a ne njihov značenjski sadržaj. Transliteracija se razlikuje od prevoda, jer se radi samo o prilagođavanju pisma, a ne jezika, zbog čega se u terminologiji često koristi i izraz ''preslovljavanje''. Ovaj postupak pretvaranja slova iz jednog sistema pisma u odgovarajuća slova drugog sistema pisma ne predstavlja direktno izvorne glasove, već zamjenjuje znakove njihovim ekvivalentom u drugom pismu. Zbog čestih dijakritičkih znakova koji su nerijetko potrebni, transliteracija se uglavnom primjenjuje u naučnim i stručno-tehničkim kontekstima. U bosanskom jeziku koriste se i latinica i ćirilica, pri čemu je latinica dominantna u javnoj upotrebi i svakodnevnom životu. Transliteracija se u domaćoj upotrebi koristi za prevođenje tekstova sa ćirilice na latinicu (i vice versa), prilagođavanje imena, geografskih pojmova i stručnih termina iz stranih jezika, kao i računarske i tipografske potrebe, gdje se različita pisma moraju prikazati konzistentno.<ref>Primjer: Ako baza podataka sadrži imena u oba pisma, pretraživanje po latinici bez transliteracije možda neće pronaći rezultate napisane ćirilicom. Transliteracija standardizuje prikaz i omogućava preciznije pretraživanje.</ref> '''Transliteracija''' (grč. ''trans'' – "preko"; ''lit(t)era'' – "slovo") je proces prevođenja teksta iz jednog pisma u drugo tako da se svako slovo ili znak zamjenjuje odgovarajućim znakom drugog pisma, bez mijenjanja značenja riječi. Cilj transliteracije je grafička ekvivalencija znakova, a ne reprodukcija izgovora. Zbog toga se transliteracija razlikuje od prevoda, jer se radi isključivo o prilagođavanju pisma, a ne jezika. U terminologiji se često koristi i izraz ''preslovljavanje''. Zbog čestih dijakritičkih znakova koji su nerijetko potrebni, transliteracija se uglavnom primjenjuje u naučnim, lingvističkim i stručno-tehničkim kontekstima. == Upotreba u bosanskom jeziku i primjeri == === Upotreba === U bosanskom jeziku koriste se i latinica i ćirilica, pri čemu je latinica dominantna u javnoj upotrebi i svakodnevnom životu. Transliteracija se primjenjuje u nekoliko svrha: # Prevođenje tekstova između pisama – npr. sa ćirilice na latinicu i obratno. # Prilagođavanje imena, geografskih pojmova i stručnih termina iz stranih jezika. # Računarske i tipografske potrebe, gdje se različita pisma moraju prikazati dosljedno radi čitljivosti, pretraživanja i obrade podataka. === Primjeri === {| class="wikitable" !Latinica !Ćirilica |- |Bosna i Hercegovina |Босна и Херцеговина |- |Sarajevo |Сарајево |- |Banja Luka |Бања Лука |- |Mostar |Мостар |- |Ćilim |Ћилим |} Islamic marital practices, Marriage in Islam, Islamsko bračno pravo Štuko dekoracija u islamskoj arhitekturi odnosi se na rezbareni ili oblikovani štuk i gipsani malter. Pojmovi štuko i malter u ovom kontekstu koriste se gotovo naizmjenično kako bi označili većinu vrsta ovakvih dekoracija s nešto različitim sastavima. Ova dekoracija se uglavnom koristila za prekrivanje zidova i površina, a glavni motivi bili su oni koji prevladavaju u islamskoj umjetnosti: geometrijski, arabeska, biljni, kaligrafski, kao i trodimenzionalni muqarnas. Gipsani malter bio je iznimno važan u islamskoj arhitektonskoj dekoraciji jer je relativno suha klima u velikom dijelu islamskog svijeta olakšavala korištenje ovog jeftinog i svestranog materijala u raznim prostorima. Štuko dekoracija već se koristila u drevna vremena u regiji Irana i u grčko-rimskom mediteranskom području. U islamskoj arhitekturi, štuko dekoracija pojavila se tokom omejadske dinastije (kasni 7-8. vijek) i doživjela daljnje inovacije i širenje tokom 9. vijeka pod Abasidima u Iraku, nakon čega se dalje širila islamskim svijetom i uključivala u regionalne arhitektonske stilove. Primjeri historijske rezbarene štuko dekracije nalaze se u Egiptu, Iranu, Afganistanu i Indiji, među ostalim područjima. Često se koristila u "maurskoj" ili zapadnoj islamskoj arhitekturi na Pirinejskom poluotoku (Al-Andalus) i dijelovima Sjeverne Afrike (Magrib), barem od razdoblja Taifa i lmoravida (11-12. vijek). Na Pirinejskom poluotoku dosegnula je kreativni vrhuna u maurskoj arhitekturi tokom dinastije Nasrid, koja je izgradila Alhambru. Mudejar arhitetura također je u širokoj mjeri koristila takav dekorativni stil. Španjolski izraz yesería ponekad se koristi u kontekstu islamske i mudejar arhitekture u Španiji. Italijanska saveznička vojska, odnosno Vojska Juga, nazivi su koji se primjenjuju na različite jedinice bivše Kraljevske italijanske vojske u razdoblju kada su se borile uz Saveznike tokom Drugog svjetskog rata od oktobra 1943. pa nadalje. U ovom razdoblju, prosaveznička Kraljevska italijanska mornarica i Kraljevsko italijansko ratno zrakoplovstvo bili su poznati pod nazivom Italijanska saveznička mornarica i Italijansko savezničko zrakoplovstvo. Od septembra 1943. italijanske snage naklonjene Silama Osovine postale su Nacionalna republikanska vojska novoosnovane Italijanske Socijalne Republike. Italijanska saveznička vojska nastala je kao rezultat savezničkog primirja s Italijom 8. septembra 1943; kralj Victor Emmanuel III smijenio je Benita Mussolinija s mjesta predsjednika vlade u julu 1943, nakon savezničke italije na južnu Italiju, te je umjesto njega imenovao maršala Italije, Pietra Badoglia, koji je potom stao na stranu Saveznika u borbi protiv snaga Socijalne Republike i njihovih njemačkih saveznika u sjevernoj Italiji. Italijanska saveznička vojska brojala je zmeđu 266.000 i 326.000 vojnika u Italijanskoj kampanji, od čega je 20.000 (kasnije broj povećan na 50.000, iako neki izvori navode broj i do 99.000) bilo u svojstvu borbenih jedinica, a između 150.000 i 190.000 činilo je pomoćne i logističke jedinice, uz 66.000 pripadnika zaduženih za kontrolu prometa i odbranu infrastrukture. Općenito gledano, Italijanska saveznička vojska činila je osminu borbenih snaga i četvrtinu ukupne sile 15. armijske skupine savezničkih snaga. == I motorizovana grupa == Prva formacija Savezničke vojske bila je I motorizovana grupa, formirana 27. novembra 1943. u San Pietro Vernoticu kod Brindisija. Jedinice I motorizovane grupe činili su bivši članovi 58. pješačke divizije Legnano i 18. pješačke divizije Messina. Dio vojnika koji su se pridružili jedinici uspio je izbjeći zarobljavanje i borbu na strani njemačkih snaga. Jedinica se sastojala od 295 oficira i 5387 vojnika, te je osnovana kako bi sa Saveznicima učestvovala u borbama protiv Njemačke i Italijanske Socijalne Republike. Komandant jedinice bio je oficir Vincenzno Dapino, koji je grupu vodio u njenom prvom vojnom zadatku u bici kod San Pietro Infine u decembru 1943. Ova akcija uveliko je doprinijela da Saveznici vrate povjerenje prema italijanskim vojnicima koji su se borili na njihovoj strani. Jedinica je pretrpila velike gubitke, te je ocijenjeno da je zadovoljila u izvršavanju njoj povjerenih zadataka. Nakon službe u sastavu američke Pete armije i reorganizacije, komandu nad I motorizovanom grupom preuzeo je general Umberto Utili, a jedinica je premještena u sastav Poljskog II korpusa na krajnjem lijevom krilu britanske Osme armije. Početkom 1944. jedinica je reorganizovana i proširena u Italijanski oslobodilački korpus. == Italijanski oslobodilački korpus == Dana 18. aprila 1944, I motorizovana grupa (koja je tada brojala 16.000 ljudi) preuzela je naziv Italijanski oslobodilački korpus, te biva podijeljena u dvije brigade. Oslobodilački korpus ojačan je 184. pješačkom divizijom Nembo, koja je brojala 6000 vojnika, a njom je komandovao general Umberto Utili. Početkom 1944, jedinica od 5000 italijanskih vojnika borila se na Gustavovoj liniji kod Monte Casina i pokazala se uspješnom u borbi. Italijani su ponovo pretrpili velike gubitke. == Italijanska saveznička vojska od kraja 1944. do 1945. == Nakon bitke kod Filottrana u julu 1944, italijanska vlada predložila je proširenje svojih vojnih kontingenata u okviru savezničkih snaga. Prijedlog je prihvaćen, te je u septembru 1944. oslobodilački korpus povučen sa fronta i prve linije radi opremanja britanskom opremom, uključujući britanske uniforme ''Battledress'' i kacige tipa ''Brodie''. Dana 24. septembra 1944, Korpus je raspušten, a njegovo osoblje i jedinice iskorištene su za formiranje prvih borbenih grupa. "Legnano" i "Folgore". Ubrzo su osnovane još četiri borbene grupe: "Cremona", "Friuli", "Mantova" i "Piceno". Te su grupe bile veličinom jednake slabijim divizijama. Predviđeni sastav svake iznosio je 432 oficira, 8578 podoficira i vojnika, 116 poljskih topova, 170 minobacača, 502 laka mitaljeza i 1277 motornih vozila. Borbene grupe dobile su nazive prema starim divizijama Kraljevske vojske, te su djelimično slijedile sistem numeriranja starih pukovnija. Ove su grupe funkcionisale u okviru američkih i britanskih jedinica na Gotskoj liniji. Borbeni raspored Italijanske savezničke vojske u aprilu 1945. bio je sljedeći: Načelnik stožera Vrhovne komande oružanih snaga bio je maršal Giovanni Messe, dok je načelnik stožera Kopnene vojske bio general-pukovnik Paolo Berardi. Svaki pješački puk imao je tri pješačka bataljona, četu minobacača naoružanu britanskim ML 3-inčnim minobacačima i protivtenkovsku četu naoružanu britanskim topovima QF 6pdr. Artiljerijski pukovi sastojali su se od četiri artiljerijska odreda s britanskim topovima QF 25pdr, jednog protivtenkovskog odreda s britanskim topovima QF 17pdr, te jednog protivzračnog odreda naoružanog britanskim verzijama topova Bofors 40 mm. Borbena grupa "Cremona", s vojnicima iz 44. pješadijske divizije "Cremona", pridodana Britanskom V korpusu – general-major Clemente Primieri. * 21. pješadijski puk "Cremona" * 22. pješadijski puk "Cremona" * 7. artiljerijski puk * CXLIV inženjerijski bataljon == Inhibitori enzima == Inhibicija enzimske reakcije, ili jednostavno inhibicija enzima, predstavlja sprečavanje aktivnosti enzima djelovanjem molekula nazvanih inhibitori enzima. Inhibitor enzima je molekula koja se veže za enzim i smanjuje njegovu aktivnost. Spoznaja da blokiranje aktivnosti određenih enzima može uništiti patogene organizme ili ispraviti metaboličke poremećaje dovela je do razvoja brojnih lijekova koji djeluju upravo kao inhibitori enzima. Osim u medicini, koriste se i kao pesticidi. Važno je naglasiti da nisu sve molekule koje se vežu za enzim inhibitori: aktivatori enzima povećavaju enzimsku aktivnost, dok se supstrati vežu za enzim i u okviru normalnog katalitičkog ciklusa pretvaraju u proizvode. === Način djelovanja === Inhibitor može spriječiti vezivanje supstrata za aktivno mjesto enzima ili ometati katalitički proces. Prema načinu vezivanja, inhibitori se dijele na: * '''Reverzibilne''' * '''Ireverzibilne''' Ireverzibilni inhibitori obično reagiraju s enzimom i hemijski ga mijenjaju, često stvaranjem kovalentne veze. Na taj način trajno mijenjaju ključne aminokiselinske ostatke potrebne za enzimsku aktivnost. Reverzibilni inhibitori se, nasuprot tome, vežu nekovalentnim interakcijama i njihovo djelovanje zavisi od toga da li se vežu za slobodan enzim, kompleks enzim–supstrat ili za oba oblika. Mnogi lijekovi su upravo inhibitori enzima, zbog čega je njihovo otkrivanje i optimizacija jedno od najvažnijih područja istraživanja u biohemiji i farmakologiji. Medicinski inhibitori procjenjuju se prema svojoj specifičnosti (minimalno vezivanje za druge proteine) i potentnosti, koja se izražava konstantom disocijacije. Visoka specifičnost i potentnost obično znače manje neželjenih efekata i nižu toksičnost. === Prirodni inhibitori === Inhibitori enzima postoje i u prirodi te imaju važnu ulogu u regulaciji metabolizma. U metaboličkim putevima često dolazi do negativne povratne sprege, gdje krajnji proizvod inhibira enzim ranije u lancu reakcija, čime se održava ćelijska homeostaza. Neki ćelijski proteini specifično se vežu za enzime (npr. proteaze ili nukleaze) i blokiraju njihovu aktivnost kako bi zaštitili ćeliju. Prirodni inhibitori mogu biti i otrovi koji služe za odbranu od predatora ili za savladavanje plijena. ---- == Vrste reverzibilne inhibicije == === 1. Konkurentna inhibicija === Kod konkurentne inhibicije inhibitor se veže za aktivno mjesto enzima i takmiči se sa supstratom. Budući da je često slične građe kao supstrat, zauzima njegovo mjesto i sprječava normalno vezivanje. * Povećava vrijednost '''Km''' * Ne utiče na '''Vmax''' === 2. Nekonkurentna inhibicija === Inhibitor se veže za drugo mjesto na enzimu (ne na aktivno mjesto), pa se može vezati istovremeno sa supstratom. * Smanjuje '''Vmax''' * Ne mijenja '''Km''' === 3. Parcijalna (djelimična) inhibicija === Slična je nekonkurentnoj, ali kompleks enzim–inhibitor–supstrat zadržava određeni stepen katalitičke aktivnosti. * Smanjuje '''Vmax''' * '''Km''' ostaje nepromijenjen === 4. Mješovita inhibicija === Ima osobine konkurentne i nekonkurentne inhibicije. Inhibitor se može vezati i za slobodan enzim i za kompleks enzim–supstrat. * Smanjuje '''Vmax''' * Mijenja '''Km''' ---- == Inhibitori samoubice == Inhibitori samoubice (suicidalni inhibitori) su molekule koje se tokom reakcije ugrađuju u enzim i trajno ga deaktiviraju. Primjer je acetilsalicilna kiselina (aspirin), koja inhibira enzim ciklooksigenazu i time smanjuje sintezu prostaglandina odgovornih za bol i upalu. Također, cijanid inhibira enzim citohrom c oksidazu, blokirajući ćelijsko disanje. Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u košarci 2027. godine odredit će 31 reprezentaciju koja će učestvovati na FIBA Svjetskom košarkaškom prvenstvu 2027, dok domaćin, Katar, automatski ostvaruje plasman na prvenstvo. == Raspored kvalifikacijskih prozora == Slično kao i tokom kvalifikacija za FIBA Svjetsko prvenstvo 2019. i SP 2023, utakmice će se igrati u šest kvalifikacijskih prozora tokom perioda od 15 mjeseci u svim regijama FIBA-e. U kvalifikacijskom procesu učestvovat će 80 nacionalnih reprezentacija. Raspored šest kvalifikacijskih prozora je sljedeći: {| class="wikitable" !Prozor !Datum |- align="center" |1 |24. novembar – 2. decembar 2025. |- align="center" |2 |23. februar – 3. mart 2026. |- align="center" |3 |29. juni – 7. juli 2026. |- align="center" |4 |24. avgust – 1 septembar 2026. |- align="center" |5 |23. novembar – 1 decembar 2026. |- align="center" |6 |22. februar – 2. mart 2027. |} == Kvalifikovane reprezentacije == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |Reprezentacija ! rowspan="2" |Način kvalifikacije ! rowspan="2" |Datum kvalifikacije ! colspan="4" data-sort-type="number" |Nastup(i) ! rowspan="2" |Prethodni najbolji rezultat{{efn|'''Bold''' text indicates they hosted that edition.}} ! rowspan="2" |FIBA rank{{efn|World ranking at start of tournament.}} |- !{{Tooltip|Ukupno|Uključujući ovo izdanje}} !{{abbr|Prvi|Prvi nastup}} !{{abbr|Zadnji|Zadnji nastup}} !{{abbr|Niz|Aktuelni niz uzastopnih nastupa}} |- |{{ZD|Katar}} [[Košarkaška reprezentacija Katara|Katar]] | align="center" |Domaćin | align="center" |28. april 2023. | align="center" |{{abbr|2|Katar zadnji put nastupao 2006.}} | colspan="2" align="center" |[[Svjetsko prvenstvo u košarci 2006.|2006]] | align="center" |1 |{{sort|21|21. mjesto}} ([[Svjetsko prvenstvo u košarci 2006.|2006]]) | align="center" |– |} == Format == Format kvalifikacija za FIBA SP 2027 ostao je nepromijenjen, sa šest kvalifikacionih prozora tokom period od 15 mjeseci u 4 regije: Afrika, Amerika, Azija (uključujući Okeaniju) i Evropa. Kvalifikacije će se održavati od novembra 2025. do marta 2027, a 80 reprezentacija takmičiće se za mjesto na SP. Put ka SP 2027. počeo je u februaru 2024. početkom evropskih pretkvalifikacija koje su trajale do avgusta 2024. Žrijeb za kvalifikacije održan je 13. maja 2025. u Dohi. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |FIBA zona ! colspan="2" |Turnir kvalifikacija ! colspan="3" |SP automatski plasman |- !Divizija A <small>najbolje rangirani timovi</small> !Divizija B <small>maksimalan mogući broj učesnika</small> ! !Plasman domaćinima ! |- | align="left" |[[:en:FIBA_Africa|FIBA Afrika]] |16 |2 |5 |0 |'''5''' |- | align="left" |[[:en:FIBA_Americas|FIBA Amerika]] |16 |2 |7 |0 |'''7''' |- | align="left" |[[:en:FIBA_Asia|FIBA Azija]] [[:en:FIBA_Oceania|FIBA Okeanija]] |16 |17 |7 |1 |'''8''' |- | align="left" |[[:en:FIBA_Europe|FIBA Evropa]] |32 |13 |12 |0 |'''12''' |- !Ukupno !80 !114 !31 !1 !32 |} Dana 28. februara 2026. godine, vrhovni vođa Islamske Republike Iran, Ali Khamenei, ubijen je tokom izraelsko-američkih zračnih napada na Iran u području Teherana. Iranska vlada smrt je službeno potvrdila 1. marta 2026. Operacija je izvedena tokom intenzivnih vojnih sukoba između Izraela i Irana. Napad je proveden uz saradnju sa CIA-om, koja je prikupljala obavještajne podatke o lokacijama gdje se nalaze iranski visokorangirani dužnosnici. Prema dostupim satelitskim snimcima, Khameneijeva rezidencija u Teheranu teško je oštećena tokom napada. Nakon inicijalnih izraelskih izvješća da je Khamenei ubijen u operaciji, američki predsjednik Donald Trump i izraelski premijer Benjain Netanyahu ponovili su da je Khamenei mrtav. Poslije potvrde iranskih državnih medija o njegovoj smrti, vlada je proglasila 40 dana žalosti i 7 dana državnih praznika. Novinska agencija Fars New Agency objavila je da su u napadima također poginuli Khameneijeva kćerka, zet, unuka i snaha. Smrt vođe Irana bila je razlog slavlja za mnoge iranske civile. U brojnim državama organizovani su protestni skupovi, a na pojedinim mjestima došlo je i do izbijanja nereda povodom njegove smrti. Prema neimenovanim izvorima iz američke administracije, sličan plan za atentat tokom Dvanaestodnevnog rata bio je odbijen od strane predsjednika Trumpa 15. juna 2025. godine. == Pripreme == Prema izvještajima ''The Telegrapha'' i ''The Washington Posta'', saudijski prijestolonasljednik Mohammed bin Salman obavio je više telefonskih poziva s američkim predsjednikom Trumpom, pozivajući ga da napadne Iran, navodeći da bi "Iran postao jači i opasniji ako Washington ne izvrši udar odmah". Princ Khalid bin Salman, brat prijestolonasljednika Mohammeda i saudijski ministar odbrane, navodno je na sastanku s američkim zvaničnicima upozorio na rizike od neizvršavanja napada na Iran. Nakon Dvanaestodnevnog rata u junu 2025. godine, Khamenei se sve više povlačio u osamu, a bunker u njegovom kompleksu bio je toliko dubok da je liftu trebalo više od pet minuta da stigne do njega, zbog čega su prilike za udar bile veoma rijetke. Mjesecima prije napada, CIA je pratila lokacije i obrasce kretanja Khameneija, te je saznala da će se održati sastanak visokih zvaničnika kojem će on prisustvovati. Prema pisanju ''Reutersa'', Sjedinjene Države i Izrael pripremili su pokretanje napada u trenutku kada se Khamenei sastao sa svojim višim savjetnicima, od kojih je najmanje pet poginulo zajedno s njim. Izraelski zvaničnici izjavili su da je Khamenei viđen iznad zemlje u svojoj upadljivoj službenoj rezidenciji neposredno prije atentata. Istovremeno, napadi su izvedeni na još najmanje dvije lokacije u gradu kako bi se osigurao uspjeh operacije. == Zračni napadi == Dana 28. februara 2026, više mjesta u Iranu pogođeno je raketama SAD-a i Izraela u sklopu vone operacije s ciljem sprječavanja nuklearnih i raketnih programa u toj zemlji, kao i pokretanju smjene režima. Napad je izvršen u 8:10 po lokalnom vremenu i opisan je kao "masivni, izuzetni smion dnevni napad" koji je "odmah pogodio visoke dužnosnike". Udar na Khameneijevu rezidenciju bio je jedinstven jer je izvršen tokom dana, s time da su izraelski avioni bacili 30 bombi na to mjesto. Udari su bili usmjereni na strateške objekte i važne iranske dužnosnike, uključujući Khameneijevu rezidenciju, koja je bila među onim najteže pogođenim izraelskim udarima u Teheranu; satelitski snimci sugerišu da je zgrada teško oštećena. Dana 28. februara 2026. godine, Izrael i Sjedinjene Američke Države pokrenuli su zajednički napad na nekoliko lokacija u Iranu. Operacija, kojoj je Izrael dao kodno ime Lavlja rika, a Ministarstvo odbrane SAD-a Operacija Epski bijes, ciljala je ključne zvaničnike, vojne zapovjednike i objekte. Napad je uključivao i atentat na vrhovnog vođu Alija Khameneija. Tokom 2024, vojna eskalacija između Izraela i Irana kulminirala je u dva navrata razmjenom vatre, a 2025. godine vodili su dvanaestodnevni rat koji je također uključivao američke napade s ciljem uništavanja iranskih nuklearnih postrojenja. U sedmicama prije napada 2026. godine, Iran i SAD bili su uključeni u indirektne nuklearne pregovore uz posredovanje Omana, a druga runda pregovora bila je zakazana u Ženevi. Napadu je prethodilo najveće gomilanje američke vojske na Bliskom istoku još od invazije na Irak 2003. godine. Napad je započeo udarima u gradovima Teheranu, Isfahanu, Komu, Karadži i Kermanšahu. Ubijeno je nekoliko zvaničnika iranske vlade, uključujući sekretara Vrhovnog savjeta nacionalne bezbjednosti Alija Shamkhanija, kao i Khameneija; preneseno je da su neki iranski civili slavili smrt dotičnog, čije je sjedište uništeno. Dok su primijećene eksplozije, izraelski ministar odbrane Israel Katz potvrdio je napad IDF-a. Trump je u videu postavljenom na Truth Socialu objavio da su Sjedinjene Države pokrenule udare na Iran zajedno s Izraelom. U znak odmazde, Iran je lansirao desetine svojih dronova i balističkih projektila širom Perzijskog zaliva, pored ciljanja Izraela kao i američkih vojnih baza u Jordanu, Kuvajtu, Bahreinu, Kataru, Iraku, Saudijskoj Arabiji i Ujedinjenim Arapskim Emiratima. Iran je navodno pokrenuo i napade na objekte civilne avijacije, uključujući međunarodne aerodrome u Kuvajtu i UAE. Uzvratni udari usmrtili su jednog civila u Izraelu i četvoro u Siriji. Nadalje, Huti sa sjedištem u Jemenu objavili su da će nastaviti svoje napade u Crvenom moru. Eskalacija u Perzijskom zalivu rezultovala je zastojem u globalnoj isporuci nafte. Trump je izjavio da je cilj operacije uništiti iranske raketne i vojnu infrastrukturu, spriječiti Iran u nabavci nuklearnog oružja i, u konačnici, srušiti režim. Ujedinjene nacije i nekoliko neuključenih zemalja osudili su početne udare zbog narušavanja stabilnosti Bliskog istoka, dok su drugi osudili iranske uzvratne udare na druge nacije u regionu. Kritičari operacije su je također nazvali nezakonitom prema domaćem i međunarodnom pravu. == Pozadina == Povlačenje Sjedinjenih Država iz Zajedničkog sveobuhvatnog akcionog plana 2018. godine dovelo je do ponovnog uvođenja sankcija Iranu i zaokreta ka upotrebi sile umjesto diplomatije u odnosima između SAD-a i njihovih saveznika sa Iranom. Trumpova administracija usvojila je strategiju "maksimalnog pritiska". Ponovno uvođenje američkih sankcija ozbiljno je uticalo na iransku ekonomiju. Iranski rijal pao je za 20%. Međunarodne banke koje su trgovale sa Iranom platile su visoke kazne. Sve velike evropske kompanije odustale su od poslovanja sa Iranom iz straha od američke kazne. Sankcije su gurnule milione Iranaca u siromaštvo i smanjile njihovu kupovnu moć u pogledu uvoznih osnovnih dobara, kao što su hrana i lijekovi, istovremeno podstičući inflaciju, nezaposlenost i propadanje infrastrukture. Tenzije između Irana, Sjedinjenih Država i Izraela porasle su od napada na Izrael 7. oktobra i početka rata u Gazi 2023. godine, u kojem je Izrael oslabio milicije koje podržava Iran širom Bliskog istoka, uključujući Hamas u Gazi, Hezbolah u Libanu i druge. Izrael i Iran razmijenili su udare u aprilu i oktobru 2024. godine, te su bili uključeni u kratki rat 2025. godine koji je također obuhvatio američki zračni napad s ciljem uništavanja iranskih nuklearnih postrojenja. === Antivladini protesti u Iranu i prvobitno raspoređivanje američkih snaga === Počevši od kraja decembra 2025. godine, u Iranu su izbili masovni antivladini protesti širom zemlje, prvenstveno podstaknuti ekonomskom krizom, kolapsom rijala i rastom cijena. Protesti, koji su uključivali pozive na promjenu režima, postali su najveći po razmjerama od revolucije 1979. godine, proširivši se na više od 100 gradova širom zemlje. Iranska vlada je odgovorila nasilnom represijom, uključujući masakre nad demonstrantima, pri čemu su se najsmrtonosniji incidenti dogodili 8. i 10. januara 2026. Novinska agencija aktivista za ljudska prava sa sjedištem u SAD-u procijenila je broj poginulih na 7.000, iranska vlada je saopštila da je broj mrtvih 3.117, dok su Donald Trump i drugi naveli da broj poginulih odgovara brojci od 32.000 ljudi. AP News je izvijestio da je vladina prekomjerna upotreba nasilja izazvala očaj u iranskoj javnosti i pobudila nadu kod nekih građana u američki napad. Nekoliko naučnika je tvrdilo da se iranska vlada sada suočava sa krhkim stanjem koje bi moglo dovesti do njenog pada. Dana 13. januara 2026. godine, američki predsjednik Donald Trump izrazio je podršku demonstrantima, a kasnije, 23. januara, Trump je najavio da američka "armada" kreće ka Bliskom istoku, uključujući nosače aviona USS Abraham Lincoln i USS Gerald R. Ford, te nekoliko razarača sa vođenim projektilima. Američki i evropski zvaničnici izjavili su da je Washington postavio Iranu tri ključna zahtjeva: trajni prekid svakog obogaćivanja uranijumom, stroga ograničenja iranskog programa balističkih raketa i potpunu obustavu podrške regionalnim proxy grupama kao što su Hamas, Hezbolah i Huti. Planiranje predložene serije napada također je započelo u koordinaciji sa izraelskim obavještajnim agencijama. === Nuklearni pregovori i jačanje američkog vojnog prisustva === Dana 6. februara 2026. godine, Iran i SAD su održali indirektne nuklearne pregovore u glavnom gradu Omana, Muskatu. Iran je naglasio da napredak zavisi od konsultacija u matičnim prijestonicama. Druga runda razgovora zakazana je u Ženevi. Između 15. i 20. februara, Iran je povećao izvoz nafte na trostruko veći nivo od uobičajenog i smanjio zalihe nafte. Neposredno prije početka udara, 27. februara 2026. godine, ministar vanjskih poslova Omana Badr Al-Busaidi izjavio je da je postignut "iskorak" i da je Iran pristao na to da uslov koji se tiče obogaćivanja uranijumom, kao i na potpunu verifikaciju od strane Međunarodne agencije za atomsku energiju (IAEA); nadalje, Iran je pristao da nepovratno spusti nivo trenutno obogaćenog uranijuma na "najniži mogući nivo". Al-Busaidi je rekao da je mir "nadohvat ruke". Početkom februara 2026. godine, SAD su također rasporedile drugi nosač aviona, USS Gerald R. Ford, na Bliski istok kako bi pojačale pritisak na Iran. Dana 11. februara 2026. godine, 47. godišnjica revolucije iz 1979. obilježena je provladinim skupovima i snažnom antiameričkom retorikom. Trump je 13. februara 2026. izjavio da bi promjena režima u Iranu bila "najbolja stvar koja bi se mogla desiti". Dan kasnije, 14. februara, američki zvaničnici su rekli Reutersu da se američka vojska priprema za opsežnu kampanju koja uključuje višesedmične, kontinuirane operacije protiv Irana koje bi mogle ciljati državnu i sigurnosnu infrastrukturu. Do 19. februara, američko vojno gomilanje opisano je kao najveće na Bliskom istoku još od invazije na Irak 2003. godine. Tokom govora o stanju nacije 24. februara 2026. godine, Trump je optužio Iran za obnavljanje napora u izradi nuklearnog oružja, osuđujući te navodne ambicije kao "zlokobne" i tvrdeći da je Iran također razvio sve naprednije raketne sposobnosti koje bi mogle ugroziti SAD, Evropu i američke baze u inostranstvu. Upozorio je da su SAD spremne djelovati ako bude potrebno. Grupa osam (Gang of Eight), koju čini osam lidera u Kongresu SAD-a koji se obično obavještavaju o povjerljivim obavještajnim pitanjima, bila je upoznata s napadom prije njegovog početka. Također, u to vrijeme, Bloomberg News je tvrdio da NATO letjelice za rano upozoravanje i kontrolu (AWACS) nadziru Iran s aerodroma Konya. Do kraja februara, zvaničnici Trumpove administracije iznijeli su brojne nedokazane tvrdnje da je Iran ponovo pokrenuo svoj nuklearni program, da ima dovoljno materijala za izradu bombe u roku od nekoliko dana i da razvija rakete dugog dometa koje bi uskoro mogle pogoditi Sjedinjene Države. Ove izjave osporili su američki i evropski vladini zvaničnici, međunarodne grupe za praćenje naoružanja i američke obavještajne agencije. Odbrambena obavještajna agencija (DIA) ranije je zaključila da će proći najmanje decenija prije nego što Iran stekne tehničke vještine za proizvodnju raketa koje mogu dosegnuti Sjedinjene Države; Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Država procijenilo je da je iranski nuklearni program unazađen za dvije godine nakon ranijih udara na iranska nuklearna postrojenja u junu 2025. godine. Međutim, 27. februara je objavljeno da je IAEA otkrila da je Iran sakrio visoko obogaćeni uranijum u podzemnom objektu koji nije oštećen u prethodnoj rundi napada, a IAEA je saopštila da ne može biti sigurna da je iranski nuklearni program "isključivo mirnodopski". Prije napada, JD Vance, potpredsjednik Sjedinjenih Država, branio je udar na Iran. Na pitanje da li bi podržao promjenu režima u Iranu, uprkos ranijim kritikama rata u Iraku, rekao je da život "ima svakakve lude obrte". ''The Washington Post'' je izvijestio da je odluka američkog predsjednika Donalda Trumpa da napadne Iran uslijedila nakon što su saudijski prijestolonasljednik Mohammed bin Salman i izraelska vlada više puta lobirali kod njega da povuče taj potez. ''The Guardian'' je nekoliko dana prije napada izvijestio da će odluka zavisiti od rezultata sastanka u Ženevi, na kojem će SAD predvoditi Steve Witkoff i Jared Kushner. Charles Wald, penzionisani general vazduhoplovstva i zamjenik komandanta Evropske komande SAD-a koji sada radi u Jevrejskom institutu za nacionalnu sigurnost Amerike (JINSA), izjavio je da bi dovođenje nosača aviona klase ''Gerald R. Ford'' na Bliski istok pomoglo u odbrani Izraela od Irana. Također je naveo da, ako pregovori SAD-a i Irana ne završe dobro, "biće duplo gore nego kada Obama nije uradio ništa u Siriji povodom hemijskog oružja". Prema jednom američkom izvoru, Trump je odobrio udar nakon što su SAD primile obavještajne podatke da Iran planira preventivno lansiranje raketa. Prije napada, Khamenei je u svom govoru upućenom sljedbenicima početkom februara, koji je objavila web stranica vrhovnog vođe Irana, upozorio Sjedinjene Države da će, "ako ovaj put započnu rat, to biti regionalni rat". == Sukob == Evo tačnog prijevoda navedenog teksta na ijekavicu: '''Početni izraelski i američki udari''' '''Udari lansirani sa američkih brodova''' U udarima je korištena kombinacija američkih projektila, dronova i izraelskih borbenih aviona. Po prvi put su u borbi upotrijebljeni jeftini jurišni dronovi za jednokratnu upotrebu jedinice ''Task Force Scorpion Strike''. Američki ratni brodovi lansirali su projektile ''Tomahawk'', dok je vojska SAD-a koristila lansere ''HIMARS''. Takođe je korišteno neobjavljeno dalekometno oružje koje se ispaljuje izvan dometa neprijateljske odbrane (''standoff weapons''). Izviješteno je o eksplozijama dok je ministar odbrane Israel Katz potvrdio izraelski napad. ''The Times of Israel'' je prenio da je Katz udare nazvao "preventivnim napadom" s namjerom da se "uklone prijetnje državi Izrael". Među ciljevima je bio i okrug u Teheranu u kojem inače boravi iranski vrhovni vođa Ali Khamenei; tu se nalaze i predsjednička palata i Vijeće nacionalne bezbjednosti. Potvrđeno je da je sedam projektila pogodilo ovo područje. Američki zvaničnici potvrdili su da su udari koordinisani sa SAD-om. Izraelsko vazduhoplovstvo (IAF) saopštilo je da je pogodilo 500 vojnih ciljeva u zapadnom i centralnom Iranu, uključujući protivzračnu odbranu i raketne lansere, koristeći približno 200 borbenih aviona, što je najveći borbeni nalet u njegovoj istoriji. Izrael je početne udare nazvao kodnim imenom "Operacija Postanak" (hebrejski: ''מטס בראשית''). Izrael je potom proglasio vanredno stanje, navodeći da očekuje iranski napad. Sirene su se oglasile u Izraelu dok je vlada upozoravala građane da ostanu u zaštićenim zonama. Američki ambasador u Izraelu Mike Huckabee podstakao je američke državljane u Izraelu da odmah preduzmu mjere nakon što čuju sirenu, a američki predsjednik Donald Trump upozorio je da bi moglo biti gubitaka američkih života. Izraelsko ministarstvo zdravlja premjestilo je svoje bolnice pod zemlju. Prema izvještaju ''Iran Internationala'', portparol izraelske vojske na perzijskom jeziku, potpukovnik Kamal Penhasi, uputio je hitno upozorenje iranskim civilima koji žive u blizini vojne industrije i infrastrukture da se odmah evakuišu, navodeći: "Vaše prisustvo u ovim područjima dovodi vaš život u opasnost." Prema riječima jednog američkog zvaničnika, desetine američkih udara izveli su avioni stacionirani širom Bliskog istoka sa jednog ili više nosača aviona. ''Reuters'' je izvijestio da su udari izvedeni iz vazduha i sa mora. Izraelski vojni zvaničnici izjavili su da je njihovim udarima prethodilo višemjesečno planiranje, što im je omogućilo da precizno odrede ciljeve, postignu "taktičko iznenađenje" i dobiju podršku SAD-a. Izrael je kasnije saopštio da je u početnim udarima korišteno preko 1.200 bombi u roku od 24 sata. Prema izvještajima, ciljana su i iranska mornarička plovila. Agencija ''Fars'' i ''CNN'' izvijestili su o novim eksplozijama u drugim gradovima u Iranu, uključujući Kom, Kermanšah, Isfahan i Karadž. U Teheranu je javljeno da su se raketni udari dogodili u Univerzitetskoj ulici, u oblasti Džomhuri i u sjevernoj oblasti Sejed Handan. Komunikacijske usluge širom Teherana ometene su nakon napada, a ''Netblocks'' je izvijestio o gotovo potpunom mraku na internetu. Prema ''BBC''-ju, tokom udara pogođeni su ured vrhovnog vođe Alija Khameneija i predsjednički ured Masouda Pezeshkiana u Teheranu. ''Channel 12'', pozivajući se na neimenovane izraelske izvore, naveo je da Izrael procjenjuje kako postoje "sve veće indicije" da je Khamenei vjerovatno ubijen u izraelskom udaru ili da je "u najmanju ruku povrijeđen". ''Reuters'' je citirao neimenovanog izraelskog zvaničnika koji je izjavio da je Khameneijevo tijelo pronađeno, čime je potvrđena smrt. Portparol iračkih Snaga narodne mobilizacije rekao je da su dvojica njihovih boraca ubijena, dok su još trojica ranjena tokom udara u Džurf al-Sakharu, južno od Bagdada. Prema ''Iran Internationalu'', koji citira Iransku studentsku novinsku agenciju, hiljade pripadnika IRGC-a, uključujući nekoliko visokih zvaničnika, ubijeno je ili ranjeno prilikom napada na nekoliko vojnih baza. Izviješteno je da je pogođen i lučki grad Bušehr; međutim, nije jasno da li je nuklearni reaktor pretrpio bilo kakvu štetu. ''CNN'' je izvijestio da je vrijeme napada simbolički značajno u judaizmu jer je izveden uoči predstojećeg praznika Purima 2. marta. ==== Initial Israeli and American strikes ==== [[/wiki/File:U.S._Forces_Launch_Operation_Epic_Fury.webm|lijevo|mini|250x250piksel|Napadi s američkih brodova]] Zračni napadi na Iran počeli su oko 9:45 ujutro po iranskom vremenu (1:15 ujutro po istočnoameričkom vremenu) u subotu, 28. februara; subota je prvi dan sedmice u Iranu i redovan radni dan. U udarima je korištena kombinacija američkih projektila, dronova i izraelskih borbenih aviona. Po prvi put su u borbi upotrijebljeni jeftini jurišni dronovi za jednokratnu upotrebu jedinice ''Task Force Scorpion Strike''. Američki ratni brodovi lansirali su projektile ''Tomahawk'', dok je vojska SAD-a koristila lansere ''HIMARS''. Također je korišteno neobjavljeno dalekometno oružje koje se ispaljuje izvan dometa neprijateljske odbrane (engl: ''standoff'' ''oružje''). Eksplozije su prijavljene kada je ministar odbrane Israel Katz potvrdio izraelski napad. ''The Times of Israel'' je prenio da je Katz udare nazvao "preventivnim napadom" s namjerom da se "uklone prijetnje državi Izrael". Među ciljevima je bio i okrug u Teheranu u kojem inače boravi iranski vrhovni vođa Ali Khamenei; tu se nalaze i predsjednička palata i Vijeće nacionalne bezbjednosti. Potvrđeno je da je sedam projektila pogodilo ovo područje. Američki zvaničnici potvrdili su da su udari koordinisani sa SAD-om. Izraelsko vazduhoplovstvo (IAF) saopštilo je da je pogodilo 500 vojnih ciljeva u zapadnom i centralnom Iranu, uključujući protivzračnu odbranu i raketne lansere, koristeći približno 200 borbenih aviona, što je najveći borbeni nalet u njegovoj historiji. Izrael je početne udare nazvao kodnim imenom "Operacija Postanak" . Izrael je potom proglasio vanredno stanje, navodeći da očekuje iranski napad. Sirene su se oglasile u Izraelu dok je vlada upozoravala građane da ostanu u zaštićenim zonama. Američki ambasador u Izraelu Mike Huckabee podstakao je američke državljane u Izraelu da odmah preduzmu mjere nakon što čuju sirene, a američki predsjednik Donald Trump upozorio je da bi moglo biti "gubitaka američkih života". Izraelsko ministarstvo zdravlja premjestilo je svoje bolnice pod zemlju. Prema izvještaju ''Iran Internationala'', portparol izraelske vojske na perzijskom jeziku, potpukovnik Kamal Penhasi, uputio je hitno upozorenje iranskim civilima koji žive u blizini vojne industrije i infrastrukture da se odmah evakuišu, navodeći: "Vaše prisustvo u ovim područjima dovodi vaš život u opasnost." Prema riječima jednog američkog zvaničnika, desetine američkih udara izveli su avioni stacionirani širom Bliskog istoka sa jednog ili više nosača aviona. ''Reuters'' je izvijestio da su udari izvedeni iz vazduha i sa mora. Izraelski vojni zvaničnici izjavili su da je njihovim udarima prethodilo višemjesečno planiranje, što im je omogućilo da precizno odrede ciljeve, postignu "taktičko iznenađenje" i dobiju podršku SAD-a. Izrael je kasnije saopštio da je u početnim udarima korišteno preko 1.200 bombi u razmaku od 24 sata. Prema izvještajima, ciljana su i iranska mornarička plovila. Agencija ''Fars'' i ''CNN'' izvijestili su o novim eksplozijama u drugim gradovima u Iranu, uključujući Kom, Kermanšah, Isfahan i Karadž. U Teheranu je javljeno da su se raketni udari dogodili u Univerzitetskoj ulici, u oblasti Džomhuri i u sjevernoj oblasti Sejed Handan. Komunikacijske usluge širom Teherana ometene su nakon napada, a ''Netblocks'' je izvijestio o gotovo potpunom mraku na internetu. Prema ''BBC''-ju, tokom udara pogođeni su ured vrhovnog vođe Alija Khameneija i predsjednički ured Masouda Pezeshkiana u Teheranu. ''Channel 12'', pozivajući se na neimenovane izraelske izvore, naveo je da Izrael procjenjuje kako postoje "sve veće indicije" da je Khamenei vjerovatno ubijen u izraelskom udaru ili da je "u najmanju ruku povrijeđen". ''Reuters'' je citirao neimenovanog izraelskog zvaničnika koji je izjavio da je Khameneijevo tijelo pronađeno, čime je potvrđena smrt. Portparol iračkih Snaga narodne mobilizacije rekao je da su dvojica njihovih boraca ubijena, dok su još trojica ranjena tokom udara u Džurf al-Sakharu, južno od Bagdada. Prema ''Iran Internationalu'', koji citira Iransku studentsku novinsku agenciju, hiljade pripadnika IRGC-a, uključujući nekoliko visokih zvaničnika, ubijeno je ili ranjeno prilikom napada na nekoliko vojnih baza. Izviješteno je da je pogođen i lučki grad Bušehr; međutim, nije jasno da li je nuklearni reaktor pretrpio bilo kakvu štetu. ''CNN'' je izvijestio da je vrijeme napada simbolički značajno u judaizmu jer je izveden uoči predstojećeg praznika Purima 2. marta. === Izjave američkih i izraelskih lidera o njihovim ciljevima === Dana 28. februara u 2:30 ujutro po istočnoameričkom vremenu, američki predsjednik Donald Trump objavio je osmominutnu video izjavu, rekavši da je svrha američkih udara u Iranu efektivna promjena režima. Trump je izjavio da iranske "prijeteće aktivnosti" ugrožavaju SAD i njihove saveznike. Naveo je iransku talačku krizu, podršku proxy grupama kao što su Hamas i Hezbolah, ubijanje demonstranata i navodnu težnju za nuklearnim oružjem. Naveo je da u sukobu "životi hrabrih američkih heroja mogu biti izgubljeni i da možemo imati žrtve. To se često dešava u ratu". Pozvao je pripadnike IRGC-a da "polože oružje i dobiju potpuni imunitet ili se, u suprotnom, suoče sa sigurnom smrću". Obraćajući se iranskoj javnosti, rekao je: "Kada završimo, preuzmite svoju vladu. Biće vaša da je uzmete. Ovo će vjerovatno biti vaša jedina prilika generacijama." Dodao je: "Dugi niz godina tražili ste pomoć Amerike, ali je nikada niste dobili... Pa da vidimo kako ćete odgovoriti. Amerika vas podržava nadmoćnom snagom i razornom silom", zaključivši: "Sada je vrijeme da preuzmete kontrolu nad svojom sudbinom... Ovo je trenutak za akciju. Ne dozvolite da prođe." Ubrzo nakon toga, Benjamin Netanyahu objavio je video izjavu u kojoj je rekao da su Izrael i Sjedinjene Države pokrenuli udare protiv Irana "kako bi uklonili egzistencijalnu prijetnju" koju predstavlja ono što je nazvao "terorističkim režimom u Iranu". Netanyahu je optužio iransko rukovodstvo za decenije neprijateljstva, rekavši da "već 47 godina ajatolahov režim uzvikuje 'Smrt Izraelu' i 'Smrt Americi'", te ga je opisao kao "ubilački teroristički režim" kojem se "ne smije dozvoliti da se naoruža nuklearnim oružjem". Rekao je da će zajednička američko-izraelska akcija "stvoriti uslove da hrabri iranski narod uzme sudbinu u svoje ruke" i pozvao je narod Irana da "zbaci jaram tiranije". Evo tačnog prijevoda na ijekavicu: === Iranski odgovor i raketni napadi na ratištu u Perzijskom zalivu === Iran je ciljao više američkih vojnih baza širom regije Perzijskog zaliva. Bahrein je aktivirao sirene za zračnu opasnost kako bi upozorio na iranski napad na američke vojne baze unutar države, dok su arapski mediji javili da su u glavnom gradu Manami uočeni dim i eksplozije. Bahrein je kasnije potvrdio udare i naveo da je meta bilo sjedište Pete flote SAD-a. Eksplozije su također prijavljene na Međunarodnom aerodromu u Kuvajtu i u Abu Dhabiju u Ujedinjenim Arapskim Emiratima. Nakon napada projektilima i dronovima na Kuvajt, tamošnje Ministarstvo vanjskih poslova pozvalo je na raport Mohammada Toutounchija, ambasadora Irana u Kuvajtu. Prema izvještaju CNN-a, IRGC je saopštio da je Iran ciljao četiri američke baze na Bliskom istoku: zračnu bazu Al Udeid u Kataru, zračnu bazu Ali Al Salem u Kuvajtu (u kojoj su bili italijanski vojnici), zračnu bazu Al Dhafra u UAE i sjedište Pete flote američke mornarice u Bahreinu, a objavljen je i video snimak na kojem se vidi kako se uzdiže dim iz pravca baze u Bahreinu. Saudijska Arabija je potvrdila da je bilo iranskih napada na Rijad i njenu Istočnu provinciju. Tvrdila je da je uspješno presrela iranske napade usmjerene na ta područja i navela da će Kraljevina "preduzeti sve neophodne mjere" da se odbrani, "uključujući opciju odgovora na agresiju". Dodatni izvještaji navode da su UAE, nakon uspješnog presretanja određenog broja iranskih projektila, izjavili da je jedan civil azijske nacionalnosti poginuo od krhotina presretača koje su pale na stambeno područje. Katar je saopštio da je presreo najmanje dva talasa raketnih napada, navodeći da nije bilo prijavljenih žrtava niti materijalne štete. Devetospratnica je pogođena projektilima u sjevernom Izraelu, pri čemu je povrijeđena jedna osoba. Udari su također prijavljeni u Haifi i Tel Avivu. Izvještaji tvrde da su projektili iz Irana pogodili jordanske teritorije i glavni grad Aman. Jordan je saopštio da su njegove oružane snage oborile dva iranska balistička projektila koji su ciljali njegovu teritoriju i da je obradio 54 prijave o padu krhotina koje su izazvale materijalnu štetu, ali bez žrtava. U Siriji su krhotine iranskog balističkog projektila pale na stambenu zgradu u gradu Suwayda, usmrtivši najmanje četiri civila. Stambene četvrti Dubaija u blizini Dubai Marine i Dubai Palme pogođene su udarima, što je uzrokovalo požar u hotelu ''Fairmont The Palm'' i četiri povrede, kao i u stambenoj zgradi na periferiji Dohe. Lokalni izvori kažu da je Iran koristio dronove ''Shahed'', koji su jedno od najsmrtonosnijih oružja koje koristi režim, kao i njegove proxy grupe poput Hamasa i Hezbolaha. UAE su saopštili da su presreli "novi talas" iranskih projektila i da su "fragmenti od presretanja" pali u Abu Dhabiju i Dubaiju, uzrokujući štetu na hotelu ''Burj Al Arab''. Udari na Međunarodni aerodrom Kuvajt izazvali su nekoliko nedefinisanih povreda. U Bahreinu je tokom večeri prijavljeno da je toranj u stambenoj četvrti pogođen iranskim dronom. U regiji Kurdistan u Iraku, iranski zračni napadi ciljali su infrastrukturu koja ugošćuje američko vojno i civilno osoblje, uključujući Međunarodni aerodrom Erbil i Generalni konzulat SAD-a u Erbilu. Međutim, prema izvještajima lokalnih medija, većina projektila i dronova je presretnuta. Kasnije tokom dana, Izrael je saopštio da je započeo novi talas napada na iransku zračnu odbranu i raketne lansere u centralnom Iranu. === 1. mart === ==== Američki napadi ==== Dana 1. marta, Izrael je izvršio još jedan talas udara na iranske ciljeve u sklopu svoje tekuće kampanje, ciljajući sami centar prijestonice. Iranski mediji izvijestili su o snažnim eksplozijama. Trump je u objavi na mreži ''Truth Social'' naveo: "Iran je upravo izjavio da će danas udariti veoma jako, jače nego što su ikada ranije. Bolje im je da to ne čine, jer ako to urade, udarićemo ih snagom kakva nikada ranije nije viđena!" Najviši iranski zvaničnik za bezbjednost, Ali Larijani, najavio je formiranje privremenog rukovodećeg vijeća i optužio SAD i Izrael za pokušaj rasparčavanja Irana. Upozorio je "secesionističke grupe" na teške posljedice ako preduzmu bilo kakve akcije. Predsjednik iranskog parlamenta, Mohammad Baqer Qalibaf, zaprijetio je Trumpu i Netanyahuu, rekavši da su prešli crvenu liniju i da će "platiti za to". Revolucionarni sud u Teheranu je bombardovan, a njegova zgrada je uništena. ==== Iranska odmazda ==== Ujutro 1. marta, izvještaji su potvrdili da je Iran lansirao projektile i dronove na Izrael, UAE, Katar, Kuvajt, Bahrein, Jordan i Saudijsku Arabiju. Kasniji izvještaji zabilježili su da su iz Irana ispaljeni projektili na sjedište Pete flote u Bahreinu. Svjedoci su vidjeli dim od presretanja projektila iznad Dubaija i tamne oblake koji se uzdižu iz luke Jebel Ali. == Žrtve == === Ubistvo Alija Khameneija === Neposredno prije ponoći u Iranu 28. februara, neimenovani izraelski zvaničnik izjavio je da je Khamenei ubijen u zračnim udarima, te da su obavještajni izvori pronašli i identifikovali njegovo tijelo. Netanyahu je takođe naveo da postoje naznake o njegovoj pogibiji, iako je iransko ministarstvo vanjskih poslova to osporilo. Izraelski zvaničnici tvrde da je tijelo pronađeno u ruševinama. Nekoliko sati ranije, iranski ministar vanjskih poslova Abbas Araghchi tvrdio je da su Khamenei i predsjednik Pezeshkian "koliko ona zna" živi. Donald Trump je na mreži ''Truth Social'' napisao: "Khamenei, jedan od najzlijih ljudi u istoriji, je mrtav [...] Nije uspio izbjeći našu obavještajnu službu i visoko sofisticirane sisteme praćenja." Agencija ''Fars'' javila je da su u udarima poginuli i Khameneijeva kćerka, zet, unuka i snaha. Rano ujutro 1. marta, iranski državni mediji potvrdili su smrt i proglasili 40 dana žalosti. === Vojska i zvaničnici === Izraelski i regionalni izvori navode da su vjerovatno ubijeni ministar odbrane Aziz Nasirzadeh i komandant IRGC-a Mohammad Pakpour. IDF je kasnije potvrdio smrt sedam bezbjednosnih lidera, uključujući Alija Shamkhanija. Potvrđeno je i da je 1. marta ubijen načelnik generalštaba Abdolrahim Mousavi. CENTCOM je saopštio da SAD nemaju gubitaka i da su neutralisale stotine iranskih napada. U Iraku su dva člana Snaga narodne mobilizacije poginula, dok su tri povrijeđena u izraelskom napadu. Kasniji izvještaj ''The New York Timesa'' naveo je brojku od troje mrtvih. Centralna komanda Sjedinjenih Američkih Država (CENTCOM) saopštila je da nije pretrpjela gubitke, uz napomenu da lakša oštećenja na njihovim objektima nisu omela operacije, te da su neutralisali nekoliko stotina iranskih napada dronovima i projektilima. ''CBS News'' je izvijestio da su "obavještajni i vojni izvori rekli za ''CBS News'' u subotu naveče [28. februara 2026.]“ da je 40 iranskih zvaničnika ubijeno u udarima, ali da "nije jasno da li su se ti zvaničnici nalazili na jednoj ili na više lokacija". === Civili === Oko 17:30 po srednjoevropskom vremenu prvog dana udara, Crveni polumjesec je izvijestio da je u Iranu poginuo 201 civil, dok je 747 povrijeđeno. Dodatne žrtve su zabilježene nakon iranskih uzvratnih napada. Prvi povezani iranski vazdušni udar ciljao je zgradu u Izraelu, pri čemu je povrijeđen jedan izraelski civil. Magen David Adom (izraelska hitna pomoć) izvijestila je da je u početnim iranskim napadima povrijeđeno 89 osoba, od kojih troje direktno, a ostali indirektno. Kasniji direktan pogodak u Tel Avivu usmrtio je jednu ženu i povrijedio još 20 osoba, od kojih jednu teško. Četiri osobe su poginule u Siriji od iranskog projektila. Jedan muškarac u UAE poginuo je u iranskom uzvratnom napadu, a prijavljene su i četiri povrede tokom udara na stambena područja u Dubaiju. Dva studenta su poginula u napadu u Teheranu. === Vazdušni udar na školu u Minabu === Prema izvorima u iranskoj vladi, osnovna škola za djevojčice pogođena je u izraelskim i američkim napadima na Minab. Izvještaji navode da je u udaru poginulo 108 učenica, dok ih je 92 ranjeno. ''The Washington Post'' je izvijestio da nema nezavisne potvrde o broju poginulih, dok su profili iranske opozicije na internetu naveli da je udar bio posljedica neuspješnog lansiranja rakete IRGC-a (Iranske revolucionarne garde). Portparol iranskog ministarstva vanjskih poslova nazvao je ovaj napad zločinom. == Uticaj == '''Vanredno stanje u Izraelu''' Izrael je proglasio vanredno stanje na teritoriji cijele države, navodeći da su napadi na Iran bili najveći koje je do sada izveo. Israel Katz je u saopćenju naveo: "Na osnovu ovlaštenja iz člana 9C(b)(1) Zakona o civilnoj odbrani iz 5711–1951. godine, i nakon što sam se uvjerio da postoji velika vjerovatnoća napada na civilno stanovništvo, proglašavam posebno stanje na unutrašnjem frontu na cijeloj teritoriji države.“ ''The New York Times'' je izvijestio da su škole i radna mjesta u Izraelu zatvoreni, a javna okupljanja otkazana. '''Ponovni prekid interneta u Iranu''' Usred obnovljenog "gotovo potpunog" prekida interneta u Iranu, NetBlocks je saopćio da je internet povezanost pala na 4% uobičajenog nivoa. '''Zatvaranje zračnog prostora''' Zračni prostor Irana bio je uglavnom bez civilnih letjelica nakon napada, dok su države regije zatvorile svoje zračne prostore. Bahrein, Irak, Izrael, Kuvajt, Katar, Sirija i Ujedinjeni Arapski Emirati zatvorili su svoje zračne prostore nakon napada, a više putničkih aviona preusmjereno je na druge destinacije. Međunarodne aviokompanije, među kojima su Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic i Wizz Air obustavile su letove prema Bliskom istoku na različite vremenske periode zbog sukoba, kao i regionalne kompanije, uključujući Kuwait Airways i Qatar Airways. '''Zatvaranje Hormuškog moreuza''' Prema izvještaju agencije ''Reuters'', pozivajući se na zvaničnika ''Operacije'' ''Aspides'', Islamska revolucionarna garda zatvorila je Hormuški moreuz za pomorski saobraćaj, prema obavještenjima emitovanim putem pomorskog VHF radija. Zvaničnik Evropske unije naveo je da brodovi primaju poruke u kojima se ističe da "nijednom brodu nije dozvoljen prolaz kroz Hormuški moreuz". == Reakcije == === Iran === Ministarstvo vanjskih poslova Irana obećalo je odgovor nakon što su iranske snage izvele napade na američke baze širom Perzijski zaljev. Vrhovno vijeće za nacionalnu sigurnost Irana saopćilo je da je zemlja bila meta "brutalne zračne operacije" koju su izvele Sjedinjene Američke Države i Izrael, navodeći da se "ovo ponovo dogodilo tokom pregovora, a neprijatelj zamišlja da će se otporni iranski narod predati njihovim sitnim zahtjevima kroz ove kukavičke poteze." Iranski ministar vanjskih poslova Abbas Araghchi napade je nazvao "potpuno ničim izazvanim, nezakonitim i nelegitimnim" === Civili === Reakcije na napade unutar Irana bile su uglavnom pozitivne, iako mjestimično podijeljene. The Daily Telegraph i Iran International objavili su snimke na kojima se vidi dio građana kako slavi napade, izražavajući nadu da će oni dovesti do kraja vladajućeg režima. Na snimcima su se mogli vidjeti građani kako se smiju i slave, dok su pojedini uzvikivali "Smrt Khameneiju" i "Smrt vilajetu". Prema izvještajima, u više iranskih gradova zabilježeni su vatrometi u znak slavlja, dok su studenti uzvikivali "Volim Trumpa". Istovremeno su The New York Times, Reuters, Al Jazeera i Radio Free Europe/Radio Liberty objavili fotografije provladinih skupova na kojima su demonstranti nosili zastave Islamske Republike i portrete Alija Khameneija, protestvujući protiv američkog i izraelskog napada. Dio građana krivio je režim za izbijanje rata, dok su drugi izražavali zabrinutost da bi mogao opstati. U područjima pogođenim napadima zabilježena je i određena panika. Nakon što su se pojavile vijesti o smrti Alija Khameneija, brojni građani izašli su na ulice slaveći u atmosferi "radosti, šoka i nevjerice", iako su sigurnosne snage raspoređene kako bi spriječile moguće nemire, uz obnovljeni prekid interneta. Uprkos tome, društvenim mrežama kružili su snimci slavlja iz gradova Karadž, Kazvin, Širaz, Kermanšah, Isfahan i Sanandadž. Pojavili su se i snimci na kojima se vidi kako sigurnosne snage pucaju na okupljene građane. === Dijaspora i opozicija === Poslije američko-izraelskih zračnih udara na Iran, Iranci u dijaspori širom svijeta izrazili su podršku promjeni režima. Održani su skupovi podrške na kojima su učesnici mahali antirežimskim simbolima. Iranski opozicioni lider u egzilu Reza Pahlavi, koji živi u Sjedinjenim Američkim Državama, usklađen je s Izraelom i SAD-om, te je pripremio prijelaznu vladu spremnu da preuzme vlast u slučaju pada Islamske Republike. Pozvao je građane unutar Irana da se pripreme za nastavak protesta dok se Islamska Republika "urušava", te apelirao na vojsku i sigurnosne snage da stanu uz narod. Američku akciju opisao je kao "humanitarnu intervenciju", pozivajući predsjednika Donald Trump da izbjegne civilne žrtve. Pahlavi je predstavio inicijativu "Iran Prosperity Project", povezanu s organizacijom National Union for Democracy in Iran, koja predviđa plan upravljanja tokom prvih 180 dana nakon mogućeg kolapsa Islamske Republike, uključujući mjere ekonomske stabilizacije i institucionalne obnove. Maryam Rajavi, liderica Nacionalnog vijeća otpora Irana sa sjedištem u Francuskoj i Albaniji, političkog krila organizacije People's Mojahedin Organization of Iran, najavila je formiranje paralelne prijelazne vlade, te odbacila i Islamsku Republiku i projekat Iran Prosperity Project. === Sjedinjene Američke Države === Predsjednik Donald Trump potvrdio je da je američka vojska započela "velike borbene operacije" u Iranu, opisujući ih kao "opsežnu i kontinuiranu operaciju s ciljem sprječavanja da ova radikalna diktatura prijeti Americi". U videu objavljenom na platformi Truth Social naveo je da je cilj "zaštititi američki narod eliminacijom neposrednih prijetnji iranskog režima". Dodao je da će pregovori s Iranom biti lakši nakon atentata na Alija Khameneija. Reakcije američkih zakonodavaca bile su podijeljene. Republikanski senator Lindsey Graham podržao je akciju, kao i senator John Thune, te demokratski senator John Fetterman. Protiv su se izjasnili, između ostalih, republikanka Marjorie Taylor Greene i demokratski zastupnik Jim Himes. Senator Tim Kaine pozvao je na ograničavanje predsjedničkih ovlasti za pokretanje rata bez saglasnosti Kongresa, uz podršku senatora Randa Paula, Chucka Schumera, te vođe manjine u Predstavničkom domu Hakeema Jeffriesa i senatora Andyja Kima. === Izrael === Premijer Benjamin Netanyahu izjavio je da je cilj napada "uklanjanje egzistencijalne prijetnje koju predstavlja teroristički režim u Iranu", dodajući da će "zajednička akcija stvoriti uslove da hrabri iranski narod preuzme svoju sudbinu u svoje ruke". Ministar vanjskih poslova Gideon Sa'ar izjavio je da je vojna akcija protiv Irana bila hitno potrebna "uprkos značajnim rizicima", navodeći da bi odgađanje "omogućilo iranskom režimu da dostigne nivo imuniteta za svoj nuklearni program i započne masovnu proizvodnju balističkih projektila dugog dometa". === Međunarodne reakcije === ==== Međunarodne organizacije ==== * Ujedinjene nacije: Generalni sekretar António Guterres osudio je napade, navodeći da "upotreba sile od strane Sjedinjenih Država i Izraela protiv Irana, te naknadna iranska odmazda širom regije, podrivaju međunarodni mir i sigurnost." * Evropska unija: Predsjednica Komisije Ursula von der Leyen i predsjednik Vijeća Antonio Costa nazvali su sukob "veoma zabrinjavajućim" i pozvali na suzdržanost. * NATO: Portparol alijanse izjavio je da pomno prate situaciju, dok je visoki zvaničnik za ''Stars and Stripes'' rekao da je budnost protivraketne odbrane povećana kako bi se zaštitile države članice u slučaju širenja iranskih napada. '''Locardov princip''' u forenzici kaže da će počinilac krivičnog djela nešto donijeti na mjesto zločina i nešto odnijeti sa njega, te da se oba elementa mogu koristiti kao forenzički dokaz. Dr. Edmond Locard (1877–1966) bio je pionir forenzičke nauke, poznat i kao "Sherlock Holmes iz Lyona". Osnovni princip forenzike formulisao je riječima: "Svaki kontakt ostavlja trag". To se općenito tumači na način da pri kontaktu između dva predmeta dolazi do razmjene materijala. Paul L. Kirk princip je izrazio ovako:<blockquote>Gdje god da kroči, šta god da dotakne, šta god da ostavi, čak i nesvjesno, služit će kao nijemi svjedok protiv njega. Ne samo njegovi otisci prstiju ili stopala, već i njegova kosa, vlakna s njegove odjeće, staklo koje razbije, trag alata koji ostavi, boja koju ogrebe, krv ili sperma koju ostavi ili pokupi. Sve to i još mnogo toga nijemo svjedoči protiv njega. To je dokaz koji ne zaboravlja. Ne zbunjuje ga uzbuđenje trenutka. Ne izostaje kao što izostaju ljudski svjedoci. To je činjenični dokaz. Materijalni dokaz ne može pogriješiti, ne može lagati, ne može izostati u potpunosti. Samo ljudski propust da ga pronađe, prouči i razumije može umanjiti njegovu vrijednost.</blockquote> Ustavni sud Bosne i Hercegovine je najviša institucija za tumačenje i zaštitu Ustava Bosne i Hercegovine. Kao nezavisan i samostalan organ, Sud ima ključnu ulogu u očuvanju ustavnog poretka, rješavanju ustavnih sporova između različitih nivoa vlasti, kao i u zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda zagarantovanih Ustavom i međunarodnim pravnim instrumentima. Odluke Ustavnog suda su konačne, obavezujuće i neposredno izvršive na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine. Pored osnovne funkcije zaštite ustavnosti, Ustavni sud u određenim vrstama postupaka ostvaruje neposrednu vezu sa sudskom i zakonodavnom vlašću. U okviru svoje apelacione nadležnosti odlučuje o žalbama protiv odluka vrhovnih sudova entiteta, čime u tim predmetima djeluje kao posljednja sudska instanca u državi. Istovremeno, Sud ima isključivu nadležnost za odlučivanje o svim sporovima koji proizlaze iz Ustava Bosne i Hercegovine, uključujući sporove između entiteta, između Bosne i Hercegovine i jednog ili oba entiteta, kao i sporove između institucija Bosne i Hercegovine. Ustavno sudstvo u Bosni i Hercegovini ima dugu tradiciju koja potiče iz perioda bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Ustavom iz 1963. godine uspostavljen je sistem ustavnih sudova, što je tada predstavljalo izuzetak među socijalističkim državama. Pored saveznog ustavnog suda, ustavni sudovi postojali su i na nivou republika, kao i u autonomnim pokrajinama Kosovu i Vojvodini. Ustavni sud Bosne i Hercegovine prvi put je konstituiran 15. februara 1964. godine, a njegov kontinuitet je potvrđen i Ustavom iz 1974. godine. U tom periodu Sud je prvenstveno bio nadležan za apstraktnu kontrolu ustavnosti i zakonitosti, rješavanje sporova između društveno-političkih zajednica, te sukoba nadležnosti između sudova i drugih organa vlasti. Savremeni Ustavni sud Bosne i Hercegovine uspostavljen je Ustavom Bosne i Hercegovine, koji je stupio na snagu 14. decembra 1995. godine kao Aneks IV Općeg okvirnog sporazuma za mir. Evropska konvencija o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda proglašena je direktno primjenjivom i ima pravnu snagu iznad svih domaćih zakona. Sud je započeo s radom nakon izbora i imenovanja sudija, održavanjem prve sjednice u maju 1997. godine. == Nadležnosti == Nadležnosti Ustavnog suda Bosne i Hercegovine propisane su Ustavom Bosne i Hercegovine i obuhvataju više oblasti ustavnosudske zaštite. Sud odlučuje o ustavnim sporovima između entiteta, između Bosne i Hercegovine i jednog ili oba entiteta, kao i između institucija Bosne i Hercegovine. Također, Ustavni sud vrši apstraktnu kontrolu ustavnosti, ocjenjujući da li su zakoni i drugi propisi entiteta u skladu s Ustavom Bosne i Hercegovine. U okviru apelacione nadležnosti, Sud razmatra ustavne žalbe protiv odluka redovnih sudova, uključujući i presude vrhovnih sudova entiteta, čime osigurava zaštitu prava i sloboda zagarantovanih Ustavom i Evropskom konvencijom o ljudskim pravima. Ustavni sud je nadležan i za odlučivanje po prethodnim pitanjima koja mu upute drugi sudovi, kada je potrebno ocijeniti ustavnost ili zakonitost propisa od čije primjene zavisi ishod konkretnog sudskog postupka. Također, Sud odlučuje u postupcima zaštite vitalnog nacionalnog interesa, kada su u Domu naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine iscrpljeni svi ustavni mehanizmi odlučivanja. == Sastav i izbor sudija == Ustavni sud Bosne i Hercegovine čini devet sudija. Četvero sudija bira Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine, a dvoje Narodna skupština Republike Srpske, dok troje sudija imenuje predsjednik Evropskog suda za ljudska prava, uz konsultacije s Predsjedništvom Bosne i Hercegovine. Sudije koje imenuje predsjednik Evropskog suda za ljudska prava ne mogu biti državljani Bosne i Hercegovine niti državljani susjednih država. Za sudije Ustavnog suda mogu biti imenovani istaknuti pravnici visokog profesionalnog i moralnog ugleda. Sudije prvog saziva imenovane su na mandat od pet godina, dok sudije kasnijih saziva obavljaju dužnost do navršene 70. godine života, osim u slučaju ostavke ili razrješenja. == Organizacija i rad Suda == Sudije Ustavnog suda između sebe tajnim glasanjem biraju predsjednika i tri potpredsjednika. Rukovodstvo Suda bira se po principu rotacije, a mandat predsjednika traje tri godine. Rad Suda uređen je posebnim pravilima koja regulišu unutrašnju organizaciju, postupke odlučivanja i druga pitanja od značaja za funkcionisanje Suda. Ustavni sud odlučuje u plenarnoj sjednici i vijećima, u skladu sa pravilima Suda. Većina svih sudija čini kvorum za rad i odlučivanje. Odluke se donose većinom glasova svih sudija, osim u slučajevima kada je pravilima propisan drugačiji način odlučivanja. == Imunitet i razrješenje sudija == Sudije Ustavnog suda uživaju imunitet u obavljanju svoje funkcije, u skladu s aktima koje donosi Sud. Funkcija sudije nespojiva je s članstvom u političkim strankama, obavljanjem zakonodavne, izvršne ili druge sudske funkcije, kao i s drugim djelatnostima koje mogu ugroziti nezavisnost i nepristranost sudije. Sudija može biti razriješen dužnosti prije isteka mandata u slučaju ostavke, krivične osude na zatvorsku kaznu, trajnog gubitka sposobnosti za obavljanje funkcije ili obavljanja nespojivih javnih ili profesionalnih dužnosti. Odluku o razrješenju donose ostale sudije konsenzusom. == Odlučivanje i objavljivanje odluka == Odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine su konačne i obavezujuće. Objavljuju se u ''Službenom glasniku Bosne i Hercegovine'', kao i u službenim glasilima entiteta i Brčko distrikta Bosne i Hercegovine. == Sjedište == Sjedište Ustavnog suda Bosne i Hercegovine nalazi se u Sarajevu. Sjednice se u pravilu održavaju u sjedištu Suda, ali Sud može odlučiti da se sjednica održi i na drugom mjestu. '''Intratekalno''' (lat. ''intra'' – "unutar nečega", grč. ''theka'' ''–'' "kapsula" ili "ovojnica"; skraćeno ''i.'' ''th'') medicinski je termin koji označava lokalizaciju unutar prostora ispunjenog [[Likvor|likvorom]] između arahnoidee i pie mater, tzv. subarahnoidalnog prostora. Intratekalna injekcija predstavlja poseban oblik parenteralne primjene lijekova. Na taj način se, putem lumbalne punkcije, naprimjer u sklopu hemoterapije, mogu primjenjivati lijekovu poput antibiotika (kod moždanog apscesa), anestezioloških postupaka (spinalna anestezija) ili analgetske terapije. Također je moguće kontinuirano davanje lijekova u likvorski prostor pomoću pumpe za doziranje lijekova. == Dijagnostički značaj == Intratekalna proizvodnja antitijela označava stvaranje antitijela u likvoru i ima dijagnostički značaj kod nekih bolesti centralnog nervnog sistema, poput multiple skleroze i nekih infekcija ili upalnih stanja mozga i kičmene moždine. == Intratekalna primjena lijekova == Intratekalna primjena lijekova predstavlja poseban oblik parenteralne terapije kod kojeg se lijek direktno ubrizgava u likvorski prostor, najčešće putem lumbalne punkcije ili pomoću intratekalnog katetera povezanog s vanjskom ili implantabilnom pumpom. Ova metoda omogućava direktno djelovanje lijeka na CNS i zaobilazi krvno-moždanu barijeru, koja često onemogućava prolazak lijekova primijenjenih oralno ili intravenski. Lijekovi koji se daju intratekalno moraju biti posebno pripremljeni, bez konzervansa i potencijalno štetnih pomoćnih supstanci, zbog osjetljivosti nervnog tkiva. == Primjena intratekalne terapije == === Anestezija i terapija bola === Intratekalna primjena anestetika i analgetika koristi se u obliku: * jednokratne doze (npr. spinalna anestezija) * kontinuirane infuzije pomoću katetera i pumpe Najčešće se koristi kombinacija lokalnog anestetika i dodatnih lijekova radi produženja i pojačavanja analgezije. ==== Alfa-adrenergički agonisti ==== Lijekovi poput '''klonidina''' i '''deksmedetomidina''' mogu produžiti trajanje anestezije i analgezije, ali nose povećan rizik od hipotenzije. ==== Opioidi ==== * '''Lipofilni opioidi''' (fentanil, sufentanil) – kratkotrajna analgezija * '''Hidrofilni opioidi''' (morfij, diamorfin, hidromorfon) – dugotrajna analgezija (do 24 sata) Potrebna je pažnja zbog rizika od hipoventilacije, naročito kod viših doza. Ostale moguće nuspojave uključuju mučninu, povraćanje, svrab i zadržavanje mokraće. ==== Atipični analgetici ==== * '''Zikonotid''', neopioidni analgetik za teške hronične bolove. ---- === Liječenje infekcija === Intratekalna primjena se koristi kod teških infekcija centralnog nervnog sistema, posebno nakon neurohirurških zahvata. * '''Antibiotici''' – npr. kod moždanog apscesa * '''Antifungalni lijekovi''' – '''amfotericin B''' za gljivične infekcije CNS-a ---- === Hemoterapija === Intratekalna hemoterapija koristi se za liječenje malignih oboljenja CNS-a. Trenutno su odobrena četiri lijeka: * metotreksat * citarabin * hidrokortizon * tiotepa '''Primjena vinka-alkaloida (npr. vinkristina) intratekalno gotovo je uvijek smrtonosna i strogo je zabranjena.''' ---- === Baklofen === '''Intratekalni baklofen''' koristi se kod teške spastičnosti, naročito kod cerebralne paralize. Lijek se primjenjuje pomoću implantabilne pumpe. Iako efikasan, ovaj način terapije nosi rizik od infekcija i potencijalno opasnih kvarova pumpe. ---- === Antisens terapija === Intratekalna primjena '''antisens oligonukleotida''' koristi se u liječenju neurodegenerativnih bolesti uzrokovanih mutacijom jednog proteina. Primjer je liječenje '''spinalne mišićne atrofije''' lijekom ''nusinersen''. ---- === Terapija mezenhimalnim matičnim ćelijama === Eksperimentalna terapija hroničnih povreda kičmene moždine uključuje intratekalnu primjenu mezenhimalnih matičnih ćelija, najčešće iz masnog tkiva ili koštane srži. Cilj je smanjenje upale, sprječavanje glijalnog ožiljka i poticanje regeneracije aksona. Istraživanja na životinjama i kliničke studije pokazale su poboljšanje motoričke kontrole i osjeta ispod mjesta povrede. ---- == Intratekalna pseudodostava == Intratekalna pseudodostava je tehnika u kojoj je lijek zatvoren u poroznoj kapsuli koja je u kontaktu s likvorom. Lijek se ne oslobađa direktno u likvor, već djeluje unutar kapsule, čime se postiže lokalni efekat uz smanjenje sistemskih nuspojava. ---- == Vidi također == * Intratekalna pumpa * Lumbalna punkcija * Spinalna anestezija * Theca * Thekalna vreća * Historija neuraksijalne anestezije Peterhof (gradsko naselje), Moždane ovojnice == Ivan Raos == '''Ivan Raos''' (Medov Dolac kraj Imotskoga, 1. siječnja 1921. – Split, 7. srpnja 1987.) bio je hrvatski književnik – pjesnik, prozaik i dramatičar – jedan od najplodnijih modernih hrvatskih pisaca. Njegovo stvaralaštvo obilježavaju zavičajnost, autobiografizam, oslonjenost na usmenu književnost te izražena društvena i nacionalna angažiranost. ---- == Djetinjstvo == Ivan Raos rođen je 1921. godine u Medovu Dolcu kraj Imotskoga. Djetinjstvo provedeno u ruralnoj sredini Imotske krajine snažno je obilježilo njegovo književno stvaralaštvo. Svijet zavičaja, seoski običaji, usmena književnost, pučka mudrost i svakodnevni život ruralne zajednice trajno su prisutni u njegovim djelima, osobito u autobiografskom romanu ''Vječno nasmijano nebo'' (1957), prvom dijelu trilogije ''Vječno žalosni smijeh''. ---- == Školovanje i mladost == Nakon osnovnog obrazovanja Raos odlazi u Split, gdje završava klasičnu gimnaziju. Školovanje u splitskom sjemeništu i proces intelektualnog, umjetničkog i osobnog sazrijevanja tematizira u romanu ''Žalosni Gospin vrt'' (1962). Mladenačko razdoblje, provedeno u socijalno obilježenom ambijentu splitskog geta, prikazano je u romanu ''Smijeh izgubljenih djevojaka'' (1965), trećem dijelu autobiografske trilogije, s naglašenom socijalnom dimenzijom. ---- == Početci književnog rada == Književno djelovanje započeo je početkom 1940-ih godina. Prvu pjesničku zbirku ''Utjeha noći'' objavio je 1942. godine zajedno s Petrom Meštrovićem. Slijedile su zbirke pjesama u prozi ''Grold Taquart'' i ''Pjesan Nikodemova'' (1943). U tom se razdoblju okušava u različitim pjesničkim i proznim formama, uključujući pjesme u prozi i prozne pjesme. ---- == Radni vijek i profesionalni put == Do 1948. obavljao je različite poslove, među ostalim kao pipničar, perač posuđa, učitelj i novinar. Te se godine zaposlio u Nakladnom zavodu Hrvatske, gdje je radio kao akviziter, lektor, korektor i tehnički urednik. U toj je ustanovi ostao do 1967., kada postaje slobodni književnik. ---- == Zrelo književno stvaralaštvo == Najveći dio Raosova opusa čini proza, u kojoj realističke postupke nadopunjuje modernističkim elementima, monološkom ispovijesti, pripovijedanjem u prvom licu i iskoracima prema fantastici. Zbirka novela ''Guadamada i druge neobične priče'' (1956) smatra se pretečom hrvatske fantastične proze. U kasnijim novelama i pripovijetkama, poput zbirki ''Izabrat ćeš gore'' (1964) i ''60 pripovijedaka'' (1980), prevladava usmeno kazivanje i monološki oblik pripovijedanja. Roman ''Volio sam kiše i konjanike'' (1956) oblikovan je kao ispovijest svećenika na samrti, dok je ''Korak u stranu'' povjeravanje pripovjedača nepoznatom sugovorniku. Ta su djela, zajedno s romanom ''Tamo negdje neke oči'', objedinjena u knjizi ''Na početku kraj'' (1969). ---- == Autobiografska trilogija ''Vječno žalosni smijeh'' == Autobiografska trilogija ''Vječno žalosni smijeh'' jedno je od središnjih mjesta Raosova opusa. Prvi dio, ''Vječno nasmijano nebo'' (1957), donosi kronološki poredane epizode djetinjstva u Medovu Dolcu, ispripovijedane iz perspektive infantilnog pripovjedača te predstavlja bogatu riznicu usmenih oblika, običaja i svakodnevice ruralne zajednice. Drugi dio, ''Žalosni Gospin vrt'' (1962), tematizira školovanje u splitskom sjemeništu i proces sazrijevanja, dok treći dio, ''Smijeh izgubljenih djevojaka'' (1965), prikazuje mladenaštvo provedeno u Splitu s naglašenim socijalnim aspektima. ---- == Prosjaci i sinovi == Roman ''Prosjaci i sinovi'' (1971) Raosovo je najpoznatije djelo. Riječ je o pikarskom romanu koji kroz nizanje doživljaja prosjaka, skitnica i narodnih lukavaca donosi socijalno-povijesni prikaz Imotske krajine, Dalmatinske zagore i južne Hrvatske. U romanu su prisutni usmeni žanrovi, pučka mudrost, poganska mitološka tradicija i kršćanski duhovni motivi. Djelo je izazvalo burne reakcije tadašnje javnosti, a poslužilo je i kao predložak za istoimenu televizijsku seriju u režiji Antuna Vrdoljaka. ---- == Kasniji rad i posljednja djela == U kasnijem razdoblju Raos piše roman ''Zloduh vlasti'', u kojem se bavi temom moći i njezina utjecaja na pojedinca i društvo. Roman je dovršio 1986., a objavljen je posmrtno 1997. Također se okušao u popularnim književnim žanrovima, uključujući kriminalističke romane ''Crna limuzina 58526'' (1960) i ''Mrtvaci ne poziraju'' (1961), objavljene pod pseudonimima, kao i pučki roman ''Župnik na kamenu'' (1975) te povijesnu fikciju ''Kraljičin vitez'' (1976). ---- == Dramski rad == Raos je autor niza dramskih tekstova. Među najznačajnijima su drama s tezom ''Dvije kristalne čaše'' (1953) i herojska tragedija u tri dijela ''Autodafe moga oca'' (1957), kao i drame ''I plovi bijeli oblak'' (1954) i ''Navik on živi ki zgine pošteno'' (1971). ---- == Svjetonazor i značaj == Ivan Raos bio je izrazito neovisan pisac, kritičan prema društvenim i političkim poredcima. U svojim je djelima otvoreno i bez uljepšavanja pisao o socijalnoj bijedi, povijesnim traumama i sudbini hrvatskoga naroda. Njegovo stvaralaštvo snažno je obilježeno kršćanskom etikom i duhovnošću, zbog čega su njegova djela često bila osporavana, a ponekad i zabranjivana. '''Mark Andreas Sheppard''' (rođen 30. maja 1964) je engleski glumac i muzičar. Poznat je po ulozi demona (kralja pakla) Crowleya u seriji Supernatural, kao i po ulogama; advokata Roma Lampkin u rebootu Battlestar Galactice, Interpolovom detektivu Jamesu Sterlingu u seriji Leverag, te sitnog kriminalca lorda Bagera u seriji Firely. Takođe glumi Whilloughbyja Kiplinga u Doom Patrolu. {{Infokutija osoba | ime = Mark Sheppard | slika = Mark Sheppard (54103647172).jpg | opis = Sheppard 2024. godine | ime_pri_rođenju = Mark Andreas Sheppard | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1964|05|30}} | mjesto_rođenja = London, [[Engleska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = {{Flatlist| * Glumac * muzičar }} | godine_aktivnosti = 1976–sada | supružnik = {{Plainlist| * {{Brak|Sarah Louise Fudge|2015}} * {{Brak|Jessica Sheppard|2004|2014|razlog=razvod}} }} | partner = | djeca = 3 | potpis = }} == Djetinjstvo == Rođen je u Londonu, Engleska. Otac mu je glumac W. Morgan Sheppard, a majka Regina Lisa (djevojačko Scherer) Sheppard. Irskog je i njemačkog porijekla. Fredrik Bajer (21. april 1837, Vester Egede kod Næstveda – 22. januar 1922, Kopenhagen) bio je danski oficir, političar, parlamentarac, pisac, nastavnik i jedan od najznačajnijih skandinavskih pacifista. Za svoj izuzetan doprinos međunarodnom mirovnom pokretu i zalaganje za mirno rješavanje međunarodnih sukoba, naročito kroz rad u Bureau International Permanent de la Paix (Stalni međunarodni mirovni biro), čiji je bio prvi predsjednik, dobio je Nobelovu nagradu za mir 1908. godine, zajedno sa švedskim mirovnim aktivistom Klasom Pontusom Arnoldsonom. == Rani život i obrazovanje == Fredrik Bajer rođen je u porodici evangelističkog sveštenika Alfreda Bajera (1807–1880) i Cecilije Luiz Krone (1815–1900). Bio je najstariji od četvoro djece. U crkvenim knjigama njegovo ime je prvobitno bilo zabilježeno kao ''Fredrik Beÿer''. Od 1848. do 1854. pohađao je Akademiju u Sorøu, ali je neposredno prije mature napustio školovanje kako bi započeo vojnu karijeru. Upisao je Vojnu akademiju u Kopenhagenu, koju je završio 1856. godine. Nakon toga je raspoređen u konjicu sa činom potporučnika. == Vojna služba i preokret ka pacifizmu == Bajer je učestvovao u Prusko-austrijskom, odnosno Njemačko-danskom ratu 1864. godine kao poručnik, u kojem je stekao čin natporučnika. Iskustvo rata snažno je uticalo na njegovo političko i moralno opredjeljenje, te je 1865. godine napustio vojnu službu i odlučio da se posveti mirovnom radu. Nastanio se u Kopenhagenu, gdje je radio kao učitelj, prevodilac, pisac i publicista, izdržavajući sebe i porodicu. == Politička karijera i društveni angažman == Godine 1867. Bajer se pridružio Međunarodnoj ligi za mir Frédérica Passyja i aktivno radio na širenju mirovnih ideja u Skandinaviji. Od 1872. do 1895. bio je poslanik u danskom parlamentu (Folketingu) kao predstavnik ljevičarskih liberala (''Det forenede Venstre''). U parlamentarnom radu posebno se zalagao za: * ravnopravnost žena i politička prava žena * socijalne reforme * uvođenje proporcionalnog izbornog sistema * slobodnu trgovinu i smanjenje carinskih barijera * zamjenu stalne vojske narodnim milicijama * neutralnost Danske i jaču saradnju skandinavskih zemalja Zajedno sa suprugom Matildom Bajer, istaknutom feministkinjom i pacifistkinjom, 1871. godine suosnovao je Dansko žensko udruženje, dok je Matilda bila njegova prva predsjednica. == Mirovni pokret i međunarodni rad == Godine 1882. Bajer je osnovao Savez za neutralnost Danske, koji je 1885. prerastao u Dansko mirovno udruženje, čiji je predsjednik bio od 1884. do 1892. Bio je učesnik prvog skandinavskog mirovnog kongresa 1885. godine, kao i gotovo svih svjetskih mirovnih kongresa od 1889. godine nadalje. Na Mirovnom kongresu u Rimu, 13. novembra 1891, bio je jedan od osnivača Bureau International Permanent de la Paix, sa sjedištem u Bernu. Izabran je za prvog predsjednika ove organizacije i tu funkciju obavljao je do 1907. godine, nakon čega je postao njen počasni predsjednik. Autor je obimnog publicističkog i književnog opusa posvećenog arbitraži, međunarodnom pravu i liberalnom pacifizmu. Bio je i osnivač Nordijskog društva slobodnih država i urednik njegovog lista ''Folkevennen''. == Nobelova nagrada i posljednje godine == Za napore u mirovnom rješavanju pitanja norveško-švedske unije i dugogodišnji međunarodni mirovni angažman, Bajer je 1908. godine dobio Nobelovu nagradu za mir, koju je podijelio sa Klasom Pontusom Arnoldsonom. U govoru prilikom dodjele nagrade kritički se osvrnuo na slabu organizovanost mirovnih pokreta. Izbijanje Prvog svjetskog rata 1914. godine duboko ga je razočaralo i navelo da se povuče iz aktivnog mirovnog rada. Preminuo je 1922. godine u Kopenhagenu. == Naslijeđe == Fredrik Bajer sahranjen je na groblju Bispebjerg u Kopenhagenu. Njegova lična arhiva i rukopisi čuvaju se u Kraljevskoj biblioteci u Kopenhagenu, dok se dio njegove prepiske nalazi u Kraljevskoj biblioteci u Stokholmu. Danske mirovne i ženske organizacije podigle su mu 1923. godine spomenik (rad vajara Einara Utzon-Franka), koji se danas nalazi u Amorparku, u blizini Trga Fredrika Bajera, nazvanog po njemu 1935. godine. Njegovi portreti i skulpture nalaze se u više muzeja i zbirki. Bajerove Životne uspomene objavljene su 1909. godine. '''Kontroverza''' je stanje dugotrajne javne rasprave ili polemike, obično u vezi s pitanjem oko kojem postoje suprotstavljena mišljenja ili gledišta. Riječ potiče iz latinskog jezika (''controversia''), nastale od ''controversus'', što znači okrenut u suprotnom smjeru, a označavala je i retoričku vježbu koja se praktikovala u starom Rimu. == Pravni aspekt == U teoriji prava, kontroverza se razlikuje od sudskog predmeta. Dok sudski predmeti obuhvataju sve vrste postupaka, uključujući krivične i građanske, kontroverza predstavlja isključivo građanskopravni postupak. Naprimjer, Klauzula o slučaju ili kontroverzi iz 3. člana Ustava Sjedinjenih Američkih Država (Odjeljak 2, Stav 1) propisuje da se "sudska vlast proteže... na kontroverze u kojima su SAD stranka". Ova klauzula tumači se kao zahtjev da savezni sudovi SAD-a ne mogu razmatrati predmete koji ne predstavljaju stvarnu kontroverzu, odnosno stvarni spor između suprotstavljenih strana koje su podobne za sudsko rješavanje. Osim što se definiše obim nadležnosti saveznog sudstva, ova odredba također zabranjuje sudovima izdavanje savjetodavnh mišljenja, kao i razmatranje predmeta koji su preuranjeni (kada kontroverza još nije nastala) ili bespredmetni (kada je kontroverza već riješena). == Benfordov zakon == <blockquote>''Glavni članak: Benfordov zakon o kontroverzi''</blockquote>Benfordov zakon o kontroverzi, kako ga je 1980. godine formulisao astrofizičar i autor naučne fantastike Gregory Bentford, glasi: strast je obrnuto proporcionalna količini dostupnih stvarnih informacija. Drugim riječima, ovaj zakon tvrdi da što je manje činjeničnih informacija dostupno o nekoj temi, to se oko te teme može razviti veći stepen kontroverze, dok s povećanjem količine dostupnih činjenica nivo kontroverze opada. Tako su, naprimjer, kontroverze u fizici uglavnom ograničene na oblasti u kojima eksperimenti još uvijek nisu mogući, dok su kontroverze u politici gotovo neizbježne, jer zajednice često moraju donositi odluke o smjerovima djelovanja na osnovu nedovoljnih informacija. == Psihološke osnove == Kontroverze se često smatraju posljedicom nedostatka povjerenja među stranama u sporu, što implicira i Benfordov zakon kontroverze, koji govori isključivo o nedostatku informacija (strast je obrnuto proporcionalna količini dostupnih stvarnih informacija). Naprimjer, u analizama političke kontroverze oko antropogenih klimatskih promjena, koja je naročito izražena u Sjedinjenim Američkim Državama, predloženo je da se protivljenje naučnom konsenzusu javlja zbog nedovoljne informisanosti o toj temi. Međutim, istraživanje provedeno na uzorku od 1.540 odraslih osoba u SAD-u pokazalo je da nivo naučne pismenosti korelira sa jačinom stava o klimatskim promjenama, ali ne i s tim na kojoj se strani debate ispitanici nalaze. Zagonetna pojava da dvije osobe, izložene istim činjenicama, mogu doći do potpuno različitih zaključaka često se objašnjava pojmom ograničene racionalnosti, naročito u radovima Daniela Kahnemana. Prema ovom pristupu, većina prosudbi donosi se pomoću brzodjelujućih heuristika koje su učinkovite u svakodnevnim situacijama, ali nisu pogodne za donošenje odluka o složenim pitanjima poput klimatskih promjena. Posebno je istaknuto da je usidravanje (''anchoring'') relevantno u kontroverzama o klimatskim promjenama, jer je utvrđeno da su pojedinci skloniji vjerovanju u klimatske promjene ako je vanjska temperatura viša, ako su prethodno podstaknuti da razmišljaju o toplini ili ako im se prilikom razmatranja budućih porasta temperature predoče više temperaturne vrijednosti. U drugim kontroverzama, poput one vezane za HPV vakcinu, ista evidencija dovodila je do donošenja radikalno različitih zaključaka. Kahan i saradnici objasnili su ovaj fenomen pomoću kognitivnih pristrasnosti, naročito pristrasne asimilacije i heuristike vjerodostojnosti. Slični efekti u rezonovanju uočeni su i u nenaučnim kontroverzama, kao što je rasprava o kontroli oružja u Sjedinjenim Američkim Državama. Kao i kod drugih kontroverzi, često se pretpostavlja da bi izlaganje empirijskim činjenicama bilo dovoljno da se rasprava konačno razriješi. Međutim, računarske simulacije kulturnih zajednica pokazale su da se uvjerenja unutar izolovanih podgrupa polariziraju, zasnovano na pogrešnom uvjerenju zajednice da ima nesmetan pristup "temeljnoj istini". Takvo povjerenje u sposobnost grupe da dođe do istine može se objasniti uspjehom zaključivanja zasnovanog na mudrosti mase, ali u odsustvu stvarnog pristupa temeljnoj istini, kao što je bio slučaj u ovom modelu, ovaj metod ne uspijeva. Bayesova teorija odlučivanja omogućava da se ovi neuspjesi racionalnosti opišu kao dio statistički optimizovanog sistema donošenja odluka. Eksperimenti i računarski modeli u oblasti multisenzorne integracije pokazali su da se senzorne informacije iz različitih čula integrišu na statistički optimalan način. Pored toga, čini se da vrste zaključivanja kojima se različiti senzorski ulazi pripisuju jednom izvoru podrazumijevaju Bayesovo zaključivanje o uzročnom porijeklu senzornih podražaja. Stoga se čini neurobiološki vjerovatnim da mozak implementira postupke donošenja odluka koji su bliski optimalnim u smislu Bayesovog zaključivanja. Brocas i Carrillo predložili su model donošenja odluka zasnovan na bučnim (nesigurnim) senzornim ulazima, u kojem se uvjerenja o stanju svijeta ažuriraju pomoću Bayesovog ažuriranja, a odluke se donose kada uvjerenja pređu određeni prag. Oni pokazuju da ovaj model, kada je opimizovan za jednokoračno donošenje odluka, dovodi do usidravanja uvjerenja i polarizacije stavova, upravo onako kako je opisano u kontekstu kontroverzi o globalnom zagrijavanju. Uprkos identičnim dokazima koji se predočavaju, prethodna uvjerenja (ili informacije koje su prve predstavljene) imaju presudan utjecaj na formirana uvjerenja. Dodatno, preferencije aktera (odnosno nagrade koje smatraju vrijednim) također utiču na promjenu uvjerenja, što objašnjava pristrasnu asimilaciju (poznatu i kao potvrdnu pristrasnost – ''confirmation bias''). Ovaj model omogućava da se nastanak kontroverzi posmatra kao posljedica sistema donošenja odluka optimizovanog za jednokoračne odluke, a ne kao rezultat ograničenog rasuđivanja u okviru Kahnemanove ograničene racionalnosti. '''Suverenitet''' se generalno definiše kao vrhovni i nezavisni kontrolni i zakonodavni autoritet nad određenom teritorijom, uključujući i pravo na donošenje zakona. On se izražava kroz sposobnost vršenja vlasti i regulisanja pravnog poretka. Suverenitet obuhvata unutrašnju hijerarhiju unutar države, kao i vanjsku autonomiju, koja označava sposobnost države da djeluje samostalno u međunarodnim odnosima. U okviru svake države, suverenitet pripada osobi, tijelu ili instituciji koja posjeduje konačnu vlast nad građanima i ovlaštenje da mijenja postojeće zakone. U političkoj teoriji, pojam suvereniteta označava vrhovnu legitimnu vlast nad određenom političkom cjelinom. Prema međunarodnom pravu, sve suverene države smatraju se jednakima, a nijedna država nema pravo da se miješa u unutrašnje poslove druge suverene države. Dok Član 2(7) Povelje Ujedinjenih nacija eksplicitno priznaje suverenitet država i uspostavlja princip nemiješanja u unutrašnje poslove suverenih država, ovlasti Vijeća sigurnosti UN-a prema Poglavlju VII predviđaju upotrebu sile protiv države kada je to neophodno za očuvanje ili uspostavu međunarodnog mira. Osim toga, nedavno usvojena Deklaracija o odgovornosti za zaštitu (R2P) ovlašćuje Ujedinjene nacije da intervenišu kako bi "spriječile humanitarnu katastrofu" u državi čija vlada ne može ili ne želi djelovati. Općenito se smatra da država ima suverenitet nad teritorijom kada je dosljedno vršila državnu vlast na toj teritoriji bez prigovora drugih država. De jure suverenitet odnosi se na zakonsko pravo države da to čini, dok de facto suverenitet označava stvarnu sposobnost države da provodi vlast. Pitanje de jure i de facto suvereniteta postaje posebno značajno kada se očekivanje da oba oblika suvereniteta koegzistiraju na istom mjestu i u isto vrijeme ne ispuni, ili kada se nadležnosti nalaze u različitim organizacijama. == Etimologija == Naziv potiče od nepotvrđene latinske riječi superanus (izvedenica od latinskog super - nad), što znači vladar ili poglavar. == Koncepti == Pojam suvereniteta imao je kroz historiju višestruke kontradiktorne komponente, različite definicije i raznovrsne, nekonzistentne primjene. Trenutni koncept državnog suvereniteta obuhvata četiri osnovna aspekta: teritoriju, stanovništvo, vlast i priznanje. Prema Stephenu D. Krasneru, pojam suvereniteta može se razumjeti i na četiri različita načina: * '''Domaći suverenitet''' – stvarna kontrola nad državom koju vrši vlast organizovana unutar ove države. * '''Suverenitet''' '''međuzavisnosti''' – stvarna kontrola kretanja preko granica države. * '''Međunarodni pravni suverenitet''' – formalno priznanje od strane drugih suverenih država. * '''Vestfalski suverenitet''' – u državi ne postoji druga vlast osim domaće suverene (takve druge vlasti mogu biti, npr. političke organizacije ili bilo koji drugi vanjski agent). Često se ova četiri aspekta pojavljuju zajedno, ali to nije nužno – oni ne utiču jedan na drugog, a postoje i historijski primjeri država koje nisu bile suverene u jednom aspektu, dok su istovremeno imale suverenitet u nekom drugom aspektu. Prema Immanuelu Wallersteinu, još jedna fundamentalna osobina suvereniteta je da predstavlja zahtjev koji mora biti priznat da bi imao smisla:<blockquote>Suverenitet je hipotetska razmjena u kojoj dvije potencijalne (ili stvarne) sukobljene strane, poštujući de facto stvarnost moći, razmjenjuju takva priznanja kao svoju najmanje skupu strategiju.</blockquote>Postoje još dva dodatna aspekta suvereniteta koja zaslužuju razmatranje: empirijski i pravni suverenitet. Empirijski suverenitet odnosi se na legitimnost onoga ko upravlja državom i legitimnost načina na koji vrši svoju vlast. Primjeri uključuju situacije u Evropi gdje su plemići imali pravo na privatna ovlaštenja, dok je ustav Katalonije priznao takva prava, što predstavlja empirijski suverenitet. Prema Davidu Samuelu, ovo je važan aspekt države jer mora postojati određena osoba ili grupa pojedinaca koja djeluje u ime naroda države. Pravni suverenitet naglašava važnost priznavanja prava države od strane drugih država da slobodno vrši svoju vlast uz minimalno miješanje. Naprimjer, Jackson, Rosberg i Jones objašnjavaju kako su suverenitet i opstanak afričkih država više zavisili od pravnog priznanja nego od materijalne pomoći. Douglass North ističe da institucije traže strukturu, a ova dva oblika suvereniteta mogu biti metoda za uspostavljanje takve strukture. U određenom periodu, Ujedinjene nacije su pridavale veliki značaj pravnom suverenitetu i često su nastojale da ojačaju njegov princip. U novije vrijeme, UN se okreće uspostavljanju empirijskog suvereniteta. Michael Barnett navodi da je to uglavnom posljedica perioda posle Hladnog ata, jer su UN smatrale da države treba da uspostave mir unutar svojih teritorija kako bi osigurale mirne međudržavne odnose. Teoretičari su primijetili da je u tom periodu pažnja često bila usmjerena na to kako jače unutrašnje strukture doprinose miru među državama. Naprimjer, Zaum tvrdi da je mnogim slabim i siromašnim državama koje su pogođene Hladnim ratom pružena pomoć kako bi razvile nedostatne kapacitete suvereniteta kroz ovaj pod-aspekt tzv. "empirijske državnosti". == Historija == === Klasični period === Rimski pravnik Ulpijan je primijetio sljedeće: * "Narod je prenio sav svoj imperium i moć na cara." (''Cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem conferat'' – Digest I.4.1) * "Zakoni ne obavezuju cara." (''Princeps legibus solutus est'' – Digest I.3.31) * "Odluka cara ima pravnu snagu." (''Quod principi placuit legis habet vigorem'' – Digest I.4.1) Ulpijan je ovom izjavom izrazio ideju da car vrši relativno apsolutnu formu suvereniteta koja proizilazi iz volje naroda, iako sam pojam suverenitet nije izričito koristio. === Srednji vijek === Ulpijanove izjave bile su poznate u srednjovjekovnoj Evropi; suverenitet je u to vrijeme bio važan koncept. Srednjovjekovni monarsi nisu bili suvereni, ili barem ne u punom smislu te riječi, jer su bili ograničeni i dijelili su vlast sa feudalnom aristokratijom. Osim toga, obje strane bile su snažno ograničene običajima. Suverenitet je u srednjem vijeku postojao kao de jure pravo plemstva i kraljevskih porodica. === Reformacija === Suverenitet se ponovo pojavio kao pojam pred kraj 16. stoljeća, u vrijeme kada su graanski ratovi stvorili potrebu za snažnijom centralnom vlasti, dok su monarsi počeli koncentrisati moć u svoje ruke na štetu plemstva, a moderna nacionalna država počela je da se oblikuje. Jean Bodin, djelimično kao reakciju na haos francuskih vjerskih ratova, razvio je teorije suvereniteta koje su zagovarale snažnu centralnu vlast u oblku apsolutne monarhije. U svom djelu iz 1576. godine, ''Les Six Livres de la République'' (''Šest knjiga o Republici''), Bodin tvrdi da je suverenitet svojstven prirodi države i mora biti: * Apsolutan: po ovom pitanju, naveo je da suverena vlast mora biti ograničena obavezama i uslovima, ali da mora moći donositi zakone bez pristanka svojih podanika, ne smije biti vezana zakonima svojih prethodnika i, što je o njemu logično, ne može biti obavezana vlastitim zakonima. * Vječan: suverenitet se ne može privremeno delegirati, npr. snažnom vođi u vanrednim okolnostima ili državnom službeniku. Bodin je smatrao da suverenitet mora biti vječan, jer svako ko ima moć da postavi vremensko ograničenje vlasti mora biti iznad same vlasti, što bi bilo nemoguće ako je vlast apsolurna. Ovo djelo često se smatra prvim evropskim tekstom koji teorijski razrađuje pojam državnog suvereniteta. ---- --------- ---- ------ '''Cezarov građanski rat''' (49–45. p.n.e.) vodio se u kasnoj fazi Rimske Republike između dviju suprotstavljenih strana predvođenih Julijem Cezarom i Pompejem. Glavni povod sukoba bile su političke napetosti oko Cezarove uloge u Republici nakon što je trebao završiti svoje guvernersko razdoblje u Galiji i vratiti se u Rim. Prije izbijanja građanskog rata, Julije Cezar proveo je gotovo deset godina vodeći vojne pohode i osvajanja u Galiji, čime je stekao ogromnu moć i slavu, ali i izazvao zabrinutost među rimskim političarima. Krajem 50. godine prije nove ere, političke napetosti između njega i njegovog bivšeg saveznika Pompeja počele su se nagomilavati, jer ni Cezar ni Pompej nisu bili spremni na kompromis. Ova sve veća napetost kulminirala je kada je Pompej, uz podršku svojih političkih saveznika, uspio uvjeriti Senat da izda naredbu prema kojoj se Cezar mora odreći svojih vojnih zapovjedništava i povući iz svojih provincija. Umjesto da posluša ovu odluku, Cezar je odlučio da se ne povuče i prešao je granicu prema Italiji, čime je praktično otvorio put prema Rimu i označio početak građanskog rata. Građanski rat proširio se na različite dijelove Rimskog svijeta, uključujući Italiju, Iliriju, Grčku, Egipat, sjevernu Afriku i Hispaniju. Ključni događaji odigrali su se u Grčkoj 48. godine prije nove ere. Tamo je Pompej inicijalno pobijedio Cezara u bici kod Dyrrhachiuma, no kasnije je Cezar nadjačao Pompejeve snage u odlučujućoj bici kod Farsala, nakon koje se Pompejeva vojska raspala. Nakon poraza, mnogi istaknuti Pompejevi sljedbenici, poznati kao Pompejci, predali su se, među njima i Marka Junija Bruta te Cicerona. Međutim, neki od njih nastavili su borbu, među kojima su bili Katon Mlađi i Metel Scipion. Sam Pompej pobjegao je u Egipat, gdje je ubrzo nakon dolaska ubijen. Nakon što je konsolidirao vlast u Grčkoj i Egiptu, Julije Cezar vodio je vojnu ekspediciju u Malu Aziju prije nego što se okrenuo prema Sjevernoj Africi. Tamo je 46. godine prije nove ere u bici kod Tapsa porazio Metela Scipiona, jednog od preostalih vođa Pompejevih snaga. Nakon Cezarove pobjede, Katon Mlađi i Metel Scipion odlučili su okončati vlastite živote, odbivši predati se. Sljedeće godine, 45. prije nove ere, Cezar je prešao u Španiju, gdje se u bici kod Munde suočio s posljednjim preostalim Pompejcevima pod vodstvom njegovog bivšeg poručnika Tita Labijena. Njegova pobjeda u ovoj bici praktično je eliminirala svaku organiziranu vojnu opoziciju. Nakon tih uspjeha, Senat je 44. godine prije nove ere proglasio Cezara diktatorom perpetuo, što je značilo da ima neograničenu vlast „za uvijek“. Njegova koncentracija moći izazvala je snažno nezadovoljstvo u senatskim redovima, te je ubrzo ubijen u atentatu koji su izveli grupa senatora, među kojima je bio i Markus Junije Brutus. Građanski rat koji je prethodio ovim događajima smatra se jednom od ključnih prekretnica u povijesti Rima. Mnogi povjesničari ga vide kao neposredni uzrok kraja Rimske Republike, jer je doveo do polarizacije političkih snaga i prekida u normalnom funkcioniranju republikanske vlade. Cezarova sveobuhvatna vojna i politička pobjeda stvorila je vakuum moći koji je trajao nakon njegove smrti. Tijekom sljedećih godina njegov nasljednik Oktavijan postupno je preuzeo potpunu kontrolu nad Rimom, što je na kraju rezultiralo uspostavom Rimskog Carstva, a Oktavijan je postao prvi rimski car pod imenom August. == Pozadina == Dodatne informacije: Prvi trijumvirat i Galski ratovi Glavno pitanje koje se postavljalo u periodu prije rata bilo je kako Cezar, koji je bio u Galiji gotovo deset godina prije 49. godine prije nove ere, ponovo biti integriran u političko tkivo Rima nakon što je akumulirao ogromnu moć i bogatstvo u Galiji. Počevši od 58. godine prije nove ere, godinu dana nakon svog konzulstva 59. godine, Cezar je obavljao prokonzulstvo Cisalpinske Galije zajedno s Ilirikom prema odredbama ''lex Vatinia'' i Transalpske Galije, po nalogu Senata.  Cezar se udružio s Krasom i Pompejem u takozvanom Prvom trijumviratu tokom svog konzulstva.  Savez trojice muškaraca "izazvao je oštro restrukturiranje saveza i poravnanja" s privremenom koristi za njih, ali dugoročnom štetom, jer su se aristokratske grupe ujedinile u opoziciji.  Kratkoročne koristi za njih trojicu proizašle su iz njihovih vlastitih ciljeva: ratifikacije Pompejevog istočnog naselja i agrarnih mjera koje su uključivale Pompeja i Krasa. Politički savez između njih trojice počeo se raspadati sredinom 50-ih godina prije nove ere, ali je stavljen na čekanje ponovnim pregovorima i zajedničkim konzulstvom Pompeja i Krasa 55. godine prije nove ere.  Njihovo zajedničko konzulstvo dodijelilo je konzulima nove provincijske komande, pri čemu je Pompej dobio Hispaniju dok je Kras otišao u Siriju da se bori protiv Parta; Cezar je, sa svoje strane, obnovio svoj prokonzulski mandat u Galiji. Nakon Krasovog odlaska iz Rima krajem 55. godine prije nove ere i nakon njegove smrti u bitci 53. godine prije nove ere, savez se počeo jasnije raspadati. Smrću Krasa i Julije (Cezarove kćeri i Pompejeve supruge) 54. godine prije nove ere, ravnoteža moći između Pompeja i Cezara se urušila i "sukob između [njih dvojice] se stoga mogao činiti neizbježnim".  Od 61. godine prije nove ere, glavna politička linija razdora u Rimu uravnotežila je utjecaj Pompeja, što je dovelo do njegovog traženja saveznika izvan jezgre senatorske aristokracije, tj. Krasa i Cezara; ali porast anarhičnog političkog nasilja od 55. do 52. godine prije nove ere konačno je prisilio Senat da se udruži s Pompejem kako bi uspostavio red.  Slom reda 53. i 52. godine prije nove ere bio je izuzetno uznemirujući: ljudi poput Publija Klodija Pulhera i Tita Anija Mila bili su "u suštini nezavisni agenti" koji su vodili velike nasilne ulične bande u vrlo nestabilnom političkom okruženju.  To je dovelo do Pompejevog isključivog konzulstva 52. godine prije nove ere, kada je preuzeo isključivu kontrolu nad gradom bez sazivanja izborne skupštine. Politička agitacija za oduzimanje Cezarove komande i oduzimanje legija već je započela u proljeće 51. pne.: M. Klaudije Marcel je te godine tvrdio da osvajanje Alezije i pobjeda nad Vercingetoriksom znače da je Cezarova ''provincija'' (tj. zadatak) u Galiji završena i da je stoga njegova komanda istekla.  Također je tvrdio da Cezarova očekivana želja da se kandiduje za drugi konzulat ''u odsustvu'' više nije opravdana nakon njegove pobjede.  Bez obzira na to, Senat je odbacio Marcelov prijedlog, kao i njegov kasniji prijedlog da se Cezarov mandat u Galiji proglasi završenim 1. marta 50. pne.  U to vrijeme, Pompej je također odigrao ključnu ulogu u odbacivanju predloženih prijedloga. Nakon ljeta 50. godine, "pozicije su se učvrstile i događaji su nepovratno napredovali prema kataklizmi", a Pompej je sada odbijao Cezarovu kandidaturu za drugo konzulstvo sve dok se nije odrekao svoje vojske i provincija.  Senat je u cjelini bio relativno miran, snažno podržavajući prijedlog Cezarovog saveznika C. Scribonija Curia , koji je tada bio tribun plebsa , da i Pompej i Cezar predaju svoje vojske i komande.  Prijedlog je usvojen u Senatu sa 370 glasova za i 22 protiv 1. decembra 50. godine prije nove ere,  Pompej i konzul su ga odbacili. Konzul, C. Claudije Marcello, tada je iskoristio glasine da se Cezar sprema napasti Italiju i zadužio Pompeja da brani grad i Republiku. Jedan od razloga zašto je Cezar odlučio krenuti u rat bio je taj što bi bio procesuiran zbog pravnih nepravilnosti tokom svog konzulstva 59. godine prije nove ere i kršenja raznih zakona koje je Pompej donio krajem 50-ih, što bi imalo za posljedicu sramotno progonstvo.  Međutim, teorija o krivičnom gonjenju koja proizlazi iz djela Svetonija i Polija nalazi se na "vrlo sumnjivoj teritoriji"  i "krajnje sumnjiva".  Ne postoje dokazi iz perioda 50-49. godine prije nove ere da je iko ozbiljno planirao suditi Cezaru.  Cezarov izbor da se bori u građanskom ratu bio je motiviran uglavnom njegovim spoticanjem u nastojanjima da postigne drugo konzulstvo i trijumf, u kojem bi neuspjeh u tome ugrozio njegovu političku budućnost.  Štaviše, rat 49. godine prije nove ere bio je povoljan za Cezara, koji je nastavio vojne pripreme dok su Pompej i republikanci jedva počeli s pripremama. Čak i u davna vremena, uzroci rata bili su zagonetni i zbunjujući, a specifični motivi "nigdje se nisu mogli pronaći".  Postojali su razni izgovori, poput Cezarove tvrdnje da brani prava tribuna nakon što su pobjegli iz grada, što je bila "previše očigledna prevara".  Cezarovo vlastito objašnjenje bilo je da će zaštititi svoja lična ''dostojanstva'' ; i Cezara i Pompeja je pokretao ponos, pri čemu je Cezar odbijao da se "pokorno pokori hvalisanju konzervativaca, a kamoli maltretiranju Pompeja", kako Gruen kaže, a Pompej je slično odbijao da prihvati Cezarove prijedloge, iznesene kao da su direktive.  Postojala je mala svjesna želja za ratom do posljednjih sedmica 50. godine prije nove ere, ali " ''boni'' su se zarobili... u politički škripac iz kojeg nisu mogli izaći dostojanstveno osim agresivnim samopotvrđivanjem", dok Cezar nije mogao "dopustiti da se [njegov status i ugled] sruše kroz pokornost". == Građanski rat == U mjesecima koji su prethodili januaru 49. godine prije nove ere, i Cezar i anticezarijevci, sastavljeni od Pompeja, Katona i drugih, izgledali su kao da vjeruju da će druga strana popustiti ili, ako to ne uspije, ponuditi prihvatljive uslove.  Povjerenje između njih dvojice je narušeno u posljednjih nekoliko godina, a ponovljeni ciklusi prepirki na ivici sukoba umanjili su šanse za kompromis. Dana 1. januara 49. godine prije nove ere, Cezar je izjavio da bi bio spreman dati ostavku ako bi to učinili i drugi komandanti, ali, Gruenovim riječima, "ne bi tolerisao nikakvu nejednakost u svojim [Cezarovim i Pompejevim] snagama",  izgledajući kao da prijeti ratom ako se njegovi uslovi ne ispune.  Cezarovi predstavnici u gradu sastali su se sa senatskim vođama sa pomirljivijom porukom, pri čemu je Cezar bio spreman odreći se Transalpske Galije ako bi mu se dozvolilo da zadrži dvije legije i pravo da se kandiduje za konzula bez odricanja od svog ''imperijuma'' (i, time, prava na trijumf), ali Katon je odbacio ove uslove, izjavivši da neće pristati ni na šta osim ako se to javno ne predstavi Senatu. Senat je bio uvjeren uoči rata (7. januara 49. p.n.e.) - dok su Pompej i Cezar nastavili okupljati trupe - da zahtijeva od Cezara da se odrekne svog položaja ili da bude proglašen neprijateljem države.  Nekoliko dana kasnije, Senat je također oduzeo Cezaru dozvolu da se kandiduje na izborima u odsustvu i imenovao nasljednika Cezarovog prokonzula u Galiji; dok su procezarijanski tribuni stavili veto na ove prijedloge, Senat ih je ignorisao i pokrenuo senatus ''consultum ultimum'' , ovlastivši magistrate da poduzmu sve mjere potrebne za osiguranje sigurnosti države.  Kao odgovor, nekoliko tih procezarijanskih tribuna, dramatizirajući svoju tešku situaciju, pobjeglo je iz grada u Cezarov logor. === Početak rata === ==== Prelazak Rubikona ==== Vidi također: Prelazak Rubikona Desetog ili 11. januara, Cezar je prešao Rubikon ,  malu rijeku koja označava granicu između provincije Cisalpinske Galije na sjeveru i same Italije na jugu. Svetonije tvrdi da je , prelazeći Rubikon , Cezar uzviknuo ''alea iacta est'' ("kocka je bačena"), iako Plutarh tvrdi da je Cezar govorio na grčkom citirajući pjesnika Menandra sa ''anerriphtho kubos'' ("ἀνερρίφθω κύβος", "neka se kocka baci");  Cezarovi komentari uopće ne spominju Rubikon.  Ovo je označilo formalni početak neprijateljstava, a Cezar je "nesumnjivo bio pobunjenik". S obje strane, obični vojnici slijedili su svoje vođe: "galske legije su slušale svog zaštitnika i dobročinitelja [koji] je zaslužio res ''publica'' ... drugi su slijedili Pompeja i konzule [koji] su predstavljali ''res publica'' ".  Cezar se pobrinuo da se obrati svojim ljudima: prema vlastitom iskazu, govorio je o nepravdama koje su mu nanijeli njegovi politički neprijatelji, kako ga je Pompej izdao, i uglavnom se fokusirao na to kako su prava tribuna zgažena ignoriranjem tribunskih veta Senata, paradirajući tribune koji su pobjegli iz grada pred trupama prerušeni u svoje prerušavanja. U ''senatus consultum ultimum'' , Cezar je tvrdio da je to nepotrebno i da bi trebalo biti ograničeno samo na okolnosti u kojima je Rim bio pod direktnom prijetnjom. Za većinu Rimljana, izbor strane bio je težak. Samo mali broj ljudi bio je posvećen jednoj ili drugoj strani na početku neprijateljstava. Na primjer, Gaj Klaudije Marcel, koji je kao konzul 50. godine prije nove ere zadužio Pompeja za odbranu grada, izabrao je neutralnost.  Tada mladi Marko Junije Brut , čijeg je oca Pompej podmuklo ubio tokom Brutovog djetinjstva, čija je majka bila Cezarova ljubavnica i koji je odrastao u kući Katona Mlađeg , odlučio je napustiti grad,  postavivši položaj u Kilikiji, a odatle u Pompejev logor.  Cezarov najpouzdaniji poručnik u Galiji, Tit Labijen, također je prebjegao od Cezara Pompeju, moguće zbog Cezarovog gomilanja vojnih slava ili ranije odanosti Pompeju. ==== Marš na Rim ==== Cezarov tajming je bio dalekovid: Italija je bila potpuno nespremna za invaziju.  Cezar je osvojio Ariminum (današnji Rimini ) bez otpora, budući da su se njegovi ljudi već infiltrirali u grad; u brzom slijedu je osvojio još tri grada.  Vijest o Cezarovom upadu u Italiju stigla je do Rima oko 17. januara.  Kao odgovor, Pompej je "izdao edikt u kojem je proglasio stanje građanskog rata, naredio svim senatorima da ga slijede, [i] izjavio da će svakoga ko ostane smatrati Cezarovim pristalicom".  Pompej i njegovi saveznici napustili su grad zajedno s mnogim neopredijeljenim senatorima, bojeći se krvavih odmazdi prethodnih građanskih ratova; drugi senatori su jednostavno napustili Rim i otišli u svoje seoske vile, nadajući se da će ostati neprimjetni. Krajem januara, Cezar i Pompej su pregovarali, a Cezar je predložio da se njih dvojica vrate u svoje provincije (što bi od Pompeja zahtijevalo da otputuje u Španiju) i zatim raspuste svoje snage. Pompej je prihvatio te uslove pod uslovom da se odmah povuku iz Italije i podnesu spor na arbitražu Senata, što je Cezar odbio jer bi ga to stavilo na milost i nemilost neprijateljski raspoloženih senatora, a istovremeno bi se odreklo svih prednosti svoje iznenadne invazije.  Cezar je nastavio napredovati. Nakon susreta s pet kohorti pod komandom Kvinta Minucija Terma kod Iguvija, Termove snage su dezertirale. Cezar je brzo zauzeo Picenum, područje iz kojeg je Pompejeva porodica porijeklom. Iako su se Cezarove trupe jednom sukobile s lokalnim snagama, srećom po njega, stanovništvo nije bilo neprijateljski raspoloženo: njegove trupe su se suzdržavale od pljačke, a njegovi protivnici su imali "malo popularnosti u narodu".  U februaru 49. godine prije nove ere, Cezar je primio pojačanje i zauzeo Askulum kada je lokalni garnizon dezertirao. Tek kada je stigao u Korfinijum, naišao je na ozbiljan otpor predvođen Lucijem Domicijem Ahenobarbom , kojeg je Senat nedavno imenovao za guvernera Galije.  Pompej je pozvao Ahenobarba da se povuče na jug i pridruži mu se, ali Ahenobarb je odgovorio zahtjevima za podršku; bez obzira na to, Cezar se pripremio za opsadu.  Nakon što je Ahenobarb primio pismo od Pompeja u kojem mu je odbijena podrška, tvrdio je da pomoć stiže, ali je uhvaćen u planiranju ličnog bijega; kao odgovor, njegovi ljudi su ga uhapsili i poslali izaslanike da se predaju Cezaru nakon kratke sedmodnevne opsade.  Među predatima bilo je pedesetak senatora i konjanika, a svima im je Cezar dozvolio da odu. Kada su korfinijumski lokalni magistrati predali oko šest miliona sestercija koje je Ahenobarb donio da plati svojim ljudima, Cezar ih je vratio ljudima i zatražio od njih da polože zakletvu vjernosti, što su oni i učinili. Cezarovo napredovanje niz jadransku obalu bilo je iznenađujuće blago i disciplinovano: njegovi vojnici nisu pljačkali sela kao što su to činili tokom Društvenog rata nekoliko decenija ranije. Niti se Cezar osvetio svojim političkim neprijateljima kao što su to učinili Sula i Marius. Politika milosti bila je također vrlo praktična: Cezarova mirnoća spriječila je stanovništvo Italije da se okrene protiv njega.  U isto vrijeme, Pompej je planirao pobjeći na istok u Grčku gdje bi mogao okupiti ogromnu vojsku iz istočnih provincija. Stoga je pobjegao u Brundisium (današnji Brindisi ), rekvirirajući trgovačke brodove za putovanje Jadranom. Cezar je progonio Pompeja do Brundizija, stigavši ​​9. marta sa šest legija. Do tada je većina Pompejevih snaga otišla, a zaštitnica od dvije legije čekala je transport. Dok je Cezar pokušavao blokirati luku zemljanim radovima i ponovo otvoriti pregovore, zemljani radovi nisu bili uspješni i Pompej je odbio pregovarati, pobjegavši ​​na istok sa gotovo svim svojim ljudima i svim brodovima u regiji. === Španija i Afrika === Dodatne informacije: Opsada Masilije , bitka kod Ilerde , bitka kod Utike (49. pne) i bitka kod rijeke Bagradas (49. pne) Nakon ovog neuspjeha i iskoristivši Pompejev bijeg na istok, Cezar je marširao na zapad prema Hispaniji . Dok je bio u Italiji, sazvao je sastanak preostalog Senata 1. aprila; odaziv je bio slab. Tamo je Cezar ponovio svoje pritužbe i zatražio da se pošalju senatorski izaslanici da pregovaraju s Pompejem; iako je prijedlog usvojen, niko se nije dobrovoljno javio. Sazvan je i sastanak concilium ''plebis'' ; iako je Cezar svakom građaninu obećao poklon od 300 sestercija i garanciju opskrbe žitom, prijem je bio prigušen.  Kada je jedan od tribuna, Lucije Cecilije Metel, uložio veto protiv Cezarovog pokušaja opljačkanja državne blagajne , Cezar je prijetio Metelovom životu sve dok nije popustio.  Neki naučnici smatraju da ovaj događaj pokazuje neiskrenost Cezarovog zagovaranja prava tribuna na početku građanskog rata.  U napadu je zaplijenjeno oko 15 hiljada zlatnih poluga, 30 hiljada srebrnih poluga i 30 miliona sestercija.  Taj događaj je bio dovoljno neugodan da je izostavljen iz Cezarovih ''Komentara'' o građanskom ratu. Ostavivši Marka Antonija na čelu Italije, a pretora Lepida u Rimu, Cezar se uputio na zapad prema Španiji, ogorčen zbog neugodnih epizoda pred Senatom i Metelom.  Usput je započeo opsadu Masilije kada mu je grad zabranio ulazak i došao je pod komandu spomenutog Domicija Ahenobarba. Ostavivši opsadu, Cezar je nastavio prema Španiji s malom tjelohraniteljicom i 900 njemačkih pomoćnih konjanika.  Stigao je u junu 49. i kod Ilerde porazio je pompejevu vojsku pod komandom legata Lucija Afranija i Marka Petreja . Pompejev preostali legat u Španiji, Marko Terencije Varon, predao se ubrzo nakon toga, stavljajući cijelu Španiju pod Cezarovu kontrolu. Istovremeno s Cezarovom invazijom na Španiju, poslao je svog poručnika Curia da napadne Siciliju i Afriku uz pomoć Gaja Kaninija Rebilusa , gdje su njegove snage odlučno poražene u bici na rijeci Bagradas u augustu 49. godine prije nove ere. Curion je poginuo u bici. Vrativši se u Rim u decembru 49. godine prije nove ere, Cezar je ostavio Kvinta Kasija Longina da komanduje Španijom  i dao ga je pretoru Marku Emiliju Lepidu da ga imenuje diktatorom .  Kao diktator, proveo je izbore za konzulstvo 48. godine prije nove ere prije nego što je iskoristio diktatorske ovlasti za donošenje zakona kojima se iz progonstva povlače oni koje su Pompejevi sudovi osudili 52. godine prije nove ere, izuzev Tita Anija Mila , i vraćaju politička prava djeci žrtava Sulanovih proskripcija.  Održavanje diktature bio bi jedini način da izbjegne odustajanje od svog ''imperijuma'' , legija, ''provincija'' i prava na trijumf dok je unutar ''pomerijuma'' .  Kandidujući se na istim izborima koje je proveo, osvojio je drugi mandat kao konzul, a Publije Servilije Vatija Isaurikus mu je bio kolega. Dao je ostavku na diktaturu nakon jedanaest dana.  Cezar je zatim nastavio progon Pompeja preko Jadrana === Makedonska kampanja === Glavni članak: Cezarova invazija na Makedoniju Dodatne informacije: Bitka kod Dyrrhachiuma (48. p.n.e.) , Opsada Gomphija i Bitka kod Farsala Po dolasku u Brundizij, Cezar nije imao dovoljno transportnih brodova da preveze cijelu svoju snagu, što je značilo da bi bila potrebna višestruka putovanja preko Jadrana; to je zakomplicirala pompejska flota stacionirana na istočnoj strani Jadrana pod komandom Marka Kalpurnija Bibula .  Isplovljavajući 4. januara 48. godine prije nove ere - u stvarnosti, zbog odstupanja od rimskog kalendara , kasna jesen  - Cezar je iznenadio Pompejce, Pompejeve trupe raspršene po zimovnicima, a Bibulova flota nije bila spremna.  Bibulova flota, međutim, brzo je stupila u akciju i zarobila neke od Cezarovih transportnih brodova dok su se vraćali u Brundizij, ostavljajući Cezara nasukanog sa oko sedam legija i malo hrane.  Cezar je zatim krenuo prema Apoloniji uz malo lokalnog otpora, što mu je omogućilo da osigura bazu i neke zalihe hrane; vidjevši da je glavna pompejska baza za snabdijevanje bila u Draču, Cezar je napredovao prema njoj, ali se povukao kada je Pompej stigao prvi sa nadmoćnijim snagama. Nakon što je 10. aprila primio ostatak svoje vojske iz Italije pod komandom Marka Antonija, Cezar je ponovo krenuo prema Draču, što je dovelo do bitke kod Drača . Nakon pokušaja zaobilaženja pompejskih branilaca, Cezar je pokušao zauzeti vitalno pompejsko logističko središte Drač, ali nije uspio nakon što ga je Pompej okupirao i okolna uzvišenja.  Kao odgovor, Cezar je opsjedao Pompejev logor i izgradio ophodnju oko njega, sve dok, nakon višemjesečnih okršaja, Pompej nije uspio probiti Cezarove utvrđene linije i prisiliti Cezara na strateško povlačenje prema Tesaliji. Nakon pobjede, nastojeći poštedjeti Italiju od invazije, spriječiti Cezara da porazi snage Scipiona Nasike koje su stigle iz Sirije, i pod pritiskom svojih previše samouvjerenih saveznika koji su ga optuživali za produženje rata kako bi proširio svoju komandu,  Pompej je nastojao uvesti Cezara u odlučujuću bitku.  Nakon susreta sa sirijskim pojačanjima Scipiona Nasike, Pompej je početkom augusta poveo svoje snage za Cezarom, tražeći povoljno tlo za bitku.  Nakon nekoliko dana konjičkih okršaja, Cezar je uspio namamiti Pompeja s brda i prisiliti ga na bitku na ravnici Farsala .  Tokom bitke, bočni manevar koji je predvodio Labijen nije uspio protiv rezervne linije Cezarovih trupa, što je dovelo do sloma pompejske pješadije protiv Cezarovih veterana.  Ubrzo nakon bitke i negdje u oktobru, Cezar je po drugi put imenovan diktatorom , na cijelu godinu. Pompej, očajavajući zbog poraza, pobjegao je sa svojim savjetnicima u Mitilinu, a odatle u Kilikiju gdje je održao ratno vijeće; u isto vrijeme, Katonove pristalice su se pregrupirale na Korkiri i odatle otišle u Libiju.  Drugi, uključujući Marka Junija Bruta, tražili su Cezarovo pomilovanje, putujući preko močvara do Larise gdje ga je Cezar potom ljubazno dočekao u svom logoru.  Pompejevo ratno vijeće odlučilo je pobjeći u Egipat,  koji mu je prethodne godine pružio vojnu pomoć. === Egipatska dinastička borba === Dodatne informacije: Aleksandrijski rat i Kleopatra Kada je Pompej stigao u Egipat , dočekala ga je gostoljubiva delegacija sastavljena od nekoliko Egipćana i dva rimska oficira koji su služili s njim godinama ranije. Ubrzo nakon ulaska u njihov brod, ubijen je pred svojom ženom i prijateljima na palubi.  Cezar je energično progonio Pompeja jer su ga njegova vještina i mreža klijenata činili najvećom prijetnjom; putujući prvo u Aziju, a zatim na Kipar i Egipat,  stigao je tri dana nakon Pompejevog ubistva.  Tamo mu je predstavljena Pompejeva glava, zajedno s njegovim pečatnim prstenom; Cezar je zaplakao kada je vidio prsten i odmaknuo se od glave: "njegovo gađenje i tuga su možda bili iskreni, jer se od početka ponosio svojom milosti". Egipat je do tada bio upleten u ponovljene građanske ratove, u kojima je često arbitrirao Rim – dijelom i zahvaljujući ogromnom mitu koje su egipatski monarsi davali rimskim vođama – što je narušilo nezavisnost kraljevstva.  Dok je bio u Egiptu, Cezar se počeo uplitati u dinastički spor između Ptolomeja XIII i Kleopatre , koji su u testamentu (registrovanom u Rimu) posljednjeg egipatskog kralja ( Ptolomeja XII Auleta ) proglašeni suvladarima.  Do 48. godine prije nove ere, odnosi između dva suvladara su se narušili, a njih dvojica su se međusobno pratili vojskama na suprotnim stranama Nila. Cezar je zahtijevao isplatu od deset miliona denara velikog duga koji mu je obećao prethodni kralj; zahtjev gotovo sigurno motiviran "ogromnim finansijskim obavezama" potrebnim za isplatu njegovih trupa; također je izjavio da će arbitrirati u sporu oko nasljeđivanja između Ptolomeja XIII i Kleopatre.  Kao odgovor, Potin (eunuh regent Ptolomeja XIII) je očigledno pozvao vojsku u grad i opsjedao Cezarovu okupaciju kraljevske četvrti; Cezar je pozvao pojačanje iz rimske Azije. Dok je bio pod opsadom Aleksandrije , Cezar je upoznao Kleopatru i postao njen ljubavnik kada se ona krišom sakrila u kraljevsku četvrt. Otprilike u to vrijeme, Cezar je također donio svoju odluku o dinastičkom sporu: uslovi testamenta bili su jasni i oboje bi morali biti suvladari. Ptolomej XIII je bio impresioniran, vjerovatno već svjestan Cezarove i Kleopatrine veze.  Nakon nekoliko mjeseci opsade, Cezarove snage su zamijetile snage pod Mitridatom iz Pergama iz Sirije, dovodeći Egipćane u bitku s Cezarovim snagama gdje su Egipćani bili potpuno poraženi. Ptolomej XIII je pobjegao, ali se utopio kada se njegov brod prevrnuo. Nakon pobjede, Cezar je dao rimsku provinciju Kipar Egiptu, vjerovatno osigurao isplatu svog finansijskog zahtjeva i povjerio Kleopatri (zajedno s novim suvladarom Ptolemejem XIV Filopatorom , Kleopatrinim mlađim bratom) vlast nad Egiptom.  Iako Cezarov ''Aleksandrijski rat'' implicira da je odmah napustio Egipat, on je zapravo ostao oko tri mjeseca krstareći s Kleopatrom duž Nila, uglavnom da se odmori, a možda i djelimično da jasno pokaže podršku Rima Kleopatrinom novom režimu. Vijesti o krizi u Aziji nagovorile su Cezara da napusti Egipat sredinom 47. godine prije nove ere, u koje vrijeme izvori sugeriraju da je Kleopatra već bila trudna. Ostavio je za sobom tri legije pod komandom sina jednog od svojih oslobođenika kako bi osigurao Kleopatrinu vlast.  Kleopatra je vjerovatno rodila dijete, koje je nazvala "Ptolomej Cezar", a koje su Aleksandrijci zvali "Cezarion", krajem juna.  Cezar je vjerovao da je dijete njegovo, jer je dozvolio korištenje imena. === Rat protiv Farnaka === Dodatne informacije: Bitka kod Nikopolja (48. pne) , bitka kod Zele i Farnak II od Ponta Svjestan građanskog rata, Farnak II je želio povratiti očeve zemlje izgubljene tokom Trećeg mitridatovog rata i odmah je napao velike dijelove Kapadokije, Armenije, istočnog Ponta i Male Kolhide.  Rimski izvori ga prikazuju okrutno, naređujući kastraciju svih zarobljenih Rimljana; ovi napadi su bili neosporni nakon što je Pompej ispraznio istok za trupe sve dok se Cezarov legat Gnej Domicije Kalvin nije bezuspješno borio s njim u blizini Nikopolja u decembru 48. godine prije nove ere s neiskusnom vojskom. Cezar se iz Egipta kretao na sjever duž istočne mediteranske obale, krećući se direktno prema Farnakovoj invaziji, nastojeći zaštititi svoj ugled, koji bi znatno pretrpio ako strana invazija ostane nekažnjena.  Farnak je pokušao pregovarati s Cezarom, koji je odbio sve pregovore, podsjećajući ga na njegov tretman rimskih zarobljenika. Cezar je od njega zahtijevao da se odmah povuče sa svih okupiranih teritorija, vrati im plijen i oslobodi sve zarobljenike. Kada su Rimljani stigli blizu grada Zele na vrhu brda, Farnak je pokrenuo sveopći napad dok su se Rimljani ukopavali. Napad je izazvao zbunjenost među Cezarovim snagama, ali su se one brzo oporavile i potisnule Farnakove snage nizbrdo. Nakon proboja na Cezarovoj desnoj strani, Farnakova vojska je poražena. Pobjegao je natrag u svoje kraljevstvo, ali je odmah ubijen.  Cijela kampanja je trajala samo nekoliko sedmica. Cezarova pobjeda bila je toliko brza da je u pismu prijatelju u Rimu, našalio se " ''Veni, vidi, vici'' " ("Dođoh, vidjeh, pobijedih"), oznaka koja se ponavljala na transparentima koji su nošeni tokom njegovog pontskog trijumfa; također je ismijavao Pompeja što je stekao ime boreći se protiv tako slabih neprijatelja. === Kratak povratak u Rim i pobuna === Međutim, u Rimu, tokom ovih egipatskih i pontskih kampanja, politika se nastavila. Publije Kornelije Dolabela služio je kao jedan od tribuna 47. godine prije nove ere.  Tokom svog mandata, predložio je ukidanje svih dugova i odustajanje od plaćanja stanarine. To je navelo Antonija, koji je služio kao Cezarov ''magister equitum'' u diktaturi, da interveniše protiv prijedloga.  Kada je Antonije otišao u Kampaniju da se pozabavi pobunom u Cezarovoj Devetoj i Desetoj legiji, u Rimu se ponovo rasplamsalo nasilje u porodici, što je navelo Senat da pozove na ''senatus consultum ultimum,'' ali nedostatak prisutnih magistrata sa ''imperijumom'' značio je da niko nije mogao da ga sprovede; tek nakon nekog vremena Antonije se vratio, uspostavljajući red uz ozbiljne gubitke života, nanoseći ozbiljan udarac svojoj popularnosti. Istovremeno, Katon je predvodio svoje snage iz Cirenaike preko pustinje do Afrike (današnji Tunis), povezujući se s Metelom Scipionom; oni su, zajedno s Labijenom, naveli jednog od Cezarovih guvernera u Hispaniji Ulterior na prebjeg . Cezar se vratio u Italiju i Rim krajem 47. godine prije nove ere, sastajući se u Brundisijumu s Ciceronom i pomilujući ga, koji je izgubio nadu u Pompejevu pobjedu nakon Pompejeve smrti.  Po povratku, jasno je stavio do znanja da je izgubio povjerenje u Antonija, ali iznenađujuće ne i u Dolabelu. Cezar je izabrao sufektne magistrate za 47. godinu i magistrate za novu godinu (46. godine prije nove ere); svoje ljude je rasporedio u svećeničke kolegije i sufektne magistrate, proširivši broj pretora s osam na deset, kako bi ih nagradio za njihovu odanost.  Što se njega tiče, odbio je nastaviti diktaturu, umjesto toga preuzevši konzulat s Lepidom kao kolegom. Pobunjenici u Kampaniji nisu se smirili Cezarovim povratkom. Cezar je poslao jednog od svojih poručnika, budućeg historičara Gaja Salustija Krispa (također imenovanog za pretora 46. godine prije nove ere), da pregovara s ljudima, ali Salustija je zamalo ubila rulja.  Cezar je zatim lično otišao pred trupe, koje su se tada približavale Rimu pod oružjem; odmah ih je otpustio, obećao da će dobiti svoju zemlju i penzijske bonuse te ih nazvao ''kviritima'' (građanima).  Njegovi ljudi, šokirani njihovim ležernim otpuštanjem, molili su Cezara da ih vrati u službu; glumeći nevoljkost, dozvolio je da ga nagovore i napravio je bilješke kako bi vođe pobune doveo u izložene i opasne položaje u predstojećoj kampanji. Dok je bio u Italiji, konfiskovao je i prodao po tržišnoj cijeni imovinu Pompeja i protivnika koji su sada mrtvi ili još uvijek nepomilovani, prije nego što je posudio još sredstava.  Dolabelline prijedloge za otpis duga rješavao je odbijajući ih prihvatiti, tvrdeći da bi ga njegovi veliki dugovi učinili glavnim korisnikom takvog plana.  Odluka o prodaji konfiskovane imovine po tržišnoj cijeni razočarala je neke od Cezarovih saveznika, ali je također ukazivala na njegove teške finansijske probleme. === Afrička kampanja === Dodatne informacije: Bitka kod Ruspine i Bitka kod Tapsusa Cezar je naredio svojim ljudima da se okupe u Lilibeju na Siciliji krajem decembra. U ovaj štab je postavio maloljetnog člana porodice Scipio - izvjesnog Scipio Salvita ili Salucija - zbog mita da se nijedan Scipio ne može pobijediti u Africi.  Tamo je okupio šest legija i krenuo prema Africi 25. decembra 47. godine prije nove ere.  Tranzit je poremećen olujom i jakim vjetrovima; samo oko 3.500 legionara i 150 konjanika iskrcalo se s njim u blizini neprijateljske luke Hadrumentum .  Apokrifno se zna da je prilikom iskrcavanja Cezar pao na plažu, ali je uspio uspješno nasmijati loš znak kada je zgrabio dvije šake pijeska, uzvikujući "Uhvatio sam te, Afriko!". ==== Ruspina ==== Na početku kampanje, Cezarove snage su bile znatno nadbrojane: Metel Scipion je predvodio deset legija (vjerovatno slabih poput Cezarovih legija) i velike kontingente savezničke konjice pod kraljem Jubom I od Numidije , koji je također predvodio oko 120 ratnih slonova.  Zahvaljujući iznenađenju, Cezar je imao potrebno vrijeme da pronađe i reorganizuje svoje raštrkane snage, a također je poslao naredbe Siciliji da se vrati s pojačanjima.  Pošto su Pompejci već stekli većinu dostupnih zaliha hrane, Cezar je bio prisiljen da se brzo kreće. Zaobišao je Hadrumentum nakon što je odbio da se preda i uspostavio baze u Ruspini, gdje je predvodio veliku grupu za sakupljanje hrane koja se potom upustila u sukob sa snagama pod Labijenom.  Cezarove neiskusne trupe su se veći dio dana kolebale pod napadom numidske konjice prije nego što su se povukle nakon kontranapada, što je rezultiralo strateškim porazom, jer je Cezar bio spriječen da sakuplja hranu. S oskudnim zalihama, Cezar je utvrdio svoj logor u Ruspini dok se Metel Scipion pridružio Labijenovim snagama samo tri milje od Cezarove pozicije. Njihov saveznik, kralj Juba, također se pomaknuo da se poveže s njima, ali je bio prisiljen da se premjesti na zapad kada je njegovo kraljevstvo napao njegov rival, Boko II iz Mauretanije, sa snagama koje je predvodio rimski plaćenik Publije Sittije , koji je pobjegao iz Rima nakon sloma druge Katilinarove zavjere .  Ovo je bila sreća za Cezara, koji to nije organizovao.  Scipionove snage su patile od endemskog dezerterstva; međutim, Cezar je zauzeo defanzivni pristup sve dok mu nisu stigle dvije legije, 800 galskih konjanika i značajne zalihe hrane, nakon čega je ponovo preuzeo ofanzivu. Nakon nekoliko okršaja između Cezara i Metela Scipiona oko nekih brda na periferiji grada i pompejskog izvora vode u Uziti, Metel Scipion je dobio pojačanje od Jubine savezničke konjice i teške pješadije. Nakon još borbi za terenske prednosti oko Uzite, Cezarove snage su pojačale veteranske legije koje su se pobunile u Kampaniji.  S obzirom na to da mu je ponestalo zaliha i da su šanse za zauzimanje Uzite bile male, Cezar je odlučio da se povuče, zauzevši neke zalihe hrane prije nego što je nastavio i opsjedao Taps. ==== Tapsus i povratak ==== Time je Cezar prisilio Pompejce da se formiraju za bitku. S obzirom na to da je dobar teren sužavao front, ograničavajući Metulovu brojčanu prednost, Cezar je krenuo da se obrati svojim ljudima, koji su spontano napali protivničke linije, iznenadili ih i brzo ih porazili.  Plutarh, međutim, izvještava da je Cezar osjetio nadolazeći epileptični napad i da je odveden na odmor, što je dovelo do konfuznog napada.  U svakom slučaju, Metulove Scipionove snage su bile poražene, s izuzetno nejednakim žrtvama: oko 10.000 mrtvih Pompejaca za oko 50 žrtava.  Metel Scipion i ostatak pompejskog vođstva uspjeli su, međutim, pobjeći, iako je većina završila mrtva u roku od nekoliko sedmica, bilo od samoubistva ili pogubljenja nakon zarobljavanja: Metel Scipion pokušao je pobjeći morem, ali je izvršio samoubistvo kada su ga presreli cezarovi brodovi; Juba i pompejski oficir po imenu Marko Petreje dogovorili su pakt o samoubistvu u borbi jedan na jedan.  Labijen je uspio pobjeći i otići u Hispaniju, gdje se pridružio Gneju i Sekstu Pompeju. Tokom kampanje pred Tapsom, Katon Mlađi je držao grad Utiku i nije prisustvovao bitci; kada je obaviješten o porazu, konsultovao se sa svojim vojnicima, kojih je bilo samo tri stotine i bili su beznadežno brojčano nadjačani.  Nakon večere, Katon je uzeo mač i zario se u stomak; na buku je pozvan doktor, ali Katon je rastrgao konce i "počeo čupati vlastitu utrobu", umirući prije nego što ga je iko mogao zaustaviti. Cezar je bio razočaran što neće moći pomilovati Katona, koji je počinio samoubistvo prvenstveno "iz želje da izbjegne milost svog neprijatelja".  Zatim je ostao u Africi kako bi riješio poslove u regiji, podvrgavajući zajednice koje su podržavale Pompeja kaznenim kaznama. Također je imao kratku aferu s Eunojom , suprugom kralja Boguda od Mauretanije.  U junu 46. napustio je Afriku i otišao u Rim, prvo se zaustavivši na Sardiniji,  a zatim se vratio u grad krajem jula. === Druga španska kampanja i njen kraj === Nakon Cezarovog povratka u Rim, proslavio je četiri trijumfa: nad Galijom, Egiptom, Azijom i Afrikom. Pobjeda nad drugim Rimljanima u Africi "taktično je smatrana" pobjedom nad Jubinom Numidijom.  Proslave su počele 21. septembra i trajale su do 2. oktobra, uz raskošne parade zarobljenika i opljačkanog blaga.  Cezar je, kao trijumfator, također proslavio ovu priliku dajući sebi pravo da mu prethode sedamdeset dva liktora - daleko više od uobičajenih dvanaest konzula i uobičajenih dvadeset četiri diktatora - simbolizirajući da je tri puta držao diktaturu.  Održavane su i masovne igre i javni banketi; Cezar je također dao ogromne donacije svojim ljudima, ekvivalentne više od šesnaest godina plate, a još više za centurione i oficire. Glavni izvor za kampanju u Španiji poznat je kao ''Španski rat'' (ili ''Bellum Hispaniense'' ) i vjerovatno ga je napisao jedan od Cezarovih oficira, "ali je daleko najmanje zadovoljavajuća od knjiga dodanih njegovim ''Komentarima'' ".  Elizabeth Rawson, u knjizi ''Cambridge Antique History'' , opisuje "nespretnog pripovjedača".  Druge kritike usmjerene su na pisanje: njegov "poluobrazovani latinski", njegov status "najnepismenije i najrazdražujuće knjige u klasičnoj književnosti", sa "vrlo jadnim stilom" i "lošim imitacijama Cezarove lucidnosti". ==== Rana kampanja ==== Cezar je, međutim, otišao u Španiju u novembru 46. godine prije nove ere, kako bi tamo svladao opoziciju.  Njegovo imenovanje Kvinta Kasija Longina nakon prve kampanje u Španiji dovelo je do pobune: Kasijeva pohlepa i... "neugodan" temperament doveli su do toga da su mnogi provincijalci i trupe otvoreno prešli na stranu Pompeja, dijelom okupljeni od strane Pompejevih sinova Gneja i Seksta .  Pompejcima su se pridružile i druge izbjeglice iz Tapsa, uključujući Labijena. Nakon što je primio loše vijesti s poluotoka, otišao je s jednom iskusnom legijom, jer su mnogi njegovi veterani bili otpušteni, i stavio Italiju u ruke svog novog ''magistra viteštva'' Lepida .  Predvodio je ukupno osam legija, što je izazvalo strahove da bi ga mogla poraziti zastrašujuća snaga Gneja Pompeja od više od trinaest legija i dodatnih pomoćnih trupa.  Španska kampanja bila je prepuna zločina, Cezar je svoje neprijatelje tretirao kao pobunjenike; Cezarovi ljudi su ukrašavali svoja utvrđenja odrubljenim glavama i masakrirali neprijateljske vojnike. Cezar je prvo stigao u Španiju i oslobodio Uliju od opsade. Zatim je marširao protiv Kordube, u kojoj je bio garnizon Seksta Pompeja, koji je zatražio pojačanje od svog brata Gneja.  Gnej je isprva odbio bitku na Labijenov savjet, prisiljavajući Cezara na zimsku opsadu grada, koja je na kraju otkazana nakon malog napretka; Cezar je zatim krenuo u opsadu Ategue, praćen Gnejevom vojskom.  Međutim, značajna dezerterstva su počela uzimati danak pompejskim snagama: Ategua se predala 19. februara 45. godine prije nove ere, čak i nakon što je njen pompejski komandant masakrirao osumnjičene prebjege i njihove porodice na zidinama.  Gnejeve Pompejeve snage su se nakon toga povukle iz Ategue, a Cezar ih je slijedio. ==== Munda ==== Dodatne informacije: Bitka kod Munde i Bitka kod Laura Dezerterstva su prisilila Gneja Pompeja da pruži bitku na grebenu blizu Munde.  Cezar, tražeći odlučujući ishod, dao je bitku, poslavši svoje ljude da marširaju uz greben kako bi se sukobili s Pompejcima u ogorčenoj borbi; Cezarove snage su se pokolebale, a Cezar je požurio u prve linije kako bi lično okupio svoje ljude. Kada je Cezarova Deseta legija (s njegove desne strane) probila pompejansku liniju, Labijen je poveo legiju da popuni prazninu. Međutim, bok je već bio razbijen od strane cezarove konjice, koja je cijelu pompejansku vojsku natjerala u bijeg.  Borbe su bile dovoljno žestoke da Plutarh prenosi da je Cezar rekao svojim prijateljima "često se borio za pobjedu, ali sada prvo za svoj život".  Svetonije tvrdi da je Cezar u očaju razmišljao o samoubistvu.  Cezar je pretrpio oko hiljadu mrtvih, "visok postotak od vojske koja je vjerovatno brojala mnogo više od 25.000-30.000 ljudi". Labijen je ubijen na bojnom polju; Gnej Pompej je pobjegao, ali je ubrzo nakon toga zarobljen i pogubljen.  Dok je Sekst Pompej uspio pobjeći u skrivanje, a s druge strane Mediterana u Siriji došlo je do male pobune pod Kvintom Cecilijem Basom koja je potrajala,  građanski rat je bio završen. ==== Povratak ==== Pobjeda je potaknula Senat u Rimu da proglasi pedeset dana zahvalnosti, da Cezaru titulu "Oslobodilac" i posveti hram Slobodi.  U narednim mjesecima ulizički Senat dodijelio je daljnje počasti, uključujući pravo sjedenja na posebnoj stolici između konzula u Senatu, postavljanje Cezarove statue od slonovače na Kapitolu blizu kraljeva i u hramu Kvirinu.  Mjesec njegovog rođenja, ''Quinctilis'' , preimenovan je u njegovu čast (na kraju je postao moderni juli); osnovan je hram njegovoj milosti, dobio je trajno ime ''Imperator'' i titulu ''parens patriae'' (otac svoje zemlje). Cezar se vratio u Rim preko južne Galije i Narbona Marcija .  Tokom povratka, osnovao je niz kolonija za svoje veterane, nagradio svoje vojnike i pristalice te dodijelio latinska prava raznim galskim gradovima.  Također se sastao i pomirio s Markom Antonijem.  Dok je bio u Cisalpinskoj Galiji, obećao je i Marku Juniju Brutu pretorsko mjesto za 44. godinu prije nove ere i moguće konzulstvo 41. godine. Ušao je u Rim otprilike godinu dana nakon što ga je napustio u oktobru 45. godine prije nove ere, kako bi proslavio trijumf nad sugrađanima, ostavljajući pomalo loš utisak.  Također je dozvolio dvojici svojih legata, Kvintu Pediju i Kvintu Fabiju Maksimu , da također održe trijumfe.  Nijedna od ovih proslava nije bila popularna kod kritičara u Senatu.  Ni Cezarovo obezvređivanje konzulstva i drugih funkcija u ime političkih usluga nije bilo popularno: na primjer, posljednjeg dana u godini, konzul je umro, što je navelo Cezara da sazove izbore kako bi jednog od svojih saveznika, Gaja Kaninija Rebilusa , postavio za konzula na nekoliko sati poslijepodne, što je navelo Ciceron da piše prijatelju "kad bi to mogao vidjeti, plakao bi". Cezar je, sa svoje strane, po povratku počeo planirati ambicioznu kampanju u Dakiju i Partiju . == Posljedice == Vidi također: Atentat na Julija Cezara Cezarovo imenovanje za diktaturu tokom građanskog rata , prvo privremeno - a zatim trajno početkom 44. godine prije nove ere  - zajedno s njegovom de facto i vjerovatno neodređenom polubožanskom monarhijskom vlašću,  dovelo je do zavjere koja je uspješno završila njegovim atentatom na Martovske ide 44. godine prije nove ere, tri dana prije nego što je Cezar otišao na istok u Partiju.  Među zavjerenicima bilo je mnogo cezarskih oficira koji su pružili izvrsnu službu tokom građanskih ratova, kao i ljudi koje je Cezar pomilovao. Neki naučnici, poput Ericha Gruena , smatraju Cezarov građanski rat kao podsticajni događaj za slom republike. Iz ove perspektive, građanski rat – izazvan pogrešnom procjenom, a ne namjerom – uzrokovao je slom republike pokretanjem dugoročnog poremećaja funkcionisanja republikanske političke kulture.  Drugi građanski rat smatraju simptomom sloma republike, bilo u smislu otuđenja republike od različitih interesnih grupa (prema Peteru Bruntu ) ili u smislu produžene političke "krize bez alternative" gdje republikanske institucije nisu bile u stanju da sprovedu potrebne reforme iznutra, a istovremeno su bile takvog statusa da se nijedna alternativa nije ozbiljno razmatrala (prema Christianu Meieru ). '''Antarktička ledena ploča''' kontinentalni je glečer koji pokriva 98% antarktičkog kontinenta, sa površinom od 14 miliona kvadratnih kilometara (5,4 miliona kvadratnih milja) i prosječnom debljinom od preko 2 kilometra (1, 2 milje). To je najveći od dva postojeća ledena pokrivača na Zemlji, sa 26,5 miliona kubnih kilometara (6,4 miliona kubnih milja) leda, što je ekvivalentno 61% ukupne slatke vode na Zemlji. Njegova površina je gotovo neprekidna, a jedine oblasti bez leda na kontinentu su suhe doline, nunataci (vrhovi planina iznad leda) u antarktičkim planinskim lancima i rijetki priobalni stjenski izdanci. Često se, zbog velikih razlika u masi glečera, protoku leda i topografiji između njih, dijeli na Antarktičko poluostrvo, Istočnu antarktičku ledenu ploču i Zapadnu antarktičku ledenu ploču. Pošto je Istočna antarktička ledena ploča više od 10 puta veća od Zapadne i nalazi se na većoj nadmorskoj visini, manje je podložna klimatskim promjenama od Zapadne. U 20. vijeku, Istočna ploča bila je jedna od rijetki mjesta na Zemlji gdje je primjećeno blago hlađenje umjesto zagrijavanja, dok je Zapadna od 1950-ih do 2000. bilježila zagrijevanje od preko 0,1 °C po deceniji, sa prosječnim trendom zagijavanja od >0,05 °C po deceniji od 1957. preko cijelog kontinenta. Početkom 2020-ih i dalje postoji neto dobitak mase u Istočnoj ploči, zbog povećanih padavina koje su se zaledile na ledenoj ploči), dok je gubitak leda iz Zapadne ploče, posebno sa glečera Thwaites i Pine Island, mnogo veći. Do 2100. godine, samo gubitak leda iz Antarktika mogao bi podići globalni nivo mora za oko 11 cm (5 inča). Zapadna antarktička ledena ploča (WAIS) nalazi se duboko ispod nivoa mora, što je čini podložnom nestabilnostima morskih ledenih ploča – ovaj proces je teško precizno predvidjeti u modelima. Ako do nestabilnosti dođe prije 2100. godine, porast nivoa mora izazvan Antarktikom mogao bi se povećati za dodatne desetine centimetara, posebno pri velikom globalnom zatopljenju. Topljenje leda takođe stvara velike količine svježe otopljene vode – oko 1100–1500 milijardi tona godišnje. Ova voda razblažuje slanu antarktičku dubinsku vodu, slabi donju cirkulacionu ćeliju Južnog okeana i može doprinijeti njenom eventualnom kolapsu, iako će se to vjerovatno odvijati postepeno, tokom stoljeća. Paleoklimatska istraživanja i poboljšano modeliranje pokazuju da je vrlo vjerovatno da će Zapadna antarktička ledena ploča nestati čak i ako globalno zagrijavanje više ne bude napredovalo, te da bi nju moglo spasiti jedino smanjenje zagrijavanja za 2 °C ispod nivoa do 2020. godine. Smatra se da bi potpuno nestajanje ploče trajalo između 2 i 13 hiljada godina, iako nekoliko vijekova visokih emisija može skratiti ovaj period na oko 500 godina. Ako se ploča sruši, ali planinski ledeni vrhovi ostanu, nivo mora bi poratao za 3,3 m, a ako se i oni otope – za 4,3 m. Izostatičko podizanje tla moglo bi dodatno povećati niv mora za oko 1 m tokom narednih hiljadu godina. S druge strane, Istočna antarktička ledena ploča je veoma stabilna. Trenutno zagrijavanje može povećati nivo mora samo za oko 0,5–0,9 m, što je mali dio od ukupno 53,3 m leda u cijeloj ploči. Pri zagrijavanju od oko 3 °C, osjetljive oblasti poput Wilkes i Aurora bazena mogle bi se srušiti tokom narednih 2000 godina, što bi podiglo nivo mora za ukupno 6,4 m. Potpuno topljenje i nestanak cjelokupne ploče zahtijevalo bi globalno zagrijavanje između 5 °C i 10 °C. == Geografija == ''Više informacija: [[Geografija Antarktika]]'' Antarktička ledena ploča pokriva površinu od gotovo 14 miliona km² i sadrži 26,5 miliona km³ leda. Kubni kilometar leda teži približno 0,92 gigatona, što znači da pokrivač teži oko 24.380.000 gigatona. To je ekvivalentno oko 61% sve slatke vode na Zemlji. Jedini drugi postojeći ledeni pokrivač je Grenlandski ledeni pokrivač u Arktiku. Antarktička ledena ploča podijeljena je Transantarktičkim planinama na dvije nejednake sekcije: Istočnu antarktičku ledenu ploču (EAIS) i manju Zapadnu antarktičku ledenu ploču (WAIS). Neki glaciolozi smatraju da ploča nad relativno malim Antarktičkim poluostrvom (takođe u Zapadnom Antarktiku) predstavlja treću ledenu ploču zbog vrlo različitih drenažnih bazena od WAIS-a. Prosječna debljina ovih ledenih ploča je oko 2 km. Čak su i Transantarktičke planine uglavnom prekrivene ledom, s izuzetkom nekih vrhova i suhih pustinja McMurdo. Neke priobalne oblasti takođe imaju tijene koje nisu prekrivene ledom. '''Drugo izdanje''' takmičenja u [[Skijaški skokovi|skijaškim skokovima]], [[Turneja 4 skakaonice|Turneje 4 skakaonice]], održano je 31. decembra u [[Oberstdorf|Oberstdorfu]], 1. januara u [[Garmisch-Partenkirchen|Garmisch-Partenkirchenu]], a 3. januara skokovi u [[Innsbruck|Innsbrucku]]. Skokovi u [[Bischofshofen|Bischofshofenu]] održani su 6. januara. Ukupni pobjednik bio je [[Norvežani|Norvežanin]] [[Olaf B. Bjørnstad]], koji je pobijedio u tri od četiri takmičenja. Titulu je branio [[Austrijanci|Austrijanac]] [[Josef Bradl]], koji je važio za glavnog favorita, pobjedivši tek na zadnjim skokovima u Bischofshofenu, zauzevši treće mjesto u ukupnom poretku. Bila je to prva turneja koja je koristila tradicionalni redoslijed takmičenja: Oberstdorf u decembru, novogdišnje takmičenje u Garmisch-Partenkirchenu, zatim Innsbruck, te finale u Bischofshofenu na Bogojavljanje. == Oberstdorf == * '''Datum''': 31. decembar 1953. * '''Država''': {{ZID|Njemačka}} * '''Skakaonica''': [[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]]<ref>[http://www.fis-ski.com/de/606/612.html?sector=JP&raceid=848 Zvanični FIS rezultati {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|fr|francuski}}]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- bgcolor="#F7F6A8" | {{0}}1. | align="left" | {{ZD|FIN}} [[Olaf B. Bjørnstad]] | 222,0 || || |- bgcolor="#DCE5E5" | {{0}}2. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Josef Bradll]] | 220,5 || || |- bgcolor="#FFDAB9" | {{0}}3. | align="left" | {{ZD|FIN}} [[Aulis Kallakorpi]] | 216,0 || || |- | {{0}}4. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Arne Ellingsen]] | 215,5 || || |- | {{0}}5. | align="left" | {{ZD|JUG}} [[Albin Rogelj]] | 207,0 || || |- | {{0}}6. | align="left" | {{ZD|FIN}} [[Eino Kirjonen]] | 206,0 || || |- | {{0}}7. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Franz Dengg]] | 204,0 || || |- | {{0}}8. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Franz Eder]] | 202,0 || || |- | 9. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Arne Nilsson]] | 201,0 || || |- | 9. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Toni Brutscher]] | 201,0 || || |} | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- | 11. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} Toivo Lauren | | 200,0 || || |- | 12. | align="left" | {{ZD|NJE}} Josef "Sepp" Kleisl | | 197,0 || || |- | 13. | align="left" | {{ZD|AUT}} Albin Plank | | 196,0 || || |- | 14. | align="left" | {{ZD|AUT}} Ferdl Kerber | | 194,0 || || |- | 16. | align="left" | {{ZD|NJE}} Max Bolkart | | 190,0 || || |- | 17. | align="left" | {{ZD|NJE}} Josef "Sepp" Weiler | | 189,5 || || |- | 18. | align="left" | {{ZD|AUT}} Lois Leodolter | | 188,5 || || |- | 19. | align="left" | {{ZD|KAN}} Jeremy Baig | | 188,5 || || |- | 20. | align="left" | {{ZD|AUT}} Walter Steinegger | | 188,0 || || |- | 21. | align="left" | {{ZD|NOR}} Arnfin Bergman | | 187,5 || || |- | 24. | align="left" | {{ZD|NJE}} Helmut Böck | | 178,0 || || |} |} == Garmisch-Partenkirchen== * '''Datum''': 1. januar 1953. * '''Država''': {{ZID|Njemačka}} * '''Skakaonica''': [[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska]]<ref>[http://www.fis-ski.com/de/606/612.html?sector=JP&raceid=848 Zvanični FIS rezultati {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|fr|francuski}}]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- bgcolor="#F7F6A8" | {{0}}1. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Olaf B. Bjørnstad]] | 226 || || |- bgcolor="#DCE5E5" | {{0}}2. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Josef Bradl]] | 220,5 || 77,0&nbsp;m || 81,5&nbsp;m |- bgcolor="#FFDAB9" | {{0}}3. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Toni Brutscher]] | 219,5 || 78,0&nbsp;m || 79,5&nbsp;m |- | {{0}}4. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Halvor Næs]] | 218,5 || 78,5&nbsp;m || 77,0&nbsp;m |- | {{0}}5. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Toivo Lauren]] | 215,0 || 77,0&nbsp;m || 79,5&nbsp;m |- | {{0}}6. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Sepp Weiler]] | 212,5 || 74,0&nbsp;m || 78,0&nbsp;m |- | {{0}}7. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Sepp Hohenleitner]] | 209,5 || 73,0&nbsp;m || 78,5&nbsp;m |- | {{0}}8. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Erling Kroken]] | 209,0 || 73,0&nbsp;m || 78,0&nbsp;m |- | {{0}}9. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Walter Steinegger]] | 204,5 || 72,0&nbsp;m || 77,0&nbsp;m |- | 10. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Franz Dengg]] | 198,0 || 71,0&nbsp;m || 75,0&nbsp;m |- | 11. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Arne Nilsson]] | 197,0 || || |- | 12. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Ferdl Kerber]] | 188,0 || 71,5&nbsp;m || 71,0&nbsp;m |- | 13. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Heini Klopfer]] | 182,0 || || |} | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- | rowspan="2" | 14. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Harry Bergqvist]] | 180,5 || 74,5&nbsp;m || 78,0&nbsp;m |- | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Albin Plank]] | 180,5 || 62,0&nbsp;m || 69,0&nbsp;m |- | 16. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Rudolf Dietrich|Rudi Dietrich]] | 180,0 || 67,0&nbsp;m || 73,0&nbsp;m |- | 17. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Karl Holmström]] | 178,5 || || |- | 18. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Robert Engel]] | 176,0 || || |- | 19. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Toni Eisgruber]] | 175,5 || || |- | 20. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Willi Fischer (ski-skakač)|Willi Fischer]] | 174,0 || || |- | 21. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Hans Karg]] | 170,0 || || |- | 22. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Friedl Brandner]] | 166,0 || || |- | 23. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Hermann Anwander]] | 161,0 || || |- | 24. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Fritz Ruepp]] | 156,0 || || |- | 25. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Willy Gotthold]] | 148,5 || || |} |} Papinska konklava 2025. Papinska konklava održana je 7. i 8. maja 2025, kako bi se izabrao novi papa, nasljednik Pape Franje, koji je umro 21. aprila 2025. Od 135 podobnih kardinala sa pravom glasa, prisustvovali su svi osim dvojice. Na četvrtom glasanju, konklava je izabrala kardinala Roberta Francisa Prevosta, prefekta Dikasterija za biskupe i predsjednika Papinske komisije za Latinsku Ameriku. Nakon prihvatanja izbora, uzeo je ime Lav XIV. == Izborni proces == Proces izbora pape započeo je 21. aprila 2025, kratko nakon smrti Pape Franje. Kao i na papinskoj konklavi 2013, dekan i prodekan Kardinalskog zbora bili su stariji od 80 godina i nisu mogli sudjelovati. Najstariji kardinal mlađi od 80 godina, Pietro Parolin, predsjedavao je konklavom. === Vrijeme i procedura === Prema Universi Dominici gregis, apostolskoj konstituciji Ivana Pavla II. iz 1996, odnosno modifikovanom motopropriju Normas nonnullas Benedikta XVI. iz 2013, kardinali su imali najmanje 15 dana za sazivanje konklave nakon što je Stolica postala upražnjena. Oni su imali diskreciono pravo da započnu konklavu ranije ili najkasnije 20 dana nakon što mjesto pape postane upražnjeno. Dana 28. aprila 2025, dva dana nakon Franjine sahrane, peta generalna kongregacija kardinala odredila je 7. maj 2025. za početak konklave. === Kardinali elektori === Kardinali stariji od 80 godina nisu mogli sudjelovati u izboru novog pape. Dana 21. aprila 2025. bilo je ukupno 252 kardinala, a 135 njih je bilo mlađe od 80 godina, samim time s pravom glasa. Od tih 135 kardinala s pravom glasa, 80% je imenovao papa Franjo. Od proglašavanja Romano Pontifici eligendo i Universi Dominici gregis 1975. godine, maksimalni broj kardinala elektora je određen na 120. Konklava 2025. bila je prva konklava u kojoj je ovaj broj premašen na dan kada je Stolica postala upražnjena. Prema kanonskom pravu, svaki kardinal mlađi od 80 godina koji se nije odrekao ili izgubio pravo glasa imao je pravo biranja na konklavi. Papa koji je izabrao više od 120 kardinala elektora, kao što je to učinio Papa Franjo, u praksi poništava ograničenje iz 1975. Dana 30. aprila 2025, generalna kongregacija kardinala potvrdila je da svi prisutni kardinali elektori mogu glasati na konklavi koja započinje 7. maja. Nepodobni kardinali su ipak mogli prisustvovati generalnim kongregacijama i učestvovati u raspravama koje su prethodile konklavi. Iako kardinali imaju ovlasi da biraju bilo kog katolika koji je kršten, posljednji put kada je jedan "nekardinal" bio izabran bilo je na papinskoj konklavi 1378. godine. === Neučestvovanje === Nakon što je rekao da će pokušati učestvovati u konklavi, kardinal Giovanni Angelo Becciu iz Italije, koji se odrekao svojih kardinalskih prava zbog finansijskog skandala, izjavio je da će poštovati želju Pape Franje i suzdržati se od učešća. Zdravstveni problemi spriječili su kardinale Antonija Cañizaresa Lloveru iz Španije i Johna Njuea iz Kenije da učestvuju u konklavi, čime je broj učesnika smanjen na 133. Za izbor pape bila su potrebna 89 glasa, odnosno dvotrećinska većina. Ovo je bio najveći broj kardinala koji su ikada učestvovali u jednoj konklavi. == Nagađanja == Franjina hospitalizacija u februaru i martu 2025. potaknula je spekulacije o predstojećoj konklavi. Zbog velikog međunarodnog širenja članstva u Kardinalskom zboru pod Papom Franjom, broj kardinala porastao je na 252, sa preko 140 neevropskih kardinala koji su izabrani za vrijeme njegovog pontifikata, neki posmatrači sugerisali su da je moguć izbor neevropskog pape. Prvobitno je planirano da konklava 2025. ima 135 elektora iz 71 zemlje, dok je konklava 2013. i 2005. imala 115 elektora iz 48, odnosno 52 zemlje. Neki od kardinala učesnika nisu govorili talijanski, radni jezik Rimske kurije. Vodeći se talijanskom izrekom "debeo papa, mršav papa", neki komentatori predviđali su da će Franjin nasljednik biti konzervativniji, zbog zabrinutosti oko uplitanja u proces izbora, koje je zabranio Ivan Pavao II, te neprijateljskog preuzimanja od strane ultrakonzervativnih političara i katolika. Što se tiče 3. i 4. generalne kongregacije, među kardinalima je navodno postojala želja za desetogodišnjim papom, nekim u kasnim sedamdesetim, s iskustvom u Rimskoj kuriji, ko bi bio više fokusiran na unutrašnje poslove. Neki su smatrali da je mlađi papa vjerovatniji izbor, dok su drugi smatrali da su kardinali poput Pierbattista Pizzaballa i Roberta Prevosta premladi. Mnogi kardinali su izrazili nadu za kratkom konklavom kao 2005. i 2013. godine. S obzirom na složenost i heterogenost ove konklave, u poređenju s onom koja je Papu Franju izabrala za dva dana 2013, kardinal Rainer Woelki očekivao je da će konklava 2025 potrajati duže; kardinali Louis Raphaël I Sako i Gregorio Rosa Chávez očekivali su kraću dvodnevnu ili trodnevnu konklavu, za koju je potonji napomenuo da će trajati "maksimalno tri dana". ---- ---- ---- ---- ----'''Starlingov princip''' navodi da kretanje tečnosti kroz polupropusni krvni sud, poput kapilara ili malh venula, zavisi od [[Pritisak|hidrostatskog pritiska]] i koloidnog osmotskog pritiska (onkotskog), s obje strane polupropusne barijere koja propušta filtrat, usporavajući izlazak većih molekula, poput proteina, iz krvotoka. Pošto svi krvni sudovi dopuštaju određeni stepen curenja proteina, pravi balans preko membrane ne može se postići, te dolazi do kontinuiranog protoka vode sa malim rastvorima. Svojstva molekulske filtracije zida kapilara leže u nedavno otkrivenom endokapilarnom sloju, a ne u dimenzijama pora kroz ili između endotelskih ćelija. Ovaj vlaknasti matriksni endokapilarni sloj naziva se endotelni glikokaliks. Starlingova jednačina opisuje ovaj odnos u matematičkom obliku i može se primijeniti na mnoge biološke i nebiološke polupropusne membrane. == Jednačina == Starlingova jednačina primijenjena na zid krvnog suda glasi: : <math>\ J_v = L_\mathrm{p} S ( [P_\mathrm{c} - P_\mathrm{i}] - \sigma[\pi_\mathrm{p} - \pi_\mathrm{g}] )</math> gdje je: * <math> J_v </math> volumen filtracije rastvarača kroz endotel po sekundi. * <math> [P_\mathrm{c} - P_\mathrm{i}] - \sigma[\pi_\mathrm{p} - \pi_\mathrm{g}] </math> ukupna pokretačka sila. ** <math> P_c </math> kapilarni [[hidrostatski pritisak]] ** <math> P_i </math> intersticijski hidrostatski pritisak ** <math> \pi_p </math> onkotski pritisak plazmatskih proteina. ** <math> \pi_g </math> subglikokaliksni onkotski pritisak, koji se mijenja obrnuto proporcionalno sa <math> J_v </math> i tako stabilizuje <math> J_v </math>. ** <math> L_p </math> hidraulička propusnost membrane ** <math> S </math> površina za filtraciju, određena pukotinama u "tight junction" ljepilu koje povezuje endotelske ćelije na njihovim ivicama. ** <math> \sigma </math> Stavermanov refleksni koeficijent, koji zavisi od stanja endotelnog glikokaliksa iznad pukotina između spojeva. Pritisci se uobičajeno mjere u '''milimetrima živinog stuba (mmHg)''', a koeficijent filtracije u '''mililitrima po minuti po milimetru živinog stuba (ml·min⁻¹·mmHg⁻¹)'''. Brzina kojom se tečnost filtrira kroz vaskularni endotel (transendotelna filtracija) određena je zbirom dvije sile koje guraju van, '''kapilarnog pritiska (P_c)''' i '''koloidnog osmotskog pritiska ispod endotelnog glikokaliksa (π_g)''', te dvije sile koje apsorbuju, '''onkotskog pritiska plazmatskih proteina (π_p)''' i '''intersticijskog pritiska (P_i)'''. '''Starlingova jednačina''' je prva od dvije '''Kedem–Katchalski jednačine''', koje primjenjuju termodinamiku van ravnoteže na teoriju osmotskog pritiska kroz membrane koje su barem djelomično propusne za rastvor odgovoran za razliku osmotskog pritiska. Druga Kedem–Katchalski jednačina objašnjava '''transendotelni transport rastvora (J_s)'''. Danas se zna da '''prosječni kolodni osmotski pritisak intersticijske tečnosti nema značajan uticaj na J_v'''. Razlika kolodnog osmotskog pritiska koja se suprotstavlja filtraciji sada se definiše kao '''π' minus subglikokaliksni π_g'''. '''Subglikokaliksni prostor''' je vrlo mala, ali životno važna mikrodomena ukupnog intersticijskog prostora. Koncentracija rastvorljivih proteina u toj mikrodomeni, koja određuje π_g, približno je nula dok postoji adekvatna filtracija koja ih ispira iz interendotelnih pukotina. Iz tog razloga je '''J_v mnogo manji nego što je ranije izračunato i strogo je regulisan'''. Svaki privremeni porast plazmatskog kolodnog osmotskog pritiska ili pad kapilarnog hidrostatskog pritiska dovoljan da izazove obrnuti (negativni) J_v dovodi do neometane difuzije intersticijskih proteina u subglikokaliksni prostor, smanjujući razliku kolodnog osmotskog pritiska koja je pokretala apsorpciju tečnosti u kapilaru. Ovisnost π_g o lokalnom J_v nazvana je '''Model Glikokaliksa''' ili '''Michel-Weinbaum model''', u čast dvojice naučnika koji su nezavisno opisali filtracijsku funkciju glikokaliksa. '''Michel-Weinbaum model''' objašnjava kako većina kontinuiranih kapilara održava stanje stabilne filtracije duž cijele dužine većinu vremena. Privremeni poremećaji Starlingovih sila brzo se vraćaju u stanje stabilne filtracije. '''Koeficijent filtracije''' Glavni članak: Koeficijent filtracije U nekim tekstovima, proizvod '''hidrauličke propusnosti''' i '''površine membrane''' naziva se '''filtracijski koeficijent K_fc'''.[potrebna citacija] '''Refleksni koeficijent''' '''Stavermanov refleksni koeficijent, σ''', je bezdimenzionalna konstanta koja je specifična za propusnost membrane za određeni rastvor.[4] '''Starlingova jednačina''', napisana bez σ, opisuje protok rastvarača kroz membranu koja je nepropusna za rastvore sadržane u otopini.[5] '''σ_n''' koriguje djelomičnu propusnost polupropusne membrane za rastvor n.[5] Gdje je '''σ blizu 1''', plazmatska membrana je manje propusna za označene čestice (npr. veće molekule poput albumina i drugih plazmatskih proteina), koje mogu prolaziti kroz endotelni sloj, iz područja više koncentracije u područje niže koncentracije, sporije, dok voda i manji rastvori prolaze kroz glikokaliksni filter u ekstravaskularni prostor.[5] '''Glomerulski kapilari''' imaju refleksni koeficijent blizu 1, jer normalno nijedan protein ne prelazi u glomerulski filtrat. Suprotno tome, '''hepatijski sinusoidni kapilari''' nemaju refleksni koeficijent jer su potpuno propusni za proteine. Intersticijska tečnost jetre unutar '''Space of Disse''' ima isti kolodni osmotski pritisak kao plazma, pa se sinteza albumina u hepatocitima može regulisati. '''Približne vrijednosti''' Ispod su tipične vrijednosti za varijable u '''Starlingovoj jednačini''', koje regulišu neto '''J_v''' na oko 0,1 ml po sekundi, 5–6 ml po minuti ili oko 8 litara dnevno. {| class="wikitable" !Lokacija !P_c (mmHg)[6] !P_i (mmHg)[6] !σπ_c (mmHg)[6] !σπ_g (mmHg)[6] |- |Arteriolarni kraj kapilara | +35 |−2 | +28 |zavisi od lokalnog J_v |- |Venula | +15 |−2 | +28 |zavisi od lokalnog J_v |} '''Specifični organi''' '''Bubrezi''' Glomerulski kapilari imaju kontinuirani sloj glikokaliksa u zdravlju, a ukupna transendotelna stopa filtracije rastvarača ('''J_v''') prema bubrežnim tubulima je obično oko 125 ml/min (oko 180 litara/dan). Glomerulski kapilarni '''J_v''' je poznatiji kao '''glomerulska filtracija (GFR)'''. '''Pluća''' Starlingova jednačina može opisati kretanje tečnosti iz plućnih kapilara u alveolarni prostor zraka.[7][8] '''Klinički značaj''' Woodcock i Woodcock su 2012. pokazali da revidirana Starlingova jednačina ('''steady-state Starling principle''') pruža naučno objašnjenje kliničkih opažanja u vezi sa intravenskom terapijom tečnošću.[9] Tradicionalno učenje o filtraciji i apsorpciji tečnosti unutar jedne kapilare je zamijenjeno konceptom vitalne cirkulacije '''ekstracelularne intersticijske tečnosti''' koja teče paralelno sa cirkulacijom krvi. Infuzija intravenskih tečnosti koja povećava '''plazmatski kolodni osmotski pritisak''' (kolodna terapija) ima mnogo manji uticaj na plazmatski volumen nego što se prvobitno očekivalo, djelimično zato što početno smanjena stopa filtracije omogućava porast koncentracije proteina u subglikokaliks prostoru, vraćajući razliku kolodnog osmotskog pritiska i transendotelnog protoka rastvarača na nivo stabilne ravnoteže unutar jednog sata. Prevencija i liječenje edema (prekomjerne intersticijske tečnosti) zavisi od '''normalizacije P_c''' i optimizacije protoka limfe. '''Istorija''' Starlingova jednačina je dobila ime po britanskom fiziologu '''Ernestu Starlingu''', koji je također poznat po '''Frank–Starlingovom zakonu srca'''.[10] Starling se može pripisati i zaslugom za identifikaciju da je “apsorpcija izotoničnih rastvora soli (iz ekstravaskularnog prostora) od strane krvnih žila određena osmotskim pritiskom serumskih proteina” još 1896. godine.[10] '''Vidi također''' '''Shéyaa Bin Abraham-Joseph''' (rođen 22. oktobra 1992.), poznatiji kao '''21 Savage''', britanski je reper sa adresom u Atlanti, Georgia. Rođen u Londonu, odrastao je u Sjedinjenim Američkim Državama. Muzičku karijeru započeo je 2013. godine, izbacivši tri mixtapea koji su naišli na regionalno priznanje. Probio se zajednički EP-jm sa producentom Metro Boominom, pod nazivom Savage Mode (2016), koji je zauzeo 23. mjesto na Billboard 200 listi. Glavni singlovi ''"X"'' (sa Futureom) i ''"No Heart"'' našli su se u top 40 na Billboard Hot 100 listi. Kasnije iste godine dodatno je zapažen kao gost na Drakeovom singlu ''"Sneakin'"''. U januaru 2017. godine potpisao je ugovor sa Epic Records. Njegov prvi studijski album, Issa Album (2017), dostigao je drugo mjesto na Billboard 200 listi, dok je glavni singl ''"Bank Account"'' dosegao 12. mjesto na Billboard Hot 100. Iste godine objavio je i zajednički album Without Warning (2017.) sa Metro Boominom i reperom Offsetom, te je i gostovao na Post Maloneovom singlu ''"Rockstar"'', koji je zauzeo prvo mjesto na Billboard Hot 100 i dobio dvije nominacije na 61. dodjeli Grammy nagrada za pjesmu godine i najbolju rep pjesmu. Njegov drugi album, I Am > I Was (2018), bio je prvi koji je debitovao na prvom mjestu Billboard 200, a singl ''"A Lot"'' (sa J. Coleom) osvojio je Grammy za najbolju rep pjesmu. Godine 2020. on i Metro Boomin objavili su nastavak EP-a, Savage Mode II, koji je također debitovao na prvom mjestu Billboard 200 i donio top 10 singlove ''"Runnin"'' i ''"Mr. Right Now"'' (sa Drakeom). Godine 2022. gostovao je na Drakeovom singlu "Jimmy Cooks", što je bila njegova prva pjesma koja je debitovala na prvom mjestu Hot 100. Kasnije te godine, sa Drakeom je izdao zajednički album "Her Loss", koji je također zauzeo prvo mjesto Billboard 200, čime je postao njegov treći projekat na vrhu liste. Njegov treći solo album, American Dream iz 2024, bio je njegov četvrti uzaspni album na prvom mjestu i donio top 10 pjesme na Billboard Hot 100: Redrum i Nee-Nah. 21 Savage uhapšen je od strane američke imigracione službe (ICE), 3. februara 2019. Zvaničnici su otkrili da je britanski državljanin koji je u SAD ušao u julu 2005. nezakonio ostao nakon isteka H-4 vize 2006. godine. Dobio je kauciju 12. februara i pušten je narednog dana, dok je čekao ishod ubrzanog deportacionog ročišta, koje je prvobitno bilo zakazano za 9. april, ali je kasnije odgođeno na neodređeno vrijeme. Advokati 21 Savagea tvrdil su da je on legalno boravio u SAD godinama prije isteka H-4 vize 2005. godine. Godine 2023, 21 Savage posteao je legalni stalni stanovnik SAD-a i dobio je zelenu kartu. Godine 2022. 21 Savage je gostovao na Drakeovom singlu ''"Jimmy Cooks"'', što je bila njegova prva pjesma koja je debitovala na prvom mjestu Hot 100. Kasnije iste godine zajedno sa Drakeom izdao je zajednički album '''Her Loss''', koji je također zauzeo prvo mjesto Billboard 200, čime je postao njegov treći projekat na vrhu liste. Njegov treći solo album, '''American Dream''' (2024), bio je njegov četvrti uzastopni album na prvom mjestu i donio top 10 singlove na Billboard Hot 100: ''"Redrum"'' i ''"Née-Nah"''. Što se tiče imigracionog statusa, 21 Savage je uhapšen od strane američke imigracione službe (ICE) 3. februara 2019. Zvaničnici su otkrili da je britanski državljanin koji je u SAD ušao u julu 2005. i nezakonito ostao nakon isteka H-4 vize 2006. Dobio je kauciju 12. februara i pušten je narednog dana, dok je čekao ishod ubrzanog deportacionog ročišta, prvobitno zakazanog za 9. april, ali kasnije odgođenog na neodređeno vrijeme. Njegovi advokati tvrdili su da je legalno boravio u SAD godinama prije isteka H-4 vize. Godine 2023. 21 Savage je postao legalni stalni stanovnik SAD-a i dobio zelenu kartu. <references /> '''Operacija Južno koplje''' predstavlja vojnu i nadzornu kampanju Sjedinjenih Američkih Država, čiji je deklarirani cilj "otkrivanje, ometanje i razgradnja transnacionalnih kriminalnih i nezakonitih pomorskih mreža", prema navodima administracije američkog predsjednika Donalda Trumpa. Pojedini analitičari smatraju da operacija predstavlja hibrid borbe protiv terorizma i rata protiv droge, dok drugi tvrde da je među implicitnim ciljevima bilo i uklanjanje Nicolása Madura s vlasti u Venecueli. == Početak kampanje == Usred zabrinutosti Trumpove administracije zbog krijumčarenja droge u SAD, kao i pojačanih napetosti između SAD-a i Venecuele tokom venecuelanske krize, Sjedinjene Američke Države su sredinom augusta 2025. započele raspoređivanje vojnih snaga u Karipskom moru. U septembru su počeli zračni napadi na plovila za koja američka administracija tvrdi da su pod kontrolom narkoterorističkih mreža koje krijumčare drogu u SAD. Do kraja novembra, nakon što je Kartel Sunca proglašen stranom terorističkom organizacijom i posebno označenom globalnom terorističkom organizacijom, operacija je ušla u novu fazu. U decembru je administracija SAD-a proglasila vladu Nicolása Madura stranom terorističkom organizacijom i započela ukrcavanje na sankcionirane tankera se sirovom naftom, te njhovu pljenidbu. Krajem decembra izveden je prvi američki napad na kopneni cilj unutar Venecuele. Dana 3. januara 2026. američke snage bombardovale su ciljeve u Caracasu i drugim lokacijama, te su zarobile Nicolása Madura i prebacile ga izvan zemlje. == Formalno imenovanje i flota == Operacija je službeno imenovana 13. novembra 2025. od strane Petea Hegsetha, američkog ministra obrane, kao proširenje operacije istog naziva koju je najavila Ratna mornarica SAD 28. januara 2025. godine. Operacija koristi '''hibridnu flotu plovila''' opremljenih robotskim i autonomnim sistemima radi otkrivanja i borbe protiv navodnih mreža krijumčarenja droge u zapadnoj hemisferi. == Porijeklo i historija == Ratna mornarica SAD-a najavila je operaciju u januaru 2025. koristeći Četvrtu flotu, fokusirajući se na integraciju „robotskih i autonomnih sistema s tradicionalnim pomorskim snagama“.[33][34] Prema ''Miami Heraldu'', Foster Edwards, direktor Hibridne flote, opisao je Southern Spear kao značajan korak u razvoju hibridne flote, s ciljem operacionalizacije kombinacije robotskih i autonomnih sistema radi nadzora ilegalnog krijumčarenja, te razvoja novih tehnika i procedura za integraciju ovih sistema u pomorsko okruženje.[33] Operacija je koristila '''besposadna plovila kompanije Saildrone''' za praćenje ilegalnih aktivnosti u Karipskom i Tihom okeanu,[35][36] dok su besposadni čamci za rizične misije već do juna 2025. korišteni za prikupljanje obavještajnih podataka.[37] U oktobru 2025., '''Zapovjedništvo Južnih snaga SAD-a (USSOUTHCOM)''' formiralo je zajedničku operativnu grupu sa sjedištem u štabu II marinske ekspedicione snage (II MEF), s ciljem suzbijanja djelovanja narkokartela u regiji.[39][40] Jedinica je kasnije poznata kao Zajednička operativna grupa '''Southern Spear''', a njene aktivnosti koordinirane su s Četvrtom flotom.[33][41] U novembru 2025., nakon planiranja raspoređivanja robotskih površinskih plovila, manjih presretačkih čamaca i bespilotnih zračnih letjelica, Pete Hegseth je službeno predstavio Zajedničku operativnu grupu. Operacija je obuhvatala kopnene, zračne i logističke snage radi koordinacije i jačanja protunarkotičkih aktivnosti širom zapadne hemisfere.[38] Sjedište grupe je u '''Pomorskoj bazi Mayport na Floridi''', a operacije su započele kasnije u novembru.[33] ''The New York Times'' opisao je predsjedavajućeg Združenog generalštaba SAD-a, Dana Cainea, kao „glavnog arhitekta“ operacije.[16] == Terorističke i druge oznake == Tri dana nakon predstavljanja operacije, Marco Rubio, američki državni sekretar, najavio je da će SAD proglasiti '''Kartel Sunca''', za koji tvrde da ga vodi Nicolás Maduro, Stranom terorističkom organizacijom.[43][44] Rubio je naveo da su karteli „odgovorni za terorističko nasilje širom hemisfere i za krijumčarenje droge u SAD i Evropu“. Maduro je negirao optužbe.[43] ''Miami Herald'' je naveo da bi ova odluka efektivno označila Madura i visoke zvaničnike, uključujući ministra unutrašnjih poslova Diosdado Cabella i ministra odbrane Vladimira Padrina Lópeza, kao teroriste.[45] SAD su 16. decembra 2025. proglasile '''Gulf Clan (Clan del Golfo)''' stranom terorističkom organizacijom.[46][47] Dana 15. decembra 2025., Trump je potpisao izvršnu naredbu kojom se '''fentanil proglašava oružjem masovnog uništenja'''.[48] Dva dana kasnije, najavio je da će Madurovu administraciju proglasiti Stranom terorističkom organizacijom.[49] == Kampanja i operacije == Sredinom augusta 2025. SAD su počele raspoređivati trupe u Karipskom moru.[50] Do kraja novembra, SAD su imale najveće vojne prisustvo u regiji od Kubanske raketne krize 1962.[51] Američke snage su napadale i potapale plovila navodno korištena za krijumčarenje droge u Karipskom moru i Istočnom Pacifiku.[52] U roku nekoliko dana od predstavljanja operacije, zajedničke operacije SAD-a i Dominikanske Republike rezultirale su zapljenom čamaca za krijumčarenje kokaina.[1][54] # novembra, nekoliko '''B-52 Stratofortress''' bombardera letjelo je u blizini obale Venezuele radi demonstracije bombarderskog napada.[51] # decembra SAD počinju zaplijenu i presretanje tankera sa venezuelanskom naftom, a 17. decembra Trump naredio “blokadu” sankcioniranih tankera.[29][57][58][59] Prvi napad na kopneni cilj u Venecueli izveden je 26. decembra 2025. – pomorski objekt navodno korišten za ukrcaj droga pogođen je dron napadom CIA-e, bez žrtava.[60][61] # januara 2026., eksplozije i nisko leteći avioni prijavljeni su u Caracasu i drugim dijelovima zemlje, a Maduro je zarobljen u '''Operaciji Absolute Resolve'''.[62] == Učešće saveznih država i logistička podrška == === Saveznici SAD-a === Osim Trinidad i Tobaga, CNN je 19. novembra naveo da su '''Dominikanska Republika, El Salvador, Gvajana, Panama i Portoriko''' pružili podršku, dok su '''Argentina, Ekvador i Paragvaj''' iskazali političku podršku.[1] '''Dominikanska Republika''': Zajedničke akcije s američkim agencijama rezultirale su zapljenom velike količine kokaina.[63][64] 26. novembra, predsjednik Luis Abinader odobrio je privremenu upotrebu zračne baze San Isidro i međunarodnog aerodroma Las Americas za američke protunarkotičke operacije.[65][66] Do sredine decembra, SAD su premjestile specijalizovane vojne resurse u Portoriko i Dominikansku Republiku za podršku ciljanim kopnenim napadima, zapljeni tankera i provedbi embarga.[67][68][69][70] '''El Salvador''': Prema izvještaju ''The New York Timesa'', SAD su sredinom oktobra počele operirati iz El Salvadora s tri aviona – AC-130J Ghostrider, P-8A Poseidon i C-40 Clipper – što je vjerovatno prvi put da je strana država omogućila SAD-u korištenje aviona za moguće vojne napade u regiji.[2][71] '''Trinidad i Tobago''': Razarač Gravely stigao je 26. oktobra 2025. za četverodnevnu obuku s američkim marinama.[72][73] Dodatne vježbe najavljene su u novembru.[74][75] U novembru instaliran je radar za zračni nadzor, a u decembru su odobreni američki vojni avioni za logističke operacije i rotacije osoblja.[76][77][78] === Saveznici Venezuele === '''Maduro''' je tražio vojnu podršku od Rusije, Kine i Irana radi obrane protiv SAD-a.[79][80] '''Kuba''' je obezbijedila sigurnosne i kontraobavještajne snage, dok '''Kina''' i '''Iran''' pružaju ograničenu pomoć zbog vlastitih problema.[13][80][82] # oktobra, '''ruski transportni avion Il-76''' s Pantsir-S1 i Buk-M2E sistemima sletio je u Venezuelu za vojnu podršku.[79][80][83] U decembru 2025., Maduro je pozvao kolumbijsko društvo, uključujući vojsku, da brani zemlju od američke agresije. Predsjednik Kolumbije, Gustavo Petro, odbacio je zahtjev i naglasio da Maduro nije narkokartelski lider.[84][85] == Analiza == Neki analitičari smatraju da operacija predstavlja hibrid borbe protiv terorizma i rata protiv droge.[86][87][88] Pino Arlacchi, bivši direktor UN-ove Agencije za droge i kriminal, tvrdi da prikazivanje Venezuele kao “države droge” predstavlja geopolitički motivisanu kampanju SAD-a i ističe da je saradnja venecuelanske vlade u borbi protiv droge među najboljima u Južnoj Americi.[89][90] Članak Savjeta za međunarodne odnose (CFR) iz decembra 2025. tvrdi da opseg i intenzitet operacije ukazuju da su ciljevi Trumpove administracije širi od borbe protiv droge, uključujući i plan za uklanjanje Madura.[91] == Reakcije == Prema ''Foreign Policy'', anketa među Latinoamerikancima širom Amerike (uključujući SAD i Kanadu) iz oktobra 2025. pokazala je „prilično visok nivo podrške“ američkoj vojnoj intervenciji u Venezueli s ciljem uklanjanja Madura i njegove vlade, pri čemu su Latinoamerikanci bili skloniji podržati takav scenario od samih američkih ispitanika.[92][93] Sezona šumskih požara u 2025. obuhvata šumske požare na više kontinenata. U nastavku slijedi spisak šumskih požara iz cijelog svijeta u 2025. godini. == Afrika == * Požar na Stolnoj planini 2025. godine == Azija == * Šumski požar u Ofunatu * Šumski požari u Južnoj Koreji 2025. godine * Požari na Zapadnoj obali u Izraelu 2025. godine * Šumski požari u Siriji 2025. godine * Šumski požari u Turskoj 2025. godine * Šumski požari u Rusiji 2025. godine sjry1zcjbpbaxr3copf6nh320xgxjfz Gordon Brown 0 501858 3915838 3656177 2026-08-01T21:24:03Z Bakir123 110053 3915838 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Gordon Brown | slika = Gordon Brown (2008).jpg | veličina_slike = | redoslijed = [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva]] | vrijeme_na_vlasti = 27. juni 2007 – 11. maj 2010. | prethodnik = [[Tony Blair]] | nasljednik = [[David Cameron]] | puno_ime = James Gordon Brown | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1951|02|20}} | mjesto_rođenja = Giffnock, [[Škotska]] | politička_stranka = [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Laburistička stranka]] | supruga = Sarah Macaulay (2000–danas) | djeca = 3 | obrazovanje = Univerzitet u [[Edinburgh]]u }} '''James Gordon Brown''' (rođen 20. februara 1951) britanski je političar, bivši [[premijer Ujedinjenog Kraljevstva]] i vođa [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Laburističke stranke]] od 2007. do 2010. Prethodno je vršio funkciju ministra finansija u vladi [[Tony Blair|Tonya Blaira]] od 1997. do 2007. Bio je član parlamenta za Dunfermline East od 1983. do 2005. i, nakon promjena granica, Kirkcaldy i Cowdenbeath od 2005. do 2015. Kao ministar finansija, Brown je imao visok rejting, a anketa politikologa ga je ocijenila kao najuspješnijeg ministra finansija u smislu obezbjeđivanja ekonomske stabilnosti, rada nezavisno od premijera i ostavljanja trajnog nasljeđa britanskoj ekonomiji.<ref>{{Cite web |date=10. 7. 2020 |title=Rishi Sunak is most popular chancellor since Gordon Brown |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/rishi-sunak-most-popular-chancellor-gordon-brown-summer-budget-a9611971.html |access-date=11. 1. 2023 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brown Most Successful Chancellor, Say British Political Scientists |url=https://www.ipsos.com/en-uk/brown-most-successful-chancellor-say-british-political-scientists}}</ref> Tokom prva četiri mjeseca svog premijerskog mandata, Brown je uživao značajno vodstvo u anketama, ali nakon što nije uspio raspisati vanredne izbore 2007, njegova popularnost je značajno opala tokom ostatka njegovog mandata. Njegovo premijersko mjesto općenito se smatra prosječnim na historijskim rang listama i javnom mnijenju britanskih premijera. ==Rani život i karijera== Rođen 20. februara 1951. u [[Škotska|Škotskoj]], Brown je studirao historiju na Univerzitetu u [[Edinburgh]]u, gde je izabran za [[rektor]]a 1972. Svoju ranu karijeru proveo je radeći i kao predavač na fakultetu za dalje obrazovanje i kao televizijski novinar. Brown je izabran u Donji dom britanskog parlamenta 1983. kao poslanik Dunfermline Easta, a kasnije je postao poslanik za Kirkcaldy i Cowdenbeath 2005. Nakon pobjede [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Laburista]] na općim izborima 1997, njihove najveće pobjede na općim izborima u historiji, Brown je imenovan za ministra finansija, čime je postao najduži nosilac te funkcije u modernoj historiji. ==Ministar finansija (1997–2007)== Brownov period kao ministar finansija u vladi [[Tony Blair|Tonya Blaira]] obilježen je velikom reformom britanske monetarne i fiskalne politike, prenošenjem ovlasti za određivanje kamatnih stopa na [[Engleska|Englesku]] Banku, širokim proširenjem ovlasti Trezora da pokrije veći dio domaće politike i prijenosom odgovornosti za nadzor banaka Upravi za finansijske usluge. Brown je predsjedavao najdužim periodom održivog ekonomskog rasta u britanskoj historiji.<ref>{{cite web |url=http://www.esrcsocietytoday.ac.uk/ESRCInfoCentre/about/CI/CP/Our_Society_Today/News_Articles_2005/economy.aspx?ComponentId=8723&SourcePageId=11412 |title=Budgeting for stable economic growth |website=www.esrcsocietytoday.ac.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070528071333/http://www.esrcsocietytoday.ac.uk/ESRCInfoCentre/about/CI/CP/Our_Society_Today/News_Articles_2005/economy.aspx?ComponentId=8723&SourcePageId=11412 |archive-date=28. 5. 2007}}</ref><ref>{{cite news | url=http://society.guardian.co.uk/publicfinances/story/0,,1439789,00.html | work=The Guardian | location=London | title=His record – 304 years and counting | first=Julian | last=Glover | date=17. 3. 2005 | access-date=28. 4. 2010 | archive-date=22. 9. 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070922223719/http://society.guardian.co.uk/publicfinances/story/0,,1439789,00.html | url-status=live }}</ref> On je naveo pet ekonomskih testova koji su se odupirali Ujedinjenom Kraljevstvu usvajanju valute [[Euro|eura]]. Kontroverzni potezi uključivali su ukidanje olakšica akontacije poreza na dobit (ACT) u njegovom prvom budžetu,<ref>{{Cite news |last=Halligan |first=Liam |date=16. 10. 2006 |title=Brown's raid on pensions costs Britain £100&nbsp;billion |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1531448/Brown's-raid-on-pensions-costs-Britain-andpound100-billion.html |url-status=dead |access-date=27. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209090341/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1531448/Brown%27s-raid-on-pensions-costs-Britain-andpound100-billion.html |archive-date=9. 2. 2009}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stewart |first=Heather |date=22. 7. 2002 |title=Pension blame falls on Brown |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/business/2002/jul/22/money.politics |url-status=live |access-date=4. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206083603/http://www.guardian.co.uk/business/2002/jul/22/money.politics |archive-date=6. 12. 2008}}</ref> prodaju britanskih zlatnih rezervi od 1999. do 2002. i uklanjanje iz njegovog konačnog budžeta početne stope od 10% ličnih porez na dohodak koji je uveo 1999.<ref>{{Cite news |last=Dawar |first=Anil |date=21. 4. 2008 |title=Q&A: 10p tax rate cut |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2008/apr/21/economy.labour |url-status=live |access-date=4. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080425035530/http://www.guardian.co.uk/politics/2008/apr/21/economy.labour |archive-date=25. 4. 2008}}</ref> ==Premijer (2007–2010)== [[Datoteka:Obama, Prince Charles, Brown, Harper & Sarkozy at Normandy American Cemetery and Memorial 2009-06-06.JPG|mini|[[Barack Obama]], [[Charles III|Princ Charles]], Brown, kanadski premijer Stephen Harper i [[Nicolas Sarkozy]] na 65. godišnjici iskrcavanja u [[Normandija|Normandiji]], 6. juni 2009.]] Nakon ostavke [[Tony Blair|Tonya Blaira]] 2007, Brown bez protivljenja je izabran da ga zamijeni, postavši vođa [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Laburističke stranke]] 24. juna, a [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva|premijer]] tri dana kasnije, 27. juna. Pod Brownom, stranka je nastavila koristiti oznaku kampanje Novi Laburisti, iako se Brownov stil vladavine razlikovao od Blairovog. Brownova vlada uvela je pakete spašavanja 2008. i 2009. kako bi pomogla bankama da opstanu tokom [[Svjetska finansijska kriza od 2007.|globalne finansijske krize]], a kao rezultat toga državni dug se dramatično povećao. Vlada je preuzela većinsko učešće u kompanijama Northern Rock i Royal Bank of Scotland, koje su imale ozbiljne finansijske poteškoće, i ubacila velike količine javnog novca u nekoliko drugih banaka, uključujući Lloyds Banking Group, koja je nastala akvizicijom HBOS-a od strane Lloyds TSB-a 2009. Brownova vlada je donijela prvi svjetski Zakon o klimatskim promjenama 2008, te je uvela Zakon o jednakosti 2010. Uprkos početnim porastima istraživanja javnog mnijenja nakon što je Brown postao premijer, popularnost Laburista je opala s početkom Velike recesije, što je dovelo do loših rezultata na lokalnim i evropskim izborima 2009.<ref>{{cite web |date=15. 7. 2007 |title=New British PM gives party biggest poll lead in two years |url=http://www.philstar.com/nation/6018/gma-vows-hunt-down-killers-marines-pursue-peace-talks-rebels |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317011420/http://www.philstar.com/nation/6018/gma-vows-hunt-down-killers-marines-pursue-peace-talks-rebels |archive-date=17. 3. 2014 |access-date=19. 7. 2009 |newspaper=[[The Philippine Star]]}}</ref><ref name="timesonline1">{{Cite news |last1=Sherman |first1=Jill |last2=Yeoman |first2=Fran |last3=Hamilton |first3=Fiona |date=6. 6. 2009 |title=Labour suffers wipeout in its worst local election results |work=[[The Times]] |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article6440935.ece |access-date=21. 6. 2009 |archive-date=21. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321093134/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref><ref name="labour">{{Cite news |date=8. 6. 2009 |title=Labour slumps to historic defeat |work=BBC News |location=London |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8088133.stm |url-status=live |access-date=14. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610210245/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8088133.stm |archive-date=10. 6. 2009}}</ref> Na općim izborima 2010, Laburisti su izgubili 91 mjesto u parlamentu, što je najveći gubitak parlamentarnih mjesta na nekim općim izborima od 1931. rezultirajući u izbornom rezultatu u kojem je [[Konzervativna stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Konzervativna stranka]] osvojila najviše mjesta u parlamentu. Brown je ostao premijer dok su Liberalni demokrati ušli u odvojene pregovore s Laburistima i Konzervativcima s ciljem formiranja koalicione vlade. Nakon što su Konzervativci formirali koalicionu vladu sa Liberalnim demokratima, Browna je na poziciji premijera naslijedio vođa Konzervativaca [[David Cameron]], a na čelu Laburističke stranke Ed Miliband. ==Kasnija karijera== Nakon što je napustio funkciju premijera, Brown se vratio u parlamentarne klupe, nastavljajući da predstavlja Kirkcaldy i Cowdenbeath sve dok nije napustio parlament 2015. Od tada je vršio povremene političke intervencije, a objavio je i nekoliko knjiga s političkim temama.<ref>{{cite web |date=17. 9. 2014 |title=A reborn Gordon Brown could be the man who saved the union |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/34866df6-3e85-11e4-adef-00144feabdc0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921050233/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/34866df6-3e85-11e4-adef-00144feabdc0.html |archive-date=21. 9. 2014 |access-date=19. 9. 2014 |website=[[Financial Times]]}}</ref> Brown je imao istaknutu ulogu u kampanji za održavanje unije između Škotske i Ujedinjenog Kraljevstva tokom referenduma o nezavisnosti Škotske 2014, a 2022. je napisao izvještaj o decentralizaciji za lidera [[Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Laburista]] [[Keir Starmer|Keira Starmera]].<ref>{{Cite web |last=Britton |first=Paul |date=5. 12. 2022 |title=Keir Starmer and Gordon Brown reveal big plans for Britain |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/keir-starmer-gordon-brown-reveal-25676091 |access-date=5. 1. 2023 |website=Manchester Evening News |language=en}}</ref> Od kada je napustio parlament, Brown je služio kao specijalni izaslanik [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za globalno obrazovanje i kao ambasador za globalno finansiranje zdravstva za [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]].<ref>{{Cite web |title=Gordon Brown {{!}} The Office of Gordon & Sarah Brown |url=https://gordonandsarahbrown.com/gordon-brown/ |access-date=9. 2. 2023 |website=gordonandsarahbrown.com}}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Gordon Brown}} {{Britanski premijeri}} {{DEFAULTSORT:Brown, Gordon}} [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Britanski političari]] qhiu33bbqxquqaw3l3gmrc86y98n3xq 2024. 0 502813 3915803 3913373 2026-08-01T17:41:01Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[17. mart]] – [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] 3915803 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2024. ([[Rimski brojevi|MMXXIV]])''' je prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru, 2024. godina [[Nova era|nove ere]] i [[Anno Domini]] (AD), 24. godina 3. milenija i 21. vijeka, i 5. decenije 2020-ih. Godina je do sada svjedočila [[Spisak tekućih oružanih sukoba|nastavku velikih sukoba]] uključujući [[Ruska invazija na Ukrajinu 2022.|rusku invaziju na Ukrajinu]], [[Rat Izrael-Hamas 2023|rat Izrael-Hamas]], [[Građanski rat u Mjanmaru (2021 – danas)|građanski rat u Mjanmaru]] i [[Rat u Sudanu (2023.)|rat u Sudanu]]. Sa preko 70 nacionalnih izbora koji se održavaju tokom godine,<ref>{{Cite news|date=26. 12. 2023|title=Transcript: What will work look like in 2024?|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/e12bb7f9-b470-456b-825d-dcfd4a26432f|access-date=1. 1. 2024|archive-date=1. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101141538/https://www.ft.com/content/e12bb7f9-b470-456b-825d-dcfd4a26432f|url-status=live}}</ref> očekuje se da će 2024. biti neuobičajeno aktivna godina u izborima, sa sedam od deset [[Spisak država po stanovništvu|najnaseljenijih zemalja]] ([[Bangladeš]], [[Pakistan]], [[Rusija]], [[Indija]], [[Meksiko]], [[Indonezija]] i [[Sjedinjene Američke Države]]), [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.politics.co.uk/news/2023/12/18/rishi-sunak-confirms-election-will-be-next-year-despite-legal-right-to-wait-until-january-2025/|title=Rishi Sunak confirms election will be next year, despite legal right to wait until January 2025|website=Politics.co.uk|access-date=3. 1. 2024|archive-date=12. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240312204933/https://www.politics.co.uk/news/2023/12/18/rishi-sunak-confirms-election-will-be-next-year-despite-legal-right-to-wait-until-january-2025/|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/rishi-sunak-general-election-keir-starmer-b2466424.html|title=Rishi Sunak rules out a 2025 general election: ‘2024 will be an election year’|last=Mitchell|first=Archie|date=19. 12. 2023|website=[[The Independent]]|access-date=19. 12. 2023|archive-date=19. 12. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219104036/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/rishi-sunak-general-election-keir-starmer-b2466424.html|url-status=live}}</ref> i [[Evropska unija]] se očekuje da će ove godine održati izbore.<ref>{{Cite news|date=1. 11. 2023|title=In 2024, It's Election Year in 40 Countries|language=en|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-11-01/2024-is-election-year-in-40-countries-and-podcast-elon-inc-launches-next-week|access-date=3. 12. 2023|archive-date=31. 12. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231075501/https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-11-01/2024-is-election-year-in-40-countries-and-podcast-elon-inc-launches-next-week|url-status=live}}</ref> Očekuje se da će [[umjetna inteligencija]] utjecati i potaknuti glasače uoči izbora, povećavajući rizik od političkih [[dezinformacija]] i [[Demokratsko nazadovanje|demokratskog nazadovanja]] širom svijeta.<ref>{{Cite web|url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2023-10/how-ai-could-sway-voters-2024s-big-elections|title=How AI could sway voters in 2024's big elections|date=29. 9. 2023|publisher=[[Chatham House]]|access-date=19. 11. 2023|archive-date=19. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119104432/https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2023-10/how-ai-could-sway-voters-2024s-big-elections|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brennancenter.org/our-work/analysis-opinion/how-ai-puts-elections-risk-and-needed-safeguards|title=How AI Puts Elections at Risk — And the Needed Safeguards|last=Panditharatne|first=Mekela|last2=Giansiracusa|first2=Noah|year=2023|website=[[Brennan Center for Justice]]|language=en|access-date=3. 12. 2023|archive-date=9. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609045516/https://www.brennancenter.org/our-work/analysis-opinion/how-ai-puts-elections-risk-and-needed-safeguards|url-status=live}}</ref> == Događaji == === Mart === * [[7. mart]] – [[Švedska]] se pridružila [[NATO]]-u i tako postala njegova 32. članica.<ref>{{Cite news|title=Sweden finally joins Nato after nearly two-year wait|url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/07/sweden-joins-nato-after-ratification-hungary-drops-opposition|newspaper=The Guardian|date=7. 3. 2024|access-date=7. 3. 2024|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Miranda|last=Bryant|archive-date=9. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609045522/https://www.theguardian.com/world/2024/mar/07/sweden-joins-nato-after-ratification-hungary-drops-opposition|url-status=live}}</ref> === April === === Maj === * [[23. maj]] – [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] usvojila [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 78/282|rezoluciju 78/282]] o [[Genocid u Srebrenici|genocidu u Srebrenici]] (s 84 glasa ''za'', 19 ''protiv'', 68 ''suzdržanih'', a 22 članice ''nisu glasale''), kojom je ustanovljen ''Međunarodni dan promišljanja i sjećanja na genocid u Srebrenici 1995.''<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/srebrenica-rezolucija-genocid-un/32959263.html|title=Blog RSE o usvajanju Rezolucije|date=23. 5. 2024|website=Radio Slobodna Evropa|language=|access-date=9. 6. 2024|archive-date=27. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527164931/https://www.slobodnaevropa.org/a/srebrenica-rezolucija-genocid-un/32959263.html|url-status=live}}</ref> === Juli === * [[26. juli]] – [[Ceremonija otvaranja Olimpijskih igara 2024.|Otvorene]] [[Olimpijske igre 2024.|Olimpijske igre]] u [[Pariz]]u. === Decembar === * [[Damask]] osvojen nakon što se sirijske trupe povukle, a predsjednik Bashar Al-Assad pobjegao iz zemlje jer se njegova vlada raspala, što je označilo kraj Sirijske Arapske Republike. [[Izrael]] je kao rezultat napredovao u tampon zonu između [[Sirija|Sirije]] i [[Golanska visoravan|Golanske visoravni]] koju je okupirao Izrael.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/|title=Syrian rebels topple President Assad, difficult times lie ahead|last=Al-Khalidi|first=Suleiman|last2=Azhari|first2=Timour|date=8. 12. 2024|website=[[Reuters]]|access-date=8. 12. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c77jrrxxn07o|title=Israel seizes Golan buffer zone after Syrian troops leave posts|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=9. 12. 2024}}</ref> == Rođeni == == Umrli == === Januar === * [[1. januar]] – [[Niklaus Wirth]], švicarski računarski naučnik * [[2. januar]] – [[Nijaz Alispahić]], [[bosanskohercegovački]] književnik i [[režiser]] * [[4. januar]] – [[Glynis Johns]], britanska glumica * [[5. januar]] – [[Mário Zagallo]], brazilski nogometaš i trener * [[7. januar]] – [[Franz Beckenbauer]], njemački nogometaš * [[22. januar]] ** [[Arno Allan Penzias]], američki fizičar i radioastronom, dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za fiziku|za fiziku]] [[1978.]] ** [[Gigi Riva]], italijanski nogometaš === Februar === * [[3. februar]] – [[Pavel Ploc (biatlonac)|Pavel Ploc]], čehoslovački biatlonac * [[5. februar]] – [[Enes Duraković]], bosanskohercegovački književni historičar, esejist, književni kritičar i antologičar * [[6. februar]] – [[Sebastián Piñera]], [[čile]]anski biznismen, političar i državnik * [[10. februar]] – [[Nikša Gligo]], hrvatski muzikolog * [[11. februar]] – [[Mirsad Bećirbašić]], bosanskohercegovački književnik i prevodilac * [[12. februar]] – [[Petar Luković]], srbijanski novinar i rok-kritičar * [[16. februar]] – [[Aleksej Navaljni]], ruski politički aktivist i opozicijski čelnik * [[19. februar]] – [[Andreas Brehme]], njemački nogometaš === Mart === * [[10. mart]] – [[Kostadinka Velkovska]], makedonska i hrvatska glumica * [[15. mart]] – [[Larry Damon]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[17. mart]] – [[Mirjana Krizmanić]], [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[23. mart]] – [[Abdulah Sidran]], bosanskohercegovački pjesnik, književnik i scenarist * [[24. mart]] – [[Gordana Anđelić-Galić]], bosanskohercegovačka umjetnica * [[27. mart]] ** [[Paul Ernst (biatlonac)|Paul Ernst]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac ** [[Vera Horvat-Pintarić]], hrvatska [[Historija umjetnosti|historičarka umjetnosti]] === April === * [[3. april]] – [[Veljko Bulajić]], jugoslavenski, crnogorski i hrvatski filmski režiser * [[7. april]] – [[Joe Kinnear]], irski nogometaš i menadžer * [[8. april]] – [[Peter Higgs]], britanski [[Teorijska fizika|teorijski fizičar]] * [[21. april]] – [[Dževad Jahić]], bosanskohercegovački [[Lingvistika|lingvist]] * [[30. april]] – [[Paul Auster]], američki književnik i režiser === Maj === * [[5. maj]] – [[Etelka Kenéz Heka]], mađarska haiku-pjesnica, spisateljica, književnica, autorka i pjevačica iz Hrvatske * [[10. maj]] - [[Dževad Šabanagić]], bosanskohercegovački violinista i koncertmajstor * [[13. maj]] – [[Alice Munro]], kanadska spisateljica * [[27. maj]] – [[Bill Walton]], američki košarkaš === Juni === * [[4. juni]] – [[Haris Burina]], bosanskohercegovački glumac * [[12. juni]] – [[Jerry West]], američki košarkaš i trener * [[18. juni]] ** [[Anouk Aimée]], francuska glumica ** [[Franjo Vladić]], jugoslavenski nogometaš * [[20. juni]] ** [[Husein Oručević]], bosanskohercegovački [[Novinarstvo|novinar]], [[Sociologija|sociolog]] i aktivist ** [[Donald Sutherland]], kanadski glumac === Juli === * [[1. juli]] – [[Ismail Kadare]], [[Albanija|albanski]] [[pisac]] * [[13. juli]] – [[Shannen Doherty]], američka glumica === August === * [[8. august]] – [[Dženan Uščuplić]], bosanskohercegovački nogometaš i trener * [[14. august]] – [[Aleksandar Ušakov (biatlonac)|Aleksandar Ušakov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[biatlon]]ac * [[18. august]] – [[Alain Delon]], francuski glumac * [[24. august]] – [[Christoph Daum]], njemački nogometni trener * [[26. august]] – [[Sven-Göran Eriksson]], [[Švedska|švedski]] nogometni trener === Septembar === * Datum nepoznat – [[Gintaras Jasinskas]], [[Litvanija|litvanski]] [[biatlon]]ac * [[4. septembar]] – [[Bora Đorđević]], srbijanski muzičar, kantautor i pjesnik * [[5. septembar]] – [[Sérgio Mendes]], brazilski muzičar (''[[bossa nova]]'') * [[9. septembar]] – [[James Earl Jones]], američki glumac * [[11. septembar]] – [[Alberto Fujimori]], peruanski političar i državnik * [[20. septembar]] – [[Radmila Živković]], srbijanska glumica * [[23. septembar]] – [[Asım Pars]] (Asim Paščanović), bosanskohercegovačko-turski košarkaš * [[27. septembar]] ** [[Hassan Nasrallah]], dugogodišnji vođa [[Hezbollah]]a ** [[Maggie Smith]], engleska glumica * [[28. septembar]] – [[Kris Kristofferson]], američki kantautor i glumac * [[30. septembar]] – [[Dikembe Mutombo]], [[Demokratska Republika Kongo|kongoansko]]-[[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[košarka]]š === Oktobar === * [[6. oktobar]] – [[Johan Neeskens]], nizozemski nogometaš i trener * [[14. oktobar]] – [[Paul Lowe]], britanski fotograf * [[20. oktobar]] – [[Fethullah Gülen]], turski propovjednik === Novembar === * [[3. novembar]] – [[Quincy Jones]], američki [[muzički producent]], tekstopisac, [[kompozitor]] i aranžer * [[7. novembar]] – [[Ivan Čarota]], [[Bjelorusija|bjeloruski]] [[Prevođenje|prevodilac]] i [[Slavistika|slavist]] * [[17. novembar]] – [[Muazzez İlmiye Çığ]], turska arheologinja i asiriloginja === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Terry Griffiths]], velški snukeraš * [[11. decembar]] – [[Vladimir Skočajić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[16. decembar]] – [[Enver Hadžihasanović]], bosanskohercegovački general i osuđeni ratni zločinac * [[26. decembar]] – [[Manmohan Singh]], indijski političar == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[John Hopfield]], [[SAD]] ** [[Geoffrey Hinton]], [[UK]] / [[Kanada]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[David Baker (biohemičar)|David Baker]], SAD ** [[Demis Hassabis]], UK ** [[John M. Jumper]], SAD * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Victor Ambros]], SAD ** [[Gary Ruvkun]], SAD * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Han Kang]], [[Južna Koreja]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Nihon Hidankyo]], [[Japan]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Daron Acemoğlu]], SAD / [[Turska]] ** [[Simon Johnson (ekonomist)|Simon Johnson]], UK / SAD ** [[James A. Robinson]], UK == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} b4p8nqudalann0wyvxuuanl47f6zcr4 Vlada Republike Bosne i Hercegovine 0 506269 3915776 3755667 2026-08-01T15:46:48Z Z1KA 87045 /* Ministarstva */ 3915776 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izvršna vlast | ime = Vlada<br>Republike Bosne i Hercegovine | izvorno_ime = Влада Републике Босне и Херцеговине | saziv = [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine#Spisak saziva|Spisak saziva]] | slika = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg | veličina_slike = 100px | opis_slike = [[Grb Republike Bosne i Hercegovine]] | osnovano = 15. juni 1992. | raspušteno = 3. januar 1997. | teritorija = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | titula_vođe = [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine#Spisak predsjednika|Predsjednik Vlade]] | imenuje = [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupština Republike BiH]] | predlaže = [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo Republike BiH]] | potvrđuje = | glavni_organ = | ministarstva = | odgovorni_organ = [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupština Republike BiH]] | okvir_stil = | naslov = 9 | naslov_stil = font-weight:normal; text-align:left; | podaci_stil = | podaci = | budžet = | sjedište = [[Zgrada Predsjedništva Bosne i Hercegovine|Zgrada Predsjedništva]], Maršala Tita 16, [[Sarajevo]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | veb-sajt = }} '''Vlada Republike Bosne i Hercegovine''' bila je drugi organ [[Izvršna vlast|izvršne vlasti]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] u periodu od 1992. do 1997 (zajedno sa [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvom]]). Naslijedila je [[Izvršno vijeće Skupštine SR Bosne i Hercegovine|Vladu]] [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine]] [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] 15. juna 1992, kada je konstituisan [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Jure Pelivan/Mile Akmadžić)|prvi saziv Vlade RBiH]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/28970|title=Dokumenti Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine 1991 - 1994.|last=Šimić|first=Tomo|date=2006|website=hrcak.srce.hr|publisher=Hrčak Srce|access-date=20. 1. 2024}}</ref> Prema [[Ustav Republike Bosne i Hercegovine|Ustavu]], Vlada Republike je za svoj rad odgovarala [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštini]].<ref name="ustav">{{cite web|url=http://www.orbus.be/bih/Ustav_Republike_BiH.pdf|title=Ustav Republike Bosne i Hercegovine (Prečišćeni tekst)|date=14. 3. 1993|work=orbus.be|publisher=Službeni list Republike Bosne i Hercegovine|location=[[Sarajevo]]|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120194132/http://www.orbus.be/bih/Ustav_Republike_BiH.pdf|archive-date=20. 1. 2018|url-status=live|access-date=20. 1. 2018}}</ref> == Historija == {{Proširiti sekciju}} == Izbor == [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo]] predlaže [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštini]] kandidata za [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine#Spisak predsjednika|predsjednika Vlade]], na osnovu prethodnih konsultacija sa političkim organi­zacijama čiji su kandidati izabrani za poslanike u Skupštini, vodeći računa o stranačkoj zastupljenosti. Skupština bira tajnim glasanjem predsjednika Vlade. Nakon toga, predsjednik Vlade izlaže svoj program Skupštini i predlaže sastav Vlade, koju Skupština tajnim glasanjem bira.<ref name="ustav" /> == Nadležnosti == Vlada Republike Bosne i Hercegovine:<ref name="ustav" /> * prati stanje i ostvarivanje politike Skupštine Republike i predlaže Skupštini utvrđivanje politike; * predlaže zakone, druge propise i opšte akte i ima pravo da daje mišljenje o predlozima zakona, drugih propisa i opštih akata koje Skupštini podnose drugi ovlašćeni predlagači; * utvrđuje prijedlog razvojne i ekonomske politike Repub­like, prostornog plana Republike, republičkog budžeta, republičkog završnog računa i propisa u oblasti monetarnog, deviznog i kreditnog sistema i kreditne politike; * donosi mjere za ostvarivanje utvrđene razvojne i ekonomske politike Republike; * stara se o sprovođenju politike i izvršavanju zakona, drugih propisa i opštih akata, akata razvojne i ekonomske poli­tike i republičkog budžeta; * donosi uredbe, odluke i druge propise za izvršavanje zakona, drugih propisa i opštih akata koje donosi Republika; * stara se o izvršavanju politike odbrane i o sprovođenju priprema za odbranu u Republici; * usklađuje i usmjerava rad republičkih organa uprave i daje im smjernice za rad radi obezbjeđenja izvršavanja zakona, drugih propisa i opštih akata, vrši nadzor nad radom tih organa; * utvrđuje opšta načela unutrašnje organizacije republičkih organa uprave; osniva stručne i druge službe za svoje potrebe i zajedničke službe za potrebe republičkih organa; postavlja i razrješava funkcionere za koje je to određeno zakonom; * ratifikuje međunarodne ugovore čije ratifikovanje ne spada u nadležnost Skupštine Republike; * otvara diplomatska, konzularna i druga predstavništva Republike u inostranstvu i imenuje i opoziva diplomatske, kon­zularne i druge predstavnike Republike koje ne imenuje Predsjedništvo Republike, u skladu sa zakonom; * vrši i druge poslove utvrđene Ustavom i zakonom. == Ministarstva == Zbog [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratnog stanja]] u državi, Vlada Republike BiH se mnogo puta reorganizirala i prilagođavala novim uslovima. Prva vlada Republike BiH imenovana je 15. juna 1992, a do tada je funkcionisala Vlada SRBiH, konstituisana nakon [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|prvih višestranačkih izbora]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=A.|date=17. 1. 2018|website=faktor.ba|publisher=Simurg Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419101003/https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409|archive-date=19. 4. 2023|access-date=25. 5. 2024}}</ref> === Ministarstva prvog saziva === {{Glavni|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Jure Pelivan/Mile Akmadžić)#Ministarstva}} Ministarstva [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Jure Pelivan/Mile Akmadžić)|prvog saziva]] (15. juni 1992 - august 1993) bila su: [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo privrede]], [[Ministarstvo za unutrašnju politiku Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za unutrašnju politiku]], [[Ministarstvo društvenih djelatnosti Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo društvenih djelatnosti]], [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo unutrašnjih poslova]], [[Ministarstvo odbrane Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo odbrane]], [[Ministarstvo vanjskih poslova Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo vanjskih poslova]], [[Ministarstvo pravosuđa i uprave Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo pravosuđa i uprave]], [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo finansija]], [[Ministarstvo energetike i industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo energetike i industrije]], [[Ministarstvo snabdijevanja i poduzetništva Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo snabdijevanja i poduzetništva]], [[Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije]], [[Ministarstvo šumarstva i drvne industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo šumarstva i drvne industrije]], [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo saobraćaja i veza]], [[Ministarstvo obnove Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo obnove]], [[Ministarstvo za urbanizam, građevinarstvo i zaštitu okoline Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za urbanizam, građevinarstvo i zaštitu okoline]], [[Ministarstvo zdravstva Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo zdravstva]], [[Ministarstvo obrazovanja, nauke i kulture Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo obrazovanja, nauke i kulture]], [[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo rada i socijalne politike]], [[Ministarstvo za vjere Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za vjere]] i [[Ministarstvo informisanja Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo informisanja]].<ref name=":0" /> Već u prvom sazivu bilo je određenih promjena. Tako je [[Ministarstvo snabdijevanja i poduzetništva Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo snabdijevanja i poduzetništva]] reorganizirano u [[Ministarstvo za robni promet, poduzetništvo i turizam Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za robni promet, poduzetništvo i turizam]], a [[Ministarstvo za urbanizam, građevinarstvo i zaštitu okoline Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za urbanizam, građevinarstvo i zaštitu okoline]] kao [[Ministarstvo prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline]].<ref name=":0" /> === Ministarstva drugog saziva === {{Glavni|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)#Ministarstva}} Veće promjene desile su se u [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|drugom sazivu]] (29. oktobar 1993 - 23. juni 1994). Tako je reorganizirano ili ukinuto [[Ministarstvo za unutrašnju politiku Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za unutrašnju politiku]], [[Ministarstvo društvenih djelatnosti Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo društvenih djelatnosti]], [[Ministarstvo energetike i industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo energetike i industrije]], [[Ministarstvo za robni promet, poduzetništvo i turizam Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za robni promet, poduzetništvo i turizam]], [[Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo poljoprivrede i prehrambene industrije]], [[Ministarstvo šumarstva i drvne industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo šumarstva i drvne industrije]] i [[Ministarstvo za vjere Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za vjere]]. Također, ministarstva [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Bosne i Hercegovine|saobraćaja i veza]], [[Ministarstvo obnove Republike Bosne i Hercegovine|obnove]] i [[Ministarstvo prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline Republike Bosne i Hercegovine|prostornog uređenja, građevinarstva i zaštite okoline]] spojena su u [[Ministarstvo obnove, izgradnje, okoline, saobraćaja i veza Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo obnove, izgradnje, okoline, saobraćaja i veza]], [[Ministarstvo rada i socijalne politike Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo rada i socijalne politike]] postalo je [[Ministarstvo za izbjeglice, rad i socijalnu zaštitu Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za izbjeglice, rad i socijalnu zaštitu]], [[Ministarstvo energetike i industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo energetike i industrije]] postalo je [[Ministarstvo namjenske proizvodnje Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo namjenske proizvodnje]], a [[Ministarstvo obrazovanja, nauke i kulture Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvu obrazovanja, nauke i kulture]] dodan je [[Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta Republike Bosne i Hercegovine|sport]].<ref name=":0" /> Zbog situacije u kojoj se Republika BiH nalazila, kreirano je 5 novih ministarstva: [[Ministarstvo vanjske trgovine Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo vanjske trgovine]], Ministarstvo za koordinaciju za tuzlansko-drinski region, Ministarstvo za koordinaciju za zeničko-dobojski region, Ministarstvo za koordinaciju za mostarski region i Ministarstvo za koordinaciju za bihaćko-banjalučki region.<ref name=":0" /> === Ministarstva trećeg saziva === {{Glavni|Saziv Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)#Ministarstva}} Treći saziv bio je ujedno i treća vlada [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] i prva [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|vlada]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], s obzirom da je 24. marta 1994. potpisan [[Vašingtonski sporazum]], gdje je prekinut [[bošnjačko-hrvatski sukob]]. Konstituisana je 23. juna 1994. i trajala je sve do 30. januara 1996.<ref name=":0" /> U ovom sazivu nije bilo većih promjena. Osim što su ukinuta ministarstva za koordinaciju, reorganizirano je ili ukinuto [[Ministarstvo privrede Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo privrede]] i [[Ministarstvo informisanja Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo informisanja]]. Također [[Ministarstvo pravosuđa i uprave Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo pravosuđa i uprave]] postalo je [[Ministarstvo pravde Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo pravde]], [[Ministarstvo obnove, izgradnje, okoline, saobraćaja i veza Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo obnove, izgradnje, okoline, saobraćaja i veza]] postalo je [[Ministarstvo prometa i komunikacija Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo prometa i komunikacija]] i [[Ministarstvo prostornog uređenja, resursa i zaštite okoline Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo prostornog uređenja, resursa i zaštite okoline]], [[Ministarstvo za izbjeglice, rad i socijalnu zaštitu Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za izbjeglice, rad i socijalnu zaštitu]] postalo je [[Ministarstvo za izbjeglice i socijalnu politiku Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za izbjeglice i socijalnu politiku]], [[Ministarstvo namjenske proizvodnje Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo namjenske proizvodnje]] postalo je ponovo [[Ministarstvo energetike i industrije Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo energetike i industrije]] i [[Ministarstvo vanjske trgovine Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo vanjske trgovine]] postalo je [[Ministarstvo trgovine Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo trgovine]].<ref name=":0" /> === Ministarstva četvrtog saziva === {{Glavni|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Hasan Muratović)#Ministarstva}} [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Hasan Muratović)|Četvrti i posljednji saziv]] vlade [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] konstituisan je 30. januara 1996, nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] i odluke o razdvajanju vlada Republike BiH i Federacije BiH, i trajao je sve do 3. januara 1997, kada je konstituisan [[Saziv Vijeća ministara Bosne i Hercegovine (Boro Bosić/Haris Silajdžić)|prvi saziv]] [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeća ministara Bosne i Hercegovine]]. Ova vlada bila je prijelazna vlada između Republike BiH i dejtonske [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Imala je smanjen broj ministarstava, s obzirom na to da je značajan dio resora prebačen na nivo novouspostaljenih [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantona]] i [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entiteta]].<ref name=":0" /> Vlada je imala samo 5 ministarstava: [[Ministarstvo vanjskih poslova Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo vanjskih poslova]], [[Ministarstvo pravde i opće uprave Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo pravde i opće uprave]], [[Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo finansija]], [[Ministarstvo za izbjeglice i dijasporu Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo za izbjeglice i dijasporu]] i [[Ministarstvo vanjske trgovine i međunarodnih komunikacija Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvo vanjske trgovine i međunarodnih komunikacija]].<ref name=":0" /> == Spisak saziva == # [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Jure Pelivan/Mile Akmadžić)|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine Jure Pelivana/Mileta Akmadžića]], konstituisan 15. juna 1992. # [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine Harisa Silajdžića I]], konstituisan 29. oktobar 1993. # [[Saziv Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine Harisa Silajdžića II]], konstituisan 23. juna 1994. # [[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Hasan Muratović)|Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine Hasana Muratovića]], konstituisan 30. januara 1996. == Spisak predsjednika == {{Glavni|Spisak predsjednika vlada Bosne i Hercegovine}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !# !Portret ! width="180" |Ime i prezime ! colspan="2" |Mandat !Saziv !Stranka |- ! style="background-color:#0064AA; color:white;" |1. |[[Datoteka:Jure_Pelivan.jpg|107x107piksel|bez okvira]] |[[Jure Pelivan]] {{small|(1928–2014)}} |15. juni 1992. |10. novembar 1992. | rowspan="2" |[[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Jure Pelivan/Mile Akmadžić)|I saziv]] | rowspan="2" |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] |- ! style="background-color:#0064AA; color:white;" |2. |[[Datoteka:Mile Akmadžić.jpg|bez okvira|107x107piksel]] |[[Mile Akmadžić]] {{small|(1928–2014)}} |10. novembar 1992. |august 1993. |- ! style="background-color:#009933; color:white;" |3. |[[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|bez okvira|109x109piksel]] |[[Haris Silajdžić]] {{small|(r. 1945)}} |29. oktobar 1993. |30. januar 1996. |[[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|II saziv]] [[Saziv Vlade Republike/Federacije Bosne i Hercegovine (Haris Silajdžić)|III saziv]] | rowspan="2" |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |- ! style="background-color:#009933; color:white;" |4. |[[Datoteka:HasanMuratovic.jpg|bez okvira|116x116piksel]] |[[Hasan Muratović]] {{small|(1940–2020)}} |30. januar 1996. |3. januar 1997. |[[Saziv Vlade Republike Bosne i Hercegovine (Hasan Muratović)|IV saziv]] |} == Također pogledajte == * [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Ustav Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} {{Sazivi Vlade Republike Bosne i Hercegovine}} {{Kabineti Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Vlada Republike Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Institucije Republike Bosne i Hercegovine]] qk8sgikjhmzlyfftdyk10ciz4sq57q0 Strah mudroga 0 507426 3915822 3637963 2026-08-01T20:11:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915822 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga | naziv = Strah mudroga | naziv_originala = The Wise Man's Fear | prijevod = | slika = The Wise Man's Fear.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Zaštitni omot prvog izdanja | autor = [[Patrick Rothfuss]] | ilustrator = | dizajn korica = [[Matthias Clamer]] i [[Ed Freeman]] | država = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | žanr = [[Fantastika]] | vrsta_djela = | izdavač = [[DAW Books]] | vrijeme i mjesto nastanka = | datum_izdanja = 1 mart 2011. | vrsta_korica = Tvrde korice | broj_stranica = 994<ref>{{cite web |url=http://blog.patrickrothfuss.com/2011/01/picture-video-qa/ |title=Home again, home again, jiggety jig… |publisher=Blog.patrickrothfuss.com |date=28. 1. 2011 |access-date=20. 2. 2013 |archive-date=17. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117183546/http://blog.patrickrothfuss.com/2011/01/picture-video-qa/ |url-status=dead }}</ref> | pripovjedač = | gledište = | vrijeme_radnje = | mjesto_radnje = | glavni_lik = | vrhunac = | teme = | isbn = 978-0-7564-0473-4 }} '''Strah mudroga''' jest [[Fantastika|fantastični]] roman koji je napisao [[Sjedinjene Američke Države|američki]] pisac [[Patrick Rothfuss]] i drugi tom u [[Hronika o kraljoubici]]. Objavljena je 1. marta 2011. u izdanju [[DAW Books]].<ref name="knewtwo">{{cite web |url=http://blog.patrickrothfuss.com/2010/04/i-said-id-tell-you-when-i-knew/ |title=I said I'd tell you when I knew... |access-date=1. 11. 2010 |work=Patrick Rothfuss' Blog |date=28. 4. 2010 |archive-date=31. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831092613/http://blog.patrickrothfuss.com/2010/04/i-said-id-tell-you-when-i-knew |url-status=dead }}</ref> Nastavak je romana [[Ime vjetra]] iz 2007. == Sažetak == Drugog dana pripovjedanja priče o svom životu pisaru u Waystone Inn-u, Kvothe nastavlja priču započetu u ''[[Ime vjetra|Imenu vjetra]]'', u kojoj mlađi Kvothe nastavlja svoje obrazovanje na Univerzitetu. Tamo vodi svađu sa kolegom studentom Ambroseom, što je kulminiralo time što ga je Ambrose naveo pod optužbom za udruženje sa demonskim moćima, teški zločin, jer je nazvao Ime vjetra. Uprkos tome što se uspješno odbranio na sudu, Kvothe je je povećana školarina zbog negativne pažnje koju je privukao na Univerzitetu. Kvothe slijedi savjete svojih prijatelja i nastavnika na Univerzitetu i odlučuje da uzme pauzu kako bi jurio vjetar. Da bi odgodio plaćanje duga lihvaru Deviju, koristi nekoliko svojih vrijednijih stvari kao kolateral prije nego što krene na put. Grof Threpe organizuje da Kvothe otputuje brodom u grad Severen, u Vintasu, kako bi pomogao Maershon Lerandu Alveronu u udvaranju jedinoj nevjesti prikladnoj za njegovu visoku poziciju, Meluan Lackless, u nadi da bi Kvothe mogao zaraditi pokroviteljstvo zauzvrat. Kvothe piše pjesme i pisma koja uspješno udvaraju Maerovoj nevjesti i, ubrzo po dolasku, nehotice otkriva i osujećuje zavjeru da se ubije Maer, čime dobija Maerovo poštovanje i povjerenje. On također otkriva Dennu kako živi u Severenu i nakon nekoliko sedmica u njenom društvu upoznaje pjesmu na kojoj radi, ali tekst narušava samu srž Kvotheovog znanja o padu Myr Tariniel. Kako nije u mogućnosti da podijeli svoju historiju, Kvothe raspravlja sa Dennom o značenju pjesme i njih dvoje se razilaze nakon ružne svađe. Kao konačni zadatak, Maer zadužuje Kvothea da ulovi grupu razbojnika koji su progonili poreznike u Eldu. Prati ga posada od četiri druga plaćenika dok prate i suoče se s banditima; Kvothe pametno koristi svoje znanje o simpatiji i uz malo sreće brzo i efikasno razbije bandite, ubijajući većinu njih, iako njihov vođa misteriozno bježi. Kvothe zatim prati Felurijana nalik nimfi, biće vila, u njeno vlastito carstvo, gdje ostaje neodređeno vrijeme kako vrijeme prolazi drugačije u ovom carstvu. Za to vrijeme spava s Felurianom i upoznaje i razgovara sa Cthaehom, zlonamjernim, proročkim bićem koje otkriva uznemirujuće nagoveštaje njegove moguće budućnosti. Cthaeh također otkriva da je vođa grupe razbojnika zapravo Cinder, jedan od Čandriana koji je davno ubio Kvotheovu trupu, i da Denna trpi okrutno fizičko zlostavljanje od strane svog misterioznog pokrovitelja. Ova otkrića uveliko uznemiravaju Kvothea i opterećuju njegovo srce i um zbog čega je napustio kraljevstvo vila i nastavio svoje putovanje. Nakon ponovnog okupljanja sa svojim plaćenicima, saznaje da su u svijetu smrtnika prošla samo tri dana. Na povratku u Severen, jednom od plaćenika, Ademskom ratniku po imenu Tempi, naređeno je da mu se sudi zbog podučavanja Kvothea Ketana, tajnovitog oblika borilačkih vještina; Kvothe prati Tempija u daleku zemlju Ademre, gdje završava svoju obuku u ketanu i u letanskoj filozofiji kako bi opravdao Tempijevo učenje. Nakon što je prošao niz završnih testova, Kvothe je nagrađen drevnim mačem koji je nazvao Cezura i legendom o Ademu u vezi s imenima i znakovima "Rhinte"—poznate Kvotheu kao Čandrian. Ponovo na putu za Severen, Kvothe ubija grupu pljačkaša koji se predstavljaju kao Edema Ruh nakon što su ubili originalne trupe. Zatim se vraća u Maer i predaje mu prikupljene poreze Maer i njegova supruga mu pokazuju porodično naslijeđe, kutiju bez vidljivog poklopca ili brave, i traže njegovu pomoć da sazna o tome, ali Kvothe ne može doći do bilo kakvih bitnih zaključaka. Dok opravdava svoje pogubljenje pljačkaša i brani Edema Ruh, on otkriva da je i sam iz Edema Ruha. Ovo mu donosi neprijateljstvo od strane Maerove žene, koja mrzi sve Edema Ruh zbog krađe njene sestre i prisiljava Maera da pošalju Kvothea uprkos njegovoj značajnoj službi. Maer pokazuje svoju zahvalnost tako što ga je pomilovao za ubistvo pljačkaša, dajući nalog za rad i osiguravajući da se školarina Kvothea na univerzitetu zauvijek nadoknadi. Kod kuće, Kvothe postiže finansijsku stabilnost u dogovoru sa sveučilišnim burzarom, namjerno petljajući svoje akademske ispite kako bi podigao vlastitu školarinu i dobio polovinu školarine iznad određenog iznosa. Također počinju se širiti priče o njegovim podvizima, od kojih su mnoge u velikoj meri iskrivljene ili izmišljene od strane njihovih pripovedača. U okvirnoj priči, Kvotheov prijatelj i učenik Bast podstiče dva vojnika da opljačkaju Waystone Inn u pokušaju da revitaliziraju Kvothea, koji gubi borbu, nakon čega Bast (to se podrazumijeva) naknadno ubija vojnike. Na kraju romana Kvothe čini jedan "savršen korak" naizgled prisjećajući se Ketana i pokušavajući ponovo postati ona stari. == Izdavanje knjige == Prije objavljivanja, odlomak iz romana objavljen je kao kratka priča pod nazivom "Put u Levinšir", koja je pobijedila na takmičenju Pisci budućnosti 2002.<ref>{{cite web|last=Rothfuss|first=Patrick|title=A Glimpse of Things to Come|url=http://blog.patrickrothfuss.com/2008/06/glimpse-of-things-to-come/|work=Patrick Rothfuss|access-date=29. 11. 2011|archive-date=5. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160905110541/http://blog.patrickrothfuss.com/2008/06/glimpse-of-things-to-come|url-status=dead}}</ref> Prvi nacrt rukopisa dostavljen je uredniku 11. maja 2009,<ref name="WheninRome">{{cite web |url=http://blog.patrickrothfuss.com/2009/05/when-in-rome/ |title=When in Rome... |access-date=1. 11. 2010 |work=Patrick Rothfuss' Blog |date=12. 5. 2009 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175655/http://blog.patrickrothfuss.com/2009/05/when-in-rome/ |url-status=dead }}</ref> a knjiga je objavljena 2011.<ref name="Blog: Is it drafty in here?">{{cite web |url=https://blog.patrickrothfuss.com/2010/02/is-it-drafty-in-here/ |title=Is It Drafty In Here? |access-date=12. 12. 2020 |work=Patrick Rothfuss' Blog |date=26. 2. 2010 |archive-date=24. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124062815/https://blog.patrickrothfuss.com/2010/02/is-it-drafty-in-here/ |url-status=dead }}</ref> [[Brilliance Audio]] je objavio američke verzije audioknjiga ''Imena vjetra'' i ''Straha mudraca'' koje je pripovijedao [[Nick Podehl]], a [[Orion Audio]] je izdao verzije audio knjiga za [[Velika Britanija|Veliku Britaniju]] i ostatak svijeta, pripovijedanu od Ruperta Degasa. Igru Tak opisanu u knjizi Rothfuss i [[James Ernest]] su 2016. razvili u komercijalnu društvenu igru.<ref>{{cite news|url=https://boingboing.net/2016/04/19/kickstarting-tak-a-new-cheapa.html|title=Kickstarting Tak, a new Cheapass Game based on Patrick Rothfuss's "Wise Man's Fear"|work=Boing Boing|access-date=23. 1. 2019|archive-date=23. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223720/https://boingboing.net/2016/04/19/kickstarting-tak-a-new-cheapa.html|url-status=dead}}</ref> == Reakcije == Knjiga je postigla kritični i komercijalni uspjeh, debitirajući na vrhu liste fantazija [[The New York Times|New York Timesa]].<ref>{{cite web|url=http://fantasyhotlist.blogspot.com/2011/03/this-weeks-new-york-times-bestsellers_18.html |title=NYT Besteller fantasy list, March 15 |publisher=Fantasyhotlist.blogspot.com |date=18. 3. 2011 |access-date=20. 2. 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Taylor |first=Ihsan |url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-03-20/overview.html |title=Best Sellers - The New York Times |work=Nytimes.com |date= |access-date=20. 2. 2013}}</ref> Također je dospjela na vrh liste izdanja tvrdih korica New York Timesa otprilike tri sedmice nakon objavljivanja.<ref>{{cite news|last=The New York Times|title=Best Sellers: Hardcover Fiction|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-03-20/hardcover-fiction/list.html|publisher=The New York Times Company|access-date=4. 2. 2013}}</ref> Autor [[George R.R. Martin]] napisao je na blogu da je "Strah mudraca bio vrijedan čekanja. Progutao sam ga za jedan dan, ostao sam budan skoro do zore čitajući, a već me svrbi sljedeći. On je prokleto dobar, ovaj Rothfuss tip".<ref>{{cite web|url=https://grrm.livejournal.com/262170.html|title=Hugo Recommendations - BEST NOVEL|last=grrm|date=26. 1. 2012|publisher=}}</ref> Locus je izjavio da "Strah mudraca prilično skače sa stranice, bez obzira na okruženje i okolnosti".<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/Reviews/2011/03/faren-miller-reviews-patrick-rothfuss/ |title=Locus Online Reviews » Faren Miller reviews Patrick Rothfuss |publisher=Locusmag.com |date=19. 3. 2011 |access-date=20. 2. 2013}}</ref> Recenzija [[Publishers Weekly]]ja bila je sjajna, tvrdeći da je "bezprekorno i lirično poput pjesme avanturiste i arkaniste Kvothea koji svira lutnju, ovaj hipnotizirajući nastavak Rothfussovog debija iz 2007, Ime vjetra, visoko djelo fantazije".<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/978-0-7564-0473-4 |title=Fiction Review: The Wise Man's Fear by Patrick Rothfuss|publisher=Publishersweekly.com |date=24. 1. 2011 |access-date=20. 2. 2013}}</ref> [[San Diego Union Tribune]], međutim, smatra da se Rothfuss "predugo zadržava u podzapletima, povremeno pribjegava slučajnostima kako bi unaprijedio svoju priču i da se u velikoj mjeri oslanja na klišeje i anahronizme" i da uprkos "briljantnim trenucima" pripovijedanja, "malo je, ako uopće ima , kretanje naprijed u Kvotheovoj potrazi za Čandrianima."<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-book-review-wise-mans-fear-sparkles-stumbles-2011mar27-story.html|title = BOOK REVIEW: 'Wise Man's Fear' sparkles, stumbles|date = 27. 3. 2011}}</ref> Metalcore grupa iz Indianapolisa The Wise Man's Fear dobila je ime po naslovu knjige.<ref>{{cite web|title=REVIEW: The Wise Man's Fear – Castle in the Clouds (2015)|periodical=|publisher=New-transcendence.com|url=https://new-transcendence.com/review-wise-mans-fear-castle-clouds-2015/|url-status=|format=|access-date=29. 3. 2021|archive-url=|archive-date=|last=Connor Welsh|date=1. 7. 2015|language=|pages=|quote=}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} {{Patrick Rothfuss}} == Vanjski linkovi == * {{isfdb title|id=714493|title=The Wise Man's Fear}} * {{IBList |type=book|id=70005|name=The Wise Man's Fear}} [[Kategorija:Knjige Patricka Rothfussa]] [[Kategorija:Američki fantastični romani]] [[Kategorija:Romani iz 2011.]] 23epuqewv3hw2ptk6yyud20q6m4fia9 Stjepan Hauser 0 507922 3915821 3743053 2026-08-01T20:07:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915821 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = Stjepan Hauser | počasni_sufiks = | slika = 2017 RiP - 2Cellos - Stjepan Hauser - by 2eight - 8SC1309.jpg | slika_veličina = | široka_slika = <!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --> | alt = | opis = Hauser 2017. | pozadina = instrumentalist | ime_na_maternjem = | ime_na_maternjem_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = HAUSER | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1986|6|15}} | mjesto_rođenja = [[Pula]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | porijeklo = | datum_smrti = <!-- {{datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = | žanr = [[Klasična muzika]], [[Progresivni rok]] | zanimanje = [[Muzičar]] | instrument = [[Violončelo]] | karijera = <!-- GGGG–GGGG. (ili –danas) --> | izdavač = | povezani_umjetnici = | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Stjepan Hauser,'''<ref>{{Cite journal|title=2Cellos|url=https://www.thestrad.com/2cellos/100.article|journal=[[The Strad]]|access-date=24. 1. 2022}}</ref> profesionalno poznat kao '''HAUSER''', jest [[Hrvatska|hrvatski]] violončelist rođen 15. juna 1986. Bio je član grupe [[2CELLOS]] deset godina, zajedno s [[Luka Šulić|Lukom Šulićem]], a danas nastavlja sa solo nastupima. == Rani život i muzičko obrazovanje == Hauser je rođen 15. juna 1986. u [[Pula|Puli]], u muzičkoj porodici, gdje je i započelo njegovo muzičko obrazovanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.hauserofficial.com/about|title=About Hauser|date=16. 10. 2021|website=Hauser official website}}</ref> Majka mu svira udaraljke, a sestra je novinarka. Srednju školu je završio u [[Rijeka (grad)|Rijeci]]. Studirao je na [[Muzička akademija u Zagrebu|Muzičkoj akademiji u Zagrebu]], ali je dodiplomske studije završio kod [[Natalija Pavlutska|Natalije Pavlutske]] na ''[[Trinity College of Music]]'' (sada Trinity Laban) u [[London]]u. Postdiplomske studije nastavio je kao stipendista [[Fondacij Dorothy Stone|Fondacije Dorothy Stone]] na [[The Royal Northern College of Music]] u klasi profesora [[Ralph Kirshbaum|Ralpha Kirshbauma]] u [[Manchester]]u kao i kod [[Bernard Greenhouse|Bernarda Greenhousea]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u.<ref>{{Cite news|url=http://www.nacional.hr/clanak/97998/stjepan-hauser-hrvatski-virtuoz-na-dvoru-britanske-kraljice|title=Stjepan Hauser - hrvatski virtuoz na dvoru britanske kraljice|publisher=[[Nacional (weekly)|Nacional]]|language=hr|last=Nina Ožegović|date=21. 12. 2012|archive-date=27. 5. 2012|access-date=25. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120527135014/http://www.nacional.hr/clanak/97998/stjepan-hauser-hrvatski-virtuoz-na-dvoru-britanske-kraljice|trans-title=Stjepan Hauser - Croatian virtuoso at the court of the British Queen}}</ref> == Karijera == Nastupio u više od 40 zemalja, uključujući debije u svjetskim koncertnim dvoranama i umjetničkim centrima poput [[Wigmore Hall]], [[Royal Albert Hall]], [[Amsterdam Concertgebouw]], [[Southbank Centar|Southbank Centru]].<ref>{{Cite web|url=https://afterdark.co/events/london/royal-albert-hall/2cellos|title=2CELLOS at Royal Albert Hall|website=After Dark|access-date=23. 10. 2020|archive-date=23. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323005334/https://afterdark.co/events/london/royal-albert-hall/2cellos|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.songkick.com/artists/2469426-hauser/gigography|title=Hauser Gigography|website=Songkick|access-date=23. 10. 2020}}</ref> U oktobru 2006. izabran je da nastupi na svečanosti u [[Palazzo Vecchio]] u [[Firenca|Firenci]] za [[Mstislav Rostropovič|Mstislava Leopoljdoviča Rostropoviča]].<ref>{{Cite web|url=https://www.instantencore.com/contributor/bio.aspx?CId=5144680|title=Stjepan Hauser, Biography|website=Instant Encore}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.croatia.org/crown/articles/9535/2/Stjepan-Hauser-performed-for-Prince-Charles-at-Buckingham-Palace-on-April-23-2008|title=Stjepan Hauser performed for Prince Charles at Buckingham Palace}}</ref> Slijedom navedenog nastupa, pozvan je da nastupi na brojnim festivalima u Evropi. Na International Holland Music Sessions (Međunarodnim holandskim muzičkim sesijama) 2009. izabran je da učestvuje u seriji koncerata "New Masters on Tour", predstavljajući mlade umjetnike na prestižnim koncertnim mjestima i događajima širom kontinenta.<ref name="Stjepan Hauser, Biography">{{Cite web|url=https://www.instantencore.com/contributor/bio.aspx?CId=5144680|title=Stjepan Hauser, Biography|website=Instant Encore|access-date=23. 10. 2020}}</ref> U decembru 2007. svirao je [[Kol Nidre]] s Metropolitan Sinfonia na Gala Tribute koncertu posvećenom, Mstislavu Rostropoviču.<ref name="Stjepan Hauser, Biography"/> Snimio je Prvi koncert za violončelo britanskog kompozitora [[Christopher Ball|Christophera Balla]], koju je kompozitor napisao za Hausera. Album pod nazivom ''Christopher Ball: Music for Cello'', snimljen je na prvom izvođenju koncerta uživo 2010, a u izvođenje je uključena i bivša članica [[Greenwich Trio]], [[Yoko Misumi]] na klaviru. Pokrenuo je svoj kanal na [[YouTube|YouTube-u]] 11. juna 2009, koji je od tada do septembra 2022. postigao preko 680 miliona pregleda. U januaru 2011, zajedno s prijateljem čelistom [[Luka Šulić|Lukom Šulićem]], izveo obradu pjesme "[[Smooth Criminal]]" [[Michael Jackson|Michaela Jacksona]] koja je odsvirana isključivo na [[Violončelo|violončelu]]. U samo nekoliko dana, muzički video spot je postao senzacija [[YouTube|na YouTube-u]].<ref>{{Cite news|url=http://www.jutarnji.hr/zestoki--smooth-criminal---zelimo-svjetski-spektakl--jackson-je-tek-pocetak/919904/|title=VIDEO: Stjepan i Luka postali hit na YouTube u samo dva dana. I Hollywood je poludio za njima|publisher=[[Jutarnji list]]|work=www.jutarnji.hr|language=hr}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tv.jutarnji.hr/video/show/e9d88bed4c250b49103ed30f96812613|title=Hrvatski čelisti hit na YouTubeu|publisher=[[Jutarnji list]]|work=www.jutarnji.hr|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504005320/http://tv.jutarnji.hr/video/show/e9d88bed4c250b49103ed30f96812613|archive-date=4. 5. 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.novilist.hr/hr/Scena/Glazba/Smooth-criminal-na-violoncelu-hit-na-YouTubeu|title="Smooth criminal" na violončelu hit na YouTubeu|publisher=[[Novi list]]|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125175246/http://www.novilist.hr/hr/Scena/Glazba/Smooth-criminal-na-violoncelu-hit-na-YouTubeu|archive-date=25. 1. 2011}}</ref> Album pod nazivom ''Hauser Classic'' objavljen je 7. februara 2020, a producirao ga je [[Nick Patrick]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nickpatrickproductions.com/credits|title=Nick Patrick credits|website=Nick Patrick Productions|access-date=1. 8. 2024|archive-date=23. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323005936/https://www.nickpatrickproductions.com/credits|url-status=dead}}</ref> Na albumu Hauser svira u pratnji [[Londonski simfonijski orkestar|Londonskog simfonijskog orkestra]]. Tokom karantina zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije korone]], odnosno [[COVID-19]], zbog nemogućnosti da ide na turneju i predstavi solo album, Hauser je objavio tri nastupa putem live streaming-a, prenosa uživo. Prvi nastup, ''Hauser: Alone Together'', objavljen 27. aprila 2020, izveden je u [[Arena Pula|Areni Pula]]. Drugi nastup, također pod nazivom ''Hauser: Alone Together'', izveden je u [[Nacionalni park Krka|Nacionalnom parku Krka]], na slapovima rijeke Krke u centralnoj Hrvatskoj. Drugi video je objavljen 15. juna 2020, povodom proslave umjetnikovog 34. rođendana. Treći nastup, pod istim nazivom ''Hauser: Alone Together'', snimljen je na [[Tvrđava Lovrijenac|tvrđavi Lovrijenac]] u [[Dubrovnik]]u. ''S''pecijalno izdanje ''Hauser Classic'' na 2 diska zakazano je za oktobar 2020, a sadrži DVD s tri videa (nastupa) ''Hauser: Alone Together'' . == Saradnje == Violončelista Stjepan Hauser je radio i sarađivao sa svjetskim violončelistima: Mstislav Rostropovič, Bernard Greenhouse, Heinrich Schiff, Frans Helmerson, Arto Noras, Il Volo, Ralph Kirshbaum, Valter Despalj, Philippe Muller, Thomas Demenga, Young-Chang Cho, [[Reinhard Latzko|Reinhard Di]] Georgian Latzko, [[Karine Georgian|Reinhard Di Georgian]] Latz i Aleksandar Ivaškin. Na početku 2011. je snimio album s Damirom Urbanom. Istoimeni album, ''Urban and Hauser'', objavljen je u ljeto 2011. Takođe, u proljeće 2011. snimio je album s hrvatskom pop zvijezdom [[Oliver Dragojević|Oliverom Dragojevićem]]. Album ''Noć nek' tiho svira'' objavljen je u oktobru 2011. a iste godine zajedno su nastupili u Puli. Te jeseni, zajedno s kolegom iz grupe 2CELLOS Lukom Šulićem, započeo je turneju kao član Elton John benda. Od tada je s bendom nastupio stotine puta, na turnejama širom svijeta, kao i u Las Vegasu, Nevada, na koncertnom nastupu Million Dollar Piano u Koloseumu u Cezarovoj palati. U novembru 2011. godine izdao je još jedan klasični album: ''Brahms, Beethoven & Bruch za klarinet, violončelo i klavir'', ponovo s gospođom Misumi, pijanisticom, i britanskim klarinetistom Leslijem Krejvenom. Tokom dvije godine, 2018. i 2019, Hauser je objavio seriju videa s uzbekistansko-američkom pijanisticom Lolom Astanovom na društvenim mrežama. === Greenwich Trio === [[Datoteka:Stjepan_Hauser_Yoko_Misumi_281109_1.jpg|mini|Hauser sa klaviristicom iz Greenwich Tria Yoko Misumi 2009]] Nastupao je kao član [[Greenwich Trio|Greenwich Tria]] od 2006. zajedno sa slovenskom violinisticom [[Lana Trotovšek|Lanom Trotovšek]] i japanskom klaviristicom [[Yoko Misumi]], što je američki violončelista [[Bernard Greenhouse]] opisao kao "Novi Beaux Arts trio" (novi klavirski trio).<ref>{{Cite web|url=http://www.croatia.org/crown/articles/9535/2/thegreenwichtrio.webs.com/stjepanhauser.htm|title=Stjepan Hauser performed for Prince Charles at Buckingham Palace on|date=23. 4. 2008|website=Croatia.org}}</ref> Greenwich Trio je osvojio u nizu više prvih nagrada na međunarodnim takmičenjima kamerne muzike u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]], [[Belgija|Belgiji]] i [[Italija|Italiji]]. Trio je također imao majstorske kurseve s [[Amadeus Quartet]], [[Alban Berg Quartet]], [[Guarneri Quartet]], [[Beaux Arts Trio]], [[Trio Fontenay]], [[Menahem Pressler]], [[Bernard Greenhouse]], [[Ivry Gitlis]], [[Stephen Kovacevich]], [[Ralf Gothoni]], [[Niklas Feidin]]. U martu 2008. izveli su [[Ludwig van Beethoven|Betovenov]] Trostruki koncert s dirigentom [[Barry Wordsworth|Barryjem Wordsworthom]], dok su u septembru te iste godine svirali su na otvaranju festivala na [[King's Placeu]] u Londonu koji je bio potpuno rasprodat. === 2CELLOS === Stjepan Hauser i Luka Šulić su pod imenom [[2CELLOS]], snimili album za izdavačku kuću [[Sony Music Entertainment]], koji je objavljen u julu 2011.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.phoenixnewtimes.com/uponsun/2011/06/welcome_to_the_jungle_as_perfo.php|title="Welcome to the Jungle," As Performed by 2Cellos|last=D'Andrea|first=Niki|date=6. 6. 2011|publisher=[[Phoenix New Times]]|access-date=10. 6. 2011|archive-date=12. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612161032/http://blogs.phoenixnewtimes.com/uponsun/2011/06/welcome_to_the_jungle_as_perfo.php}}</ref> Početkom, januara 2012. pojavili su se kao specijalni muzički gosti u hit TV seriji ''[[Glee (serija)|Glee]]'' gdje su u epizodi posvećenoj Michaelu Jacksonu, u potpuno novom aranžmanu, izveli pjesmu " [[Smooth Criminal]]", u realizaciji TV kuće [[Fox (TV)|Fox]]. To je bio prvi put nastup ovog instrumentalnog dua u jednoj takvoj emisiji i na takvom mjestu.<ref name="glee">{{Cite news|url=http://www.noise11.com/news/2cellos-score-a-hit-from-glee-20120209|title=2Cellos score a hit from Glee|publisher=noise11.com}}</ref> Aranžman pjesme koju je uradio 2CELLOS, a u kojem su nastupili glumci [[Grant Gustin]] i [[Naya Rivera]], debitirao je na 10. mjestu liste Billboard Hot 100 Digital Songs Chart-a, a njihov debi album dospio je u Top 100. Drugi album instrumentalnog dua 2CELLOS izišao je krajem 2012. i početkom 2013. pod nazivom ''In2ition.'' Nakon objavljivanja drugog albuma proveo je nekoliko godina na turnejama, kao član 2CELLOS ili s [[Elton John|Eltonom Johnom]]. Početkom 2015. objavljen je i treći album 2CELLOS-a pod nazivom ''Celloverse,'' uoči njihove američke turneje u 38 gradova. Od 2014. do 2016. nastupio s [[Oliver Dragojević|Oliverom Dragojevićem]] u pet navrata, uključujući i [[Splitski festival]] 2014, dok im se Luka Šulić samo nakratko pridružio na besplatnim koncertima u [[Rakalj|Raklju]] i na [[Korčula (grad)|Korčuli]], također 2014. te kao gost na besplatnom koncertu 2CELLOS povodom njihove pete godišnjice na Tomislavovom trgu u [[Zagreb]]u 2016. godine. Hauserov poslednji nastup sa [[Elton John|Eltonom Johnom]] bio je u oktobru 2015. u [[Las Vegas]]u. Četvrti album instrumentalnog dua 2CELLOS, pod nazivom ''Score,'' zbirka filmske muzike, snimljen je s [[Londonski simfonijski orkestar|Londonskim simfonijskim orkestrom]] i objavljen 2017. Prvi nastup uživo održan je u decembru 2016. u [[Sidnejska "Opera"|Sidnejskoj operi]] i dostupan je na DVD-u. Peti album instrumentalnog dua 2CELLOS, ''Let There Be Cello,'' objavljen je 2018. Instrumentalni duo 2CELLOS je napravio jednogodišnju pauzu nakon američke turneje 2019, a svaki član je radio na solo klasičnim albumima za Sony Music kao i na individualnoj turneji. == Diskografija == {| class="wikitable" |+ Solo karijera |- ! Godina !! Album !! Izdavač |- | 2010. || ''Song To The Moon'' || Self Released / Hauser Classics |- | rowspan="4" | 2011. || ''Urban &amp; Hauser'' || Aquarius Records |- | ''Christopher Ball: Music for Cello'' || Musical Concepts |- | ''Nino Rota Centenary Album'' || Musical Concepts |- | ''Brahms, Beethoven & Bruch for Clarinet, Cello &amp; Piano'' || Musical Concepts |- | 2012. || ''Noć Nek' Tiho Svira'' || Aquarius Records |- | 2020. || ''Classic (with the London Symphony Orchestra)'' || [[Sony Masterworks]] |- | 2020. || ''Plays Morricone (with the Prague Symphony Orchestra)'' || [[Sony Masterworks]] |- | 2022. || ''The Player''||[[Sony Masterworks]] |} {| class="wikitable" |+ [[2CELLOS]] |- ! Godina !! Album !! Izdavač |- | 2011. || ''[[2Cellos (album)|2Cellos]]'' || Sony Masterworks |- | 2013. || ''[[In2ition]]'' || Sony Masterworks |- | 2015. || ''[[Celloverse]]'' || Sony Masterworks |- | 2017. || ''[[Score (2Cellos)|Score (sa Londonskim sinfonijskim orkestrom)]]'' || Sony Masterworks |- | 2018. || ''Let There Be Cello'' || Sony Masterworks |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/@HAUSERmusic|title=Youtube Kanal Stjepana Hausera}} {{DEFAULTSORT:Hauser, Stjepan}} [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Biografije, Pula]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski violončelisti]] tqhlga27zqlt9xcevv02tt2qg0x9w7a Izborne jedinice u Bosni i Hercegovini 0 510140 3915809 3763032 2026-08-01T18:14:12Z Vratiosevalter 174471 Proširen uvod (obuhvat nivoa, ukupan broj IJ); dopunjena i sourcovana sekcija o kantonalnim skupštinama (uloga u izboru Doma naroda FBiH, presuda USBiH 2016, izmjene VP-a 2022); ispravljen tipfeler i sitni formatting (dvostruki razmak, višak <br>); dodane vanjske veze (CIK rezultati, OSCE/ODIHR, Vijeće Evrope). 3915809 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izborna jedinica | naziv = Izborne jedinice u Bosni i Hercegovini | izvorni_naziv = | vrsta_izborne_jedinice = | zakonodavni_organ = | slika = Electoral_Units_BiH.svg | veličina_slike = 150px | tekst = Izborne jedinice za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] | slika2 = Electoral_units_FBiH.svg | tekst2 = Izborne jedinice za [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] | slika3 = Electoral_Units_RS.svg | tekst3 = Izborne jedinice za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] | oznaka_distrikta = | distrikt = | oznaka_regije = Država | regija = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | biračke_jedinice = | stanovništvo = 3.531.159 (2013)<ref>{{RP 2013}}</ref> | biračko_tijelo = 3.400.204 (2024)<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/izbori_2024/08/odluka_o_zakljucivanju_cbs-lokalni_izbori_2024-bos.pdf|title=Odluka o zaključivanju Centralnog biračkog spiska|date=22. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=9. 9. 2024}}</ref> | oznaka_naselja = | naselja = | područje = | osnovana = [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|2000.]] | ukinuta = | mandati = [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|PSBiH]]: 30 redovnih, 12 kompenzacijskih<br>[[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|PFBiH]]: 73 redovnih, 25 kompenzacijskih<br>[[Narodna skupština Republike Srpske|NSRS]]: 63 redovnih, 20 kompenzacijskih | oznaka_stranke = | stranka = | oznaka_članovi = | članovi = | oznaka_lokalno_vijeće = | lokalno_vijeće = | oznaka_pododjeljenja = Zakonodavna tijela | pododjeljenja = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom PSBiH]]<br>[[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom PFBiH]]<br>[[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | prethodnik = [[Izborne jedinice Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Izborne jedinice SRBiH]] | nasljednik = | prazna_oznaka1 = Izborne jedinice [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] | prazni_podaci1 = [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]: [[Izborna jedinica 1A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|1A]], [[Izborna jedinica 2A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|2A]], [[Izborna jedinica 3A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|3A]], [[Izborna jedinica 4A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|4A]], [[Izborna jedinica 5A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|5A]]<br>[[Republika Srpska]]: [[Izborna jedinica 1B za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|1B]], [[Izborna jedinica 2B za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|2B]], [[Izborna jedinica 3B za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|3B]] | prazna_oznaka2 = Izborne jedinice [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] | prazni_podaci2 = [[Izborna jedinica 1 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|1]], [[Izborna jedinica 2 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2]], [[Izborna jedinica 3 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|3]], [[Izborna jedinica 4 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|4]], [[Izborna jedinica 5 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|5]], [[Izborna jedinica 6 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|6]], [[Izborna jedinica 7 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|7]], [[Izborna jedinica 8 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|8]], [[Izborna jedinica 9 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|9]], [[Izborna jedinica 10 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|10]], [[Izborna jedinica 11 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|11]], [[Izborna jedinica 12 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|12]] | prazna_oznaka3 = Izborne jedinice [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine RS]] | prazni_podaci3 = [[Izborna jedinica 1 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|1]], [[Izborna jedinica 2 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|2]], [[Izborna jedinica 3 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|3]], [[Izborna jedinica 4 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|4]], [[Izborna jedinica 5 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|5]], [[Izborna jedinica 6 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|6]], [[Izborna jedinica 7 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|7]], [[Izborna jedinica 8 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|8]], [[Izborna jedinica 9 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|9]] | prazna_oznaka4 = Institucija za regulisanje izbora | prazni_podaci4 = [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] | prazna_oznaka5 = Ostale izborne komisije | prazni_podaci5 = <ul style="line-height:100%; margin-left:0.75em;padding-left:0"><li>[[Federalna izborna komisija]]</li> <li>[[Republička izborna komisija]]</li> <li>[[Kantonalne izborne komisije Federacije Bosne i Hercegovine|Kantonalne izborne komisije]]</li> <li>[[Gradske i općinske izborne komisije Bosne i Hercegovine|Gradske i općinske izborne komisije]]</li> </ul> }} '''Izborne jedinice u Bosni i Hercegovini''' su teritorijalna podjela [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] za obavljanje [[Izbori u Bosni i Hercegovini|izbora]]. Podjela se odnosi za različita zakonodavna tijela u Bosni i Hercegovini — [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] na državnom nivou, [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament Federacije BiH]] i [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] na entitetskom nivou, te [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštine kantona]] na kantonalnom nivou — ukupno 39 izbornih jedinica na sva tri nivoa (8 + 12 + 9 + 10) — a provode se korištenjem [[Otvorena lista|otvorenih stranačkih lista]] [[Proporcionalna zastupljenost|proporcionalne zastupljenosti]]. Izbori za općinska i gradska vijeća (lokalni nivo) provode se po zasebnoj teritorijalnoj podjeli po pojedinačnim općinama i gradovima te nisu predmet ovog članka. == Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine == {{Glavni|Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine}} [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] sastoji se iz dva doma: [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog]] i [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Doma naroda]]. [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ima 42 zastupnika: 28 iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i 14 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Zastupnici se u taj dom biraju putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], gdje birači glasaju za političke stranke ili nezavisne kandidate. Raspodjela mandata unutar liste vrši se putem [[D'Hondtov sistem|D'Hondtove metode]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> Za Parlamentarnu skupštinu BiH postoji 8 izbornih jedinica, 5 u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i 3 u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. U Federaciji BiH dva kantona čine jedinicu, dok su u Republici Srpskoj jedinice bazirane na općinama. Glasači iz [[Brčko distrikt]]a glasaju za političku opciju iz koje im je [[entitetsko državljanstvo]]. Od 42 zastupnika, 30 (21 FBiH, 9 RS) ih je redovnih, a 12 kompenzacijskih.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/2/0/0/0/0/0|title=Centralna izborna komisija BiH - Parlamentarna skupština BiH|date=1. 11. 2022|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=8. 9. 2024}}</ref> {| class="wikitable" |+[[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] !Entitet !{{Tooltip|IJ|Izborna jedinica}} !Teritorija !Gradovi/Općine !Mandati |- | rowspan="5" |{{ZID|Federacija BiH}} |[[Izborna jedinica 1A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|1A]] |{{ZID|Unsko-sanski kanton}}<br>{{ZID|Kanton 10}} |[[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac]], [[Bosansko Grahovo]], [[Bužim]], [[Cazin]], [[Drvar]], [[Glamoč]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupres]], [[Livno]], [[Sanski Most]], [[Tomislavgrad]], [[Velika Kladuša]] |3 |- |[[Izborna jedinica 2A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|2A]] |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}}<br>{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}} |[[Čapljina]], [[Čitluk]], [[Grude]], [[Jablanica]], [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Mostar]] ({{Tooltip|IJGP 1|Izborna jedinica gradskog područja 1}}, {{Tooltip|IJGP 2|Izborna jedinica gradskog područja 2}}, {{Tooltip|IJGP 3|Izborna jedinica gradskog područja 3}}, {{Tooltip|IJGP 4|Izborna jedinica gradskog područja 4}}, {{Tooltip|IJGP 5|Izborna jedinica gradskog područja 5}}, {{Tooltip|IJGP 6|Izborna jedinica gradskog područja 6}}, {{Tooltip|GIJ|Gradska izborna jedinica}}), [[Neum]], [[Posušje]], [[Prozor-Rama]], [[Ravno]], [[Stolac]], [[Široki Brijeg]] |3 |- |[[Izborna jedinica 3A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|3A]] |{{ZID|Kanton Sarajevo}}<br>{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}} |[[Centar (Sarajevo)]], [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča]], [[Goražde]], [[Hadžići]], [[Ilidža]], [[Ilijaš]], [[Novi Grad (Sarajevo)]], [[Novo Sarajevo]], [[Pale (Federacija Bosne i Hercegovine)|Pale]], [[Stari Grad (Sarajevo)]], [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]], [[Vogošća]] |4 |- |[[Izborna jedinica 4A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|4A]] |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}}<br>{{ZID|Srednjobosanski kanton}} |[[Breza (općina)|Breza]], [[Bugojno]], [[Busovača]], [[Dobretići]], [[Donji Vakuf]], [[Doboj Jug]], [[Fojnica]], [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Jajce]], [[Kakanj]], [[Kiseljak]], [[Kreševo]], [[Maglaj]], [[Novi Travnik]], [[Olovo (općina)|Olovo]], [[Tešanj]], [[Travnik]], [[Usora (općina)|Usora]], [[Vareš]], [[Visoko]], [[Vitez (općina)|Vitez]], [[Zavidovići]], [[Zenica]], [[Žepče]] |6 |- |[[Izborna jedinica 5A za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|5A]] |{{ZID|Posavski kanton}}<br>{{ZID|Tuzlanski kanton}}<br>[[Brčko distrikt]] - opcija FBiH |[[Banovići]], [[Brčko]] {{Small|(opcija FBiH)}}, [[Čelić]], [[Doboj Istok]], [[Domaljevac-Šamac]], [[Gradačac]], [[Gračanica]], [[Kalesija]], [[Kladanj]], [[Lukavac]], [[Odžak]], [[Orašje]], [[Sapna]], [[Srebrenik]], [[Teočak]], [[Tuzla]], [[Živinice]] |5 |- | rowspan="3" |{{ZID|Republika Srpska}} |[[Izborna jedinica 1B za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|1B]] |[[Regija Prijedor]]<br>[[Regija Banja Luka]] |[[Banja Luka]], [[Čelinac]], [[Gradiška]], [[Istočni Drvar]], [[Jezero (općina)|Jezero]], [[Kneževo]], [[Kostajnica]], [[Kotor-Varoš]], [[Krupa na Uni]], [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres]], [[Kozarska Dubica]], [[Laktaši]], [[Mrkonjić Grad]], [[Novi Grad]], [[Oštra Luka]], [[Petrovac]], [[Prijedor]], [[Prnjavor]], [[Ribnik]], [[Srbac]], [[Šipovo]] |3 |- |[[Izborna jedinica 2B za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|2B]] |[[Regija Doboj]]<br>[[Regija Bijeljina]] - sjeverni dio<br>[[Brčko distrikt]] - opcija RS |[[Bijeljina]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Brčko]] {{Small|(opcija RS)}}, [[Derventa]], [[Doboj]], [[Donji Žabar]], [[Lopare]], [[Modriča]], [[Pelagićevo]], [[Petrovo]], [[Stanari]], [[Šamac]], [[Teslić]], [[Ugljevik]], [[Vukosavlje]] |3 |- |[[Izborna jedinica 3B za Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine|3B]] |[[Regija Bijeljina]] - južni dio ([[Subregija Zvornik]])<br>[[Regija Istočno Sarajevo]]<br>[[Regija Trebinje]] |[[Berkovići]], [[Bileća]], [[Bratunac]], [[Čajniče]], [[Foča (Republika Srpska)|Foča]], [[Gacko]], [[Han-Pijesak]], [[Istočna Ilidža]], [[Istočni Mostar]], [[Istočni Stari Grad]], [[Istočno Novo Sarajevo]], [[Kalinovik]], [[Ljubinje]], [[Milići]], [[Nevesinje]], [[Novo Goražde]], [[Osmaci]], [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Rogatica]], [[Rudo]], [[Sokolac]], [[Srebrenica]], [[Šekovići]], [[Trebinje]], [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Zvornik]] |3 |} == Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine == {{Glavni|Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] sastoji se iz dva doma: [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog]] i [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Doma naroda]]. Zastupnici u Zastupnički dom Parlamenta FBiH, njih 98, biraju se direktno, putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], slično kao i na državnom nivou.<ref name=":3" /> Postoji 12 izbornih jedinica za Zastupnički dom Federacije BiH. Pet ih je na teritoriji kantona, tri su područja naseljenijih kantona, a četiri sadrže cijele male kantone i dijelove većih. Od 98 zastupnika, 73 ih je redovnih, a 25 kompenzacijskih.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/4/0/0/0/0|title=Centralna izborna komisija BiH - Parlament Federacije BiH|date=1. 11. 2022|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=8. 9. 2024}}</ref> {| class="wikitable" |+[[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] !{{Tooltip|IJ|Izborna jedinica}} !Kanton/Distrikt !Teritorija !Gradovi/Općine !Mandati |- |[[Izborna jedinica 1 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|1.]] |{{ZID|Unsko-sanski kanton}} |Cijela teritorija kantona |[[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac]], [[Bužim]], [[Cazin]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Sanski Most]], [[Velika Kladuša]] |9 |- | rowspan="3" |[[Izborna jedinica 2 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2.]] |{{ZID|Posavski kanton}} | rowspan="3" |Brčko distrikt, Posavski kanton i sjeverni dio Tuzlanskog kantona | rowspan="3" |[[Brčko]] {{Small|(opcija FBiH)}}, [[Doboj Istok]], [[Domaljevac-Šamac]], [[Gračanica]], [[Gradačac]], [[Odžak]], [[Orašje]] | rowspan="3" |5 |- |[[Brčko distrikt]] - Opcija FBiH |- | rowspan="3" |{{ZID|Tuzlanski kanton}} |- |[[Izborna jedinica 3 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|3.]] |Srednji dio kantona |[[Čelić]], [[Lukavac]], [[Srebrenik]], [[Tuzla]] |7 |- |[[Izborna jedinica 4 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|4.]] |Južni dio kantona |[[Banovići]], [[Kalesija]], [[Kladanj]], [[Sapna]], [[Teočak]], [[Živinice]] |4 |- |[[Izborna jedinica 5 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|5.]] | rowspan="2" |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}} |Sjeverni dio kantona |[[Doboj Jug]], [[Maglaj]], [[Tešanj]], [[Usora (općina)|Usora]], [[Zavidovići]], [[Zenica]], [[Žepče]] |8 |- |[[Izborna jedinica 6 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|6.]] |Južni dio kantona |[[Breza (općina)|Breza]], [[Kakanj]], [[Olovo (općina)|Olovo]], [[Vareš]], [[Visoko]] |4 |- |[[Izborna jedinica 8 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|8.]] |{{ZID|Srednjobosanski kanton}} | rowspan="3" |Cijela teritorija kantona |[[Bugojno]], [[Busovača]], [[Dobretići]], [[Donji Vakuf]], [[Fojnica]], [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Jajce]], [[Kiseljak]], [[Kreševo]], [[Novi Travnik]], [[Travnik]], [[Vitez (općina)|Vitez]] |9 |- |[[Izborna jedinica 9 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|9.]] |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}} |[[Čapljina]], [[Čitluk]], [[Jablanica]], [[Konjic]], [[Mostar]] ({{Tooltip|IJGP 1|Izborna jedinica gradskog područja 1}}, {{Tooltip|IJGP 2|Izborna jedinica gradskog područja 2}}, {{Tooltip|IJGP 3|Izborna jedinica gradskog područja 3}}, {{Tooltip|IJGP 4|Izborna jedinica gradskog područja 4}}, {{Tooltip|IJGP 5|Izborna jedinica gradskog područja 5}}, {{Tooltip|IJGP 6|Izborna jedinica gradskog područja 6}}, {{Tooltip|GIJ|Gradska izborna jedinica}}), [[Neum]], [[Prozor-Rama]], [[Ravno]], [[Stolac]] |8 |- |[[Izborna jedinica 10 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|10.]] |{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}} |[[Grude]], [[Ljubuški]], [[Posušje]], [[Široki Brijeg]] |3 |- | rowspan="2" |[[Izborna jedinica 7 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|7.]] |{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}} | rowspan="2" |Bosansko-podrinjski kanton i južni dio Kantona Sarajevo | rowspan="2" |[[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča]], [[Goražde]], [[Hadžići]], [[Ilidža]], [[Novi Grad (Sarajevo)]], [[Pale (Federacija Bosne i Hercegovine)|Pale]], [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]] | rowspan="2" |6 |- | rowspan="2" |{{ZID|Kanton Sarajevo}} |- |[[Izborna jedinica 11 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|11.]] |Sjeverni dio Kantona Sarajeva |[[Centar (Sarajevo)]], [[Ilijaš]], [[Novo Sarajevo]], [[Stari Grad (Sarajevo)]], [[Vogošća]] |7 |- |[[Izborna jedinica 12 za Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|12.]] |{{ZID|Kanton 10}} |Cijela teritorija kantona |[[Bosansko Grahovo]], [[Drvar]], [[Glamoč]], [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupres]], [[Livno]], [[Tomislavgrad]] |3 |} == Narodna skupština Republike Srpske == [[Datoteka:Electoral Units RS (old, until 2014).svg|mini|Stare izborne jedinice za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] korištene do 2014.<ref name=":4" />]]{{Glavni|Narodna skupština Republike Srpske}} [[Narodna skupština Republike Srpske]] (NSRS) je [[Jednodomni sistem|jednodomni parlament]] i sastoji se od 83 zastupnika, koji se biraju direktno, putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]].<ref name=":3" /> Postoji 9 izbornih jedinica za NSRS, koje su bazirane na teritorijama općina. Trenutne granice jedinica utvrđene su za [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|opće izbore 2014.]] Od 83 zastupnika, 63 ih je redovnih, a 20 kompenzacijskih.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/6/0/0/0/0|title=Centralna izborna komisija BiH - Narodna skupština Republike Srpske|date=1. 11. 2022|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=8. 9. 2024}}</ref> {| class="wikitable" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !{{Tooltip|IJ|Izborna jedinica}} !Regija/Distrikt !Gradovi/Općine !Mandati |- |[[Izborna jedinica 1 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|1.]] |[[Regija Prijedor]] |[[Kostajnica]], [[Kozarska Dubica]], [[Krupa na Uni]], [[Novi Grad]], [[Oštra Luka]], [[Prijedor]] |7 |- |[[Izborna jedinica 2 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|2.]] |[[Regija Banja Luka]] - sjeverni dio |[[Gradiška]], [[Laktaši]], [[Prnjavor]], [[Srbac]] |7 |- |[[Izborna jedinica 3 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|3.]] |[[Regija Banja Luka]] - južni dio |[[Banja Luka]], [[Čelinac]], [[Istočni Drvar]], [[Jezero (općina)|Jezero]], [[Kneževo]], [[Kotor-Varoš]], [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres]], [[Mrkonjić Grad]], [[Petrovac]], [[Ribnik]], [[Šipovo]] |12 |- |[[Izborna jedinica 4 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|4.]] |[[Regija Doboj]] - sjeverni dio |[[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Modriča]], [[Vukosavlje]] |4 |- |[[Izborna jedinica 5 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|5.]] |[[Regija Doboj]] - južni dio |[[Doboj]], [[Petrovo]], [[Stanari]], [[Teslić]] |6 |- | rowspan="2" |[[Izborna jedinica 6 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|6.]] |[[Regija Doboj]] - istočni dio<br>[[Brčko distrikt]] - opcija RS<br>[[Regija Bijeljina]] - sjeverni dio | rowspan="2" |[[Bijeljina]], [[Brčko]] {{Small|(opcija RS)}}, [[Donji Žabar]], [[Lopare]], [[Pelagićevo]], [[Šamac]], [[Ugljevik]] | rowspan="2" |9 |- | rowspan="2" |[[Regija Bijeljina]] - južni dio ([[Subregija Zvornik]]) |- |[[Izborna jedinica 7 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|7.]] |[[Bratunac]], [[Milići]], [[Osmaci]], [[Srebrenica]], [[Šekovići]], [[Vlasenica]], [[Zvornik]] |7 |- |[[Izborna jedinica 8 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|8.]] |[[Regija Istočno Sarajevo]] - zapadni dio |[[Han-Pijesak]], [[Istočna Ilidža]], [[Istočni Stari Grad]], [[Istočno Novo Sarajevo]], [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Rogatica]], [[Sokolac]], [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo]] |4 |- |[[Izborna jedinica 9 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|9.]] |[[Regija Istočno Sarajevo]] - istočni dio ([[Subregija Foča]])<br>[[Regija Trebinje]] |[[Berkovići]], [[Bileća]], [[Čajniče]], [[Foča (Republika Srpska)|Foča]], [[Gacko]], [[Istočni Mostar]], [[Kalinovik]], [[Ljubinje]], [[Nevesinje]], [[Novo Goražde]], [[Rudo]], [[Trebinje]], [[Višegrad]] |7 |} Ranije je bilo šest izbornih jedinica, gdje su 62 bila redovna, a 21 kompenzacijska mandata. Godine 2014. podijeljene su tri najmnogoljudnije jedinice, a prenumerisane su preostale jedinice:<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Finalni2010/Finalni/NarodnaSkupstinaRS/Default.aspx|title=Centralna izborna komisija BiH - Narodna skupština Republike Srpske 2010.|date=11. 11. 2010|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=8. 9. 2024}}</ref><ref name="OI 2014">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Potvrdjeni2014/Finalni/NarodnaSkupstinaRS/Default.aspx|title=Centralna izborna komisija BiH - Narodna skupština Republike Srpske 2014.|date=10. 11. 2014|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=4. 10. 2024}}</ref> {| class="wikitable" !Stare !Mandati !Trenutne !Mandati |- | rowspan="2" |[[Izborna jedinica 1 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|1.]] | rowspan="2" |13 |[[Izborna jedinica 1 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|1.]] |7 |- |[[Izborna jedinica 2 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|2.]] |7 |- |[[Izborna jedinica 2 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|2.]] |12 |[[Izborna jedinica 3 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|3.]] |12 |- | rowspan="2" |[[Izborna jedinica 3 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|3.]] | rowspan="2" |10 |[[Izborna jedinica 4 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|4.]] |4 |- |[[Izborna jedinica 5 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|5.]] |6 |- |[[Izborna jedinica 4 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|4.]] |9 |[[Izborna jedinica 6 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|6.]] |9 |- | rowspan="2" |[[Izborna jedinica 5 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|5.]] | rowspan="2" |11 |[[Izborna jedinica 7 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|7.]] |7 |- |[[Izborna jedinica 8 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|8.]] |4 |- |[[Izborna jedinica 6 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|6.]] |7 |[[Izborna jedinica 9 za Narodnu skupštinu Republike Srpske|9.]] |7 |} == Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine == {{Glavni|Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine}}[[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] su institucije i zakonodavno tijelo u [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonima]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Sastoje se od jednog doma i biraju se putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog sistema]] s [[Preferencijsko glasanje|preferencijalnim glasovima]], a svaka kantonalna skupština formira se u skladu s brojem stanovnika i etničkim sastavom kantona.<ref name="IZJ2018Kantoni">{{Cite web|url=http://www.izbori.ba/Documents/Opci_izbori_2018/Os/IZJ_2018/SKUPSTINE_KANTONA_FBIH_IZBORNE_JEDINICE_I_MANDATI-bos.pdf|title=Izborne jedinice i broj zastupnika u skupštinama kantona Federacije Bosne i Hercegovine|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pored zakonodavne funkcije unutar kantona, kantonalne skupštine imaju i posrednu ulogu na federalnom nivou: svaka od deset kantonalnih skupština bira delegate u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda Parlamenta Federacije BiH]], koji unatoč posrednom izboru raspolaže značajnim zakonodavnim ovlastima.<ref name="OSCE2022">{{Cite web|url=https://www.oscepa.org/en/documents/election-observation/election-observation-statements/bosnia/statements-6/4552-2022-general/file|title=Bosnia and Herzegovina – General Elections, 2 October 2022: Statement of Preliminary Findings and Conclusions|date=3. 10. 2022|website=oscepa.org|publisher=Međunarodna izborna posmatračka misija (OSCE/ODIHR, OSCE PA, PACE, Evropski parlament, NATO PA)|access-date=1. 8. 2026|language=en}}</ref> [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] je 2016. presudio da odredba Ustava Federacije BiH kojom je propisano da svaki kanton mora predložiti najmanje jednog delegata iz svakog od tri konstitutivna naroda, čak i kada kanton ima svega nekoliko pripadnika tog naroda, nije u skladu s načelom jednakosti iz državnog Ustava; raspodjela mjesta u Domu naroda Federacije BiH nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|Općih izbora 2018.]] bila je regulisana posebnom odlukom [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralne izborne komisije BiH]].<ref name="OSCE2022" /> Na dan [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|Općih izbora 2022.]] [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] je nametnuo izmjene Izbornog zakona BiH i Ustava Federacije BiH kojima je, između ostalog, povećan broj mjesta u Domu naroda Federacije BiH i izmijenjena procedura odlučivanja tog doma. Prema ocjeni međunarodne izborne posmatračke misije, puni učinak glasanja za kantonalne skupštine u tom trenutku nije bio predvidiv ni učesnicima izbora ni biračima.<ref name="OSCE2022" /> {| class="wikitable" |+[[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] !{{Tooltip|IJ|Izborna jedinica}} !Kanton !Institucija !Broj zastupnika |- |201 |{{ZID|Unsko-sanski kanton|ime=Unsko-sanski}} |[[Skupština Unsko-sanskog kantona]] | style="text-align:center;" |30 |- |202 |{{ZID|Posavski kanton|ime=Posavski}} |[[Skupština Posavskog kantona]] | style="text-align:center;" |21 |- |203 |{{ZID|Tuzlanski kanton|ime=Tuzlanski}} |[[Skupština Tuzlanskog kantona]] | style="text-align:center;" |35 |- |204 |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton|ime=Zeničko-dobojski}} |[[Skupština Zeničko-dobojskog kantona]] | style="text-align:center;" |35 |- |205 |{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde|ime=Bosansko-podrinjski}} |[[Skupština Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] | style="text-align:center;" |25 |- |206 |{{ZID|Srednjobosanski kanton|ime=Srednjobosanski}} |[[Skupština Srednjobosanskog kantona]] | style="text-align:center;" |30 |- |207 |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton|ime=Hercegovačko-neretvanski}} |[[Skupština Hercegovačko-neretvanskog kantona]] | style="text-align:center;" |30 |- |208 |{{ZID|Zapadnohercegovački kanton|ime=Zapadnohercegovački}} |[[Skupština Zapadnohercegovačkog kantona]] | style="text-align:center;" |23 |- |209 |{{ZID|Kanton Sarajevo|ime=Sarajevo}} |[[Skupština Kantona Sarajevo]] | style="text-align:center;" |35 |- |210 |{{ZID|Kanton 10|ime=Kanton 10}} |[[Skupština Kantona 10]] | style="text-align:center;" |25 |} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.]] == Vanjske veze == * [https://www.izbori.ba/ Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine — zvanična stranica] * [https://www.izbori.ba/rezultati_izbora/ Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine — portal s rezultatima izbora na svim nivoima] * [https://www.osce.org/odihr/elections/bih OSCE/ODIHR — pregled svih izbornih posmatračkih misija i izvještaja za Bosnu i Hercegovinu] * [https://www.coe.int/en/web/electoral-assistance/elecdata-bosnia-and-herzegovina Vijeće Evrope — zbirka izbornih podataka i mišljenja Venecijanske komisije za Bosnu i Hercegovinu] == Reference == {{Refspisak}} {{Izborne jedinice u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Izborne jedinice u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Spiskovi izbornih jedinica|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za politiku u Bosni i Hercegovini]] cdi0oz5cnf200lmepk1kqtgft4bngb3 Korisnik:Tulum387/To-do lista 2 513388 3915880 3913295 2026-08-02T01:27:51Z Tulum387 155909 3915880 wikitext text/x-wiki poznati hip hop umjetnici, husref redzic-dopuniti i istraziti knjige u pdfu {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="4" |⏱️ Brzi zadaci |- !&#x3C;5 minuta !&#x3E;5 minuta !&#x3E;30 minuta !&#x3E;1 sata |- | * [[Posebno:Nedavne izmjene]] * [[Posebno:Nasumična stranica]] (proofreading) * Dodavanje barem jedne reference * "Uvoz bookmarksa" na TDL | * * Referenciranje postojećih članaka * Proofreading osnovnih pojmova i proširivanje * Linkovanje pojmova sa stranicama na dužim člancima | * Sređivanje početka članka, wikilinkovi, izvori, infokutije, kategorizacija * Sistematsko sređivanje jedne kategorije (npr. politički pojmovi, zastave država) * * Samostalni projekat trčkaranja po započetim člancima i dokumentacija crvenih poveznice u TDL | * Započinjanje članka i finaliziranje istog nakon objavljivanja skice * Sve navedeno sa lijeve strane * Planiranje WikiProjekata po temi |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |🗂️ Portali i projekti |- | ;Projekat 10 izmjena dnevno : Deset dnevnih izmjena (minimum 50 bajtova po izmjeni) ; Projekat 100 izmjena dnevno (Stotka do 100k) : 100 izmjena dnevno do dostizanja brojke od 100k članaka na bs.wikipediji * [[Portal:Tramvajski promet]] – oživljavanje * [[Portal:Nogomet]] – oživljavanje * [[Portal:Košarka]] – oživljavanje * WikiProjekti o drugim temama |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |🌐 Standardizacija stranih riječi |- |Napraviti podstranicu sa najsveobuhvatnijim primjerima iz skoro svakog jezika svijeta, te primjere prikazati na istoj (pravila i iznimke). * Transliteracija * Transkripcija * Svi jezici svijeta * Podstranica s primjerima, pravilima i iznimkama |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |🏛️ Politika i država |- |'''Aktuelni i bivši čelnici''' * Predsjednici/e svih država (aktuelni i bivši) * Monarsi, kraljevi, kraljice, carevi, carice * Premijeri i kancelari vlade * Kolektivna vlast, izvršni odbori, vijeća * Vršitelji dužnosti * Guverneri anglofonskih država * [[Premijeri Ujedinjenog Kraljevstva]] '''Državno uređenje i oblici vlasti''' * Politička teorija i sistemi – osnovni pojmovi * Država, suverenost, ustav, vladavina prava * Sekularizam, legitimitet * Oblici vlasti i režimi: [[republika]], [[monarhija]], [[unitarna država]], [[federacija]] * [[Demokratija]], [[autoritarizam]], [[totalitarizam]], [[oligarhija]], [[teokratija]] * Hibridni režimi * Podjela vlasti: [[izvršna vlast]], [[sudska vlast]], [[zakonodavna vlast]] * Vrhovni sud, niži sudovi * Parlament, kongres, skupština * Sistem međusobne kontrole vlasti (checks and balances) * Nezavisnost sudstva, transparentnost, odgovornost vlasti * De/centralizacija, javne institucije, birokratija '''Izbori i demokratski procesi''' * Pravo glasa: kriterij, dob, izuzeci, ostvarivanje, podjela * Izborni sistemi i tehnologije * Većinsko (first past the post), proporcionalno, mješovito * Referendum: lokalni, državni, savjetodavni * Mandat, trajanje funkcije, limit mandata '''Ideologije''' * [[Liberalizam]], [[konzervatizam]], [[socijalizam]] * [[Nacionalizam]], [[populizam]], [[fašizam]] * [[Komunizam]], [[anarhizam]], [[socijalni liberalizam]] '''Politički akteri i praksa''' * Nezavisni kandidat * Ljevica, desnica, politički kompas * Koalicije i savezi * Lobiranje i interesne grupe * Korupcija i transparentnost * Propaganda, cenzura * Aktivizam i građansko društvo '''Međunarodna politika''' * Diplomatija * Ambasade i konzulati – posebno [[Ambasade Bosne i Hercegovine]] * Ambasadori i konzuli * Međunarodni ugovori i sporazumi * Bilateralni ugovori vrijedni enciklopedije * Sankcije, embargo * Soft power, hard power * Odnosi između države A i države B '''Ljudska prava i slobode''' * Deklaracije, dekreti * [[UN]] ([[UNHCR]], [[UNPROFOR]], [[IFOR]], [[SFOR]]) * Građanske slobode, individualne slobode * Sloboda govora, sloboda medija * Organizacije medija u BiH * Pravo na protest * Manjinska prava, diskriminacija i zaštita manjina '''Krize i vanredna stanja''' * Državni udar, revolucija, građanski rat * Ratno pravo, humanitarne intervencije '''Državni simboli''' * Zastave država, grbovi, himne * Glavni gradovi, nacionalni motoi * Nacionalni praznici, nacionalne boje * Nacionalni običaji, nacionalna kuhinja * Granice jedne države sa drugom '''Specifični članci''' * [[Pucnjava u Pragu 2023.]] – '''doraditi''' * [[Kulturna revolucija]] * [[Napad sarinom u tokijskom metrou]] * [[Netflix, Inc.]] * [[Terapija imunoglobulinima]] * [[Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo]] * [[Kognitivna disonanca]] — proširiti * [[Univerzitet u Prištini]] * [[Javno dobro]] * Kulturna baština * [[Mihajlo Gruševski]] * [[Baaba Maal]] * [[Nyam-Osoryn Uchral]] * [[Opći izbori u Danskoj 2026.]] * [[Direktna akcija]] (direct action) * Vlade država * [[Islamic honorifics]] * Regencije u Indoneziji * Mafija i organizovani kriminal u državama '''Specifični članci''' * Svi delegati Doma naroda PSBiH * Potpredsjednici FBiH |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |🏥 Medicina i zdravlje |- |'''Osnove medicine''' * [[Apoteka]] * [[Dom zdravlja]] * [[Vitalni znaci]] * [[Simptomi i znakovi bolesti]] * [[Homeostaza]] * [[Septikemija]] * [[Bakterijemija]] * Simptomi: [[štucanje]] * [[Izolacija (medicinska)]] * [[Zaboravnost]] '''Anatomija i neuroznanost''' * [[Nervni sistem]] * [[Neurofiziologija]] * [[Neuroimaging]] * [[Neurokognicija]] * [[Neurologija]] (posebna velika kategorija) * [[Neurološka oboljenja]] * [[Neuroimunologija]] * [[Epilepsija i napadi]] * [[Kognitivni poremećaji]] '''Dijagnostika i testovi''' * Neuropsihološki testovi * MRI sekvence * Skale i score sistemi '''Bolesti i sindromi (A–Z)''' * Autoimune bolesti * Infekcije * Tumori * Genetski sindromi * [[Norovirus]] * [[Rotavirus]] * Bakteriološke pretrage * [[Clostridium difficile]] * [[Mijastenija gravis]] i neurološka oboljenja nadalje '''Lijekovi i terapija''' * [[Lamotrigin]] * [[Lacosamid]] * [[Levetiracetam]] * [[Brivaracetam]] * [[Perampanel]] * [[Carbamazepin]] * [[Gabapentin]] * [[Pregabalin]] * [[Escitalopram]] * [[Mirtazapin]] * [[Rosuvastatin]] * [[Pantoprazol]] * [[Kalijev bromid]] * [[Ondansetron]] * [[Ibuprofen]] * [[Paracetamol]] * [[Lorazepam]] * [[Dimetinden]] (Fenistil) * [[Kvetijapin]] * [[Memantin]] * [[Vitamin B12]] * [[Dekristol]] (Vitamin D) * [[Levotiroksin]] * [[Hidromorfon]] * [[Metamizol]] * [[Klobazam]] (Frisium) * [[Fampridin]] * [[Cetirizin]] * [[Prednizolon]] * [[Klotrimazol]] * [[Losartan]] * [[Kandesartan]] * [[Bisoprolol]] (Bisohexal) * Kalij (Kalium Verla) * [[Aspirin]] * [[Vankomicin]] * [[Ciklofosfamid]] * Vakcine (opći članak i specifične) * Hirurški zahvati * [[Terapija imunoglobulinima]] * [[Palijativna njega]] / palijativna terapija * [[Transjugularni intrahepatični portosistemski šant]] |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |🎭 Biografije, kultura i umjetnost |- |'''Filmska industrija''' * Glumci i glumice (opšti pregled) * Režiseri i scenaristi * [[Sabrina Ferilli]] * [[Final Flesh]] * [[Old School (film iz 2003.)]] * Filmski festivali * Filmovi i serije (opšti popis) '''Književnost i kultura''' * Pisci i pjesnici * [[Pjesma o Sidu]] * [[1001 Books You Must Read Before You Die]] * Pjesme i manifesti '''Filozofi i mislioci''' * [[Herbert Marcuse]] * [[Karl Mannheim]] * [[Alain Bosquet]] * [[Christopher Isherwood]] * [[August Dillmann]] * Francuski, italijanski, ruski i drugi evropski mislioci, pjesnici, sociolozi, filozofi, psiholozi, kritičari društva, profesori * [[Kritička teorija]] (Critical theory) '''Muzičari''' * [[Eddie Vedder]] * [[Baaba Maal]] '''Sportisti i ličnosti''' * [[Ajdin Hrustić]] * Sportisti bosanskohercegovačkih korijena u dijaspori '''Historijske i političke ličnosti''' * [[Zulfikar Ali Bhutto]] * [[Hans-Joachim Marseille]] * [[Andrzej Małkowski]] * [[Ishi]] '''Historija i pokreti''' * [[Squadrismo]] * [[Antički Rim]] * [[Kulturna baština]] '''Serije''' * Dorada članaka o seriji Supernatural skladno pravopisnim standardima u bosanskom jeziku. |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |🌍 Geografija, priroda i okolina |- |'''Geografija svijeta''' * Jezera (podjela prema veličini, dubini, vodi i po svemu ostalom što je moguće) * Rijeke (po veličini, ušću, top 100 po dužini, slivu, hidrologiji, riječni bazeni) * Planine (podjela po kontinentima, top 100 po visini, najpoznatiji vrhovi, podjela po turizmu) * Geografija jedne države * Ekonomija jedne države '''Priroda i biologija''' * Vrste riba * Domorodački narodi * [[Nekontaktirani narodi]] (Uncontacted peoples) * Nacionalni parkovi * [[Morganucodon]] '''Specifični geografski pojmovi''' * [[Glamorgan]] * [[Besançon]] * [[Le Mourillon]] * [[Berducedo]] * [[Ciudad de la Paz]] * [[Zastava Ekvadora]] * Regencije u Indoneziji * [[Željeznička stanica Santiago de Compostela]] |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |👥 Društvo, sociologija i svakodnevni život |- |'''Društveni pojmovi''' * [[Kusur]] (en: Change (money)) * [[Zavist]], [[mržnja]], [[ljubav]] * [[Grijeh]], [[moral]] i [[etika]] * [[Sreća]] * [[Kolektivna tužba]] (Class action) * [[Klasna tužba]] '''Stanovanje i infrastruktura''' * [[Kuća]], [[koliba]], [[zgrada]] * [[Kredit]] * Državne institucije * [[Pošta]] '''Filozofija i religija''' * [[Paradoks svemoći]] * Opklade ateista * [[Ateizam]], [[agnosticizam]] '''Hrana i kuhinja''' * [[Majonez]], [[senf]], [[kečap]] * Povrće u ishrani * Vegani, vegetarijanci * Kulinarstvo * [[Piskavica]] * Zeleni začini * Arapska, perzijska kuhinja * [[Pesto]], [[riža]], [[tjestenina]] * Fast food, restorani, doner * [[Bosanskohercegovačka kuhinja]] i kulinarstvo * [[Mljeveno meso]] '''Reference i terminologija''' * Latinski pravni termini * Saobraćajni znakovi * Spiskovi (A–Z) * Godine p.n.e / n.e (opšti popis) * [[Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo]] |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |💻 Tehnologija i industrija |- |'''Računarska oprema''' * [[Veb-kamera]] * [[Calligra]] * [[Kalendar (računarski)]] * [[Tastatura]] * [[Miš (računar)]] * [[Podloga za miš]] '''Vozila i transport''' * [[General Motors]] i drugi proizvođači motornih vozila * Avioni * Kamioni '''Materijali i oprema''' * [[Gore-Tex]] i slični materijali poput Vibrama * [[Mermer]] i drugi materijali * [[Ortovox]] * [[Mammut (oprema)]] * [[Marmot (oprema)]] * [[Arc'teryx]] * [[Ermenegildo Zegna]] * Luksuzni brendovi '''Ostalo''' * Video igrice * [[Transjugularni intrahepatični portosistemski šant]] * Sergey Brin, Googleplex, Google Drive, Google Docs, Chrome OS, Netbook, Chromebook, Google Fiber |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |⚔️ Historija i rat |- |'''Historija američkih domorodaca''' * Historija američkih domorodaca – proširivanje od [[Bika Koji Sjedi]] do [[Buffalo Billa]] '''Drugi svjetski rat''' * [[Poljski pokret otpora u Drugom svjetskom ratu]] * [[Bataljon lovaca Ardena]] '''Kriminalistika''' * [[David Berkowitz]] i spisak serijskih ubica '''Bosna i Hercegovina''' * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini]] – preći sve godine * [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.]] * Najpoznatije zgrade od Bosne i Hercegovine i regionu * [[Islam u Bosni i Hercegovini]] – spisak džamija BiH '''Antika''' * [[Antički Rim]] |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%" ! colspan="2" |⚽ Sport i rekreacija |- |'''Opšti pregled''' * Pogledati listu sportova na en.wiki i kreirati/proširiti relevantne * Svjetska sportska društva '''Ekipe i reprezentacije''' * Reprezentacije država (sve) * Stari sportski kolektivi (ugašeni) * [[Nogometna reprezentacija Nizozemske]] '''Sportisti''' * Sportisti (A–Z) - Jamie Carraghera proširiti * Sudije, fudbaleri, golmani i treneri liga petice od 2000. do 2025. * [[Ajdin Hrustić]] * Sportisti bosanskohercegovačkih korijena u dijaspori '''Infrastruktura''' * Stadioni (fudbal, ragbi, američki fudbal) * Dvorane (košarka, rukomet, hokej) * Tereni (tenis, golf) '''Zimski sportovi''' * Zimski sportovi – rezultati slaloma i ostalih disciplina '''Ostalo''' * [[Kviz (sportski)]] * Ragbi savez Bosne i Hercegovine * Wimbledon 2026, teniserke i finala |} pjrljw2o177ockx4nyui9c448txyynj Trasna 0 514121 3915889 3874781 2026-08-02T02:36:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915889 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Trasna | logo = | tip = Privatna | industrija = Tehnologija, Telekomunikacije, IoT | osnivanje = 2018 | osnivač = Stéphane Fund | ključne_osobe = Stéphane Fund (CEO) | proizvodi = Sistem na čipu (SoC), ugrađeni moduli, SIM kartice, eSIM cloud platforma, daljinski upravljač za eSIM za IoT | usluge = IoT tehnologije, eSIM cloud tehnologija | sjedište = Irska | broj_zaposlenih = Više od 400 | lokacije = Irska, Francuska, Dubai, Tunis, Indija | područje_djelovanja = Svjetski | web_stranica = https://www.trasna.io }} '''Trasna''' je globalna tehnološka kompanija koja se specijalizirala za rješenja u oblasti poluprovodnika, SIM, eSIM, [[Sistem na čipu|SoC]] i iSIM tehnologija. Kompanija nudi sigurne i skalabilne tehnologije za Internet stvari (IoT) i mobilne povezane uređaje. == Istorija == Trasna je osnovana 2018. godine od strane Stéphane Funda nakon što je prodao svoju prethodnu kompaniju, Simulity Labs, kompaniji ARM Holdings 2017. godine. Fund je imao za cilj kreirati kompaniju koja bi riješila izazove u IoT sektoru, kao što su visoki troškovi, spore implementacije i fragmentirano tržište dobavljača s kojim se suočavaju proizvođači uređaja i operateri mreža.<ref name="rocketreach.co">{{Cite web|url=https://rocketreach.co/marko-zakrajsek-email_18752822|title=Marko Zakrajsek Email & Phone Number {{!}} Trasna Solutions Business Development at Trasna Solutions Contact Information|website=RocketReach|language=en|access-date=6. 11. 2024}}</ref><ref name="rocketreach.co"/><ref>{{Cite web|url=https://www.vision-net.ie/Company-Info/Trasna-Solutions-Technologies-Limited-635605|title=Trasna Solutions Technologies Limited - Irish Company Info|website=www.vision-net.ie|access-date=6. 11. 2024|archive-date=8. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008122740/https://www.vision-net.ie/Company-Info/Trasna-Solutions-Technologies-Limited-635605|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.workz.com/news/expansion|title=Workz rolls out expansion plans as part of global growth strategy|last=wpengine|date=13. 11. 2018|website=Workz|language=en-GB|access-date=6. 11. 2024}}</ref> Iste godine, Trasna je akvirirala Elatec (Njemačka)<ref>{{Cite web|url=https://www.lusha.com/company-search/security-and-investigations/33/germany/156/page/2/|title=Company search|website=Lusha|language=en-US|access-date=6. 11. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iot-mesh.de/elatec/|title=Elatec: Mehr Krankenhaus-Sicherheit durch RFID|date=11. 4. 2022|website=IoT [mesh]|language=de-DE|access-date=6. 11. 2024}}</ref> i SAFE-IoT (Francuska),<ref>{{Cite web|url=https://www.techmezine.com/internet-of-things/nestwave-collaboration-trasna-enables-highly-integrated-low-power-platform-next-generation-lpwan/|title=Nestwave Collaboration with Trasna Enables Highly Integrated, Low-Power Platform for Next-Generation LPWAN -|last=Techmezine|date=2. 3. 2022|language=en-US|access-date=6. 11. 2024}}</ref> čime je kompanija dobila važna znanja u oblasti hardvera i softvera. Ove akvizicije su pomogle Trasni da proširi svoju ponudu sigurnih mikrokontrolera, IoT tehnologija i eSIM tehnologija.<ref>{{Cite web|url=https://www.webmagspace.com/trasna-iot-group-acquires-esim-leader-workz/|title=Trasna IoT group acquires eSIM leader Workz|date=4. 9. 2024|website=WebMagspace|language=en-US|access-date=6. 11. 2024|archive-date=10. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241010010116/https://www.webmagspace.com/trasna-iot-group-acquires-esim-leader-workz/|url-status=dead}}</ref> U 2023. godini, Trasna je proizvela svoj prvi SIM čip i razvila vlastiti procesor sa RISC-V jezgrom. Kompanija je također postavila više od 40 sigurnih mikrokontrolera za upotrebu u proizvodima kao što su pametne kartice, terminali za prodajna mjesta, pametna brojila i sigurnosni uređaji. U februaru 2024. godine, Trasna je akvirirala Workz, kompaniju specijalizovanu za eSIM cloud tehnologiju. Ova akvizicija je unaprijedila strategiju vertikalne integracije Trasne, omogućujući joj da ponudi kompletna rješenja na IoT tržištu.<ref>{{Cite web|url=https://www.iotinsider.com/industries/communications/trasna-acquires-workz-in-move-to-meet-demand-for-sim-technologies/|title=Trasna acquires Workz in move to meet demand for SIM technologies|last=Desk|first=News|date=7. 9. 2024|website=IOT Insider|language=en-GB|access-date=6. 11. 2024}}</ref> == Proizvodi i usluge == Trasna nudi raznovrsne proizvode, uključujući proizvode Sistema na čipu, ugrađene module, SIM kartice, cloud SIM platformu i daljinski upravljač eSIM za IoT.<ref>{{Cite web|url=https://cpl.thalesgroup.com/partners/trasna-solutions-gmbh|title=Trasna Solutions GmbH {{!}} Thales|website=cpl.thalesgroup.com|access-date=6. 11. 2024|archive-date=8. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008123359/https://cpl.thalesgroup.com/partners/trasna-solutions-gmbh|url-status=dead}}</ref> U 2023. godini, kompanija je počela razvijati svoj [[Sistem na čipu]] (SoC) sa integrisanim iSIM modulom, za koji se očekuje da će imati uticaj na IoT tržište.<ref>{{Cite web|url=https://www.secure-ic.com/news-and-events/news/secure-ic-trasna-are-introducing-a-revolutionary-puf-solution-that-eliminates-the-need-of-enrollment-phase/|title=Secure-IC & Trasna are introducing a revolutionary PUF solution that eliminates the need of enrollment phase|website=Secure-IC|language=en-US|access-date=6. 11. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telecom26.ch/telecom26-resources/blog/telecom26-and-trasna-solutions-partner-to-deliver-esim-management-for-cellular-routers|title=Telecom26 and Trasna Solutions partner to deliver eSIM management for cellular routers|date=21. 2. 2023|website=Telecom26|language=en-gb|access-date=6. 11. 2024}}</ref> Trasna isporučuje svoje proizvode i tehnologije u više od 80 zemalja, s ključnim tržištima u Sjevernoj Americi, Europi i Aziji. Kompanija radi sa više od 200 klijenata, uključujući velike operatere telekomunikacija i IoT dobavljače usluga. == Reference == {{refspisak}} 7fa6mfjiddu60jaef97hj83f2e6ixjl Jan Savicki 0 514729 3915914 3900058 2026-08-02T07:42:58Z AnToni 2325 /* Karijera */ 3915914 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jan Savicki | slika = 45_Jan_Sawizki_KAZ.jpg | puno ime = Jan Anatoljevič Savicki | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|04|29}} | mjesto rođenja = [[Rider (Kazahstan)|Lenjingorsk]], [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]] | država rođenja = [[SSSR]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = | visina = 175 | težina = 70 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''51.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''22.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''53.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''55.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15]],[[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''48.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = '''51.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/16.]]) | pobjede EK štafeta= | kraj karijere = 2017. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 4 | 1 | 0 }} |ažurirano = 24. 11. 2024. }} '''Jan Anatoljevič Savicki''', ({{ru|Ян Анатольевич Савицкий }}) rođen 29. aprila 1987. u [[(Kazahstan)|Rider]]u, [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]], [[SSSR]] (danas [[Kazahstan]]) je nekadašnji [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|64]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 10 km|39]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (muškarci)|27]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (muškarci)|17]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|20]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|43]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (muškarci)|29]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|13]] |} Jan Savicki je nastupio dva puta na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]], i to na: [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2010/Results/BT_Results_Book.pdf |title=Biathlon 2010 Winter Olympics Official report |access-date=30. 11. 2024 |archive-date=3. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703141300/http://la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2010/Results/BT_Results_Book.pdf |url-status=dead }}</ref> i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]]<ref>{{Cite web |title=Biathlon Schedule and Results |url=http://www.sochi2014.com/en/biathlon-schedule-and-results |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320040557/http://www.sochi2014.com/en/biathlon-schedule-and-results |archive-date=20. 3. 2014 |access-date=10. 1. 2013 |publisher=[[SOOC]]}}</ref> Najbolji mu je rezultat 20-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 2:28.3&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim takmičenjima najbolji mu je plasman bio na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (muškarci)|ZOI 2010]], kada je s [[Dijas Kenešev|Dijasom Keneševim]], [[Aleksandar Červjakov|Aleksandrom Červjakovim]] i [[Aleksandar Trifonov|Aleksandrom Trifonovim]], osvojio predzadnje 17-o mjesto iza [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|norveške štafete]] u sastavu: [[Halvard Hanevold]], [[Tarjei Bø]], [[Emil Hegle Svendsen]] i [[Ole Einar Bjørndalen]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|83]] | | | | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (mješovito)|17]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|93]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|20]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|81]] | | | | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (muškarci)|36]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|20]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|46]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|49]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|17]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|96]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|24]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 20 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 10 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (muškarci)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – masovni start (muškarci)|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (muškarci)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|15]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 20 km|33]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 10 km|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (muškarci)|33]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|11]] |} Savicki je nastupio na devet [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017]], ali nije osvojio ni jednu medalju. Najbolji plasman u pojedinačnim utrkama su mu dva jedanaesta mjesta: na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|20&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:53.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Francuska|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]; te na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|SP 2016.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 20 km|20&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 2:32.0&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Francuska|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je plasman bilo 14-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|štafetnoj utrci]], koje je osvojio s [[Maksim Braun|Maksimom Braunom]], [[Anton Pantov|Antonom Pantovim]] i [[Vasilij Podkoritov|Vasilijem Podkoritovim]]; te jedanaesto mjesto na istom prvenstvu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Olga Poltoranjina|Olgom Poltoranjinom]], [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]] i [[Maksim Braun|Maksimom Braunom]] === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="12" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] |- | || || ||94||90||70||52||77||64||51||67 |} {{clear}} Prvi nastup Savickija u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|sezoni 2008/09.]] Na prvom nastupu u [[Hochfilzen]]u 14. decembra 2008. nastupio je u štafeti s [[Aleksandar Červjakov|Aleksandrom Červjakovim]], [[Dijas Kenešev|Dijasom Keneševim]] i [[Sergej Naumik|Sergejom Naumikom]] osvojivši 18-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 16-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] u [[italija]]nskom [[Antholz]]u 18. januara 2013. u utrci na 10&nbsp;km, kada je bez promašaja bio 1:02.7&nbsp;min sporiji od pobjednika ruskog biatlonca [[Anton Šipuljin|Antona Šipuljina]]. U ekipnim utrkama u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2014.|sezoni 2016/17.]] ostvario je najbolji rezultat u pojedinačnoj štafetnoj utrci 12. marta 2017. u [[Kontiolahti]]ju s [[Galina Višnjevska (biatlonka)|Galinom Višnjevskom]] osvojivši peto mjesto. === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2011}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2011.|Biatlon]]) | | | | | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2011 – štafeta (muškarci)|1]] |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2017}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2017.|Biatlon]]) | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2017 – 10 km|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2017 – potjera (muškarci)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2017 – masovni start (muškarci)|1]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2017 – štafeta (mješovito)|1]] |} {{clear}} == Prestanak karijere == Iz aktivnog bavljenja biatlonom povukao se 2016. godine. == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|85}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Savicki, Jan}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Rider (Kazahstan)]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2011.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2017.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] soqsi0olnp909swaibtnanjie8j54di Vukajlija 0 516152 3915923 3914469 2026-08-02T08:11:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija internet kompanija}} '''Vukajlija''' je [[Veb-sajt|veb stranica]] [[Srpski jezik|na srpskom jeziku]] prvobitno zamišljena kao žargonski [[Rječnik|riječnik]] <ref name="Status">{{Cite web|url=http://www.statusmagazin.rs/sh/75/status/450/|title=:: STATUS MAGAZIN {{!}} ON-LINE :: Vokabular svega & svačega ::|website=www.statusmagazin.rs|language=en|access-date=13. 7. 2026|archive-date=10. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101010224226/http://www.statusmagazin.rs/sh/75/status/450/|url-status=dead}}</ref> i inspirisana Urbanim riječnikom .<ref name="Status" /> Međutim, s vremenom je postao zbirka uglavnom [[Humor|duhovitih]] definicija raznih pojmova iz svakodnevnog života.<ref name="Status" /> Samo ime Vukajlija je [[Игра речима|igra riječi]] zasnovana na pokretnim slovima u prezimenu srpskog leksikografa Milana Vujaklije .<ref name="Status" /> Vukajlija se odlikuje aktuelnošću i duhovitim osvrtima na društvena, kulturna, sportska i politička dešavanja. Sajt je kreiran početkom 2007. na inicijativu programera Dejana Simića iz Pančeva, koji je i vlasnik portala.<ref name="automatski generisano1" /> Vremenom, osim "definicija", korisnicima je do početka 2017. godine bila otvorena i mogućnost postavljanja "postera" (duhovitih slika sa pratećim tekstom) i "reakcija" (kratak [[GIF|Gif]] sa odgovarajućim opisom). Sajt ima i [[Internetski forum|forum]] za praćenje. Mnogi drugi humorični projekti, poput "Tarzanija" (i poslje "Dnevnjaka") <ref>{{Cite web|url=http://www.beogradskanedelja.rs/novosti/intervju/intervju-milos-milakovic-nadam-se-diplomiranju-pre-cica-sreckovica/|title=INTERVJU {{!}} Miloš Milaković: ,, Nadam se diplomiranju pre Ćića Srećkovića" - Beogradska Nedelja{{Ботовски наслов}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610163742/http://www.beogradskanedelja.rs/novosti/intervju/intervju-milos-milakovic-nadam-se-diplomiranju-pre-cica-sreckovica/|archive-date=10. 6. 2016|url-status=dead|access-date=23. 5. 2016}}</ref> i "Puje Šotke",<ref>{{Cite web|url=http://roommate.rs/who-da-fuck-is-pujo-sotka/|title=Roommate – Who Da Fuck Is…Pujo Šotka{{Ботовски наслов}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416022233/http://roommate.rs/who-da-fuck-is-pujo-sotka/|archive-date=16. 4. 2016|url-status=dead|access-date=23. 5. 2016}}</ref> su nastali na osnovu Vukajlije. Proljeća 2019. Moderatorski nalozi su ukinuti, te jedan administrator (Kaizen) upravlja sajtom. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Neologizmi]] baikqfjvrudt1gntopi4r4q3wc3uifx Sekundarna struktura nukleinske kiseline 0 525767 3915733 3906306 2026-08-01T12:47:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915733 wikitext text/x-wiki '''Sekundarna struktura nukleinske kiseline''' je interakcija [[bazni par|baznih parova]] unutar jednog polimera [[nukleinske kiseline]] ili između dva polimera. Može se predstaviti kao lista baza koje su sparene u molekuli nukleinske kiseline.<ref>{{cite journal |last1=Dirks |first1=Robert M. |author2=Lin, Milo |author3=Winfree, Erik |author4=Pierce, Niles A. |name-list-style=amp |year=2004 |title=Paradigms for computational nucleic acid design |journal=Nucleic Acids Research |volume=32 |issue=4 |pages=1392–1403|doi=10.1093/nar/gkh291|pmid=14990744 |pmc=390280}}</ref> [[Struktura nukleinske kiseline|Sekundarne strukture]] bioloških [[DNK]] i [[RNK]] se obično razlikuju: biološka DNK uglavnom postoji kao potpuno [[bazni par|par baza]]izgrađene dvostruke spirale, dok je biološka RNK jednolančana i često formira složene i zamršene interakcije sparivanja baza zbog svoje povećane sposobnosti formiranja [[vodikova veza|vodikovih veza]] koje proizlaze iz dodatne [[hidroksilna grupa|hidroksilnegrupe]] u [[riboza|riboznom]] [[šećer]]u. U nebiološkom kontekstu, sekundarna struktura je vitalno razmatranje u [[dizajn nukleinske kiseline|dizajnu nukleinskih kiselina]] struktura nukleinskih kiselina za [[DNK nanotehnologija|DNK nanotehnologiju]] i [[DNK računarstvo]], budući da obrazac sparivanja baza u konačnici određuje ukupnu strukturu molekula. ==Osnovni koncepti== ===Sparivanje baza=== {{multiple image |image2=GC_base_pair_jypx3.png |image1=AT_base_pair_jypx3.png |width=200 |direction=vertical |footer=''Gornji dio'', AT [[bazni par]] koji pokazuje dvije intermolekularne [[vodikova veza|vodikove veze]]; ''dolnji dio'', GC bazni par koji pokazuje tri intermolekulske vodikove veze.}} {{glavni|Bazni par}} U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], dva [[nukleotid]]a na suprotnim [[komplementarnost (genetika)|komplementarnim]] [[DNK]] ili [[RNK]] lancima koji su povezani putem [[vodikova veza|vodikove veze]] nazivaju se [[bazni par]] (često skraćeno bp). U kanonskom Watson-Crickovom sparivanju baza, [[adenin]] (A) formira bazni par sa [[timin]]om (T), a [[guanin]] (G) formira jedan sa [[citozin]]om (C) u DNK. U RNK, [[timin]] je zamijenjen sa [[uracil]]om (U). Alternativni obrasci vodikovih veza, kao što su [[voljutavi bazni par]] i [[Hoogsteenov bazni par]], također se javljaju - posebno u RNK - što dovodi do složenih i funkcionalnih [[tercijarna struktura nukleinske kiseline|tercijarnih struktura nukleinske kiseline]]. Važno je napomenuti da je sparivanje mehanizam kojim se [[kodon]]i na molekulama [[informacijska RNK|informacijske RNK]] prepoznaju od strane [[antikodon]] ana [[transferna RNK|transfernoj RNK]] tokom [[translacija (genetika)|translacije]] proteina. Neki [[enzim]]i koji vežu [[DNK]] ili [[RNK]] mogu prepoznati specifične obrasce sparivanja baza koji identificiraju određene regulatorne regije gena. [[vodikova veza|Vodikovo vezivanje]] je hemijski mehanizam koji je u osnovi gore opisanih pravila sparivanja baza. Odgovarajuća geometrijska korespondencija donora i akceptora vodikovih veza omogućava stabilno formiranje samo "pravih" parova. DNK sa visokim sadržajem GC je stabilnija od DNK sa niskim [[GC-sadržaj]]em, ali suprotno uvriježenom mišljenju, vodikove veze ne stabilizuju značajno DNK i stabilizacija je uglavnom posljedica [[slaganje (hemija)|slaganja]] interakcija.<ref name ="Yakovchuk2006">{{cite journal | last1 = Yakovchuk | first1 = Peter | last2 = Protozanova | first2 = Ekaterina | last3 = Frank-Kamenetskii | first3 = Maxim D. | year = 2006 | title = Base-stacking and base-pairing contributions into thermal stability of the DNA double helix | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = 2| pages = 564–574 | doi = 10.1093/nar/gkj454 | pmid = 16449200 | pmc=1360284}}</ref> Veće [[nukleobaza|nukleobaze]], [[adenin]] i [[guanin]], pripadaju klasi dvostruko prstenastih hemijskih struktura koje se nazivaju [[purin]]i; manje nukleobaze, [[citozin]] i [[timin]] (i [[uracil]]), pripadaju klasi jednostruko prstenastih hemijskih struktura koje se nazivaju [[pirimidin]]i. Purini su komplementarni samo s pirimidinima: pirimidin-pirimidinski parovi su energetski nepovoljni jer su molekule previše udaljene da bi se uspostavile vodikove veze; purin-purinski parovi su energetski nepovoljni jer su molekule preblizu, što dovodi do odbijanja preklapanja. Jedini drugi mogući parovi su GT i AC; ovi parovi su neusklađeni jer se obrazac donora i akceptora vodika ne podudara. GU [[voljuta baza]], s dvije vodikove veze, prilično se često javlja u [[RNK]]. === Slaganje baza === Stabilnost heliksa ne dolazi samo od vodikovih veza između baza, već i od [[Slaganje (hemija)|slaganja]] interakcije između aromatskih prstenova baza, posebno kada su prstenovi paralelni jedan drugom. Na običnom dvostrukom heliksu, susjedne četiri baze dva lanca mogu imati ove tipove stabilizacije slaganjem:<ref name=Hopfinger>{{cite journal |last1=Hopfinger |first1=MC |last2=Kirkpatrick |first2=CC |last3=Znosko |first3=BM |title=Predictions and analyses of RNA nearest neighbor parameters for modified nucleotides. |journal=Nucleic Acids Research |date=18. 9. 2020 |volume=48 |issue=16 |pages=8901–8913 |doi=10.1093/nar/gkaa654 |pmid=32810273 |pmc=7498315}}</ref> * Slaganje unutar lanca se dešava između dvije susjedne baze istog lanca, poput dvije kraće ivice pravougaonika (parovi baza su "duže" ivice). * Slaganje između lanaca se dešava između dvije susjedne baze različitih lanaca, poput dijagonala na pravougaoniku. Zbog slaganja baza, opisi zašto i kako se RNK savija - što je sastavni dio predviđanja u koje oblike se savijaju - obično dolaze u dijelovima takozvanih fragmenata "najbližeg susjeda" kako bi se objasnilo i slaganje i sparivanje baza.<ref name=Hopfinger/> Sparivanje baza i slaganje baza ne utiču samo na sekundarnu strukturu, jer se mogu dešavati preko jednostavnih elemenata kao što su helixi i petlje, stavljajući ih u opseg [[tercijarna struktura nukleinske kiseline|tercijarne strukture nukleinske kiseline]]. [[Koaksijalno slaganje]] se dešava kada se baze dva različita heliksa slažu zajedno. To se vidi u strukturi [[tRNK]].<ref name="urlDouglas H. Turner - Department of Chemistry">{{cite web | url = http://www.chem.rochester.edu/faculty/faculty.php?name=turner | title = Douglas H. Turner | work = Turner’s rules | publisher = Department of Chemistry, University of Rochester }}</ref><ref>{{cite web |title=Nearest Neighbor Database - Turner 2004 parameters, Coaxial Stacking |url=https://rna.urmc.rochester.edu/NNDB/rna_2004/rna_2004_coaxial_stacking.html |website=rna.urmc.rochester.edu |access-date=31. 8. 2025 |archive-date=11. 2. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211033256/https://rna.urmc.rochester.edu/NNDB/rna_2004/rna_2004_coaxial_stacking.html |url-status=dead }}</ref> ===Hibridizacija nukleinskih kiselina=== {{Glavni|Hibridizacija nukleinskih kiselina}} Hibridizacija je proces vezivanja komplementarnih [[bazni par|baznih parova]], kako bi se formirala dvostruka spirala. Topljenje je proces kojim se prekidaju interakcije između lanaca dvostruke spirale, razdvajajući dva lanca [[nukleinske kiseline]]. Ove veze su slabe i lahko se razdvajaju blagim zagrijavanjem, enzimima ili fizičkom silom. Topljenje se preferencijalno događa na određenim tačkama u nukleinskoj kiselini.<ref name="Breslauer1986">{{cite journal |doi=10.1073/pnas.83.11.3746 |vauthors=Breslauer KJ, Frank R, Blöcker H, Marky LA |title=Predicting DNA duplex stability from the base sequence |journal=PNAS |volume=83 |issue=11 |pages=3746–3750 |year=1986 |pmid=3459152 |pmc=323600|bibcode=1986PNAS...83.3746B |doi-access=free }}</ref> Sekvence bogate '''T''' i '''A''' se lakše tope od regija bogatih '''C''' i '''G''', jer su dvije vodikove veze slabije od tri. Određeni bazni koraci su također podložni topljenju DNK, posebno '''TA''' i '''TG''' bazni koraci, jer je slaganje slabije.<ref>{{cite web |url=http://www.owczarzy.net/tm.htm |title=DNA melting temperature - How to calculate it? |access-date=2. 10. 2008 |author=Richard Owczarzy |date=28. 8. 2008 |work=High-throughput DNA biophysics |publisher=owczarzy.net |archive-date=30. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430021237/http://www.owczarzy.net/tm.htm |url-status=dead }}</ref> Ove mehaničke karakteristike se odražavaju u upotrebi sekvenci kao što je '''[[TATA kutija|TATAA]]''' na početku mnogih gena kako bi se pomoglo [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazi]] u topljenju DNK za transkripciju. Razdvajanje lanaca blagim zagrijavanjem, kao što se koristi u [[PCR]], je jednostavno pod uslovom da molekule imaju manje od oko 10.000 baznih parova (10 kilobaznih parova ili 10 kbp). Ispreplitanje lanaca DNK otežava odvajanje dugih segmenata. Ćelija izbjegava ovaj problem tako što dozvoljava svojim enzimima za razlaganje DNK ([[helikaza|helikaze]]) da rade istovremeno sa [[topoizomeraza]]ma, koje mogu hemijski cijepati fosfatni lanac jednog od lanaca tako da se on može okretati oko drugog. Helikaze odmotavaju lance kako bi olakšale napredovanje enzima za čitanje sekvenci kao što je [[DNK-polimeraza]]. == Reprezentacija == Najosnovniji način za opisivanje sekundarne strukture RNK je putem notacije sa tačkastim zagradama. Nesparene baze su označene kao tačke; sparene baze su označene kao parovi zagrada. U strukturi bez pseudočvorova, ovo rezultira urednim nizom uravnoteženih zagrada. [[Pseudočvor]]ovi ovise mogu predstaviti kao različite vrste zagrada. Svaki znak niza sa tačkastim zagradama opisuje jednu bazu, stoga bi trebala imati istu dužinu kao i [[nukleinska kiselina]].<ref>{{cite journal |last1=Antczak |first1=M |last2=Popenda |first2=M |last3=Zok |first3=T |last4=Zurkowski |first4=M |last5=Adamiak |first5=RW |last6=Szachniuk |first6=M |title=New algorithms to represent complex pseudoknotted RNA structures in dot-bracket notation. |journal=Bioinformatics |date=15. 4. 2018 |volume=34 |issue=8 |pages=1304–1312 |doi=10.1093/bioinformatics/btx783 |pmid=29236971 |pmc=5905660}}</ref> Drugi način predstavljanja jedne strukture kao niza iste širine kao i sekvenca [[nukleinske kiseline]] naziva se BEAR.<ref>{{cite journal | pmc=4041456 | date=2014 | last1=Mattei | first1=E. | last2=Ausiello | first2=G. | last3=Ferrè | first3=F. | last4=Helmer-Citterich | first4=M. | title=A novel approach to represent and compare RNA secondary structures | journal=Nucleic Acids Research | volume=42 | issue=10 | pages=6146–6157 | doi=10.1093/nar/gku283 | pmid=24753415 }}</ref> Sparivanje baza se također može posmatrati dvodimenzijski kao "tačkasti dijagram" kvadratne matrice (u općoj vizualizaciji podataka, ovo je najsličnije dvodimenzijskoj [[toplotna mapa|toplotnoj mapi]]). Kod jedne strukture, tačke jednostavno imaju dvije vrijednosti i predstavljaju sparivanje. Snaga tačkastih dijagrama je njihova sposobnost da predstave skup struktura, pri čemu veličine tačaka odgovaraju nekom svojstvu baznog para kao što su pouzdanost, snaga ili učestalost u skupu.<ref>{{cite journal | url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wrna.1154 | doi=10.1002/wrna.1154 | title=RNA dot plots: An image representation for RNA secondary structure analysis and manipulations | date=2013 | last1=Churkin | first1=Alexander | last2=Barash | first2=Danny | journal=WIREs RNA | volume=4 | issue=2 | pages=205–216 | pmid=23386427 | url-access=subscription }}</ref> ==Motivi sekundarne strukture== {{glavni|Strukturni motiv u nukleinskim kiselinama}} [[Slika:A-DNA, B-DNA and Z-DNA.png|thumb| Glavna nukleinska kiselina [[Dvostruka spirala nukleinske kiseline|strukture spirala]] (A-, B- i Z-oblik)]] Sekundarna struktura nukleinske kiseline se generalno dijeli na spirala (susjedne bazne parove; "drške") i različite vrste petlji (nespareni [[nukleotid]]i okruženi spiralama). Često se ovi elementi, ili njihove kombinacije, dalje klasifikuju u dodatne kategorije, uključujući, na primjer, [[tetrapetlje]], [[pseudoknot]] i [[petlje stabljike]]. [[Topologija kola|Topološki pristupi]] se mogu koristiti za kategorizaciju i poređenje složenih struktura koje nastaju kombinovanjem ovih elemenata u različitim aranžmanima. === Dvostruka spirala === {{Glavni|Dvostruki heliks nukleinske kiseline}} Dvostruka spirala je važna [[Tercijarna struktura nukleinske kiseline|tercijarna struktura]] u molekulama nukleinske kiseline koja je blisko povezana sa sekundarnom strukturom molekula. Dvostruka spirala se formira od regija mnogih uzastopnih baznih parova. Dvostruka spirala nukleinske kiseline je spiralni polimer, obično desnog smjera, koji sadrži dva [[nukleotid]]na lanca koji su [[sparivanje baza|bazni par]] zajedno. Jedan zavoj spirale čini oko deset nukleotida i sadrži glavni i mali žlijeb, pri čemu je glavni žlijeb širi od manjeg žlijeba.<ref name="Alberts">{{cite book|author=Alberts|year=1994|title=The Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology00albe|isbn=978-0-8153-4105-5|publisher=Garland Science|location=New York|display-authors=etal}}</ref> S obzirom na razliku u širini glavnog i malog žlijeba, mnogi proteini koji se vežu za DNK to čine kroz širi glavni žlijeb.<ref>{{cite journal |vauthors=Pabo C, Sauer R |title=Protein-DNA recognition |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1984_53_annual/page/292 |journal=Annu Rev Biochem |volume=53 |pages=293–321 |year=1984 |pmid=6236744 | doi = 10.1146/annurev.bi.53.070184.001453}}</ref> Mogući su mnogi dvostruko-spiralni oblici; za DNK tri biološki relevantna oblika su [[A-DNK]], [[B-DNK]] i [[Z-DNK]], dok dvostruke spirale [[RNK]] imaju strukture slične A obliku DNK. === Strukture matične petlje === [[Slika:Stem-loop.svg|thumb| Sekundarna struktura RNK [[petlja-matica]] {{Glavni|Petlja-matica}} Sekundarna struktura molekula nukleinske kiseline često se može jedinstveno rastaviti na petlje i matrice. Struktura [[petlja-matica]] (također se često naziva "ukosnica"), u kojoj se heliks sa sparenim bazama završava kratkom nesparenom petljom, izuzetno je česta i predstavlja gradivni blok za veće strukturne motive kao što su strukture lista djeteline, koje su spojevi sa četiri spirale poput onih koji se nalaze u [[transfer RNK]]. Unutrašnje petlje (kratak niz nesparenih baza u dužoj sparenoj spirali) i izbočine (regije u kojima jedan lanac spirale ima "dodatne" umetnute baze bez pandana u suprotnom lancu) također su česte. Postoje mnogi elementi sekundarne strukture od funkcionalne važnosti za biološke RNK; neki poznati primjeri su [[unutrašnjea terminacija|Rho-nezavisni terminator]] petlje-matice i [[Transfer RNK|tRNK list djeteline]]. Aktivna istraživanja su u toku kako bi se odredila sekundarna struktura molekula RNK, s pristupima koji uključuju i [[Određivanje strukture nukleinskih kiselina|eksperimentalne]] i [[Predviđanje strukture nukleinskih kiselina|računarske]] metode (pogledajte također [[Lista softvera za predviđanje strukture RNK]]). === Pseudočvotovi === {{Glavni|Pseudočvor}} [[Slika:Pseudoknot.svg|thumb|300px| Struktura RNK [[pseudoknot]]a. Naprimjer, RNK komponenta ljudske [[telomeraza|telomeraze]].<ref name="Chen">{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0502259102 |vauthors=Chen JL, Greider CW | year = 2005 | title = Functional analysis of the pseudoknot structure in human telomerase RNA | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 102 | issue = 23| pages = 8080–5 | pmid=15849264 | pmc=1149427| bibcode=2005PNAS..102.8080C |doi-access=free }}</ref>]] Pseudočvor je sekundarna struktura [[nukleinske kiseline]] koja sadrži najmanje dvije strukture [[petlja-matica]] u kojima je polovina jedne matrice [[interkalacija (biohemija)|interkalirana]] između dvije polovine druge matrice. Pseudočvorovi se savijaju u trodimenzionalne konformacije u obliku čvora, ali nisu pravi [[čvor (matematika)|topološki čvorovi]]. [[Bazni par]] u pseudočvorovima nije dobro ugniježđen; to jest, javljaju se bazni parovi koji se "preklapaju" u položaju sekvence. Zbog toga je prisustvo općih pseudočvorova u sekvencama nukleinskih kiselina nemoguće [[Predviđanje strukture nukleinske kiseline|Predviđanje]] standardnim metodom [[dinamičko programiranje|dinamičkog programiranja]], koji koristi rekurzivni sistem bodovanja za identifikaciju uparenih matrica i posljedično ne može detektovati neugniježđene bazne parove uobičajenim algoritmima. Međutim, ograničene potklase pseudočvorova mogu se predvidjeti korištenjem modificiranih dinamičkih programa.<ref>{{cite journal | vauthors = Rivas E, Eddy SR | year = 1999 | title = A dynamic programming algorithm for RNA structure prediction including pseudoknots | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-02-05_285_5/page/2053 | journal = J Mol Biol | volume = 285 | issue = 5| pages = 2053–2068 | doi=10.1006/jmbi.1998.2436 | pmid=9925784| arxiv = physics/9807048| s2cid = 2228845 }}</ref> Novije tehnike predviđanja strukture, kao što su stohastička [[gramatika]] bez konteksta, također ne mogu uzeti u obzir pseudočvorove. Pseudočvorovi mogu formirati različite strukture s [[kataliza|katalitskom aktivnošću]].<ref>{{Cite journal|last1=Staple|first1=David W.|last2=Butcher|first2=Samuel E.|date=14. 6. 2005|title=Pseudoknots: RNA Structures with Diverse Functions|journal=PLOS Biol|volume=3|issue=6|pages=e213|doi=10.1371/journal.pbio.0030213|issn=1545-7885|pmc=1149493|pmid=15941360 |doi-access=free }}</ref> i nekoliko važnih bioloških procesa oslanja se na molekule RNK koje formiraju pseudočvorove. Naprimjer, RNK komponenta ljudske [[telomeraza|telomeraze]] sadrži pseudočvor koji je ključan za njenu aktivnost.<ref name="Chen"/> [[Ribozim]] virusa [[hepatitis]]a delta je dobro poznati primjer katalitičke RNK sa pseudočvorom u svom [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]].<ref>{{Cite journal|last1=Doudna|first1=Jennifer A.|last2=Ferré-D'Amaré|first2=Adrian R.|last3=Zhou|first3=Kaihong|title= Crystal structure of a hepatitis delta virus ribozyme|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-10-08_395_6702/page/566|journal=Nature|volume=395|issue=6702|pages=567–574|doi=10.1038/26912|pmid=9783582|date=oktobar 1998|bibcode=1998Natur.395..567F|s2cid=4359811}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lai|first=Michael M. C.|date=1. 6. 1995|title=The Molecular Biology of Hepatitis Delta Virus|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=64|issue=1|pages=259–286|doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.001355|pmid=7574482|issn=0066-4154}}</ref> Group I intron is another example of catalytic RNA with multiple pseudoknots, such as P3 and P7 in the catalytic domain, and auxiliary subclass-specific pseudoknots that provide additional structural support.<ref>{{Cite journal |last1=Vicens |first1=Quentin |last2=Cech |first2=Thomas R. |date=13. 12. 2005 |title=Atomic level architecture of group I introns revealed |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=31 |issue=1 |pages=41–51 |doi=10.1016/j.tibs.2005.11.008 |issn=0968-0004 |pmid=16356725}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Tianshuo |last2=Xu |first2=Ling |last3=Chung |first3=Kevin |last4=Sisto |first4=Luke J. |last5=Hwang |first5=Jimin |last6=Zhang |first6=Chengxin |last7=Van Zandt |first7=Michael C. |last8=Pyle |first8=Anna Marie |date=13. 5. 2025 |title=Molecular insights into de novo small-molecule recognition by an intron RNA structure |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=122 |issue=19 |pages=e2502425122 |doi=10.1073/pnas.2502425122 |issn=0027-8424 |pmc=12088405 |pmid=40339124|bibcode=2025PNAS..12202425L }}</ref> Iako DNK može formirati i pseudočvorove, oni uglavnom nisu prisutni u standardnim [[fiziološko stanje|fiziološkim stanjima]]. ==Predviđanje sekundarne strukture== {{Glavni|Predviđanje strukture nukleinske kiseline}} {{glavni|Lista softvera za predviđanje strukture RNK}} Većina metoda za predviđanje sekundarne strukture [[nukleinske kiseline]] oslanja se na termodinamički model najbližeg susjeda.<ref name="R1" >{{cite journal |vauthors=Xia T, ((SantaLucia J Jr)), Burkard ME, Kierzek R, Schroeder SJ, Jiao X, Cox C, Turner DH |title=Thermodynamic parameters for an expanded nearest-neighbor model for formation of RNA duplexes with Watson-Crick base pairs |journal=Biochemistry |volume=37 |issue=42 |pages=14719–35 |date=oktobar 1998 |pmid=9778347 |doi= 10.1021/bi9809425|citeseerx=10.1.1.579.6653 }}</ref><ref name="R2" >{{cite journal |vauthors=Mathews DH, Disney MD, Childs JL, Schroeder SJ, Zuker M, Turner DH |title=Incorporating chemical modification constraints into a dynamic programming algorithm for prediction of RNA secondary structure |journal=PNAS |volume=101 |issue=19 |pages=7287–92 |date=maj 2004 |pmid=15123812 |doi= 10.1073/pnas.0401799101|pmc=409911|bibcode=2004PNAS..101.7287M|doi-access=free }}</ref> Uobičajeni metod za određivanje najvjerovatnijih struktura na osnovu niza [[nukleotid]]a koristi algoritam dinamičkog programiranja koji traži strukture sa niskom slobodnom energijom.<ref>{{Cite journal|last=Zuker|first=M.|date=7. 4. 1989|title=On finding all suboptimal foldings of an RNA molecule|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-04-07_244_4900/page/48|journal=Science|language=en|volume=244|issue=4900|pages=48–52|doi=10.1126/science.2468181|issn=0036-8075|pmid=2468181|bibcode=1989Sci...244...48Z}}</ref> Algoritmi dinamičkog programiranja često zabranjuju [[pseudočvor]] ili druge slučajeve u kojima bazni parovi nisu u potpunosti ugniježđeni, jer razmatranje ovih struktura postaje računski vrlo skupo čak i za male molekule nukleinske kiseline. Drugi metodi, poput [[stohastička gramatika bez konteksta|stohastičke gramatike bez konteksta]], također se mogu koristiti za predviđanje sekundarne strukture nukleinske kiseline. Za mnoge molekule RNK, sekundarna struktura je vrlo važna za ispravnu funkciju RNK - često više od samog slijeda. Ova činjenica pomaže u analizi [[nekodirajuća RNK|nnekodirajućih RNK]] koje se ponekad nazivaju "RNK geni". Jedna primjena [[bioinformatika|bioinformatike]] koristi predviđene sekundarne strukture RNK u pretraživanju [[genom]]a za nekodirajuće, ali funkcionalne oblike RNK. Naprimjer, [[miRNK|mikroRNK]] imaju kanonske duge strukture petlji stabljike prekinute malim unutrašnjim petljama. Sekundarna struktura RNK primjenjuje se u [[prerada RNK|splajsovanju RNK]] kod određenih [[vrsta]]. Kod ljudi i drugih [[tetrapoda]], pokazano je da je bez proteina [[U2AF2]] proces splajsovanja inhibiran. Međutim, kod [[zebrica|zebrice]] i drugih teleostea riba, proces spajanja RNK se i dalje može odvijati na određenim genima u odsustvu U2AF2. To može biti zato što 10% gena kod zebrice ima naizmjenične TG i AC bazne parove na 3' mjestu spajanja (3'ss) i 5' mjestu spajanja (5'ss) respektivno na svakom intronu, što mijenja sekundarnu strukturu RNK. Ovo sugerira da sekundarna struktura RNK može utjecati na spajanje, potencijalno bez upotrebe proteina poput U2AF2 za koje se smatra da su potrebni za spajanje.<ref name="BrownRNA">{{cite journal|last1=Lin|first1=Chien-Ling|last2=Taggart|first2=Allison J.|last3=Lim|first3=Kian Huat|last4=Cygan|first4=Kamil J.|last5=Ferraris|first5=Luciana|last6=Creton|first6=Robert|last7=Huang|first7=Yen-Tsung|last8=Fairbrother|first8=William G.|title=RNA structure replaces the need for U2AF2 in splicing|journal=Genome Research|date=13. 11. 2015|volume=26|issue=1|pages=12–23|pmid= 26566657|doi=10.1101/gr.181008.114|pmc=4691745}}</ref> ==Određivanje sekundarne strukture== Sekundarna struktura RNK može se odrediti iz atomskih koordinata (tercijarna struktura) dobijenih [[rendgenska kristalografija|rendgenskom kristalografijom]], često pohranjenom u [[Banka podataka o proteinima|Banci podataka o proteinima]]. Trenutne metode uključuju 3DNA/DSSR <ref>{{cite journal |last1=Lu |first1=XJ |last2=Bussemaker |first2=HJ |last3=Olson |first3=WK |title=DSSR: an integrated software tool for dissecting the spatial structure of RNA. |journal=Nucleic Acids Research |date=2. 12. 2015 |volume=43 |issue=21 |pages=e142 |doi=10.1093/nar/gkv716 |pmid=26184874 |pmc=4666379}}</ref> and MC-annotate.<ref>{{cite web |title=MC-Annotate |url=http://www-lbit.iro.umontreal.ca/mcannotate-simple/ |website=www-lbit.iro.umontreal.ca}}</ref> ==Također pogledajte== {{Portal|Biologija}} *[[Molekularna genetika]] *[[DNK-nanotehnologija]] *[[Molekularni modeli DNK]] *[[DiProDB]]. Baza podataka je dizajnirana za prikupljanje i analizu termodinamičkih, strukturnih i drugih svojstava dinukleotida. *[[RNAK CoSSMos]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20070226124940/http://humphry.chem.wesleyan.edu:8080/MDDNA/ MDDNA: Structural Bioinformatics of DNA] *[http://www.biomolecular-modeling.com/Abalone/index.html Abalone] &mdash; Commercial software for DNA modeling *[https://web.archive.org/web/20120620121704/http://mmb.pcb.ub.es/DNAlive/ DNAlive: a web interface to compute DNA physical properties]. Also allows cross-linking of the results with the UCSC Genome browser and DNA dynamics. {{Biomolekularna struktura}} {{DEFAULTSORT:Nucleic Acid Secondary Structure}} [[Kategorija:DNK]] [[Kategorija:Biofizika]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:RNK]] rsngwktdenf4kf6c6oti3ff6ksbli74 Tercijarna struktura nukleinske kiseline 0 525768 3915876 3904836 2026-08-02T00:54:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915876 wikitext text/x-wiki '''Tercijarna struktura nukleinske kiseline''' je [[Biomolekula|trodimenzijski oblik]] polimera [[nukleinske kiseline]].<ref>{{GoldBookRef|title=tertiary structure|file=T06282}}</ref> Molekule [[RNK]] i [[DNK]] su sposobne za različite funkcije, od [[molekularno prepoznavanje|molekularnog prepoznavanja]] do [[kataliza]]. Takve funkcije zahtijevaju preciznu trodimenzionalnu strukturu. Iako su takve strukture raznolike i naizgled složene, sastavljene su od ponavljajućih, lahko prepoznatljivih tercijarnih strukturnih motiva koji služe kao molekulski gradivni blokovi. Neki od najčešćih motiva za tercijarnu strukturu RNK i DNK opisani su u nastavku, ali ove informacije se zasnivaju na ograničenom broju riješenih struktura. Mnogo više tercijarnih strukturnih motiva bit će otkriveno kako se nove molekule RNK i DNK budu strukturno karakterizirale. == Heliksne strukture == [[Slika:A-DNA, B-DNA and Z-DNA.png|thumb|left|285px|Strukture dvostruke spirale A-, B- i Z-DNK.]] === Dvostruka spirala === {{glavni|Dvostruka spirala nukleinske kiseline}} Dvostruka spirala je dominantna tercijarna struktura biološke DNK, a također je moguća struktura i [[RNK]]. Vjeruje se da se u prirodi nalaze tri konformacije DNK: [[A-DNK]], [[B-DNK]] i [[Z-DNK]]. Smatra se se da "B" oblik, koji su opisali [[James D. Watson]] i [[Francis Crick]], prevladava u ćelijama.<ref name=Richmond2003>{{cite journal | vauthors = Richmond TJ, Davey CA | title = The structure of DNA in the nucleosome core | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-05-08_423_6936/page/144 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6936 | pages = 145–50 | date = maj 2003 | pmid = 12736678 | doi = 10.1038/nature01595 | bibcode = 2003Natur.423..145R | s2cid = 205209705 }}</ref> [[James D. Watson]] i [[Francis Crick]] su opisali ovu strukturu kao dvostruku spiralu s radijusom od 10 [[Ångström|Å]] i korakom od 34 [[Ångström|Å]], koja pravi jedan puni okret oko svoje ose svakih 10 [[Bazni par|bp]] sekvence.<ref name=FWPUB>{{cite journal | vauthors = Watson JD, Crick FH | title = Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid | journal = [[Nature]] | volume = 171 | issue = 4356 | pages = 737–8 | date = april 1953 | pmid = 13054692 | doi = 10.1038/171737a0 | url = http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf | bibcode = 1953Natur.171..737W | s2cid = 4253007 }}</ref> Dvostruka spirala napravi jedan puni okret oko svoje ose svakih 10,4–10,5 [[bazni par|baznih parova]] u rastvoru. Ova frekvencija uvijanja (poznata kao "nagib" spirale) uveliko zavisi od sila slaganja koje svaka baza vrši na svoje susjede u lancu. Dvostruko-spiralna RNK usvaja konformaciju sličnu strukturi A-oblika. Moguće su i druge konformacije; zapravo, samo slova F, Q, U, V i Y su sada dostupna za opisivanje bilo koje nove strukture DNK koja se može pojaviti u budućnosti.<ref name="Bansal2003">{{cite journal |author=Bansal M |title=DNA structure: Revisiting the Watson-Crick double helix |journal=Current Science |volume=85 |issue=11 |pages=1556–1563 |year=2003}}</ref><ref name="Ghosh2003">{{cite journal |vauthors=Ghosh A, Bansal M |title=A glossary of DNA structures from A to Z |journal=Acta Crystallogr D|volume=59 |issue=4 |pages=620–626 |year=2003 |doi=10.1107/S0907444903003251 |pmid=12657780}}</ref> Međutim, većina ovih oblika je stvorena sintetski i nisu uočeni u prirodnim biološkim sistemima. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | header = RNK tripleksi | width = 280 | image1 = 3 layers of triplex.png | alt1 = | caption1 = Glavni žlijeb se trostruko ugrađuje u intronu grupe II kod bakterije ''Oceanobacillus Iheyensis''. Svaki naslagani sloj formira jedan tripleks s drugačijom shemom boja. [[vodikova veza|Vodikove veze]] između tripleksa prikazane su crnim isprekidanim linijama. Atomi "N" su obojeni plavom bojom, a atomi "O" crvenom. Od vrha do dna, ostaci na lijevoj strani su G288, C289 i C377..<ref name="Toor08"/> | image2 = isolated_triplex_2K95.png | alt2 = | caption2 = Prikaz krupnog plana glavnog žlijeba U114:A175-U101 (Hoogsteenova baza) tripleksa formiranog unutar pseudočvora [[divlji tip|divljeg tipa]] ljudske [[telomeraza|telomerazne]] RNK. Vodikove veze su prikazane crnim isprekidanim linijama. "N" atomi su obojeni plavom, a "o" atomi crvenom<ref name="pmid18950640"/> }} ===Tripleksi glavnog i sporednog žlijeba=== Tripleks sporednog žlijeba je sveprisutni [[RNK]] [[strukturni motiv]]i. Budući da su interakcije sa [[DNK|sporednim žlijebom]] često posredovane 2'-OH skupinom [[riboza|riboznog]] šećera, ovaj RNK motiv izgleda vrlo različito od svog [[DNK]] ekvivalenta. Najčešći primjer trostrukog žlijeba je A-sporedni motiv ili umetanje [[adenozin]]skih baza u sporedan žlijeb (vidi gore). Međutim, ovaj motiv nije ograničen na adenozine, jer je uočeno da i druge [[nukleobaza|nukleobaze]] interaguju sa sporednim žlijebom RNK. Sporedni žlijeb predstavlja gotovo savršen komplement za umetnutu bazu. To omogućava optimalne [[Van der Waalsove sile|van der Waalsove kontakte]], opsežno [[vodikova veza|vodično vezivanje]] i [[hidrofob]]no površinsko ukopavanje, te stvara energetski vrlo povoljnu interakciju.<ref name="Nissen">{{cite journal |vauthors=Nissen P, Ippolito JA, Ban N, Moore PB, Steitz TA | title = RNA tertiary interactions in the large ribosomal subunit: the A-minor motif | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 9 | pages = 4899–903 |date = april 2001 | pmid = 11296253 | pmc = 33135 | doi = 10.1073/pnas.081082398 | bibcode = 2001PNAS...98.4899N | doi-access = free }}</ref><ref name="Doherty01"/> Budući da su trojke manjih žlijebova sposobne stabilno pakirati slobodnu petlju i heliks, one su ključni elementi u strukturi velikih [[ribonukleotid]]a, uključujući [[intron]]ske grupe I,<ref name="pmid9846872">{{cite journal |vauthors=Szewczak AA, Ortoleva-Donnelly L, Ryder SP, Moncoeur E, Strobel SA | title = A minor groove RNA triple helix within the catalytic core of a group I intron | journal = Nat. Struct. Biol. | volume = 5 | issue = 12 | pages = 1037–42 |date=decembar 1998 | pmid = 9846872 | doi = 10.1038/4146 | s2cid = 10908125 }}</ref> intronke grupe II,<ref name="pmid10917534">{{cite journal |vauthors=Boudvillain M, de Lencastre A, Pyle AM | title = A tertiary interaction that links active-site domains to the 5' splice site of a group II intron |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-07-20_406_6793/page/314 | journal = [[Nature]] | volume = 406 | issue = 6793 | pages = 315–8 |date=juli 2000 | pmid = 10917534 | doi = 10.1038/35018589 | bibcode = 2000Natur.406..315B | s2cid = 4336795 }}</ref> i [[ribosom]]e. {{Multiple image | image1 = RNA Quadruplex.png | alt1 = | caption1 = Iznad: Tipska prstenasta struktura Hoogsteenovog sparenog G-kvarteta.<ref name="Cheong92">{{PDB|1RAU}}; {{cite journal |vauthors=Cheong C, Moore PB | title = Solution structure of an unusually stable RNA tetraplex containing G- and U-quartet structures | journal = Biochemistry | volume = 31 | issue = 36 | pages = 8406–14 |date=septembar 1992 | pmid = 1382577 | doi = 10.1021/bi00151a003}}; rendered with [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref> | align = right | direction = vertical | header = Kvadripleksi | width = 280 | image2 = Quadruplex1_s.png | alt2 = | caption2 = Iznad: '''Kvadripleks''' viđen u [[kristal]]noj strukturi aptamera malahit Zelene RNK. G29 uključen u glavni žlijeb, mali žlijeb i Watson-Crickovu vodikovu vezu sa tri druge baze.<ref name="pmid10926496"/> }} Iako je glavni žlijeb standardne A-oblika RNK prilično uzak i stoga manje dostupan za tripleks interakciju od malog žlijeba, tripleks interakcije glavnog žlijeba mogu se uočiti u nekoliko RNK struktura. Ove strukture se sastoje od nekoliko kombinacija [[bazni par|baznog para]] i Hoogsteen interakcija. Naprimjer, GGC tripleks (GGC amino(N-2)-N-7, imino-karbonil, karbonil-amino(N-4); Watson-Crick) uočen u [[50S|50S ribosomu]], sastavljen od Watson-Crickovog G-C para i dolaznog G koji formira pseudo-Hoogsteenovu mrežu vodikovih veza između obje baze uključene u kanonsko sparivanje.<ref name="Cheong92"/> Drugi značajni primjeri tripleksa glavnog žlijeba uključuju (i) katalitsko jezgro [[intron]]a grupe II prikazanu na slici lijevo <ref name="Toor08"/> (ii) katalitski esencijalna [[trostruka spirala]] uočena kod ljudske [[telomeraza|telomerazne RNK]]<ref name="pmid18950640">{{PDB|2K95}}; {{cite journal |vauthors=Kim NK, Zhang Q, Zhou J, Theimer CA, Peterson RD, Feigon J | title = Solution structure and dynamics of the wild-type pseudoknot of human telomerase RNA | journal = J. Mol. Biol. | volume = 384 | issue = 5 | pages = 1249–61 |date=decembar 2008 | pmid = 18950640 | pmc = 2660571 | doi = 10.1016/j.jmb.2008.10.005 }}; prikazano sa [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref> (iii) [[SAM-II ribosklopka]]<ref name="pmid18204466">{{cite journal |vauthors=Gilbert SD, Rambo RP, Van Tyne D, Batey RT | title = Structure of the SAM-II riboswitch bound to S-adenosylmethionine | journal = Nat. Struct. Mol. Biol. | volume = 15 | issue = 2 | pages = 177–82 |date=februar 2008 | pmid = 18204466 | doi = 10.1038/nsmb.1371 | s2cid = 40791601 }}</ref> i (iv) element za jedarnu ekspresiju (ENE), koji djeluje kao element za stabilizaciju RNK putem formiranja trostruke spirale s poli(A) repom.<ref name = "Mitton-Fry_2010">{{cite journal | vauthors = Mitton-Fry RM, DeGregorio SJ, Wang J, Steitz TA, Steitz JA | title = Poly(A) tail recognition by a viral RNA element through assembly of a triple helix | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-11-26_330_6008/page/1244 | journal = Science | volume = 330 | issue = 6008 | pages = 1244–7 | date = novembar 2010 | pmid = 21109672 | pmc = 3074936 | doi = 10.1126/science.1195858 | bibcode = 2010Sci...330.1244M }}</ref><ref name = "Torabi_2021" /> [[Trostruka DNK]] je također moguća iz [[Hoogsteenovog baznog para|Hoogsteenovih ili obrnutih Hoogsteenovih vodikovih veza]] u glavnom žlijebu [[B-DNK|B-oblika DNK]]. ===Kvadripleks=== Pored [[dvostruka spirala|dvostrukih spirala]] i gore spomenutih tripleksa, [[RNK]] i [[DNK]] također mogu formirati četverostruke spirale. Postoje različite strukture baznih kvadripleksa RNK. Četiri uzastopna [[guanin]]ska ostatka mogu formirati kvadripleks u RNK putem [[Hoogsteenov bazni par|Hoogsteenovih]] vodikovih veza kako bi se formirao "Hoogsteenov prsten" (vidi sliku).<ref name="Cheong92"/> G-C i A-U parovi također mogu formirati bazni kvadripleks kombinacijom sparivanja [[bazni par|Watson-Crick]] i nekanonskog sparivanja u [[DNK|malom žlijebu]].<ref name="Batey04">{{cite journal |vauthors=Batey RT, Gilbert SD, Montange RK | title = Structure of a natural guanine-responsive riboswitch complexed with the metabolite hypoxanthine |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-11-18_432_7015/page/410 | journal = Nature | volume = 432 | issue = 7015 | pages = 411–5 |date=novembar 2004 | pmid = 15549109 | doi = 10.1038/nature03037 |bibcode = 2004Natur.432..411B | s2cid = 2462025 }}</ref> Jezgro malahitno zelene boje [[aptamer]] je također vrsta baznog kvadripleksa s drugačijim obrascem vodikovih veza (vidi sliku).<ref name="pmid10926496">{{PDB|1FIT}}; {{cite journal |vauthors=Baugh C, Grate D, Wilson C | title = 2.8 A crystal structure of the malachite green aptamer |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-08-04_301_1/page/117 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 301 | issue = 1 | pages = 117–28 |date=august 2000 | pmid = 10926496 | doi = 10.1006/jmbi.2000.3951 }}; prikazano sa [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref> Kvadripleks se može ponavljati nekoliko puta uzastopno, stvarajući izuzetno stabilnu strukturu. Jedinstvena struktura kvadripleksnih regija u RNK može služiti različitim funkcijama u biološkom sistemu. Dvije važne funkcije su potencijal vezivanja sa [[ligand]]ima ili proteinima i njena sposobnost stabilizacije cijele tercijarne strukture DNK ili RNK. Jaka struktura može inhibirati ili modulirati transkripciju i [[Replikacija DNK|replikaciju DNK]], kao što je to slučaj u [[telomera]]ma [[hromosom]]a i netranslatiranoj regiji [[iRNK]].<ref name="pmid11306347">{{cite journal |vauthors=Arthanari H, Bolton PH | title = Functional and dysfunctional roles of quadruplex DNA in cells | journal = Chem. Biol. | volume = 8 | issue = 3 | pages = 221–30 |date=mart 2001 | pmid = 11306347 | doi = 10.1016/S1074-5521(01)00007-2| doi-access = free }}</ref> Identitet baze je važan za vezivanje liganda. G-kvadripleks obično veže monovalentne katione poput [[kalij]]a, dok druge baze mogu vezati brojne druge ligande poput [[hipoksantin]]a u U-U-C-U kvadripleksu.<ref name="Batey04"/> Uz ove funkcije, [[G-kvadripleks]]a u [[iRNK]] oko regija za vezivanje [[ribosom]]a mogao bi služiti kao regulator [[ekspresija gena|ekspresije gena]] u [[bakterije|bakterijama]].<ref name="pmid10966771">{{cite journal |vauthors=Oliver AW, Bogdarina I, Schroeder E, Taylor IA, Kneale GG | title = Preferential binding of fd gene 5 protein to tetraplex nucleic acid structures |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-08-18_301_3/page/575 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 301 | issue = 3 | pages = 575–84 |date=august 2000 | pmid = 10966771 | doi = 10.1006/jmbi.2000.3991 }}</ref> Moguće je da postoje još zanimljivije strukture i funkcije koje tek treba otkriti ''[[in vivo]]''. == Koaksijalno slaganje == [[Slika:TRNA all2.png|300px|thumb|left| Sekundarna (umetnuta) i tercijarna struktura [[tRNK]] koja demonstrira koaksijalno slaganje.<ref name="pmid357742">{{PDB|6tna}}; {{cite journal |vauthors=Sussman JL, Holbrook SR, Warrant RW, Church GM, Kim SH | title = Crystal structure of yeast phenylalanine transfer RNA. I. Crystallographic refinement |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1978-08-25_123_4/page/607 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 123 | issue = 4 | pages = 607–30 |date=august 1978 | pmid = 357742 | doi = 10.1016/0022-2836(78)90209-7}}; prikazano sa [http://pymol.sourceforge.net PyMOL].</ref>]] Koaksijalno slaganje, inače poznato kao spiralno slaganje, glavna je odrednica tercijarne strukture RNK višeg reda. Koaksijalno slaganje se događa kada dva RNK dupleksa formiraju susjednu spiralu, koja je stabilizirana [[bazni par|slaganje baza]] na granici dvije spirale. Koaksijalno slaganje je uočeno u [[kristalna struktura|kristalnoj strukturi]] [[tRNK]] za [[fenilalanin|Phe]].<ref name="Quigley76">{{cite journal |vauthors=Quigley GJ, Rich A | title = Structural domains of transfer RNA molecules |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-11-19_194_4267/page/796 | journal = Science | volume = 194 | issue = 4267 | pages = 796–806 |date=novembar 1976 | pmid = 790568 | doi = 10.1126/science.790568|bibcode = 1976Sci...194..796Q }}</ref> U novije vrijeme, koaksijalno slaganje je uočeno u strukturama višeg reda mnogih [[ribozim]]a, uključujući mnoge oblike samospljuskujućih [[katalitički intron Grupe I|grupa I]] i [[katalitički intron Grupe II|grupa II]] [[intron]]a. Uobičajeni motivi koaksijalnog slaganja uključuju interakciju [[ljubljenje drške-petlje|ljupljenje petlje]] i [[pseudočvor]]a. Stabilnost ovih interakcija može se predvidjeti adaptacijom "Turnerovih pravila".<ref name="urlDouglas H. Turner - Department of Chemistry">{{cite web | url = http://www.chem.rochester.edu/faculty/faculty.php?name=turner | title = Douglas H. Turner | work = Turner’s rules | publisher = Department of Chemistry, University of Rochester }}</ref><ref>{{cite web |title=Nearest Neighbor Database - Turner 2004 parameters, Coaxial Stacking |url=https://rna.urmc.rochester.edu/NNDB/rna_2004/rna_2004_coaxial_stacking.html |website=rna.urmc.rochester.edu |access-date=31. 8. 2025 |archive-date=11. 2. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211033256/https://rna.urmc.rochester.edu/NNDB/rna_2004/rna_2004_coaxial_stacking.html |url-status=dead }}</ref> U 1994., Walter i Turner su odredili doprinose slobodne energije interakcija slaganja najbližeg susjeda unutar heliks-heliks interfejsa koristeći modelni sistem koji je kreirao heliks-heliks interfejs između kratkog [[oligomer]]a i prevjesa od četiri-[[nukleotid]]a na kraju [[petlja|ukosnice]]. Njihovi eksperimenti su potvrdili da termodinamički doprinos slaganja baza između dvije spiralne sekundarne strukture blisko oponaša termodinamiku standardnog formiranja dupleksa (interakcije najbližeg susjeda predviđaju [[termodinamika|termodinamičku]] stabilnost rezultirajuće spirale). Relativna stabilnost interakcija najbližeg susjeda može se koristiti za predviđanje povoljnog koaksijalnog slaganja na osnovu poznate sekundarne strukture. Walter i Turner su otkrili da se, u prosjeku, predviđanje strukture RNK poboljšalo sa 67% na 74% tačnosti kada su uključeni doprinosi koaksijalnog slaganja.<ref name="pmid7524072">{{cite journal |vauthors=Walter AE, Turner DH, Kim J, Lyttle MH, Müller P, Mathews DH, Zuker M | title = Coaxial stacking of helixes enhances binding of oligoribonucleotides and improves predictions of RNA folding | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 91 | issue = 20 | pages = 9218–22 |date=septembar 1994 | pmid = 7524072 | pmc = 44783 | doi = 10.1073/pnas.91.20.9218 | bibcode = 1994PNAS...91.9218W | doi-access = free }}</ref> Većina dobro proučenih tercijarnih struktura RNK sadrži primjere koaksijalnog slaganja. Neki istaknuti primjeri su tRNK-Phe, [[intron]]i grupe I, introni grupe II i [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]]. Kristalne strukture tRNK otkrile su prisustvo dvije proširene spirale koje nastaju koaksijalnim slaganjem stabla akceptora [[aminokiselina]] s T-krakom i slaganjem D- i [[antikodon]]skih krakova. Ove interakcije unutar [[tRNK]] orijentiraju stablo antikodona okomito na stablo [[aminokiselina]], što dovodi do funkcionalne tercijarne strukture u obliku slova L.<ref name="Quigley76"/> U [[intron]]ima grupe I, pokazano je da se spirale P4 i P6 koaksijalno slažu korištenjem kombinacije biohemijskih<ref name="pmid8085157">{{cite journal |vauthors=Murphy FL, Wang YH, Griffith JD, Cech TR | title = Coaxially stacked RNA helices in the catalytic center of the Tetrahymena ribozyme |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-09-16_265_5179/page/1708 | journal = Science | volume = 265 | issue = 5179 | pages = 1709–12 |date=septembar 1994 | pmid = 8085157 | doi = 10.1126/science.8085157|bibcode = 1994Sci...265.1709M }}</ref> i [[kristalografija|kristalografske]] metode. [[Kristalna struktura]] P456 pružila je detaljan uvid u to kako koaksijalno slaganje stabilizuje pakovanje RNK heliksa u tercijarne strukture.<ref name="Cate96">{{cite journal |vauthors=Cate JH, Gooding AR, Podell E, Zhou K, Golden BL, Kundrot CE, Cech TR, Doudna JA | title = Crystal structure of a group I ribozyme domain: principles of RNA packing |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-09-20_273_5282/page/1678 | journal = Science | volume = 273 | issue = 5282 | pages = 1678–85 |date=septembar 1996 | pmid = 8781224 | doi = 10.1126/science.273.5282.1678|bibcode = 1996Sci...273.1678C | s2cid = 38185676 }}</ref> U [[intron]]u grupe II sa [[prerada RNK|samosplajsujućim djelovanjem]] iz ''Oceanobacillus iheyensis'', stabljike IA i IB se koaksijalno slažu i doprinose relativnoj orijentaciji konstitutivnih heliksa petosmjernog spoja.<ref name="Toor08"/> Ova orijentacija olakšava pravilno savijanje [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] funkcionalnog [[ribozim]]a. [[Ribosom]] sadrži brojne primjere koaksijalnog slaganja, uključujući naslagane segmente dužine i do 70 bp.<ref name="pmid16141058">{{cite journal | author = Noller HF | title = RNA structure: reading the ribosome | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-09-02_309_5740/page/1508 | journal = Science | volume = 309 | issue = 5740 | pages = 1508–14 |date=septembar 2005 | pmid = 16141058 | doi = 10.1126/science.1111771 |bibcode = 2005Sci...309.1508N | s2cid = 16577145 }}</ref> [[Slika:PseudoknotFold.svg|thumb|right|Formiranje pseudočvora s koaksijalnim slaganjem dvije spirale]] Dva uobičajena motiva koja uključuju koaksijalno slaganje su petlje za poljubac i pseudočvorovi. U interakcijama petlji za poljubac, područja jednolančane petlje dvije ukosnice interaguju putem sparivanja baza, formirajući kompozitnu, koaksijalno složenu spiralu. Važno je napomenuti da ova struktura omogućava svim [[nukleotid]]ima u svakoj petlji da učestvuju u interakcijama sparivanja baza i slaganja. Ovaj motiv su vizualizirali i proučavali pomoću NMR analize Lee i Crothers.<ref name="pmid9739090">{{cite journal |vauthors=Lee AJ, Crothers DM | title = The solution structure of an RNA loop-loop complex: the ColE1 inverted loop sequence | journal = Structure | volume = 6 | issue = 8 | pages = 993–1005 |date=august 1998 | pmid = 9739090 | doi = 10.1016/S0969-2126(98)00101-4| doi-access = free }}</ref> Motiv pseudočvora nastaje kada se jednolančana regija u obliku ukosnice upari s uzvodnom ili nizvodnom sekvencom unutar istog lanca RNK. Dvije rezultirajuće dupleks regije često se slažu jedna na drugu, formirajući stabilnu koaksijalno složenu kompozitnu spiralu. Jedan primjer motiva pseudočvora je visoko stabilan [[ribozim]] virusa [[hepatitis]]a delta, u kojem osnovni lanac pokazuje ukupnu topologiju dvostrukog pseudočvora.<ref name="pmid9783582">{{cite journal |vauthors=Ferré-D'Amaré AR, Zhou K, Doudna JA | title = Crystal structure of a hepatitis delta virus ribozyme |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-10-08_395_6702/page/566 | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6702 | pages = 567–74 |date=oktobar 1998 | pmid = 9783582 | doi = 10.1038/26912 |bibcode = 1998Natur.395..567F | s2cid = 4359811 }}</ref> Efekat sličan koaksijalnom slaganju uočen je u [[Dizajn nukleinskih kiselina|racionalno dizajniranim]] DNK strukturama. [[DNK-origami]] strukture sadrže veliki broj dvostrukih spirala sa izloženim tupim krajevima. Uočeno je da se ove strukture lijepe duž rubova koji sadrže ove izložene tupe krajeve, zbog [[hidrofob]]nih interakcija slaganja.<ref>{{cite journal | vauthors = Rothemund PW | author-link1 = Paul W. K. ]]Rothemund | title = Folding DNA to create nanoscale shapes and patterns | journal = [[Nature]] | volume = 440 | issue = 7082 | pages = 297–302 | date = mart 2006 | pmid = 16541064 | doi = 10.1038/nature04586 | url = https://authors.library.caltech.edu/22244/2/nature04586-s1.pdf | s2cid = 4316391 | bibcode = 2006Natur.440..297R }}</ref> Kombinacijom ovih racionalno dizajniranih DNK-nanostruktura i DNA-PAINT snimanja superrezolucije, istraživači su uočili individualnu snagu [[energija]] slaganja između svih mogućih dinukleotida.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Banerjee |first1=Abhinav |last2=Anand |first2=Micky |last3=Kalita |first3=Simanta |last4=Ganji |first4=Mahipal |date=Dec 2023 |title=Single-molecule analysis of DNA base-stacking energetics using patterned DNA nanostructures |journal=Nature Nanotechnology |volume=18 |issue=12 |pages=1474–1482 |doi=10.1038/s41565-023-01485-1 |pmc=10716042 |pmid=37591937|bibcode=2023NatNa..18.1474B }}</ref> === Mjerenje koaksijalnog slaganja u nukleinskoj kiselini === Rana mjerenja koaksijalnog slaganja provedena su korištenjem biokemijskih testova koji proučavaju relativnu migraciju različitih molekula nukleinskih kiselina na osnovu njihove konformacije i vrste prisutnih interakcija. Kratke molekule DNK koje sadrže zareze, a koje su se i dalje mogle koaksijalno slagati, migrirale su brže od molekula DNK koje sadrže praznine i stoga nisu imale koaksijalno slaganje. To se može objasniti polimernim svojstvima DNK, gdje će kruće molekule nalik štapiću migrirati brže duž električnog gradijenta u matrici u poređenju sa fleksibilnijim molekulama.<ref>{{Cite journal |last1=Yakovchuk |first1=Peter |last2=Protozanova |first2=Ekaterina |last3=Frank-Kamenetskii |first3=Maxim D. |title=Base-stacking and base-pairing contributions into thermal stability of the DNA double helix |url=https://academic.oup.com/nar/article/34/2/564/2401647 |journal=Nucleic Acids Research |date=2006 |volume=34 |issue=2 |pages=564–574 |doi=10.1093/nar/gkj454|pmid=16449200 |pmc=1360284 }}</ref> Razvoj novijih tehnika poput optičke pincete i sposobnost savijanja DNK-nanostruktura doveo je do mjerenja količine DNK snopova i njihove sposobnosti slaganja jednih s drugima. Sila potrebna za razdvajanje ovih snopova pomoću optičke pincete mogla se zatim analizirati, kako bi se izmjerile energije slaganja baznih parova.<ref>{{Cite journal |last1=KILCHHERR |first1=FABIAN |last2=WACHAUF |first2=CHRISTIAN |last3=PELZ |first3=BENJAMIN |last4=RIEF |first4=MATTHIAS |last5=ZACHARIAS |first5=MARTIN |last6=DIETZ |first6=HENDRIK |title=Single-molecule dissection of stacking forces in DNA |journal=Science |date=2016 |volume=353 |issue=6304 |article-number=aaf5508 |doi=10.1126/science.aaf5508|pmid=27609897 }}</ref> Ova mjerenja su provedena uglavnom u neravnotežnim uslovima i napravljene su različite ekstrapolacije kako bi se dobile tačne vrijednosti koaksijalnog slaganja između baza. Nedavne studije pojedinačnih molekula korištenjem DNK-nanostruktura i DNK-PAINT superrezolucijske [[mikroskop]]ije omogućile su mjerenje ovih interakcija između dinukleotida, korištenjem dubinske kinetičke analize vremena vezivanja kratkih DNK molekula za njihove komplementarne sekvence, u prisustvu ili odsustvu interakcija slaganja DNK.<ref name=":0"/> == Ostali motivi == === Interakcije tetrapetlje i receptora === [[Slika:GAAA Tetraloop.png|220px|thumb|left| Štapni prikaz GAAA tetrapetlje - primjer iz GNRA porodice tetrapetlji.<ref name="pmid8781224">{{PDB|1GID}}; {{cite journal |vauthors=Cate JH, Gooding AR, Podell E, Zhou K, Golden BL, Kundrot CE, Cech TR, Doudna JA | title = Crystal structure of a group I ribozyme domain: principles of RNA packing |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-09-20_273_5282/page/1678 | journal = Science | volume = 273 | issue = 5282 | pages = 1678–85 |date=septembar 1996 | pmid = 8781224 | doi = 10.1126/science.273.5282.1678|bibcode = 1996Sci...273.1678C | s2cid = 38185676 }}; rendered with [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref>]] Interakcije tetrapetlje i receptora kombiniraju interakcije sparivanja baza i slaganja između nukleotida petlje motiva [[tetrapetlja|tetrapetlje]] i motiva receptora smještenog unutar RNK dupleksa, stvarajući tercijarni kontakt koji stabilizira globalni tercijarni nabor molekule [[RNK]]. Tetrapetlje su također moguće strukture u DNK dupleksima.<ref>{{cite journal | vauthors = Nakano M, Moody EM, Liang J, Bevilacqua PC | title = Selection for thermodynamically stable DNA tetraloops using temperature gradient gel electrophoresis reveals four motifs: d(cGNNAg), d(cGNABg),d(cCNNGg), and d(gCNNGc) | journal = Biochemistry | volume = 41 | issue = 48 | pages = 14281–92 | date = decembar 2002 | pmid = 12450393 | doi = 10.1021/bi026479k }}</ref> Matične petlje mogu se uveliko razlikovati po veličini i sekvenci, ali tetrapetlje od četiri [[nukleotid]]a su vrlo česte i obično pripadaju jednoj od tri kategorije, na osnovu sekvence.<ref name="pmid10872451">{{cite journal | author = Moore PB | title = Structural motifs in RNA | journal = Annu. Rev. Biochem. | volume = 68 | issue = 1| pages = 287–300 | year = 1999 | pmid = 10872451 | doi = 10.1146/annurev.biochem.68.1.287 }}</ref> Ove tri porodice su tetrapetlje CUYG, UNCG i GNRA ''(vidi sliku desno)''.<ref name="pmid9067606">{{cite journal |vauthors=Abramovitz DL, Pyle AM | title = Remarkable morphological variability of a common RNA folding motif: the GNRA tetraloop-receptor interaction | journal = J. Mol. Biol. | volume = 266 | issue = 3 | pages = 493–506 |date=februar 1997 | pmid = 9067606 | doi = 10.1006/jmbi.1996.0810 | doi-access = free }}</ref> U svakoj od ovih porodica tetrapetlji, drugi i treći nukleotid formiraju zavoj u lancu RNK, a [[bazni par]] između prvog i četvrtog [[nukleotid]]a stabilizuje strukturu matične petlje. Općenito je utvrđeno da stabilnost tetrapetlje zavisi od sastava baza unutar petlje i od sastava ovog "zatvarajućeg para baza".<ref name="pmid15209494">{{cite journal |vauthors=Moody EM, Feerrar JC, Bevilacqua PC | title = Evidence that folding of an RNA tetraloop hairpin is less cooperative than its DNA counterpart | journal = Biochemistry | volume = 43 | issue = 25 | pages = 7992–8 |date=juni 2004 | pmid = 15209494 | doi = 10.1021/bi049350e }}</ref> GNRA porodica tetrapetlji se najčešće opaža unutar interakcija tetrapetlji i receptora. Osim toga, UMAC tetrapetlje su poznate kao alternativne verzije GNRA petlji, obje dijele slične strukture glavnog lanca; uprkos sličnostima, razlikuju se u mogućim interakcijama dugog dometa koje su sposobne za to.<ref name="pmid22605553">{{cite journal |vauthors=Zhao Q, Huang HC, Nagaswamy U, Xia Y, Gao X, Fox GE | title = UNAC tetraloops: to what extent do they mimic GNRA tetraloops? | journal = Biopolymers | volume = 97 | issue = 8 | pages = 617–628 |date=august 2012 | pmid = 22605553 | doi = 10.1002/bip.22049 | bibcode = 2012biopo..97..617Z }}</ref> [[Slika:Tetraloop Receptor GAAA.png|220px|thumb|right|'''GAAA Tetrapetlja i receptor:''' Štapićasti prikaz tetrapetlje (žute) i njenog receptora, koji prikazuje i Watson-Crickovo i Hoogsteenovo sparivanje baza.<ref name="pmid8781224"/>]] "Motivi tetrapetljnog receptora" su tercijarne interakcije dugog dometa <ref name="isbn0-85404-654-2">{{cite book |vauthors=Williams DH, Gait MJ, Loakes D | title = Nucleic Acids in Chemistry and Biology |url=https://archive.org/details/nucleicacidsinch0000unse_o9b7 | publisher = RSC Pub | location = Cambridge, UK | year = 2006 | isbn = 0-85404-654-2 }}</ref> koji se sastoji od [[vodikova veza|vodikove veze]] između baza u sekvencama [[tetretlja|tetrapetlje]] do matične petlje u distalnim dijelovima sekundarne strukture RNK.<ref name="Jaeger94">{{cite journal |vauthors=Jaeger L, Michel F, Westhof E | title = Involvement of a GNRA tetraloop in long-range RNA tertiary interactions |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1994-03-11_236_5/page/1271 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 236 | issue = 5 | pages = 1271–6 |date=mart 1994 | pmid = 7510342 | doi = 10.1016/0022-2836(94)90055-8}}</ref> Pored vodikovih veza, interakcije slaganja su važna komponenta ovih tercijarnih interakcija. Naprimjer, u GNRA-tetrapetlji interakcijama, drugi nukleotid tetrapetlje se slaže direktno na motiv A-platforme (vidi gore) unutar receptora.<ref name="Cate96"/> Sekvenca tetrapetlje i njenog receptora često se podudara tako da se isti tip tercijarnog kontakta može uspostaviti s različitim izoformama tetrapetlje i njenog srodnog [[receptor (biohemija)|receptora]].<ref name="pmid2258934">{{cite journal |vauthors=Michel F, Westhof E | title = Modelling of the three-dimensional architecture of group I catalytic introns based on comparative sequence analysis |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1990-12-05_216_3/page/585 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 216 | issue = 3 | pages = 585–610 |date=decembar 1990 | pmid = 2258934 | doi = 10.1016/0022-2836(90)90386-Z}}</ref> Naprimjer, [[prerada RNK|samosplajsirajući]] [[intron]] grupe I oslanja se na motive tetrapetljinog receptora za svoju strukturu i funkciju.<ref name="Cate96"/><ref name="Jaeger94"/> Konkretno, tri adeninska ostatka kanonskog GAAA motiva slažu se na vrh receptorske spirale i formiraju višestruke stabilizirajuće vodikove veze s receptorom. Prvi [[adenin]] GAAA sekvence formira trostruki [[bazni par]] s AU bazama receptora. Drugi adenin je stabiliziran vodikovim vezama s istim uridinom, kao i putem svoje 2'-OH veze s receptorom i putem interakcija s [[guanin]]om GAAA tetrapetlje. Treći adenin formira trostruki bazni par. === A-sporedni motiv === {{Multiple image | align = left | direction = vertical | header = A-minorne interakcije | width = 280 | image1 = EditedA-minor-motif_type1.png | alt1 = | caption1 = '''A-minorna interakcija tipa I:''' Interakcije tipa I su najčešće i najjače A-minor interakcije, jer uključuju brojne [[vodikova veza|vodikove veze]] i zakopavaju dolaznu A bazu u mali žlijeb.<ref name="pmid10937989"/> | image2 = A_minorII.png | alt2 = | caption2 ='''Interakcija tipa II A-minor:''' Interakcije tipa II uključuju 2'-OH grupu i N3 [[adenozin]]a. Adenozin interreaguje sa 2'-OH grupom [[citozin]]a u malom žlijebu. Jačina ove interakcije je reda veličine interakcije tipa I.<ref name="pmid10937989"/> }} A-minor motiv je sveprisutni RNK [[tercijarna struktura]] motiv. Nastaje umetanjem nesparenog [[nukleozida]] u manji žlijeb RNK dupleksa. Kao takav, on je primjer [[#Tripleksi_i_kvadrupleksi|trostrukog manjeg žlijeba]]. Iako gvanozin, citozin i uridin također mogu formirati trostruke interakcije manjeg žlijeba, interakcije manjeg žlijeba s adeninom su vrlo česte. U slučaju [[adenin]]a, N1-C2-N3 rub umetnute baze formira [[vodikova veza|vodikove veze]] s jednom ili obje 2'-OH grupe dupleksa, kao i s bazama dupleksa (vidi sliku: A-minor interakcije). Dupleks domaćin je često G-C [[bazni par]]. A-minor motivi su podijeljeni u četiri klase,<ref name="Nissen" /><ref name="Doherty01">{{cite journal |vauthors=Doherty EA, Batey RT, Masquida B, Doudna JA | title = A universal mode of helix packing in RNA | journal = Nat. Struct. Biol. | volume = 8 | issue = 4 | pages = 339–43 |date=april 2001 | pmid = 11276255 | doi = 10.1038/86221 | s2cid = 213577 }}</ref> tipovi 0 do III, na osnovu položaja insercijske baze u odnosu na dva 2’-OH Watson-Crickovog [[bzni par|baznog para]]. Kod A-minor motiva tipa I i II, N3 adenina je umetnut duboko unutar malog žlijeba dupleksa (vidi sliku: A-minor interakcije - interakcija tipa II), i postoji dobra komplementarnost oblika s baznim parom. Za razliku od tipova 0 i III, interakcije tipa I i II su specifične za [[adenin]] zbog interakcija vodikovim vezama. U interakciji tipa III, i O2' i N3 insercijske baze su manje blisko povezani sa malim žlijebom dupleksa. Motivi tipa 0 i III su slabiji i nespecifični jer su posredovani interakcijama sa jednim 2’-OH (vidi sliku: A-minor interakcije - interakcije tipa 0 i tipa III). A-minor motiv je među najčešćim strukturnim motivima RNK u [[ribosom]]u, gdje doprinosi vezivanju [[tRNK]] za 23S podjedinicu.<ref name="pmid11296253">{{cite journal |vauthors=Nissen P, Ippolito JA, Ban N, Moore PB, Steitz TA | title = RNA tertiary interactions in the large ribosomal subunit: the A-minor motif |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-04-24_98_9/page/4899 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 9 | pages = 4899–903 |date=april 2001 | pmid = 11296253 | pmc = 33135 | doi = 10.1073/pnas.081082398 |bibcode = 2001PNAS...98.4899N | doi-access = free }}</ref> Najčešće stabiliziraju interakcije dupleksa RNK u petljama i heliksima, kao što je u jezgru introna grupe II.<ref name="Toor08"/> Zanimljiv primjer A-minora je njegova uloga u prepoznavanju [[antikodon]]a. [[Ribosom]] mora razlikovati ispravne i neispravne parove [[kodon]]-[[antikodon]]. To čini, dijelom, umetanjem adeninskih baza u mali žlijeb. Neispravni parovi kodon-antikodon će imati iskrivljenu heliksnu geometriju, što će spriječiti interakciju A-minora da stabilizira vezivanje i povećati brzinu disocijacije neispravne [[tRNK]].<ref name="pmid10481006">{{cite journal |vauthors=Yoshizawa S, Fourmy D, Puglisi JD | title = Recognition of the codon-anticodon helix by ribosomal RNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-09-10_285_5434/page/1722 | journal = Science | volume = 285 | issue = 5434 | pages = 1722–5 |date=septembar 1999 | pmid = 10481006 | doi = 10.1126/science.285.5434.1722}}</ref> Analiza A-minor motiva u [[23S ribosomska RNK|23S ribosomskoj RNK]] otkrila je hijerarhijsku mrežu strukturnih zavisnosti, za koju se pretpostavlja da je povezana s evolucijom [[ribosom]]a i redoslijedom događaja koji su doveli do razvoja moderne bakterijske velike podjedinice.<ref name="Bokov2009">{{cite journal | vauthors = Bokov K, Steinberg SV | title =A hierarchical model for evolution of 23S ribosomal RNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-19_457_7232/page/976 | journal = [[Nature]] | volume = 457 | issue = 7232 | pages = 977–80 | date = februar 2009 | pmid = 19225518 | doi = 10.1038/nature07749 | bibcode = 2009Natur.457..977B | s2cid = 4400869 }}</ref> Izvještava se da A-minor motiv i njegova nova podklasa, WC/H A-minor interakcije, jačaju druge tercijarne strukture RNK, kao što su trostruke spirale glavnog žlijeba identificirane u stabilizacijskim elementima [[RNK]].<ref name="Mitton-Fry_2010"/><ref name = "Torabi_2021">{{cite journal | vauthors = Torabi SF, Vaidya AT, Tycowski KT, DeGregorio SJ, Wang J, Shu MD, Steitz TA, Steitz JA | display-authors = 6 | title = RNA stabilization by a poly(A) tail 3'-end binding pocket and other modes of poly(A)-RNA interaction | journal = Science | date = januar 2021 | volume = 371 | issue = 6529 | pmid = 33414189 | doi = 10.1126/science.abe6523 | pmc = 9491362 | issn=0036-8075 | s2cid = 231195473 | doi-access = free }}</ref> === Ribozni zatvarač=== [[Slika:RiboseZipperSchematic.png|300px|thumb|upright|'''Ribozni zatvarači:''' Pogled na kanonski ribozni zatvarač između dva lanca RNK.<ref name="pmid8781224"/>]] Ribozni zatvarač je tercijarni strukturni element [[RNK]] u kojem su dva lanca RNK držana zajedno interakcijama [[vodikova veza|vodikovih veza]] koje uključuju 2'OH [[riboz]]nih šećera na različitim lancima. 2'OH se može ponašati i kao donor i kao akceptor vodikove veze, što omogućava formiranje bifurkiranih vodikovih veza s drugim 2'OH..<ref name="pmid10458781">{{cite journal |vauthors=Batey RT, Rambo RP, Doudna JA | title = Tertiary Motifs in RNA Structure and Folding | journal = Angew. Chem. Int. Ed. Engl. | volume = 38 | issue = 16 | pages = 2326–2343 |date=august 1999 | pmid = 10458781 | doi = 10.1002/(SICI)1521-3773(19990816)38:16<2326::AID-ANIE2326>3.0.CO;2-3}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Tamura M, Holbrook SR | title = Sequence and structural conservation in RNA ribose zippers | journal = J. Mol. Biol. | volume = 320 | issue = 3 | pages = 455–74 |date=juli 2002 | pmid = 12096903 | doi = 10.1016/S0022-2836(02)00515-6| url =https://zenodo.org/record/1259625 }}</ref> Brojni oblici riboznih zatvarača su zabilježeni, ali uobičajeni tip uključuje četiri vodikove veze između 2'-OH grupa dva susjedna [[šećer]]a. Ribozni zatvarači se obično javljaju u nizovima koji stabiliziraju interakcije između odvojenih lanaca [[RNK]].<ref name="Toor10">{{PDB|3IGI}}; {{cite journal |vauthors=Toor N, Keating KS, Fedorova O, Rajashankar K, Wang J, Pyle AM | title = Tertiary architecture of the Oceanobacillus iheyensis group II intron | journal = RNA | volume = 16 | issue = 1 | pages = 57–69 |date=januar 2010 | pmid = 19952115 | pmc = 2802037 | doi = 10.1261/rna.1844010 }}; rendered using [http://pymol.sourceforge.net PyMOL].</ref> Ribozni zatvarači se često opažaju kao interakcije [[petlja stabla]] sa vrlo niskom specifičnošću sekvence. Međutim, u malim i velikim [[ribosom]]skim podjedinicama postoji sklonost ka [[riboznim]] zatvaračima CC/AA sekvence - dva [[citozin]]a na prvom lancu uparena sa dva [[adenin]]a na drugom lancu. == Uloga metalnih iona == {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Vezivanje metalnih iona u intronu grupe I | image1 = mginnersphere.png | alt1 = | caption1 = [[PDB]] prikaz koordinacije [[magnezij]]a u unutrašnjoj sferi [[intron]]a Grupe I. Dvije crvene kuglice označavaju ione magnezija, a isprekidane linije koje dolaze od iona označavaju koordinaciju sa odgovarajućim grupama na [[nukleotid]]ima. Shema kodiranja bojama je sljedeća: zelena = [[ugljik]], narandžasta = [[fosfat]], ružičasta = [[kisik]], plava = [[dušik]].<ref name="pmid16141079">{{PDB|1ZZN}}; {{cite journal |vauthors=Stahley MR, Strobel SA | title = Structural evidence for a two-metal-ion mechanism of group I intron splicing |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-02_309_5740/page/1586 | journal = Science | volume = 309 | issue = 5740 | pages = 1587–90 |date=septembar 2005 | pmid = 16141079 | doi = 10.1126/science.1114994 |bibcode = 2005Sci...309.1587S | s2cid = 40099718 }}; rendered with [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref> | image2 = cate.bindingpocket2.png | alt2 = | caption2 = PDB prikaz džepa za vezivanje introna P5c grupe 1 koji pokazuje koordinaciju vanjske sfere. Ovdje, šest amina osmij-heksamina(III) ispunjavaju ulogu koju obično imaju molekule vode i posreduju u interakciji iona s glavnim žlijebom. Koordinacija putem [[vodikova veza|vodikovih veza]] je označena isprekidanim linijama, a osmij je prikazan ružičastom bojom, sve ostale boje su kao gore.<ref name="pmid8781224"/> | width = 300 }} Funkcionalne [[RNK]] su često presavijene, stabilne molekule trodimenzijskog oblika, a ne mehki, linearni lanci.<ref name="pmid1989074">{{cite journal |vauthors=Celander DW, Cech TR | title = Visualizing the higher order folding of a catalytic RNA molecule |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-01-25_251_4992/page/400 | journal = Science | volume = 251 | issue = 4992 | pages = 401–7 |date=januar 1991 | pmid = 1989074 | doi = 10.1126/science.1989074|bibcode = 1991Sci...251..401C }}</ref> Kationi su neophodni za termodinamičku stabilizaciju tercijarnih struktura RNK. Metalni kationi koji vežu RNK mogu biti monovalentni, dvovalentni ili trovalentni. [[Kalij]] (K<sup>+</sup>) je uobičajeni monovalentni ion koji veže RNK. Uobičajeni dvovalentni ion koji veže RNK je [[magnezij]] (Mg<sup>2+</sup>). Utvrđeno je da drugi ioni, uključujući [[natrij]] (Na<sup>+</sup>), [[kalcij]] (Ca<sup>2+</sup>) i [[mangan]] (Mn<sup>2+</sup>), vežu RNK ''in vivo'' i ''in vitro''. Multivalentni organski kationi poput [[spermidina]] ili [[spermina]] također se nalaze u ćelijama i oni daju važan doprinos savijanju RNK. Trovalentni ioni poput [[kobalt]]-heksamina ili lantanoidni ioni poput [[terbij]]a (Tb<sup>3+</sup>) su korisni eksperimentalni alati za proučavanje vezivanja metala za RNK.<ref name="pmid12203005">{{cite journal | author = Pyle AM | title = Metal ions in the structure and function of RNA | journal = J. Biol. Inorg. Chem. | volume = 7 | issue = 7–8 | pages = 679–90 |date=septembar 2002 | pmid = 12203005 | doi = 10.1007/s00775-002-0387-6 | s2cid = 42008484 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Morrow |first1=Janet R. |last2=Andolina |first2=Christopher M. |editor-first1= Astrid | editor-last1 = Sigel | editor-first2 = Helmut | editor-last2= Sigel | editor-first3 = Roland K. O. | editor-last3 = Sigel | name-list-style = vanc |title=Interplay between Metal Ions and Nucleic Acids |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=10 |year=2012 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-94-007-2172-2_6 |pmid=22210339 |pages=171–197 |chapter=Chapter 6. Spectroscopic Investigations of Lanthanide Ion Binding to Nucleic Acids |isbn=978-94-007-2171-5 }}</ref> Metalni ion može interagovati sa RNK na više načina. Ion se može difuzno povezati sa RNK osnovom, štiteći inače nepovoljne elektrostatičke interakcije. Ovo skrining naboja često ispunjavaju monovalentni ioni. Ioni vezani za mjesto stabilizuju specifične elemente tercijarne strukture RNK. Interakcije vezane za mjesto mogu se dalje podijeliti u dvije kategorije, ovisno o tome da li [[voda]] posreduje u vezivanju metala. Interakcije "vanjske sfere" posreduju molekule vode koje okružuju metalni ion. Na primjer, magnezijum heksahidrat interaguje sa specifičnim motivima tercijarne strukture RNK i stabilizuje ih putem interakcija sa gvanozinom u glavnom žlijebu. Obrnuto, interakcije "unutrašnje sfere" direktno posreduje metalni ion. RNK se često savija u više faza, a ovi koraci mogu biti stabilizovani različitim vrstama kationa. U ranim fazama, RNK formira sekundarne strukture nukleinske kiseline stabilizovane vezivanjem monovalentnih kationa, dvovalentnih kationa i polianionskih amina kako bi neutralizirala polianionski okosnicu. Kasnije faze ovog procesa uključuju formiranje tercijarne strukture RNK, koja se stabilizuje gotovo u velikoj mjeri vezivanjem dvovalentnih iona poput magnezijuma, uz mogući doprinos vezivanja kalijuma. [[Mjesto vezanja|Mjesta vezivanja]] metala često su lokalizovana u dubokom i uskom glavnom žlijebu RNK dupleksa, koordinirajući se sa [[Hoogsteen-ovim baznim parom|Hoogsteen]] rubovima [[purina]]. Posebno, metalni [[ioni|kationi]] stabilizuju mjesta uvijanja glavnog lanca gdje čvrsto pakovanje [[fosfata]] rezultira područjem gustog negativnog naboja. Postoji nekoliko motiva vezivanja metalnih iona u RNK dupleksima koji su identifikovani u kristalnim strukturama. Na primjer, u P4-P6 domenu ''[[Tetrahymena]] thermophila'' [[katalitički intron grupe I|intron grupe I]], nekoliko mjesta za vezivanje iona sastoje se od tandema G-U [[volećavi bazni par|volećavi parovi]] i tandema G-A [[nepodudaranje baznih parova|neusklađenosti]], u kojima [[Valencija (hemija)|dovalentni]] kationi interaguju sa Hoogsteen-ovim rubom gvanozina putem O6 i N7.<ref name="pmid8939748">{{cite journal |vauthors=Cate JH, Doudna JA | title = Metal-binding sites in the major groove of a large ribozyme domain | journal = Structure | volume = 4 | issue = 10 | pages = 1221–9 |date=oktobar 1996 | pmid = 8939748 | doi = 10.1016/S0969-2126(96)00129-3| doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9195889">{{cite journal |vauthors=Kieft JS, Tinoco I | title = Solution structure of a metal-binding site in the major groove of RNA complexed with cobalt (III) hexammine | journal = Structure | volume = 5 | issue = 5 | pages = 713–21 |date=maj 1997 | pmid = 9195889 | doi = 10.1016/S0969-2126(97)00225-6| doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10653698">{{cite journal |vauthors=Rüdisser S, Tinoco I | title = Solution structure of Cobalt(III)hexammine complexed to the GAAA tetraloop, and metal-ion binding to G·A mismatches |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-02-04_295_5/page/n114 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 295 | issue = 5 | pages = 1211–23 |date=februar 2000 | pmid = 10653698 | doi = 10.1006/jmbi.1999.3421 }}</ref> Još jedan motiv vezivanja iona u [[intron]]u grupe I ''[[Tetrahymena]]'' je motiv platforme A-A, u kojem uzastopni [[adenozin]]i u istom lancu RNK formiraju nekanonski pseudobazni par.<ref name="pmid11574672">{{cite journal |vauthors=Burkhardt C, Zacharias M | title = Modelling ion binding to AA platform motifs in RNA: a continuum solvent study including conformational adaptation | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 29 | issue = 19 | pages = 3910–8 |date=oktobar 2001 | pmid = 11574672 | pmc = 60250 | doi = 10.1093/nar/29.19.3910}}</ref> Za razliku od tandemskog G-U motiva, A-A platformski motiv se preferencijalno veže za monovalentne katione. U mnogim od ovih motiva, odsustvo monovalentnih ili dvovalentnih kationa rezultira ili većom fleksibilnošću ili gubitkom tercijarne strukture. Utvrđeno je da su dvovalentni metalni ioni, posebno [[Magnezij u biologiji|magnezij]], važni za strukturu spojeva DNK kao što je [[Hollidayev spoj]] međuprodukt u [[genetička rekombinacija|genetičkoj rekombinaciji]]. Magnezijev ion štiti negativno nabijene fosfatne grupe u spoju i omogućava im da budu bliže jedna drugoj, omogućavajući naslaganu konformaciju umjesto neslagane konformacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Panyutin IG, Biswas I, Hsieh P | title = A pivotal role for the structure of the Holliday junction in DNA branch migration | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1995-04-18_14_8/page/1818 | journal = The EMBO Journal | volume = 14 | issue = 8 | pages = 1819–26 | date = april 1995 | pmid = 7737132 | pmc = 398275 | doi=10.1002/j.1460-2075.1995.tb07170.x}}</ref> [[Magnezij]] je ključan za stabilizaciju ovakvih spojeva u [[Dizajn nukleinskih kiselina|vještački dizajniranim]] strukturama koje se koriste u [[DNK-nanotehnologija|DNK-nanotehnologiji]], kao što je motiv dvostrukog ukrštanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Fu TJ, Seeman NC | title = DNA double-crossover molecules | journal = Biochemistry | volume = 32 | issue = 13 | pages = 3211–20 | date = april 1993 | pmid = 8461289 | doi = 10.1021/bi00064a003 }}</ref> == Historija== {{main|Historija molekularne biologije}} Najraniji radovi u strukturnoj biologiji RNK poklopili su se, manje-više, s radom na DNK početkom 1950-ih. U svom značajnom radu iz 1953. godine, Watson i Crick sugerirali su da bi van der Waalsovo gužvanje 2`OH grupom riboze spriječilo RNK da usvoji dvostruku spiralnu strukturu identičnu modelu koji su predložili - onome što danas znamo kao B-oblik DNK.<ref name="pmid13054692">{{cite journal |vauthors=Watson JD, Crick FH |title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid |journal=Nature |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |date=april 1953 |pmid=13054692 |doi= 10.1038/171737a0 | bibcode = 1953Natur.171..737W |s2cid=4253007 |url=http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf }}</ref> Ovo je izazvalo pitanja o trodimenzionalnoj strukturi RNK: da li bi ovaj molekul mogao formirati neku vrstu spiralne strukture, i ako da, kako? Sredinom 1960-ih, uloga [[tRNK]] u [[sinteza proteina|sintezi proteina]] intenzivno se proučavala. Godine 1965., Holley i saradnici su pročistili i sekvencirali prvu molekulu tRNK, prvobitno pretpostavivši da je usvojio strukturu lista djeteline, uglavnom zasnovanu na sposobnosti određenih regija molekule da formiraju strukture petlji matičnih stabljika.<ref name="pmid14263761">{{cite journal | author = Holley, RW, Apgar, J, Everett, GA, Madison, JT, Marguisse, M, Merrill, SH, Penwick, JR, Zamir | title = Structure of a ribonucleic acid | url = https://archive.org/details/sim_science_1965-03-19_147_3664/page/1462 | journal = Science | volume = 147 | issue = 3664| pages = 1462–5 |date=mart 1965 | pmid = 14263761 | doi = 10.1126/science.147.3664.1462|bibcode = 1965Sci...147.1462H | s2cid = 40989800 }}</ref> Izolacija tRNA pokazala se kao prvi veliki uspjeh u strukturnoj biologiji RNK. Godine 1971. Kim i saradnici su postigli još jedan proboj, proizvodeći kristale kvasne tRNA<sup>PHE</sup> koja je difrakcijski reagirala do rezolucije od 2-3 [[Ångström]]a koristeći spermin, prirodni poliamin, koji se vezao za [[[tRNK]] i stabilizirao je.<ref name="pmid5279525">{{cite journal |vauthors=Kim SH, Quigley G, Suddath FL, Rich A | title = High-resolution x-ray diffraction patterns of crystalline transfer RNA that show helical regions | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 68 | issue = 4 | pages = 841–5 |date=april 1971 | pmid = 5279525 | pmc = 389056 | doi = 10.1073/pnas.68.4.841|bibcode = | doi-access = free }}</ref> Tokom značajnog perioda nakon prvih struktura tRNA, oblast proučavanja strukture RNK nije dramatično napredovala. Mogućnost proučavanja strukture RNK zavisila je od potencijala za izolaciju ciljne RNK. Ovo se pokazalo ograničavajućim za ovu oblast dugi niz godina, dijelom i zato što su druge poznate ciljeve - tj. [[ribosom]] - bilo znatno teže izoliratiti i [[kristal]]izirati. Kao takve, nekih dvadeset godina nakon originalnog objavljivanja strukture tRNK<sup>PHE</sup>, riješene su strukture samo nekoliko drugih ciljeva RNK, pri čemu gotovo svi pripadaju porodici [[transferna RNK|transferne RNK]].<ref name="pmid7544309">{{cite journal |vauthors=Shen LX, Cai Z, Tinoco I | title = RNA structure at high resolution |url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1995-08_9_11/page/1022 | journal = FASEB J. | volume = 9 | issue = 11 | pages = 1023–33 |date=august 1995 | pmid = 7544309 | doi = 10.1096/fasebj.9.11.7544309| doi-access = free | s2cid = 40621440 }}</ref> Ovaj nesretni nedostatak prostora na kraju će biti prevaziđen uglavnom zahvaljujući dva velika napretka u istraživanju nukleinskih kiselina: identifikaciji ribozima i sposobnosti njihove proizvodnje putem transkripcije ''[[in vitro]]''. Nakon publikacije Toma Cecha koja implicira intron grupe I ''[[Tetrahymena]]'' kao autokatalitički [[ribozim]],<ref name="pmid6101203">{{cite journal |vauthors=Cech TR, Zaug AJ, Grabowski PJ | title = In vitro splicing of the ribosomal RNA precursor of Tetrahymena: involvement of a guanosine nucleotide in the excision of the intervening sequence |url=https://archive.org/details/sim_cell_1981-12_27_3/page/487 | journal = Cell | volume = 27 | issue = 3 Pt 2 | pages = 487–96 |date=decembar 1981 | pmid = 6101203 | doi = 10.1016/0092-8674(81)90390-1| s2cid = 17674600 }}</ref> i izvještaj Sidneyja Altmana o katalizi [[ribonukleaza|ribonukleazom]] P RNK,<ref name="pmid358197">{{cite journal |vauthors=Stark BC, Kole R, Bowman EJ, Altman S | title = Ribonuclease P: an enzyme with an essential RNA component | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 75 | issue = 8 | pages = 3717–21 |date=august 1978 | pmid = 358197 | pmc = 392857 | doi = 10.1073/pnas.75.8.3717|bibcode = 1978PNAS...75.3717S | doi-access = free }}</ref> nekoliko drugih katalitskih RNK identificirano je krajem 1980-ih,<ref name="pmid17833317">{{cite journal |vauthors=Prody GA, Bakos JT, Buzayan JM, Schneider IR, Bruening G | title = Autolytic Processing of Dimeric Plant Virus Satellite RNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-03-28_231_4745/page/1576 | journal = Science | volume = 231 | issue = 4745 | pages = 1577–1580 |date=mart 1986 | pmid = 17833317 | doi = 10.1126/science.231.4745.1577 |bibcode = 1986Sci...231.1577P | s2cid = 21563490 }}</ref> uključujući ribozim čekićaste glave. Godine 1994., McKay ''i saradnici'' objavili su strukturu 'kompleksa RNA-DNK ribozim-inhibitor čekićaste glave' u rezoluciji od 2,6 Ångströma, u kojem je autokatalitska aktivnost ribozima poremećena vezivanjem za DNK supstrat.<ref name="pmid7969422">{{cite journal |vauthors=Pley HW, Flaherty KM, McKay DB | title = Three-dimensional structure of a hammerhead ribozyme |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-11-03_372_6501/page/68 | journal = [[Nature]] | volume = 372 | issue = 6501 | pages = 68–74 |date=novembar 1994 | pmid = 7969422 | doi = 10.1038/372068a0 |bibcode = 1994Natur.372...68P | s2cid = 4333072 }}</ref> Pored napretka postignutog u određivanju globalne strukture putem kristalografije, početkom 1990-ih također je uvedena NMR kao moćna tehnika u strukturnoj biologiji RNK. Istraživanja poput ovog omogućila su precizniju karakterizaciju interakcija sparivanja baza i slaganja baza koje su stabilizirale globalne nabore velikih molekula RNK. Ponovni porast strukturne biologije RNK sredinom 1990-ih izazvao je pravu eksploziju u području istraživanja strukture nukleinskih kiselina. Od objavljivanja struktura čekićaste glave i P<sub>4-6</sub>, postignuti su brojni značajni doprinosi ovom području. Neki od najznačajnijih primjera uključuju strukture [[katalitički intron Grupe I|Introna Grupe I]] i [[intron grupe II|introna Grupe II]],<ref name="Toor08">{{PDB|3BWP}}; {{cite journal |vauthors=Toor N, Keating KS, Taylor SD, Pyle AM | title = Crystal structure of a self-spliced group II intron |url=https://archive.org/details/sim_science_2008-04-04_320_5872/page/76 | journal = Science | volume = 320 | issue = 5872 | pages = 77–82 |date=april 2008 | pmid = 18388288 | doi = 10.1126/science.1153803 |bibcode = 2008Sci...320...77T | pmc = 4406475 }}; dobijenim preko [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref> i [[ribosom]].<ref name="pmid10937989">{{PDB|1FFK}}; {{cite journal |vauthors=Ban N, Nissen P, Hansen J, Moore PB, Steitz TA | title = The complete atomic structure of the large ribosomal subunit at 2.4 A resolution |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-08-11_289_5481/page/904 | journal = Science | volume = 289 | issue = 5481 | pages = 905–20 |date=august 2000 | pmid = 10937989 | doi = 10.1126/science.289.5481.905|bibcode = 2000Sci...289..905B }}; rendered with [http://pymol.sourceforge.net PyMOL]</ref> Prve tri strukture su proizvedene korištenjem ''in vitro'' transkripcije, a NMR je odigrao ulogu u istraživanju parcijalnih komponenti sve četiri strukture - što svjedoči o neophodnosti obje tehnike za istraživanje RNK. [[Nobelova nagrada za hemiju]] 2009. godine dodijeljena je [[Ada Yonath|]Adi Yonath]], [[Venkatraman Ramakrishnan|Venkatramanu Ramakrishnanu]] i [[Thomas Steitz|Thomasu Steitzu]] za njihov strukturni rad na [[ribosom]]u, demonstrirajući istaknutu ulogu koju je strukturna biologija RNK preuzela u modernoj molekulskoj biologiji. == Također pogledajte == {{div col|colwidth=22em}} * [[Petlja matične kiseline]] * [[Pseudoknot]] * [[Predviđanje strukture nukleinske kiseline|Predviđanje sekundarne strukture]] * [[Bazni par]] * [[Vobling bazni par]] * [[Hoogsteenov bazni par]] * [[Ribosom]] * [[Riboprekidač]] * [[Ribozim]] * [[Čekićar ribozim]] * [[Katalitički intron grupe I]] * [[Intron grupe II]] * [[tRNA]] * [[G-kvadrupleks]] * [[i-motiv DNK]] * [[Tetrapetlja]] * [[Klizava sekvenca]] * [[Poljubac matične petlje]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak|32em}} {{Biomolekularna struktura}} [[Kategorija:RNK]] [[Kategorija:DNK]] m8bbwwn87e43sb7oj68ptvnbcx5j8xu Zapovednik 0 526380 3915936 3900441 2026-08-02T09:22:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915936 wikitext text/x-wiki [[Slika:Заповедник "Брянский Лес". Река Теребушка.jpg|thumb|350px| Pogled na [[Prirodni rezervat]], zapovednik Rusije]] '''Zapovednik'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|z|æ|p|oʊ|ˈ|v|ɛ|d|n|ɪ|k}} {{respell|ZAP|oh|VED|nik}}; {{IPA|ru|zəpɐˈvʲedʲnʲɪk|}}}} je ustaljeni termin na [[Sovjetski savez|teritoriji bivšeg Sovjetskog Saveza]] za zaštićeno područje koje se "zauvijek čuva u divljini". To je najviši stepen [[ekologija|zaštite okoliša]] za dodijeljena područja, koja su strogo zaštićena. Pristup javnosti je ograničen. ==Pregled== Doslovni engleski prijevod riječi ''zapovednik'' je "utočište prirode" (poput [[utočište za životinje]]); međutim, u praksi, zapovednici se ponekad bave zaštitom stvari koje nisu priroda i mogu uključivati historijsko-kulturnu, historijsko-arheološku i druge vrste kulturne ili prirodne baštine. Oni također funkcioniraju kao važna mjesta za historijska istraživanja i obrazovanje te su stoga usporedivi s [[Mjesto od posebnog naučnog interesa|Mjesta od posebnog naučnog interesa]] kakva se nalaze u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i [[Mjesto od posebnog naučnog interesa|Mjesta od posebnog naučnog interesa]] u [[Hong Kong]]u. Termin ''zapovednik'', koji se odnosi na rezervat, osoblje i infrastrukturu, korišten je u bivšem Sovjetskom Savezu i još uvijek se koristi u Ruskoj Federaciji i nekim drugim bivšim sovjetskim republikama. Mnogi rezervati imaju područja s različitim stupnjevima zaštite; ponekad je [[pašnjak|ispaša]] dozvoljena do određene mjere. Druge vrste zaštićenih područja uključuju [[nacionalni park]], zakaznike (što se odnosi na "državni rezervat divljači" jer je tamo dozvoljen ograničen [[lov]], prirodne spomenike (često pojedinačna stabla, geološke eksponate ili druga mala područja) itd. Neki zapovednici su prepoznati kao rezervati [[biosfera|biosfere]] (ili utočišta). U Rusiji postoji 101 zapovednik koji pokrivaju oko 330.000&nbsp;km² ili oko 1,4% ukupne površine zemlje. Obuhvataju sve, od izolovanih delova stepe do velikih prostranstava [[Sibir]]a i [[Arktik]]a, a veličina im varira od Galičke Gore na 2,31&nbsp;km<sup>2</sup> (570 hektara) do [[Veliki arktički državni prirodni rezervat|Velikog arktičkog državnog prirodnog rezervata]] na 41692 km2. Rusko Ministarstvo prirodnih resursa nadgleda 99 rezervata. Izuzeci su Ilmenskij, kojim upravlja [[Ruska akademija nauka]], i Galička Gora, kojom upravlja [[Voronješki državni univerzitet]].<ref>Tsentr dickoy prirody</ref> ==Teorija zapovednosti== Teorijsko opravdanje zapovednika poznato je kao ''zapovednost''' (заповедность) - što znači "stanje zaštićenosti u ''zapovedniku''". Razvijena je 1890-ih i početkom 20. stoljeća, uglavnom od strane biologa tla [[Vasilij Dokučajev|Vasilija Dokučajeva]]. Osnovna ideja ''zapovednosti''' je isključenje ljudi i zabrana ekonomske aktivnosti, s jedinim izuzecima koji su dozvoljeni naučnicima i čuvarima prirode.<ref>Shtilmark (2003) p.2.</ref> Zapovednici su zamišljeni kao dijelovi netaknutih prirodnih [[ekosistem]]a koji se mogu proučavati kao standardi s kojima se uspoređuju upravljani ekosistemi, kakvi se stvaraju u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[šumarstvo|šumarstvu]].<ref>Weiner (2000), p.91.</ref> U tu svrhu, zapovednici moraju biti dovoljno veliki da budu samodostatni, sa kompletnim rasponom trofičkih nivoa sve do najviših [[predator]]a.<ref>Shtilmark (2003), pp.12-13.</ref> Godine 1910. teoriju „zapovednosti“ razvio je I. P. Borodin, koji je tvrdio da zapovednike ne treba osnivati postupno, već kao planirani sistem [[rezervat]]a koji uključuje uzorke svih glavnih prirodnih regija u zemlji.<ref>Shtilmark (2003), pp.17-18.</ref> U 1940-im [[Aldo Leopold]] razumio je potrebu za rezervatima tipa zapovednika: "Dok čak i najveća područja divljine postaju djelimično poremećena, bilo je potrebno samo nekoliko divljih hektara da [[John Ernst Weaver|J.&nbsp;E. Weaver]] otkrije zašto je [[flora]] prerije otpornija na sušu od agronomske flore koja ju je zamijenila." Odgovor je bio da divlja [[prerija]] ima mnogo složeniji i efikasniji korijenov sistem, a to se moglo otkriti samo proučavanjem netaknutog prirodnog ekosistema.<ref>Leopold (1968), pp.196-7.</ref> Bilo bi teško, ako ne i nemoguće, uspostaviti danas „savršen“ zapovednik, potpuno prirodan i samodovoljan, posebno imajući u vidu naknadne efekte koji uključuju zagađenje i stakleničke plinove. Ipak, mnogi ruski zapovednici su dobra aproksimacija ideala i djeluju kao naučne institucije već mnogo decenija. {{Citation needed|date=januar 2025}} ==Historija== Prvi zapovednici osnovani su u stepskoj regiji Ruskog Carstva 1890-ih. Neki su bili opremljeni istraživačkim stanicama. [[Vasilij Dokučajev]] bio je vodeći duh iza ovih ranih zapovednika. Područja stepe odabrana su za prve zapovednike zbog brzog nestanka djevičanske stepe dok je preoravana, i zato što se smatralo da oranje može pogoršati posljedice [[suša]]. Istraživanje je bilo potrebno kako bi se razumjela stepa i kako se ona može najbolje iskoristiti.<ref>Shtilmark (2003), pp.10-13;Weiner (2000), p.12.</ref> Motivacija primijenjene nauke za osnivanje zapovednika nastavljena je u prvom državno organiziranom zapovedniku. [[Rezervat prirode Barguzin]] osnovala je carska vlada 1916. na istočnoj obali [[Bajkalsko jezero|Bajkalskog jezera]]. Njegova svrha bila je zaštita i proučavanje populacije [[samur]]a – vrijedne vrste krzna koja je opadala zbog prekomjernog lova.<ref>Shtilmark (2003), p.25.</ref> Čini se da su i ostali zapovednici osnovani otprilike u isto vrijeme, ali su ili propali (npr. Sajan) ili nisu dobili formalno priznanje sve do kasnije.<ref>{{Cite web|url=http://www.wild-russia.org/bioregion13/13_KEDROVAYA-PAD/2_kedro.htm|title=Kedrovaya Pad'}}</ref><ref>Shtilmark (2003), pp.24-25.</ref> [[Lenjin]]ova nacionalizacija zemljišta 1917. i 1918. stvorila je pravno povoljno okruženje za sovjetski sistem zapovednika, budući da obezbjeđivanje zemljišta za tu svrhu od privatnih vlasnika više nije bio problem.<ref>Shtilmark (2003), p.29.</ref> Lenjin je možda bio zainteresiran za zaštitu prirode jer je dozvola za stvaranje 1919. odmah data <ref>{{Cite web|url=http://www.wild-russia.org/bioregion3/astrakhan/3_astrakhan.htm|title=Astrakhan Zapovednik}}</ref> u [[Delta Volge|Delti Vollge]] na sjeverozapadnoj obali [[Kaspiisko more|Kaspijskog mora]].<ref>Shtilmark (2003), p.30; Weiner (2000), p.27.</ref> Priznavanje zapovednika dobilo je čvrstu pravnu osnovu Zakonom "O zaštiti prirodnih spomenika, vrtova i parkova", koji je Lenjin potpisao 1921.<ref>Shtilmark (2003), p.34; Weiner (2000), p.28.</ref> Stvaranje zapovednika se nastavilo, ali je mjera također omogućila osnivanje nacionalnih parkova, iako nijedan nije osnovan u Sovjetskom Savezu narednih pola stoljeća. Do 1933. u [[Rusija|Rusiji]] je bilo 15 državnih zapovednika,<ref>Weiner (2000), p. 251.</ref>, a do 1995. ih je bilo 115. Prosječna površina novih zapovednika smanjila se sa 780&nbsp;km² u periodu 1916–25. na 110&nbsp;km² u periodu 1936–45, a zatim porasla na 5.060&nbsp;km² u periodu 1986–95.<ref>Shtilmark (2003), p.206.</ref> U 2007. godini postojao je 101 operativni zapovednik, što odražava mali broj novih otvorenih od 1995, ali i dva perioda zatvaranja i smanjenja sistema. Prvi od njih planirao je [[Aleksandr Malinovskii]]; proveden je 1951. s ciljem pretvaranja zapovednika u "komercijalne i istraživačke" institucije, kao i oslobađanja značajnih površina zaštićenih [[šuma]] za komercijalnu eksploataciju.<ref>Shtilmark (2003), p.118; Weiner (1999), p.102.</ref> Tokom sljedećih 10 godina, sistem zapovednika se donekle oporavio, ali ga je 1961. [[Nikita Hruščov]] kritikovao, poznato referirajući se na film o njima<ref>{{Cite web|url=http://www.wild-russia.org/bioregion9/9-altai.htm|title=Altay Zapovednik}}</ref> u kojem je prikazan naučnik kako posmatra vjevericu koja glođe [[orah]].<ref>Shtilmark (2003), p.135; Weiner (1999), p.296.</ref> Šest zapovednika je zatvoreno, a drugi su spojeni ili im je površina smanjena. >Shtilmark (2003), p.&nbsp;137.</ref> Iako je zapovednik u teoriji prostrano područje netaknutih prirodnih [[ekosistem]]a koji se koristi za naučna istraživanja sa stalnim osobljem naučnika i čuvara prirode, historija mnogih zapovednika je zapravo bila prilično drugačija, ponekad uključujući zatvaranje, eksploataciju (uključujući sječu šuma) i konačno ponovno otvaranje. Uprkos tome, neki zapovednici su imali gotovo besprijekornu historiju i većina je zadržala prvobitnu viziju naučnoistraživačkih institucija koje nisu otvorene za javnu rekreaciju. ==Zaštićena okolina== [[Slika:Zapsmap.jpg|thumb|right|450px|Mapa zapovednika u Rusiji]] Nije lako sažeti pokrivenost ekosistema koje štite zapovednici, ali gruba ideja se može dobiti brojanjem broja rezervata u glavnim zonama prirodne vegetacije. Na karti su to, od sjevera prema jugu: * '''[[Arktička pustinja]]''' (bez drveća; bez kontinuiranog vegetacijskog pokrivača) i '''tundra''' (bez drveća; mali [[grm]]ovi, [[šaš]], [[mahovine]]) * '''[[tajga]]''' (četinarska borealna šuma s primjesom breze i drugog listopadnog drveća) * '''[[listopadna šuma']]'' (diskontinuirana zona kojom dominiraju hrast i druge listopadne vrste) * '''[[stepa]]''' (bez drveća, dominiraju [[zeljasta biljka|zeljaste biljke]] na sjeveru i [[trave]] na jugu). Ovo je vrlo pojednostavljena klasifikacija. Svaka glavna zona je podijeljena na podzone, a postoje i prelazni tipovi vegetacije. Štaviše, mnogi zapovednici, posebno ako se nalaze u prelaznoj zoni ili pokrivaju niz nadmorskih visina, sadržavat će primjere nekoliko tipova vegetacije. S tim kvalifikacijama, broj lokacija zapovednika (neki zapovednici zauzimaju široko raspršena mjesta, od kojih su neka ovdje zasebno obračunata) u različitim zonama je sljedeći: Arktička pustinja i tundra – oko 15; tajga – oko 40; listopadna šuma – oko 13; stepa – oko 30. Oko pola tuceta su pretežno [[Planina|planinski]], posebno na [[Kavkaz]]u. [[Komandorski zapovednik|Komandorski]] i [[Ostrvo Wrangel]] su udaljena ostrva. Nekoliko njih su uglavnom [[močvara|močvarna područja]]. ==Upravljanje i korištenje== Iako princip ''zapovednosti''' ne propisuje nikakvu ekonomsku upotrebu, u praksi se od zapovednika često tražilo da doprinesu nacionalnoj ekonomiji. Voronješki zapovednik, naprimjer, uzgajao je evropske dabrove za ponovno uvođenje u druga područja u svrhu podrške industriji krzna.<ref>Shtilmark (2003), p.71.</ref> Nekoliko zapovednika se također smatra leglom za druge komercijalno vrijedne krznaše, poput [[samur]]a i desmana, što im omogućava da se šire u susjedna nezaštićena područja radi podrške komercijalnom lovu.<ref>Shtilmark (2003), p.67.</ref> Neintervencijsko upravljanje je teško primjenjivati u stepskim zapovednicima, koji su često premaleni da bi podržali samoodrživi ekosistem, uključujući divlje biljojede (poput sajge) koji su možda bili migratori. Ponekad se pribjegava različitim režimima košnje, koji međutim ne mogu zadovoljavajuće zamijeniti prirodne procese u mjeri u kojoj ne recikliraju hranjive tvari i organsku tvar kroz lanac ishrane [[biljojed]]a i [[mesojed]]a, niti mogu replicirati efekte gaženja. Važna aktivnost u svim zapovednicima je redovno praćenje sezonskih događaja ([[fenologija]]). Ovo je sada standardizirano u programu posmatranja poznatom kao Hronika prirode (Летопись природы). Naziv je predložio [[Aleksandr Formozov]] 1937, iako su program praćenja razvijali V.N. Sukačev 1914. i [[Grigorii Kozhevnikov]] 1928.<ref>Shtilmark (2003), pp.67, 84, 96; Volkov (1996), p.9.</ref> Upute za vođenje Hronike prirode se periodično ažuriraju.<ref>Filonov & Nukhimovskaya (1990).</ref> Pod pritiskom da postanu samofinansirajući, neki zapovednici su u raznim periodima pokušavali razviti ekološki turizam - obično u tampon zoni rezervata, izbjegavajući tako kršenje principa „zapovednosti“. Međutim, u nekim slučajevima turizam postaje ozbiljan problem zbog blizine rekreacijskih centara, npr. u Teberdinskom zapovedniku na Kavkazu. Rekreacijski centar Dombaj, dugo omiljena ruska destinacija za alpsko skijanje, nalazi se blizu centra zapovednika, a utjecaj turizma u tom području, budući da ga posjećuje sve više Rusa i stranaca, stvorio je pritisak na očuvane ekosisteme oko njega. ==Međunarodni značaj sistema zapovednika== [[Ljudi|Antropogeni utjecaj na okoliš]] - zbog zagađenja, klimatskih promjena i konačno rasta ljudske populacije - stvara sve ozbiljnije probleme, čije će rješenje ovisiti o boljem razumijevanju [[biosfera|biosfere]] nego što ga već imamo. Da bi se obezbijedili uslovi u kojima se takvo razumijevanje može razviti, neophodno je sačuvati koliko god je to moguće netaknute primjerke prirodnih [[ekosistem]]a, a zapovednici su jedini veliki sistem zaštićenih područja stvoren prvenstveno u tu svrhu. U slučaju erozije tla, naprimjer, samo poređenjem stope formiranja tla i gubitka iz netaknute stepe ili prerije i sa iste tipove zemljišta pod intenzivnom poljoprivredom možemo shvatiti koliko je potonji često destruktivan za [[prirodni kapital]].<ref>Montgomery (2007), pp.150-8, 172-4.</ref> Redovno dugoročno praćenje prirodnih pojava u zapovednicima također je pružilo osnovni skup podataka koji je sada vrijedan za procjenu kako antropogeni pritisak, prvenstveno kroz klimatske promjene, utiče na prirodne ekosisteme. Budući da ovi potonji obavljaju esencijalne funkcije kao što su vezivanje ugljika i kruženje hranjivih tvari, očito je važno znati kako su ove [[ekosistemska usluga|ekosistemske usluge]] pogođene antropogenim pritiskom.<ref>Kokorin et al.</ref> ==Lista prirodnih rezervata u Rusiji== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:98%" !scope="col" |Ime !scope="col" class="unsortable"|Slika !scope="col" |Lokacija !scope="col" |Website !scope="col" |Područje !scope="col" |Godina !scope="col" |Opis |- !scope='row' | [[Altajski prirodni rezervat|Altaj]] | [[Slika:Chulyshman reka 01.jpg|150px|alt=Altajski zapovednik]] | [[Altajska Republika]] <br /><small>{{coord|52|52|0|N|88|57|0 |E|name=Altai|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.altzapovednik.ru/ Алтайский] | 881238 ha | 1932 | [[Altajske planine]] južno-centralne Rusije. Dio [[UNESCO]] [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] "[[Zlatne planine Altaja]]".<ref name="parksite-Altai">{{cite web|title=Altai (Official Reserve Website)|url=http://www.altzapovednik.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Altai">{{cite web|title=Altai (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/1/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Astrahanski prirodni rezervat|Astrahan]] | [[Slika:Astrachan Volgadelta.jpg|150px| Astrahan, delta Volge]] | [[Astrahanska oblast]] <br /><small>{{coord|45|34|52|N|47|54|59 |E|name=Astrakhan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://astrakhanzapoved.ru/ Астраханский] | 66816 ha | 1919. | Ostrvo i močvarno područje na jugozapadnom uglu [[Volga|delte Volge]]. [[Trska]], [[rogoz]], [[vrba|vrbe]]. 50 [[vrsta]] [[riba]], uključujući [[jesetra|belugu jesetru]].<ref name="parksite-Astrakhan">{{cite web|title=Astrakhan (Official Reserve Website)|url=http://astrakhanzapoved.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Astrakhan">{{cite web|title=Astrakhan (Protected Russia)|url=http://russia.rin.ru/guides/6321.html|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Azas|Azas]] | [[Slika:Вид с берега на озеро (зима).JPG|150px|alt=Azaški zapovednik]] | [[Tuva]] <br /><small>{{coord|52|28|12|N|96|8|11 |E|name=Azas|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-azas.ru/ Азас] | 300390 ha | 1985. | Smješten u središnjem dijelu Todžanskog bazena (ogromna međuplaninska dolina unutar [[Altajsko-sajanska regija|Altajsko-sajanske planinske zemlje]]) u sjeveroistočnoj Tuvi i proteže se duž rijeke Azas.<ref name="parksite-Azas">{{cite web|title=Azas (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-azas.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Azas">{{cite web|title=Azas (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/25/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bajkalski prirodni rezervat|Bajkal]] | [[Slika:Baikal reservate -2.jpg|150px|alt=Bajkalski zapovednik]] | [[Burjatija]] <br /><small>{{coord|51|20|36|N|105|9|27 |E|name=Baikalsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.baikal-zapovednik.ru/ Байкальский] | 165724 ha | 1968. | Na jugoistočnoj obali Bajkalskog jezera. Štiti tajgu i planinska staništa duž jezera i susjednog središnjeg dijela [[Kamar-Dabanski planinski lanac|Kamar-Dabanskog planinskog lanca]].<ref name="parksite-Baikalsky">{{cite web|title=Baikalsky (Official Reserve Website)|url=http://www.baikal-zapovednik.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Baikalsky">{{cite web|title=Baikalsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/3/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bajkal-Lenski rezervat prirode|Bajkal-Lena]] | [[Slika:Baykal-Lena nature reserve.jpg|150px|alt=Bajkal-Lenski zapovednik]] | [[Irkutska oblast]] <br /><small>{{coord|55|13|0|N|107|45|0 |E|name=Baykal-Lena|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.baikal-1.ru/ Байкало-Ленский] | 660000 ha | 1986. | Smješten na sjeverozapadnoj obali Bajkalskog jezera, proteže se duž zapadne obale Bajkalskog jezera oko 120&nbsp;km, sa prosječnom širinom od 65&nbsp;km.<ref name="parksite-Baykal-Lena">{{cite web|title=Baykal-Lena (Official Reserve Website)|url=http://www.baikal-1.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Baykal-Lena">{{cite web|title=Baykal-Lena (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/26/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Barguzin|Barguzin]] | [[Slika:Davsha.jpg|150px|alt=Barguzinski zapovednik]] | [[Burjatija]] <br /><small>{{coord|54|30|0|N|109|50|0 |E|name=Barguzin|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednoe-podlemorye.ru/ Баргузинский] | 366868 ha | 1916. | Na zapadnoj padini [[Barguzinsko gorje|Barguzinskog gorja]], uključujući sjeveroistočne obale Bajkalskog jezera, dio jezera i [[rijeka Barguzin|rijeku Barguzin]].<ref name="parksite-Barguzin">{{cite web|title=Barguzin (Official Reserve Website)|url=http://zapovednoe-podlemorye.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Barguzin">{{cite web|title=Barguzin (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/4/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Basegi] |Basegi]] | [[Slika:Басеги 04.JPG|150px|alt=Basegi zapovednik]] | [[Permski kraj]] <br /><small>{{coord|58|3|0|N|58|2|0 |E|name=Basegi|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.basegi.ru/ Басеги] | 37935 ha | 1982. | Glavne rijeke su: [[Rijeka Usva]] (sjeverna granica prirodnog rezervata) i [[Rijeka Vilva]] (južna granica). Postoje i neke manje rijeke, poput tipičnih planinskih brzaka i kanala.<ref name="parksite-Basegi">{{cite web|title=Basegi (Official Reserve Website)|url=http://www.basegi.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Basegi">{{cite web|title=Basegi (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/5/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Baškirija|Baškirija]] | [[Slika:Pink mountain Masim.jpg|150px|alt=Baškirijski zapovednik]] | [[Baškortostan]] <br /><small>{{coord|53|20|44|N|57|46|40 |E|name=Bashkirski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapoved.ru/catalog/7/ Башкирский] | 49609 ha | 1930. | Centralni dio Baškirije (Južni) [[Ural]]. Šumovita planinska obronka do rijeke Kaga; prelaz u stepsko-šumsku regiju.<ref name="parksite-Bashkirski">{{cite web|title=Bashkirski (Official Reserve Website)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/7/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bashkirski">{{cite web|title=Bashkirski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/7/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Bastak|Bastak]] | [[Slika:Тигр Заветный.jpg|150px|alt= Amurski [[tigar]] u rezervatu Bastak]] | [[Jevrejska autonomna oblast]] <br /><small>{{coord|48|56|37|N|133|7|13 |E|name=Bastak|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.bastak-eao.ru/ Бастак] | 91375 ha | 1997. | Smješten u slivu [[rijeka Amur|rijeke Amur]], teritorija rezervata obuhvata jugoistočne ogranke grebena Bureja i sjevernu periferiju Srednjeamurske nizije. Rezervat je bio mjesto uspješnog ponovnog naseljavanja ugrožene vrste amurskog tigra.<ref name="parksite-Bastak">{{cite web|title=Bastak (Official Reserve Website)|url=http://www.bastak-eao.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bastak">{{cite web|title=Bastak (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/6/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Belogorje|Belogorje]] | [[Slika:Лес на Ворскле 02.jpg|150px|alt=Belogorje zapovednik]] | [[Belgorodska oblast]] <br /><small>{{coord|50|37|12|N|35|58|12 |E|name=Belogorye|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-belogorye.ru/ Белогорье] | 2131 ha | 1935. | Jugozapadna padina Centralnih brda na zapadnom rubu Rusije. [[kreda (period)|Kredno- krečnjački]] reljefni oblici.<ref name="parksite-Belogorye">{{cite web|title=Belogorye (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-belogorye.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Belogorye">{{cite web|title=Belogorye (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/8/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bogdo-Baskunchak Nature Reserve|Bogdo-Baskunchak]] | [[Slika:Богдо.jpg|150px|alt= Bogdo-Baskunčaski zapovednik]] | [[Astrahanska oblast]] <br /><small>{{coord|48|12|42|N|46|52|50 |E|name=Bogdo-Baskunchak|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.bogdozap.ru/ Богдинско-Баскунчакский] | 18780 ha | 1997. | Polusušno područje oko [[jezero Baskunčak|jezera Baskunčak]] (slanog jezera) i planine Big Bogdo, sjeverno od [[delta Volge|delte Volge]].<re]].<ref name="parksite-Bogdinsko-Baskunchakski">{{cite web|title=Bogdinsko-Baskunchakski (Official Reserve Website)|url=http://www.bogdozap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bogdinsko-Baskunchakski">{{cite web|title=Bogdinsko-Baskunchakski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/9/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Bolon|Bolon]] | [[Slika:Водно-болотные угодья Болоньского заповедника. лето.jpg|150px|alt=Bolonski zapovednik]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|49|34|7|N|135|54|49 |E|name=Bolon|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedamur.ru/zapovednik_bolonskij Болоньский] | 103000 ha | 1997. | Smješten na nizinama Srednjeg Amura, uz jugozapadno od jezera Bolon, rezervat obuhvata močvare od međunarodnog značaja. Veliki broj ptica selica koje vode [[ptice|plovke]] koriste ovo područje za gniježđenje i zaustavljanje na dugim letovima.<ref name="parksite-Bolon">{{cite web|title=Bolon (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedamur.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bolon">{{cite web|title=Bolon (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/10/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bolšoehehcirskij prirodni rezervat|Bolšohcirski]] | [[Slika:Хребет Большой Хехцир.JPG|150px|alt= Veliki greben Hehtsir]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|49|34|7|N|135|54|49 |E|name=KhekhtsirskyBolon|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapoved.ru/catalog/12/ Большехехцирский] | 45439 ha | 1963. | Rezervat obuhvata i dobio je ime po Velikom Hehtsirskom grebenu, oko 20&nbsp;km južno od grada [[Habarovsk]]a, na Dalekom istoku Rusije. Rezervat je značajan zbog svog položaja blizu grada i kao ostrvo planinsko-šumske biološke raznolikosti okruženo nižim poplavnim ravnicama rijeka.<ref name="zap-Kekhtsirsky">{{cite web|title=Khekhtsirsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/12/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=23. 2. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Boča|Boča]] | [[Slika:Ikha River, Khabarovsk Krai.jpg|150px|alt=Rijeka Ikha]] | [[Khabarovsk Krai]] <br /><small>{{coord|48|8|11|N|139|13|16 |E|name=Botcha|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://xn----7sbeckflmcalhd0bfgii4cr9h.xn--p1ai/ Ботчинский] | 267380 ha | 1994. | Najsjeverniji rezervat u kojem obitava [[ugrožena vrsta]] [[Amurski tigar|amurskog tigra]]. Rezervat se nalazi u sjeveroistočnom dijelu planinskog lanca Sihote-Alin, obuhvata sliv rijeke Botchi na njegovim istočnim padinama, u Sovjetskoj Gavani, Habarovska oblast.<ref name="parksite-Botcha">{{cite web|title=Botcha (Official Reserve Website)|url=http://xn----7sbeckflmcalhd0bfgii4cr9h.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Botcha">{{cite web|title=Botcha (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/14/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Brjanska šuma|Brjanska šuma]] | [[File:Nerussa river.jpg|150px|alt=Zapovednik Brjanska šuma]] | [[Brjanska oblast]] <br /><small>{{coord|52|30|0|N|34|0|0 |E|name=Bryansk Forest|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.bryansky-les.ru/ Брянский Лес] | 12186 ha | 1987. | Jedna od posljednjih preostalih netaknutih [[šuma]] na južnom kraju evropske širokolisne šume, koja podržava obilje divljih životinja u šumama i [[močvara]]ma.<ref name="parksite-Bryansk Forest">{{cite web|title=Bryansk Forest (Official Reserve Website)|url=http://www.bryansky-les.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bryansk Forest">{{cite web|title=Bryansk Forest (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/15/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Bureja|Bureja]] | [[Slika:Озеро Медвежье.jpg|150px|alt= Zapovednik Bureja]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|51|55|46|N|134|35|44 |E|name=Bureya|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapbureya.ru/ Буреинский] | 358444 ha | 1987. | Planinska tundra, jezera, rijeke i jezera, [[ariš]]ove šume, [[smrčevo-jelova šuma|smrčevo-jelove šume]], šikare [[sibirski bor|sibirskog bora]], poplavne intrazonalne šume. Smješteno na zapadnom rubu Habarovskog kraja na ruskom [[Daleki istok|Dalekom istoku]].<ref name="parksite-Bureya">{{cite web|title=Bureya (Official Reserve Website)|url=http://zapbureya.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bureya">{{cite web|title=Bureya (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/16/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Kavkaski prirodni rezervat|Kavkaz]] | [[Slika:Kaukasian nature reserve.jpg|150px|alt=Kavkaski zapovednik]] | [[Krasnodarski kraj]] <br /><small>{{coord|43|50|10|N|40|24|3 |E|name=Caucasus|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kavkazzapoved.ru Кавказский им. Х.Г. Шапошникова] | 280335 ha | 1924. | Najveći i najstariji na teritoriji posebno zaštićenog prirodnog područja na Sjevernom [[Kavkaz]]u.<ref name="parksite-Caucasus">{{cite web|title=Caucasus (Official Reserve Website)|url=http://kgpbz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Caucasus">{{cite web|title=Caucasus (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/40/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Centralna Crna Zemlja|Centralna Crna Zemlja]] | [[File:20140613 204426 Richtone(HDR).jpg|150px|alt=Central Black Earth Zapovednik]] | [[Kursk Oblast]] <br /><small>{{coord|51|8|49|N|36|25|48 |E|name=Central Black Earth|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapoved-kursk.ru/ Centralno-Černozëmnyj] | 5287 ha | 1935 | Rezervat se nalazi u jugozapadnom dijelu Visoravanjskog područja unutar srednjeg pojasa šumsko-stepske zone, na teritoriji [[Medvenski okrug|Medvenskog]], [[Manturovski okrug, Kurska oblast|Manturovskog]] i [[Goršečenski okrug|Goršečenskog okruga]].<ref name="parksite-Central Tsernozemsky">{{cite web|title=Central Tsernozemsky (Official Reserve Website)|url=http://zapoved-kursk.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Central Tsernozemsky">{{cite web|title=Central Tsernozemsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/98/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Centralne šume|Centralna šuma]] | [[Slika:Boloto02.JPG|150px|alt=Zapovednik Centralne šume]] | [[Tverska oblast]] <br /><small>{{coord|56|27|18|N|32|58|36 |E|name=Central Forest|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.clgz.ru/ Centralno-Lesnoj] | 24447 ha | 1931. | Smješten u jugozapadnom dijelu [[Valdajska brda|Valdajskih brda]], blizu razvodnice između slivova Atlantika ([[Zapadna Dvina]] i [[rijeka Lovat|Lovata]]) i [[Kaspijsko more|Kaspijskog mora]] ([[rijeka Volga|Volga]]). Pejzaž unutar prirodnog rezervata je uglavnom brdovit, s velikom površinom koju zauzimaju močvare.<ref name="parksite-Central Forest">{{cite web|title=Central Forest (Official Reserve Website)|url=http://www.clgz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Central Forest">{{cite web|title=Central Forest (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/97/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Centralnog Sibira|Centralni Sibir]] | [[Slika:Bakhta. Вечер у поселка - panoramio.jpg|150px|alt= Zapovednik Centralnog Sibira]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|62|21|25|N|90|39|51 |E|name=Central Siberia|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://centralsib.com/ Centralno-Sibirski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016025443/http://centralsib.com/ |date=16. 10. 2016 }} | 1021469 ha | 1985. | Rezervat "Centralnosibirski" je jedan od najvećih šumskih rezervata na svijetu. [[Rijeka Jenisej|Jenisej]], [[Rijeka Bakhta]] i [[Rijeka Podkamena Tunguska]].<ref name="parksite-Central Siberia">{{cite web|title=Central Siberia (Official Reserve Website)|url=http://centralsib.com/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=16. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016025443/http://centralsib.com/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Central Siberia">{{cite web|title=Central Siberia (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/99/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> Podređeno mu je [[Rijeka Jeloguj|Prirodni rezervat rijeke Jeloguj]].<ref>{{Cite web|url=http://oopt.info/index.php?oopt=389|title=ООПТ России - Елогуйский федеральный заказник|website=oopt.info}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Černje Zemli|Černje Zemli]] | [[Slika:Saiga tatarica in Chyornye zemli nature reserve.jpg|150px|alt= Sajge u Černim Zemljama]] | [[Republika Kalmikija]] <br /><small>{{coord|46|2|0|N|46|8|0 |E|name= Čornje Zemlje |type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-chernyezemli.ru/ Čornje Zemlje] | 121901 ha | 1990. | (Na ruskom, "Crne zemlje"). Prvobitno je osnovan 1990. radi zaštite sajge (''Saiga tatarica''). Glavni dio rezervata nalazi se u Kaspijskoj depresiji, sjeverozapadno od Kaspijskog mora. Rezervat također ima kolonije [[čaplja|čaplji]], [[kormoran]]a i rijetkih [[pelikan]]a.<ref name="parksite-Chyornye Zemli">{{cite web|title=Chyornye Zemli (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-chernyezemli.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Chyornye Zemli">{{cite web|title=Chyornye Zemli (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/100/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Dagestanski prirodni rezervat|Dagestan]] | [[File:Бархан.jpg|150px|alt=Dagestanski zapovednik]] | [[Dagestan]] <br /><small>{{coord|44|42|3|N|47|0|22 |E|name=Dagestan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.dagzapoved.ru/ Дагестанский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012155418/http://dagzapoved.ru/ |date=12. 10. 2019 }} | 19061 ha | 1987. | Zimovalište za [[ptice selice]], sa pješčanim dinama i grebenima na sjeverozapadnoj obali Kaspijskog mora. Pješčana dina Sarah Kum je najviša pješčana dina u Evropi, sa 262 metra.<ref name="parksite-Dagestan">{{cite web|title=Dagestan (Official Reserve Website)|url=http://www.dagzapoved.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=12. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012155418/http://dagzapoved.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dagestan">{{cite web|title=Dagestan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.net/index.php/News/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3/%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Dalekoistočni morski prirodni rezervat|Dalekoistočni]] | [[Slika:Спасения бухта, ДВГМЗ 1.jpg|150px|alt= Dalekoistočni morski rezervat]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|42|33|59|N|131|12|0 |E|name= Dalekoistočna marina|vrsta: znamenitost}}</small> | Park:<br />[http://dvmarine.ru/ Dalekoistočna morski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617091125/http://dvmarine.ru/ |date=17. 6. 2017 }} | 64316 ha | 1978. | Morski rezervat u [[Zaliv Petra Velikog|zalivu Petra Velikog]], [[Japansko more]]. Za rezervat su utvrđena četiri područja s različitim režimima zaštite ukupne površine 64.311,6 hektara, uključujući 63.000 hektara morskog područja, te odobrena zaštitna zona oko pomorske granice širine 3 milje, a oko kopnene - 500 metara.<ref name="parksite-Dalnevostochny Morskoy">{{cite web|title=Dalnevostochny Morskoy (Official Reserve Website)|url=http://dvmarine.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=17. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617091125/http://dvmarine.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dalnevostochny Morskoy">{{cite web|title=Dalnevostochny Morskoy (Protected ussia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/29/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Darwin|Darwin]] | [[Slika:Darwin nature reserve.jpg|150px|alt=Darwinski zapovednik]] | [[Vologdska oblast]] <br /><small>{{coord|58|35|0|N|37|59|0 |E|name=Darwin|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.xn--80aeesagfxyn.xn--p1ai/ Darwinski] | 11267 ha | 1945. | Prirodni rezervat Darwin nalazi se na ravnici Šeksna-Mologa i ravničarski je. Veliki dio rezervata prekriven je crnogoričnom šumom (tajgom) i močvarama. Zimi, močvare, rijeke i akumulacijsko jezero Rybinsk ostaju zaleđeni nekoliko mjeseci.<ref name="parksite-Darwin">{{cite web|title=Darwin (Official Reserve Website)|url=http://www.xn--80aeesagfxyn.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Darwin">{{cite web|title=Darwin (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/30/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Daurski prirodni rezervat|Daurija]] | [[Slika:Сопки на севере озера Зун-Торей.jpg|150px|alt=Daurijski zapovednik]] | [[Čitanska oblast]] <br /><small>{{coord|50|4|0|N|115|39|0 |E|name=Daurija|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.daurzapoved.com/index.php/en/ Даурский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127051950/http://www.daurzapoved.com/index.php/en/ |date=27. 1. 2016 }} | 44752 ha | 1987. | Suhe stepe i močvare Centralne Azije, u regiji Čita.<ref name="parksite-Dauriya">{{cite web|title=Dauriya (Official Reserve Website)|url=http://www.daurzapoved.com/index.php/en/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=27. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127051950/http://www.daurzapoved.com/index.php/en/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dauriya">{{cite web|title=Dauriya (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/31/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Denezkinski kamen|Denezkinski kamen]] | [[File:Гора Денежкин Камень.jpg|150px|alt= Zapovednik Denezkinski kamen]] | [[Sverdlovska oblast]] <br /><small>{{coord|60|30|29|N|59|29|39 |E|name=Denez kinski kamen|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.denkamen.ru/ Denezkinski kamen] | 78192 ha | 1991. | Smješteno na planini Denezkinski kamen, u Centralnom [[Ural]]u, te okolnim rijekama i šumama. 38% tajge smrekovo-borovo-jelove šume, 12% borove šume, 35% mješovite šume.<ref name="parksite-Denezhkin Kamen">{{cite web|title=Denezhkin Kamen (Official Reserve Website)|url=http://www.denkamen.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Denezhkin Kamen">{{cite web|title=Denezhkin Kamen (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/32/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Džerginski prirodni rezervat|Džerginski]] | [[Slika:Bargujin1.jpg|150px|alt=Zapovednik Džerginski]] | [[Burjatija]] <br /><small>{{coord|55|6|51|N|111|27|32 |E|name= Džerginski |type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.barguzin-istok.ru/ Džerginski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225173507/http://www.barguzin-istok.ru/ |date=25. 2. 2020 }} | 238088 ha | 1992 | East of the north end of Lake Baikal, covers, the upper reaches of the Barguzin River at the junction of three major mountain ranges - the Barguzin, Ikat and South Muya ridges. Mountainous territory dominated by larch forests.<ref name="parksite-Dzherginsky">{{cite web|title=Dzherginsky (Official Reserve Website)|url=http://www.barguzin-istok.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=25. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225173507/http://www.barguzin-istok.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dzherginsky">{{cite web|title=Dzherginsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/33/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Dzhugdzur|Dzhugdzur]] | [[Slika:Dzhugzhursky Nature Reserve Boundaries.png|150px|alt=Sekcija Dzugdzug (mapa)]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|57|6|15|N|138|15|26 |E|name=Dzhugdzur|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.djugdjur.ru/ Džugdžurski] | 859956 ha | 1990. | Rezervat na obali [[Ohotsko more|Ohotskog mora]], na teritoriji Ajano-Majskog rejona Habarovskog kraja. Obuhvata južni dio obalnog lanca i središnji dio Džugdžurskog grebena, plus primorske dijelove.<ref>"Dzhugdzursky (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Dzhugdzursky">{{cite web|title=Dzhugdzursky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/34/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Istočnog Urala|Istočni Ural]] | [[Slika:Ecodefense Mayak Exhibition 26 Reserve.jpg|150px|alt=East Ural Zapovednik]] | [[Čeljabinska oblast]] <br /><small>{{coord|55|48|52|N|60|53|58 |E|name=East Ural|type:landmark}}</small> | Park:<br />[Istočno-Uralski] | 16600 ha | 1968. | Državni "radijacijski rezervat", smješten u šumsko-stepskoj zoni na istočnoj padini južnog [[Ural]]skog gorja. U blizini mjesta katastrofe u Kištimu 1957, drugog najgoreg ispuštanja radijacije nakon [[Černobil]]a.<ref name="parksite-East Ural">"East Ural (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-East Ural">"East Ural (Protected Russia)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Erzi|Erzi]] | [[Slika:Typical Ingush Castle.jpg|150px|alt= Zapovednik Erzi]] | [[Ingušetija]] <br /><small>{{coord|42|45|0|N|45|0|0 |E|name=Erzi|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.erziri.ru/ Erzi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718033136/http://www.erziri.ru/ |date=18. 7. 2020 }} | 5970 ha | 2000. | Smješten na sjevernoj padini Velikog [[Kavkaz]]a u Džejrahskom Asinskom bazenu, uz Stjenovit greben. Rijeke u rezervatu uključuju Assu i Armhi koje se ulijevaju u rijeku Terek. Sjeverna trećina teritorije je pošumljena, područje grebena su alpske livade i planinske stepe.<ref name="parksite-Erzi">{{cite web|title=Erzi (Official Reserve Website)|url=http://www.erziri.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=18. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718033136/http://www.erziri.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Erzi">"Erzi (Protected Russia)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Galicijska Gora|Galicijska Gora]] | [[Slika:Vorgol.jpg|150px|alt= Zapovednik Galicijska gora]] | [[Lipecka oblast]] <br /><small>{{coord|52|36|5|N|38|55|42 |E|name=Galcijska gora|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik.h1.ru/index.shtml?ru Галичья Гора] | 231 ha | 1925. | Na desnoj obali Dona nalazi se poznata planina [[Galicija]], jedinstvena prirodna znamenitost centralne Rusije. Ovom kraju je odavno poznato bogatstvo i raznolikost flore i faune.<ref name="parksite-Galitsya Gora">{{cite web|title=Galitsya Gora (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik.h1.ru/index.shtml?ru|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Galitsya Gora">{{cite web|title=Galitsya Gora (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/24/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Veliki arktički državni prirodni rezervat|Veliki Arktik]] | [[Slika:Ursus maritimus in Alaska.jpg|150px|alt= Zapovednik Veliki Arktik]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|75|30|0|N|92|36|0 |E|name=Veliki Arktik|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedsever.ru/ Большой Арктический] | 4169222 ha | 1993. | Najveći rezervat Rusije i Evroazije, kao i jedan od najvećih na svijetu. Opsežni dijelovi morskih ostrva, poluostrva i riječnih slivova.<ref name="parksite-Great Arctic">{{cite web|title=Great Arctic (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedsever.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Great Arctic">{{cite web|title=Great Arctic (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/13/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Gydan|Gydan]] | | [[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]] <br /><small>{{coord|71|50|35|N|78|12|23 |E|name=Gydan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://gdanskiyzp.ru/ Гыданский] | 878174 ha | 1996. | Najsjeverniji rezervat u zapadnom [[Sibir]]u. Prostire se na Gydanskom poluotoku u autonomnom okrugu Jamalo-Nenets.<ref name="parksite-Gydan">{{cite web|title=Gydan (Official Reserve Website)|url=http://gdanskiyzp.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Gydan">{{cite web|title=Gydan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/194/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Ilmen|Ilmen]] | [[File:Ilmenzapoved.JPG|150px|alt=Ilmen Zapovednik]] | [[Chelyabinsk Oblast]] <br /><small>{{coord|55|0|55|N|60|9|32 |E|name=Ilmen|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://igz.ilmeny.ac.ru/ Ильменский] | 34380 ha | 1920. | Osnovan 1920. kao mineraloški prirodni rezervat, mjesto nalazišta mnogih rijetkih zemalja. Ovdje je prvi put otkriveno 16 minerala. Borove i [[ariš]]ove šume na niskim planinama; podnožja na istočnoj strani južnog Urala. U prošlosti se u tom području nalazilo 400 rudnika.<ref name="parksite-Ilmen">{{cite web|title=Ilmen (Official Reserve Website)|url=http://igz.ilmeny.ac.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Ilmen">{{cite web|title=Ilmen (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/38/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkarija]] | [[Slika:Summit shot (west) from Semenovskogo.jpg|150px|alt= Zapovednik Kabardino-Balkarija]] | [[Kabardino-Balkarska Republika]] <br /><small>{{coord|43|2|56|N|43|14|33 |E|name=Kabardino-Balkaria|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-kbr.ru/ Kabardino-balkarski] | 82507 ha | 1976. | Glavni kavkaski greben ovdje formira poznati "Bezengijski zid" koji se sastoji od vrhova Gestola (4859 m), Katyntau (4858,8 m), Džangi-Tau (5058 m), Istočni Džangi-Tau (5033 m) i Šhara (5068 m). U rezervatu se nalazi 256 [[glečer]]a.<ref name="parksite-Kabardino-Balkarski">{{cite web|title=Kabardino-Balkarski (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-kbr.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kabardino-Balkarski">{{cite web|title=Kabardino-Balkarski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/39/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Kaluški rezervati Rezervat prirode|Kaluški rezervati]] | [[Slika:Kaluzhskiye Zaseki.jpg|150px|alt= Rezervat prirode Kaluga zapovednik]] | [[Kaluška oblast]] <br /><small>{{coord|53|35|26|N|35|47|17 |E|name=Kaluški zapovednik|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zaseki.ru/ Kaluški zapovednik] | 18533 ha | 1992. | Zaseki je ruska riječ koja sugerira 'barikadu od oborenog drveća'. U srednjem vijeku, oblast Kaluga bila je odbrambena linija između ruskih šuma na sjeveru i potencijalnih osvajača s juga. Rezervat je u nekim dijelovima zaštićen već hiljadu godina i ostaje netaknuta šuma.<ref name="parksite-Kaluzhskiye Zaseki">{{cite web|title=Kaluzhskiye Zaseki (Official Reserve Website)|url=http://zaseki.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kaluzhskiye Zaseki">{{cite web|title=Kaluzhskiye Zaseki (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/41/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kandalaksha|Kandalaksha]] | [[Slika:Kandalaksha nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Kandalakša]] | [[Murmanska oblast]] <br /><small>{{coord|67|4|34|N|32|31|30 |E|name=Kandalaksha|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kandalaksha-reserve.ru/ Kandalakša] | 70530 ha | 1932. Prirodni rezervat u Murmanskoj oblasti i Kareliji. Jedan od najstarijih u Rusiji. Smješten na obali i otocima Barencovog mora i Kandalakškog zaljeva [[Bijelo more|Bijelog mora]].<ref name="parksite-Kandalaksha">{{cite web|title=Kandalaksha (Official Reserve Website)|url=http://www.kandalaksha-reserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kandalaksha">{{cite web|title=Kandalaksha (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/42/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Katunski prirodni rezervat|Katun]] | [[Slika:Katun nature reserve.jpg|150px|alt=Katunski zapovednik]] | [[Altajska Republika]] <br /><small>{{coord|49|38|0|N|86|6|0 |E|name=Katun|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.katunskiy.ru/ Katunski] | 150079 ha | 1991. | Visoravan centralnog Altaja u južnoj centralnoj Rusiji. Dio [[UNESCO]]-ve svjetske baštine "Zlatne planine Altaja".<ref name="parksite-Katun">{{cite web|title=Katun (Official Reserve Website)|url=http://www.katunskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Katun">{{cite web|title=Katun (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/43/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kedrovaya Pad|Kedrovaya Pad']] | [[Slika:Кедровая падь.jpg|150px|alt= Zapovednik Kedrovaja Pad]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|43|6|18|N|131|30|45 |E|name=Kedrovaja Pad|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.leopard-land.ru/ Kedrovaja Pad] | 17900 ha | 1925. | Kedrovaja Pad se nalazi na obalnim ograncima Mandžurskih planina. Granice rezervata se približavaju rijeci Barabaševka (do 1973. Mongugaj ili Bolšoj Mongugaj) na sjeveroistoku i rijeci Narva (do 1973. Sidimi) na jugozapadu. Na jugoistoku ga Dalekoistočna željeznica odvaja od Amurskog zaliva, koji je udaljen manje od 5&nbsp;km.<ref name="parksite-Kedrovaya Pad">{{cite web|title=Kedrovaya Pad (Official Reserve Website)|url=http://www.leopard-land.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kedrovaya Pad">{{cite web|title=Kedrovaya Pad (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/44/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Kerzenetski prirodni rezervat|Kerzeneti]] | [[Slika:Одно небольшое из большого множества болот заповедника.jpg|150px|alt=Kerzenetski zapovednik]] | [[Nižnjenovgorodska oblast]] <br /><small>{{coord|56|37|0|N|44|16|0 |E|name=Kerzhinski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kerzhenskiy.ru/ Kerzenetski] | 46940 ha | 1993. | Rezervat se nalazi u srednjem slivu rijeke Kerženec (pritoka Volge). Teren je otprilike pola [[šuma]], a pola [[močvara]].<ref name="parksite-Kerzhinski">{{cite web|title=Kerzhinski (Official Reserve Website)|url=http://www.kerzhenskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kerzhinski">{{cite web|title=Kerzhinski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/45/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Hanka prirodni rezervat|Hanka]] | [[Slika:Закат над Ханкой.jpg|150px|alt= Zalazak sunca nad jezerom Hanka]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|45|0|0|N|132|9|0 |E|name=Khanka|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.khanka-lake.ru/ Hankanski] | 43679 ha | 1990. | Uključuje vode jezera Hanka i njegovu obalu. Teritorija je podijeljena na pet izoliranih područja.<ref name="parksite-Khanka">{{cite web|title=Khanka (Official Reserve Website)|url=http://www.khanka-lake.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Khanka">{{cite web|title=Khanka (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/94/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Hankazija|Hankazija]] | [[File:Khakasski nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Hakasija]] | [[Khakassia]] <br /><small>{{coord|52|6|0|N|89|17|0 |E|name=Khakassia|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-khakassky.ru/en/Hankasija]{{Mrtav link}} | 267483 ha | 1999. | Dva velika planinska područja (alpsko i planinsko-stepsko), te stepska grupa uključuju sedam klaster lokacija smještenih unutar lijeve obale Minusinske depresije.<ref name="parksite-Khakasski">{{cite web|title=Khakasski (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-khakassky.ru/en|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Khakasski">{{cite web|title=Khakasski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/93/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Hinganski prirodni rezervat|Hinganski]] | [[Slika:Khingan Nature Reserve.jpg|150px|alt=Hinganski zapovednik]] | [[Amur Oblast]] <br /><small>{{coord|49|1|1|N|130|26|49 |E|name=Khingan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.khingan.ru/ Hinganski] | 93995 ha | 1963. | Krajnji jugoistok Amurske regije unutar Arharinske nizije (70%) i ogranaka Malog Hingana (30%). Stepski i šumsko-stepski pejzaži. Gniježđenje usurskih [[ždral]]ova.<ref name="parksite-Khingan">"Khingan (Official Reserve Website)" (in Russian),Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Khingan">{{cite web|title=Khingan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/95/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Khopyor Nature Reserve|Khopyor]] | [[Slika:Novokhopyorsk of Voronezh region. Khopyorsky State Reserve. Khopyor river.JPG|150px|alt=Hopiorski zapovednik]] | [[Voronješka oblast]] <br /><small>{{coord|51|11|41|N|41|43|58 |E|name=Khopyor|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.hoperzap.ru/index.php Хопёрский] | 16178 ha | 1935. | Teritorija se proteže 50&nbsp;km duž rijeke Hopper u Voronješkoj oblasti. Oko 80% površine prekriveno je šumama, među kojima dominiraju poplavne i brdske hrastove šume, mala područja [[stepa]] i [[livada]]. Postoji oko 400 jezera i mrtvaja.<ref name="parksite-Khopyor">{{cite web|title=Khopyor (Official Reserve Website)|url=http://www.hoperzap.ru/index.php|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Khopyor">{{cite web|title=Khopyor (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/96/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kivač|Kivač]]] | [[Slika:Kivach 2008.JPG|150px|alt=Kivački zapovednik]] | [[Republika Karelija]] <br /><small>{{coord|62|20|0|N|33|55|0 |E|name=Kivach|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapkivach.ru/ Кивач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111024646/http://zapkivach.ru/ |date=11. 1. 2016 }} | 10880 ha | 1931 | Uključuje poznati [[vodopad]] Kivač na rijeci Suna, visok 10,7 m. Rezervat je osnovan 1931. radi proučavanja i zaštite karelijskog tigra.<ref name="parksite-Kivach">{{cite web|title=Kivach (Official Reserve Website)|url=http://www.zapkivach.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=11. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111024646/http://zapkivach.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Kivach">{{cite web|title=Kivach (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/46/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kologrivski|Kologrivski les]] | [[File:Кологривский лес 2.jpg|150px|alt=Kologrivsky Zapovednik]] | [[Kostroma Oblast]] <br /><small>{{coord|58|56|0|N|43|51|0 |E|name=Kologrivsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://kologrivskiy-les.ru/ Кологривский лес] | 58940 ha | 2006. | Tamna crnogorična šuma u prelaznoj zoni između sjeverne i južne tajge, na sjeveroistoku Ruske ravnice, 350&nbsp;km sjeveroistočno od Moskve. Sadrži šumarke stare smrče i služi za očuvanje i naučno proučavanje regeneracije šuma.<ref name="parksite-Kologrivsky">{{cite web|title=Kologrivsky Les (Official Reserve Website)|url=http://kologrivskiy-les.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=24. 7. 2016}}</ref><ref name="zap-Kologrivsky">{{cite web|title=Kologrivsky Les (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/47/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=24. 7. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Zapovednik Komandorski|Komandor]] | [[Slika:О. Медный 45624.jpg|150px|alt=Komandorski zapovednik]] | [[Kamchatka Krai]] <br /><small>{{coord|54|0|0|N|165|0|0 |E|name=Komandor|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.komandorsky.ru/ Командорский] | 3648679 ha | 1993 | Komandorski otoci, najzapadniji od Aleutskih otoka (od kojih se većina nalazi u američkoj saveznoj državi Aljasci), su ostrva bez drveća i rijetko naseljena, 110 milja istočno od ruskog poluostrva [[Kamčatka]].<ref name="parksite-Komandor">{{cite web|title=Komandor (Official Reserve Website)|url=http://www.komandorsky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Komandor">{{cite web|title=Komandor (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/48/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Komsomolsk|Komsomolsk]] | [[Slika:Hemerocallis middendorffii (Hemerocallidaceae) (36162213775).jpg|150px|alt=Komsomolski zapovednik]] | [[Habarovsk kraj]] <br /><small>{{coord|50|48|36|N|137|43|9 |E|name=Komsomolsk|type:landmark}}</small> | Park:<br />[ Комсомольский] | 64278 ha | 1963 | Pokriva izvorište rijeke Gorin, lijeve pritoke Amura, u dolini rijeke Amur u Habarovskom kraju na ruskom Dalekom istoku.<ref name="parksite-Komsomolsk">"Komsomolsk (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Komsomolsk">{{cite web|title=Komsomolsk (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/49/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Koryak|Koryak]] | [[Slika:Korjaksky nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Koryak]] | [[Kamchatka Krai]] <br /><small>{{coord|59|48|28|N|166|11|45 |E|name=Koryak|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.koryakskigpz.ru/ Корякский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250830080728/https://koryakskigpz.ru/ |date=30. 8. 2025 }} | 327106 ha | 1995. Smješten na sjeveru poluotoka Kamčatka, u dolini rijeke Kujul, rezervat obuhvata okolne planine poluotoka Gauvin i susjedne vode u Lavrovovom zalivu.<ref name="parksite-Koryak">{{cite web|title=Koryak (Official Reserve Website)|url=http://www.koryakskigpz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=24. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224193443/http://www.koryakskigpz.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Koryak">{{cite web|title=Koryak (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/54/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kostomukša|Kostomukša]] | [[Slika:Река Каменная.jpg|150px|alt=Rijeka Kamenaja]] | [[Republika Karelija]] <br /><small>{{coord|64|28|23|N|30|16|27 |E|name=Kostmuksha|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://kost-zap.ru/ Костомукшский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626053330/http://www.kost-zap.ru/ |date=26. 6. 2006 }} | 47569 ha | 1983 | Šume, jezera i tekuće vodene površine i druga močvarna područja. Dio prekograničnog rezervata s Finskom na zapadu.<ref name="parksite-Kostamuksha">{{cite web|title=Kostamuksha (Official Reserve Website)|url=http://kost-zap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 6. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626053330/http://www.kost-zap.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Kostamuksha">{{cite web|title=Kostamuksha (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/55/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kronotsky|Kronotsky]] | [[Slika:Uzon caldera.jpg|150px|alt= Zapovednik Kronotsky]] | [[Kamčatka|Kamčatski kraj]] <br /><small>{{coord|54|40|0|N|161|0|0 |E|name=Kronotsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kronoki.ru/ Кроноцкий] | 1142134 ha | 1967 | Opisan kao "Zemlja vatre i leda", rezervat obuhvata nekoliko planinskih lanaca s mnogim vulkanima - aktivnim i ugašenim - i jedinim otvorenim gejzirskim bazenom u Rusiji ("Dolina gejzira"<ref name="parksite-Kronotski">{{cite web|title=Kronotsky (Official Reserve Website)|url=http://www.kronoki.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name=".<zap-Kronotski">{{cite web|title=Kronotski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/56/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kurilski otoci|Kurili]] | [[Slika:Kurils nature reserve.jpg|150px|alt=Kurilski zapovednik]] | [[Sakhalin Oblast]] <br /><small>{{coord|45|5|0|N|145|59|0 |E|name=Kurils|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kurilskiy.ru/ Курильский] | 65364 ha | 1984. | Ostrvo Kunašir i ostrva Malog Kurilskog grebena.<ref name="parksite-Kurils">{{cite web|title=Kurils (Official Reserve Website)|url=http://www.kurilskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kurils">{{cite web|title=Kurils (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/59/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kuznetski Alatau|Kuznjecki Alatau]] | [[Slika:Kuznetsk Alatau 1.jpg|150px|alt= Zapovednik Kuznetski Alatau]] | [[Oblast Kemerovo]] <br /><small>{{coord|53|45|0|N|89|15|0 |E|name=Kuznetski Alatau|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kuz-alatau.ru/ Кузнецкий Алатау] | 401811.7447 ha | 1989. | | Niska, srednje visoka visoravan u planinskoj regiji Altai-Sayan na jugu Zapadnog Sibira. Kuznjecki Alatau nije jedinstven planinski lanac, već se sastoji od nekoliko lanaca srednje visine, između kojih se nalaze riječne doline. To je sliv rijeka Tom i Čuli.<ref name="parksite-Kuznetsk Alatau">{{cite web|title=Kuznetsk Alatau (Official Reserve Website)|url=http://www.kuz-alatau.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kuznetsk Alatau">{{cite web|title=Kuznetsk Alatau (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/58/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Laponije|Laponija]] | [[Slika:Lapland reservate-2.jpg|150px|alt=Laponijski zapovednik]] | [[Murmanska oblast]] <br /><small>{{coord|67|49|0|N|32|28|0 |E|name=Lapland|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.laplandzap.ru/ Laponijski] | 278436 ha | 1957. | Rezervat biosfere [[Laponija]] nalazi se na sjeverozapadu Rusije, u središtu zapadnog dijela poluotoka Kola. Reljef rezervata karakteriziraju Laponske planine ([[tundra]]), koje se protežu jugoistočno od granice s Finskom.<ref name="parksite-Lapland">{{cite web|title=Lapland (Official Reserve Website)|url=http://www.laplandzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Lapland">{{cite web|title=Lapland (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/61/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Lazovski prirodni rezervat|Lazovski]] | [[File:Petrov-002.jpg|150px|alt=Lazovsky Zapovednik]] | [[Primorsky Krai]] <br /><small>{{coord|43|14|0|N|133|24|0 |E|name=Lazovsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.lazovzap.ru/ Лазовский] | 120989 ha | 1957. | Lazovski prirodni rezervat nalazi se u istom okrugu u jugoistočnom dijelu Primorskog kraja, na obroncima planinskog lanca Sihote-Alin, okrenut prema [Japansko more|[Japanskom moru]]. 95% je pošumljeno, s najvećim porastom tise na ruskom Dalekom istoku.<ref name="parksite-Lazovski">{{cite web|title=Lazovski (Official Reserve Website)|url=http://www.lazovzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Lazovski">{{cite web|title=Lazovski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/60/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat divljih životinja Delta Lene|Delta Lene]] | [[Slika:На Большой Туматской.tif|150px|alt= Zapovednik Delta Lene]] | [[Republika Saha]] <br /><small>{{coord|73|0|0|N|127|0|0 |E|name=Lena Delta|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.ustlensky.ru/ Усть-Ленский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111181552/http://ustlensky.ru/ |date=11. 1. 2016 }} | 1433000 ha | 1985. | Smješten u delti rijeke Lene u Republici Saha, na krajnjem sjeveru istočnog Sibira u Rusiji.<ref name="parksite-Lena Delta">{{cite web|title=Lena Delta (Official Reserve Website)|url=http://www.ustlensky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=11. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111181552/http://ustlensky.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Lena Delta">{{cite web|title=Lena Delta (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/92/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Mala Sosva|Mala Sosva]] | [[Slika:Malaya Sosva Reserve (Borders).png|150px|alt= Zapovednik Mala Sosva]] | [[Hantijsko-mansijski autonomni okrug]] <br /><small>{{coord|62|4|59|N|62|5|47 |E|name=Little Sosva|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.m-sosva.ru/ Малая Сосьва] | 225562 ha | 1976 | The reserve "Malaya Sosva" is located in the Northern Urals in the territory of the West Siberian Plain. Sosvinsky Ob River; broken relief, a significant incision of river valleys, and a developed river system.<ref name="parksite-Little Sosva">{{cite web|title=Little Sosva (Official Reserve Website)|url=http://www.m-sosva.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Little Sosva">{{cite web|title=Little Sosva (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/64/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Magadanski rezervat prirode|Magadan]] | [[Slika:Побережье Охотского моря. Ольский участок.JPG|150px|alt=Magadanski zapovednik]] | [[Magadan Oblast]] <br /><small>{{coord|59|38|31|N|147|26|55 |E|name=Magadan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.magterra.ru/ Магаданский] | 883817 ha | 1982. | Nalazi se na jugu Magadanske oblasti, blizu sjeverne obale [[Ohotsko more|Ohotskog mora]]. Sva nalazišta su udaljena jedno od drugog, nemaju naselja i saobraćajnih ruta.<ref name="parksite-Magadan">{{cite web|title=Magadan (Official Reserve Website)|url=http://www.magterra.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Magadan">{{cite web|title=Magadan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/63/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Mordovski rezervat prirode|Mordovski]] | [[Slika:Lake in Mordovsky Zapovednik.png|150px|alt= ZapovednikMordovski]] | [[Mordovija]] <br /><small>{{coord|54|49|15|N|43|20|26 |E|name=Mordovski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-mordovia.ru/ru/ Мордовский им. П. Г. Смидовича] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160524104402/http://zapovednik-mordovia.ru/ru/ |date=24. 5. 2016 }} | 32148 ha | 1935. | Na sjeveru Republike Mordovije, na desnoj obali rijeke Mokše, na rubu crnogorično-listopadnih [[šuma]] i [[stepa]].<ref name="parksite-Mordovski">{{cite web|title=Mordovski (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-mordovia.ru/ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=24. 5. 2016|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160524104402/http://zapovednik-mordovia.ru/ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Mordovski">{{cite web|title=Mordovski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/65/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Nenetski prirodni rezervat|Neneti]] | [[Slika:Русский Заворот.jpg|150px|alt=Nenetski zapovednik]] | [[Nenetski Autonomni Okrug]] <br /><small>{{coord|68|35|35|N|53|45|27 |E|name=Nenets|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.nenetz.ru/ Ненецкий] | 313400 ha | 1997. | Sjeverni Arktik na obali Barencovog mora i delti rijeke Pečore, u Nenečkom autonomnom okrugu. Obilne močvare, rijeke i morski otoci pružaju stanište hiljadama [[ptica selica]] i drugih [[životinja]].<ref name="parksite-Nenets">{{cite web|title=Nenets (Official Reserve Website)|url=http://www.nenetz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Nenets">{{cite web|title=Nenets (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/66/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Nižnesvirski|Nižnesvirski]] | [[Slika:Север России (111).JPG|150px|alt= Zapovednik Nižnesvirski]] | [[Lenjingradska oblast]] <br /><small>{{coord|60|36|0|N|33|0|0 |E|name=Nizhnesvirsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.n-svirsky.ru/ Нижнесвирский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126124109/http://n-svirsky.ru/ |date=26. 1. 2016 }} | 42390 ha | 1980 | Štiti pejzaže istočne obale jezera Ladoga. Teritorija zauzima nizine na desnoj obali donjeg toka rijeke Svir.<ref name="parksite-Nizhnesvirsky">{{cite web|title=Nizhnesvirsky (Official Reserve Website)|url=http://www.n-svirsky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126124109/http://n-svirsky.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Nizhnesvirsky">{{cite web|title=Nizhnesvirsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/67/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervatz Nora|Nora]] | [[Slika:Norsky Nature Reserve (borders).png|150px|alt= Zapovednik Nora]] | [[Amurska Oblast]] <br /><small>{{coord|52|30|4|N|130|17|33 |E|name=Nora|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://norzap.ru/ Норский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126174439/http://norzap.ru/ |date=26. 1. 2016 }} | 211168 ha | 1998. | Sjeveroistočni dio Amursko-zejske ravnice između rijeka Nore i Selemdže. Rasprostranjene šume ''[[Chenopodiaceae]]'' i termokrš tipičnih područja sjeverno od Amurske regije.<ref name="parksite-Nora">{{cite web|title=Nora (Official Reserve Website)|url=http://norzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126174439/http://norzap.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Nora">{{cite web|title=Nora (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/68/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Sjeverne Osetije|Sjeverna Osetija]] | [[Slika:Высокогорные цветы.jpg|150px|alt= Zapovednik Sjeverna Osetija]] | [[Sjeverna Osetija-Alanija]] <br /><small>{{coord|42|47|0|N|44|5|0 |E|name=Sjeverna Osetija|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik15-osetia.ru/ Северо-Осетинский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122015007/http://www.zapovednik15-osetia.ru/ |date=22. 1. 2016 }} | 29000 ha | 1967. | Visokoplaninski rezervat smješten na sjevernoj padini Kavkaskih planina, na visini od 650 do 4.249 metara. U rezervatu se nalazi 76 glečera.<ref name="parksite-North Ossetia">{{cite web|title=North Ossetia (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik15-osetia.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=22. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122015007/http://www.zapovednik15-osetia.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-North Ossetia">{{cite web|title=North Ossetia (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/83/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Nurguš|Nurguš]] | [[Slika:Nurgush.jpg|150px|alt= Nurguški greben, Južni Ural]] | [[Kirovska Oblast]] <br /><small>{{coord|58|0|43|N|48|27|24 |E|name=Nurgush|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://nurgush.org/ Нургуш] | 23449.7 ha | 1994. | Jedan od rijetkih netaknutih šumskih pejzaža sjeverne evropske Rusije, praktično netaknut ljudskim aktivnostima.<ref name="parksite-Nurgush">{{cite web|title=Nurgush (Official Reserve Website)|url=http://nurgush.org/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Nurgush">{{cite web|title=Nurgush (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/69/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)]]|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Oka|Oka]] | [[Slika:Oka nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Oka]] | [[Rjazanska oblast]] <br /><small>{{coord|54|45|0|N|40|45|0 |E|name=Oka|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://oksky-reserve.ru/ Окский] | 55722 ha | 1935. | Glavni dio rezervata nalazi se na lijevoj obali rijeke Pra. Rezervat također uključuje rijeke Lamšu i Crnu. Najšira parcela poplavne ravnice Oke i jezera poplavne ravnice.<ref name="parksite-Oka">{{cite web|title=Oka (Official Reserve Website)|url=http://oksky-reserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Oka">{{cite web|title=Oka (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/71/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Oljokma|Oljokma]] | [[Slika:Krestjah river in Olekminsky nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Oljokma]] | [[Republika Saha]] <br /><small>{{coord|58|39|22|N|122|15|28 |E|name=Olyokma|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://olekminskiy.ru/ Олёкминский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522192055/http://olekminskiy.ru/ |date=22. 5. 2013 }} | 847102 ha | 1984. | Smješten južno od srednjeg toka rijeke Lene na desnoj obali njene druge najveće pritoke - Olekme, na spoju Aldanskog gorja i Prilenskog platoa u Oljokminskom okrugu Republike Saha (Jakutija).<ref name="parksite-Olyokma">{{cite web|title=Olyokma (Official Reserve Website)|url=http://olekminskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=22. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522192055/http://olekminskiy.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Olyokma">{{cite web|title=Olyokma (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/70/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Orenburg|Orenburg]] | [[Slika:Burtunskaya step.jpg|150px|alt=Orenburški zapovednik]] | [[Orenburška oblast]] <br/><small>{{coord|51|5|8|N|57|41|13 |E|name=Orenburg|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.orenzap.ru/ Оренбургский] | 21653 ha | 1988. | Svrha rezervata - očuvanje i obnova jedinstvenih stepskih pejzaža nekoliko sličnih područja - istočno od Volge, Urala, Južnog Urala i Transurala.<ref name="parksite-Orenburg">{{cite web|title=Orenburg (Official Reserve Website)|url=http://www.orenzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Orenburg">{{cite web|title=Orenburg (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/72/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Pasvik|Pasvik]] | [[Slika:Pasvik Zapovednik, River Paz.jpg|150px|alt= Zapovednik Pasvik]] | [[Murmanska Oblast]] <br /><small>{{coord|69|8|31|N|29|13|59 |E|name=Pasvik|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.pasvik51.ru/ Пасвик] | 14727 ha | 1992. | Bilateralni prirodni rezervat smješten u dolini rijeke Pasvikdalen u [[Norveška|Norveškoj]] i [[Rusija|Rusiji]]. Na ruskoj strani, rezervat je veliko područje borove šume koje nije direktno povezano s rezervoarom Fjærvann na norveškoj strani.<ref name="parksite-Pasvik">{{cite web|title=Pasvik (Official Reserve Website)|url=http://www.pasvik51.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)]]|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Pasvik">{{cite web|title=Pasvik (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/74/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Pečora-Ilič|Pečora-Ilič]] | [[Slika:Плато Маньпупунер.jpg|150px|alt= Zapovednik Pečoro-Ilič]] | [[Komi Republic]] <br /><small>{{coord|52|35|0|N|58|15|0 |E|name=Pechoro-Ilych|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.pechora-reserve.ru/ru Печоро-Илычский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313010040/http://www.pechora-reserve.ru/ru |date=13. 3. 2016 }} | 721322 ha | 1930. | U jugoistočnom uglu Republike Komi (Troitsko-Pečorski okrug), na zapadnim obroncima Uralskih planina i susjednim podnožjima i nizinama. Područje se drenira gornjim tokom rijeke Pečore i njene pritoke Ilič.<ref name="parksite-Pechoro-Ilych">{{cite web|title=Pechoro-Ilych (Official Reserve Website)|url=http://www.pechora-reserve.ru/ru|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=13. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313010040/http://www.pechora-reserve.ru/ru|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Pechoro-Ilych">{{cite web|title=Pechoro-Ilych (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/107/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Pinezhsky|Pinezhsky]] | [[Slika:Golubino cave 8.JPG|150px|alt= Zapovednik Pinezhsky]] | [[Arhangelska Oblast]] <br /><small>{{coord|64|40|36|N|43|11|57 |E|name=Pinezhsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-pinega.ru/ Пинежский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117041000/http://www.zapovednik-pinega.ru/ |date=17. 1. 2016 }} | 51522 ha | 1974. | Tajga kompleksi jugoistočnog dijela Bijelog mora i visoravni Kuloi.<ref name="parksite-Pinezhsky">{{cite web|title=Pinezhsky (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-pinega.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=17. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117041000/http://www.zapovednik-pinega.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Pinezhsky">{{cite web|title=Pinezhsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/75/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[prirodni rezervat Polistovski|Polistovski]] | [[Slika:Клюквенное болото вблизи.JPG|150px|alt= Zapovednik Politovsky]] | [[Pskovska oblast]]]] <br /><small>{{coord|57|10|15|N|30|33|25 |E|name=Polistovsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://polistovsky.ru/ Полистовский] | 36026 ha | 1994. | Štiti močvarne [[ekosistem]]e na sjeverozapadu Rusije, u močvarnom sistemu Polist-Lovat.<ref name="parksite-Polistovsky">"Polistovsky (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Polistovsky">{{cite web|title=Polistovsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/76/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Poronajski|Poronajski]] | [[Slika:Sakhalin Poronaisk.jpg|150px|alt= Zapovednik Poronaysky]] | [[Sahalinska Oblast]] <br /><small>{{coord|49|03|30|N|144|21|00|E|name=Poronaysky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-65.ru/ Поронайский] | 56695 ha | 1988. | Prirodni rezervat u istočnom dijelu ostrva Sahalin. Obuhvata Rt Strpljenja, južni dio Istočnosahalinskih planina, najširi dio doline Tim-Poronaisk.<ref name="parksite-Poronaysky">{{cite web|title=Poronaysky (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-65.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Poronaysky">{{cite web|title=Poronaysky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/78/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Privolshky Les|Privolsky Les]]]] | [[Slika:Privolzhskaya lesostep 102.jpg|150px|alt= Zapovednik Pribolsky Les]] | [[Penza Oblast]] <br /><small>{{coord|53|20|20|N|46|51|55 |E|name=Pribolshky Les|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zpls.ru/ Приволжская лесостепь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605155122/http://zpls.ru/ |date=5. 6. 2016 }} | 8373 ha | 1989. | Stepsko područje smješteno u slivu između rijeka Volge i Dona, rezervat sadrži pet klastera (sekcija) smještenih u zapadnom dijelu Volške visoravni na teritoriji Penzenske oblasti.<ref name="parksite-Pribolshky Les">{{cite web|title=Pribolshky Les (Official Reserve Website)|url=http://zpls.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=5. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605155122/http://zpls.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Pribolshky Les">"Pribolshky Les (Protected Russia)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Prioksko-Terrasny|Prioksko-Terrasny]] | [[Slika:Zubr v zapovednike.JPG|150px|alt= Zapovednik Prioksko-Terasni]] | [[Moskovska Oblast]] <br /><small>{{coord|54|54|13|N|37|32|48 |E|name=Prioksko-Terasni|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://pt-zapovednik.ru/ Приокско-Террасный] | 4945 ha | 1945. Jedan od najmanjih ruskih zapovednika (rezervata prirode), koji se prostire na površini od 5.000 hektara duž lijeve obale rijeke Oke u Serpuhovskom okrugu Moskovske oblasti.<ref name="parksite-Prioksko-Terrasny">{{cite web|title=Prioksko-Terrasny (Official Reserve Website)|url=http://pt-zapovednik.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Prioksko-Terrasny">{{cite web|title=Prioksko-Terrasny (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/104/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Prisurski|Prisurski]] | | [[Čuvaška Republika]] <br /><small>{{coord|55|2|0|N|46|45|0 |E|name=Prisursky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapoved.ru/catalog/105/ Присурский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218190613/http://www.zapoved.ru/catalog/105/ |date=18. 2. 2013 }} | 9150.4 ha | 1995. | Tri dijela: Alatirski prirodni rezervat, smješten u dolini rijeke Sure (mješovite crnogorične i listopadne šume), i dva mala stepska dijela na jugoistoku (Batirevski Jaltjikski.)<ref name="parksite-Prisurski">{{cite web|title=Prisurski (Official Reserve Website)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/105/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=18. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218190613/http://www.zapoved.ru/catalog/105/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Prisurski">{{cite web|title=Prisurski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/105/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=18. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218190613/http://www.zapoved.ru/catalog/105/|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Putorana|Putorana]] | [[Slika:Plato Putorana 01.jpg|150px|alt=ZapovednikPutorana]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|68|52|34|N|94|48|36 |E|name=Putorana|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedsever.ru/ Путоранский] | 1887251 ha | 1988. | Smješten u središtu visoravni Putorana, u sjevernom dijelu centralnog Sibira, oko 100&nbsp;km sjeverno od Arktičkog kruga. Sadrži kompletne subarktičke i arktičke ekosisteme u izoliranom planinskom lancu.<ref name="parksite-Putorana">{{cite web|title=Putorana (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedsever.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Putorana">{{cite web|title=Putorana (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/79/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Rezervat prirode Rdeysky]] | [[File:Tupichenka.JPG|150px|alt= Zapovednik Rdeysky]] | [[Novgorod Oblast]] <br /><small>{{coord|57|16|0|N|30|48|0 |E|name=Rdeysky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://rdeysky.org/ Рдейский] | 36922 ha | 1994. | Prirodni rezervat je stvoren radi zaštite ekosistema uzdignutih močvara sjeverozapadne Rusije. Jezero Rdejskoje, veliko jezero na sjeverozapadu rezervata, čiji dio obale pripada rezervatu, izvor je rijeke Redja, glavne lijeve pritoke rijeke Lovat.<ref name="parksite-Rdeysky">{{cite web|title=Rdeysky (Official Reserve Website)|url=http://rdeysky.org/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Rdeysky">{{cite web|title=Rdeysky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/80/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Prirodni rezervat Rostov|Rostov]] | [[Slika:Wild horses in Rostovsky nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Rostov]] | [[Rostovska Oblast]] <br /><small>{{coord|46|27|53|N|43|3|2 |E|name=Rostov|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.rgpbz.ru/ Ростовский] | 9465 ha | 1995. | Sjeverozapadni dio jezera Manič - ostrva Gudilo, Spaljena ostrva i susjedne vode jezera. Umjereno suha [[stepa]] doline Manič.<ref name="parksite-Rostov">{{cite web|title=Rostov (Official Reserve Website)|url=http://www.rgpbz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Rostov">{{cite web|title=Rostov (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/81/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Sajano-Šušenski|Sajano-Šušenski]] | [[Slika:Sayano-Shushensky reservate, Enisey river.jpg|150px|alt=Sajano-Šušenski Zapovednik]] | [[Krasnoajarski kral]] <br /><small>{{coord|52|7|44|N|91|47|34 |E|name=Sayano-Shushenski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.sayanzapoved.ru/ Саяно-Шушенский] | 390368 ha | 1976. | Rezervat u udaljenom području Zapadnog Sajana na jugu Krasnojarskog kraja na lijevoj obali rijeke [[Jenisej]] u području utjecaja akumulacijskog jezera Sajano-Šušensko.<ref name="parksite-Sayano-Shushenski">{{cite web|title=Sayano-Shushenski (Official Reserve Website)|url=http://www.sayanzapoved.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Sayano-Shushenski">{{cite web|title=Sayano-Shushenski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/82/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=24. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224103813/http://www.zapoved.ru/catalog/82|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Šajtan-Tau|Šajtan-Tau]] | [[Slika:Р.Сакмар.jpg|150px|alt= Zapovednik Shatan-Tau]] | [[Orenburška Oblast]] <br /><small>{{coord|51|47|17|N|57|25|3 |E|name=Shaytan-Tau|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.orenzap.ru/ Шайтан-Тау] | 6726 ha | 2014. | Smješten unutar planinskog lanca Shaytantau na Južnom Uralu. Glavna svrha rezervata je očuvanje Dubravne stepe, kao i važnih staništa rijetkih vrsta biljaka i životinja.<ref name="parksite-Shaytan-Tay">{{cite web|title=Shaytan-Tay (Official Reserve Website)|url=http://www.orenzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Shaytan-Tay">{{cite web|title=Shaytan-Tay (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/262|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=25. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125135748/http://www.zapoved.ru/catalog/262|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Šulgan-Taš|Šulgan-Taš]] | [[Slika:Капова пещера.jpg|150px|alt=Kapovapećina u Šulgan-Tašu]] | [[Bashkortostan]] <br /><small>{{coord|53|2||N|57|3| |E|name=Shulgan-Tash|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.shulgan-tash.ru/Шульган-Таш]{{Dead link|date=juli 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | 22531 ha | 2014. | Šulgan-Taš sadrži neke od najstarijih pećina ljudskih nastambi ([[Kapova pećina]]), koje datiraju iz 14-17 stoljeća prije nove ere. Rezervat je također poznat kao jedini rezervat na svijetu za drevnu praksu [[pčelarstvo|pčelarstva]]) uzgoja divljih [[medonosna pčela|medonosnih pčela]] u šupljinama drveća.<ref name="parksite-Shatan-Tay">{{cite web|title=Shatan-Tay (Official Reserve Website)|url=http://www.orenzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Shatan-Tay">{{cite web|title=Shatan-Tay (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/262|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=25. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125135748/http://www.zapoved.ru/catalog/262|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | Rezervat prirode Sikhote-Alin|Sikhote-Alin]] | [[File:Sopka in south Sikhote-Alin.JPG|150px|alt= Zapovednik Sikhote-Alin]] | [[Primorsky Krai]] <br /><small>{{coord|45|20|0|N|136|10|0 |E|name=Sikhote-Alin|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/ Сихотэ-Алинский им. К.Г. Абрамова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126023338/http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/ |date=26. 1. 2016 }} | 401428 ha | 1935. | Planinski lanac u Primorskom i Habarovskom kraju, Rusija, koji se proteže oko 900 kilometara sjeveroistočno od ruske pacifičke luke Vladivostok. [Umjerena šuma i visoka [[biološka raznolikost]].<ref name="parksite-Sikhote-Alin">{{cite web|title=Sikhote-Alin (Official Reserve Website)|url=http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126023338/http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Sikhote-Alin">{{cite web|title=Sikhote-Alin (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/84/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Sokhondo|Sokhondo]] | [[Slika:Sokhondo Nature Reserve.jpg|150px|alt=Sokhondo Zapovednik]] | [[Chita Oblast]] <br /><small>{{coord|49|41|37|N|111|5|27 |E|name=Sokhondo|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://sokhondo.ru/ Сохондинский] | 210985 ha | 1973. | Jedan od najviših dijelova visočja Khentei-Chikoy s planinskim lancem [[Sokhondo]]. Golet Sokhondo je drevni vulkan. Rezervat uključuje niz jezera glacijalnog porijekla.<ref name="parksite-Sokhondo">{{cite web|title=Sokhondo (Official Reserve Website)|url=http://sokhondo.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Sokhondo">{{cite web|title=Sokhondo (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/85/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Prirodni rezervat Južnog Urala|Južni Ural]] | [[Slika:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|150px|alt= Zapovednik Južni Ural]] | [[Baškortostan]]] <br /><small>{{coord|54|20|48|N|57|53|9 |E|name=Južni Ural|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.south-ural-reserve.ru/ Южно-Уральский] | 252800 ha | 1979. | [[Ekosistem]]i planinske tajge u najvišem dijelu Južnog Urala u Republici Baškortostan i Čeljabinskoj oblasti. Nekoliko planinskih lanaca - Mašak, Zigalga, Nara, Kumardak i Jamantau. Velika planina Jamantau, visoka 1640 metara, najviša je planina Južnog Urala.<ref name="parksite-South Ural">{{cite web|title=South Ural (Official Reserve Website)|url=http://www.south-ural-reserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-South Ural">{{cite web|title=South Ural (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/108/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Tajmir|Tajmir]] | [[Slika:Вовсю цветет мощный мытник лисохвостовидный.jpg|150px|alt=Tajmirski zapovednik]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|73|57|0|N|99|1|0 |E|name=Taymyr|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedsever.ru/ Таймырский] | 1781928 ha | 1979. | Smješteno na poluotoku Tajmir u Krasnojarskom kraju. Područje je osnovano zbog mjesta za [[razmnožavanje]] crvenogrle guske (''Branta ruficollis''), kao i ljetnih prebivališta divljih sobova (''Rangifer tarandus'') i očuvanja biodiverziteta jezera Tajmir.<ref name="parksite-Taymyr">{{cite web|title=Taymyr (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedsever.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Taymyr">{{cite web|title=Taymyr (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/87/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=28. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428070235/http://zapoved.ru/catalog/87|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Teberda|Teberda]] | [[Slika:Гора Белалакая.JPG|150px|alt= Zapovednik Teberda]] | [[Karachay-Cherkess Republic]] <br /><small>{{coord|43|21|0|N|41|42|0 |E|name=Teberda|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://teberda.org.ru/ Тебердинский] | 84996 ha | 1936. | Smješten na sjevernim obroncima Velikog Kavkaskog planinskog lanca. Teren pokazuje ekstremne varijacije: 31,7% šume, 20% livade, 8,5% glečeri, 38,4% stijene i sipar, 0,7% - voda (postoji 157 jezera i 109 glečera)).<ref name="parksite-Teberda">{{cite web|title=Teberda (Official Reserve Website)|url=http://teberda.org.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Teberda">{{cite web|title=Teberda (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/88/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=4. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204184740/http://www.zapoved.ru/catalog/88/|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Tigireksky|Tigireksky]] | [[Slika:Shlyapnaya mountain.jpg|150px|alt= Zapovednik Tigireksky]] | [[Altajska Republika]] <br /><small>{{coord|51|0|0|N|82|55|0 |E|name=Tigireksky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://tigirek.ru// Тигирекский] | 40693 ha | 1999. | Jugozapadni dio Altajskog kraja, uključujući granicu. Černevska tajga i stepa; krški pejzaž i pećine.<ref name="parksite-Tigirekskiy">{{cite web|title=Tigirekskiy (Official Reserve Website)|url=http://tigirek.ru//|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Tigirekskiy">{{cite web|title=Tigirekskiy (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/37/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Tunguski prirodni rezervat|Tunguski]] | [[Slika:Росомаха подошла к следу снегохода и вернулась.jpg|150px|alt=Tunguska]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|60|43|53|N|101|58|3 |E|name=Tunguska|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.tunzap.ru/ Тунгусский] | 296562 ha | 1995. | Smješteno u središnjem dijelu Centralne Sibirske visoravni. Kao posljedica pada meteorita 1908, više od 2.000&nbsp;km² borealnih šuma je posječeno i spaljeno. [[Tajga]] pogođena u području katastrofe obnovljena je u posljednjih 100 godina.<ref name="parksite-Tunguska">{{cite web|title=Tunguska (Official Reserve Website)|url=http://www.tunzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Tunguska">{{cite web|title=Tunguska (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/89/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat biosfere Ubsunur Hollow|Ubsunur Hollow]] | | [[Tuva]] <br /><small>{{coord|50|41|0|N|94|2|0 |E|name=Ubsunur Hollow|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://ubsunur.3dn.ru/ Убсунурская котловина] | 323198.4 ha | 1993. | Krhka planinska udubina ili depresija smještena na teritorijalnoj granici Mongolije i Republike Tuvain Ruske Federacije među planinama - planinama Tannu-Ola i regijom Altajskih planina - dio je kombinacije uzvišenja i depresija. Ovdje se najsjevernija pustinja na svijetu susreće s najjužnijom zonom tundre na svijetu.<ref name="parksite-Ubsunur Hollow">{{cite web|title=Ubsunur Hollow (Official Reserve Website)|url=http://ubsunur.3dn.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Ubsunur Hollow">{{cite web|title=Ubsunur Hollow (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/90/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Gornji Taz|Gornji Taz]] | [[Slika:Прекрасный Верхне-Тазовский заповедник)).jpg|150px|alt= Zapovednik Gornji Taz]] | [[Jamalo-Nenecki autonomni okrug]] <br /><small>{{coord|63|30|14|N|84|3|28 |E|name=Upper Taz|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.xn-----7kcbgccqcagtcmgjpj5bokhwk6av1f.xn--p1ai/ Верхне-Тазовский] | 631308 ha | 1986. | Smještena na istočno-centralnom rubu Zapadnosibirske ravnice, teritorija je podijeljena na dvije šume - Pokolskoe i Taz, koje štite lijevu obalu rijeke Rata.<ref name="parksite-Upper Taz">{{cite web|title=Upper Taz (Official Reserve Website)|url=http://www.xn-----7kcbgccqcagtcmgjpj5bokhwk6av1f.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Upper Taz">{{cite web|title=Upper Taz (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/17/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Usurski prirodni rezervat|Usurski]] | [[Slika:Уссурийский заповедник.jpg|150px|alt=Usuriski Zapovednik]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|43|40|49|N|132|32|44 |E|name=Ussurisky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.ussuriysky.ru/ Уссурийский] | 40432 ha | 1932. | Smješten na južnom obronku Prževalskih planina, u gornjem toku rijeke Komarovke. Na istoku rezervata nalaze se izvorišta desnih pritoka rijeke Artemivke.<ref name="parksite-Ussurisky">{{cite web|title=Ussurisky (Official Reserve Website)|url=http://www.ussuriysky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Ussurisky">{{cite web|title=Ussurisky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/91/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Višera|Višera]] | [[Slika:Ишерим.JPG|150px|alt= Zapovednik Višera]] | [[Permski kraj]] <br /><small>{{coord|61|29|0|N|59|13|0 |E|name=Vishera|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.vishersky.ru/ Вишерский] | 241200 ha | 1991. | Više od 75% teritorije prekriveno je šumom, a glavna rijeka je rijeka Višera, koja teče kroz prirodni rezervat u dužini od oko 130&nbsp;km. Krajnja sjeverna tačka prirodnog rezervata (koja je ujedno i najsjevernija u Permskom kraju) podijeljena je slivovima rijeka Kame, Pečore i Oba. Malobrojno stanovništvo ovog mjesta čine Mansi, što ga čini zanimljivom etnografskom regijom.<ref name="parksite-Vishera">{{cite web|title=Vishera (Official Reserve Website)|url=http://www.vishersky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Vishera">{{cite web|title=Vishera (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/20/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Visim|Visim]] | [[Slika:Гора "Старик-камень".jpg|150px|alt= Stara Kamena Planina, u tampon zoni Visim Zapovednika| [[Sverdlovska Oblast]] <br /><small>{{coord|57|24|25|N|59|33|55 |E|name=Visim|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://visimskiy.ru/ Висимский] | 33487 ha | 1971. | Južna [[tajga]] niskog Srednjeg Urala. Većina rezervata nalazi se na njegovoj zapadnoj padini u izvorištu rijeke Suljom, desne pritoke rijeke Čusovoj, dijela prostranog Volgo-Kamskog bazena.<ref name="parksite-Visim">{{cite web|title=Visim (Official Reserve Website)|url=http://visimskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Visim">{{cite web|title=Visim (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/192/%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Vitim|Vitim]] | [[Slika:Озеро Угловое.jpg|150px|alt= Prema istoku, redoslijed Vitim Zapovednika]] | [[Irkutsk Oblast]] <br /><small>{{coord|57|12|10|N|116|48|28 |E|name=Vitim|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.vitimskiy.ru/ Витимский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127025824/http://www.vitimskiy.ru/ |date=27. 1. 2016 }} | 585021 ha | Dio planinskog i jezerskog područja Sajano-Bajkal, sjeveroistočno od Bajkalskog jezera. Od posebne naučne i kulturne vrijednosti je [[Oronsko jezero]] <ref name="parksite-Vitim">{{cite web|title=Vitim (Official Reserve Website)|url=http://www.vitimskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=27. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127025824/http://www.vitimskiy.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Vitim">{{cite web|title=Vitim (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/19/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Volga-Kama|Volga-Kama]] | [[Slika:Раифское озеро.jpg|150px|alt= Zapovednik Volga-Kama]] | [[Tatarstan]] <br /><small>{{coord|55|18|10|N|49|17|10 |E|name=Volga-Kama|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm Волжско-Камский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221235813/http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm |date=21. 12. 2016 }} | 10091 ha | 1960. | Rezervat Volga-Kama. Smješten na lijevoj obali terasa rijeke Volge.<ref name="parksite-Vosshko-Kamisky">{{cite web|title=Vosshko-Kamisky (Official Reserve Website)|url=http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=21. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221235813/http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Vosshko-Kamisky">{{cite web|title=Vosshko-Kamisky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/21/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Voronješki rezervat prirode|Voronjež]] | [[Slika:Река Усманка.JPG|150px|alt=Voronješki zapovednik]] | [[Voronezh Oblast]] <br /><small>{{coord|51|44|8|N|39|34|9 |E|name=Voronezh|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-vrn.ru/ Воронежский] | 31053 ha | 1927. | Jedan od najstarijih prirodnih rezervata u Rusiji nalazi se 40&nbsp;km sjeverno od centra Voronježa. Ovo je prvi svjetski eksperimentalni uzgoj dabrova i njihovo proučavanje.<ref name="parksite-Voronezh">{{cite web|title=Voronezh (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-vrn.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Voronezh">{{cite web|title=Voronezh (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/22/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Voronina|Voronina]] | [[Slika:Воронинский заповедник.jpg|150px|alt=ZapovednikVoronina]] | [[Tambovska Oblast]] <br /><small>{{coord|51|31|29|N|42|36|52 |E|name=Voronina|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.voroninsky.ru/ Воронинский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021164322/http://www.voroninsky.ru/ |date=21. 10. 2017 }} | 10819 ha | 1994. | Smješten u dolini rijeke Krou (desne pritoke rijeke Hoper), šumsko-stepska zona, regija.<ref name="parksite-Voronina">{{cite web|title=Voronina (Official Reserve Website)|url=http://www.voroninsky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=21. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164322/http://www.voroninsky.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Voronina">{{cite web|title=Voronina (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/23/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Ostrvo Wrangel]] | [[Slika:Wrangel sunrise.jpg|150px|alt= Zapovednik Wrangelškog ostrva]] | [[Autonomni okrug Čukotka]] <br /><small>{{coord|71|14|0|N|179|25|0 |E|name=Wrangel Island|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.ostrovwrangelya.org/ Остров Врангеля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121004205/http://www.ostrovwrangelya.org/ |date=21. 1. 2016 }} | 2225650 ha | 1976 | Ostrvo u Arktičkom okeanu, između Čukotskog mora i Istočnosibirskog mora. Ostrvo Wrangel leži na meridijanu od 180°. Sastoji se od južne obalne ravnice široke i do 15&nbsp;km (9,3 milje); centralnog pojasa planina niskog reljefa; i sjeverne obalne ravnice široke i do 25&nbsp;km (16 milja).<ref name="parksite-Wrangel Island">{{cite web|title=Wrangel Island (Official Reserve Website)|url=http://www.ostrovwrangelya.org/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=21. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121004205/http://www.ostrovwrangelya.org/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Wrangel Island">{{cite web|title=Wrangel Island (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/73/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Juganski|Juganski]] | [[Slika:Юганский заповедник. р. Негусьях.JPG|150px|alt= Zapovednik Jerginski]] | [[Republika Mari El]] <br /><small>{{coord|59|32|21|N|74|37|48 |E|name=Jerginsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://ugansky.ru/ Юганский] | 648636 ha | 1982. | U slivu Velikog Jugana (lijeva pritoka Oba).<ref name="parksite-Jerginsky">{{cite web|title=Jerginsky (Official Reserve Website)|url=http://ugansky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Jerginsky">{{cite web|title=Jerginsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/102|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Prirodni rezervat Zeya|Zeya]] | [[Slika:Зейский заповедник.jpg|150px|alt Zapovednik]=Zeja] | [[Amurska Oblast]] <br /><small>{{coord|53|57|46|N|127|22|21 |E|name=Zeya|type:landmark}}</small> | Park:<br />[ Зейский] | 99390 ha | 1963. | Planinsko područje na istočnom kraju grebena Tukuringra. Tajga, ariš, mongolski hrast.<ref name="parksite-Zeya">"Zeya (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Zeya">{{cite web|title=Zeya (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/36/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Zhiguli|Zhiguli]] | [[Slika:Самарская Лука, гора Стрельная.jpg|150px|alt= Zapovednik Zhiguli]] | [[Samarska oblast]] <br /><small>{{coord|53|24|54|N|49|49|17 |E|name=Zhiguli|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zhreserve.ru/ Жигулёвский им. И. И. Спрыгина] | 23157 ha | 1966. | Smješten na Samarskom zavoju u Samarskoj oblasti, gdje rijeka Volga obavija Žiguli planine.<ref name="parksite-Zhiguli">{{cite web|title=Zhiguli (Official Reserve Website)|url=http://zhreserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Zhiguli">{{cite web|title=Zhiguli (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/35/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |} == Zaštita [[UNESCO]]-a u Rusiji == === Rezervati biosfere === Od 1978, više od trideset ruskih prirodnih rezervata je od strane [[UNESCO]]-a proglašeno [[rezervat biosfere|rezervatima biosfere]].<ref>{{Cite web|title=Europe & North America &#124; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222011712/http://www.unesco.org/mab/BRs/EurBRlist.shtml|archive-date=22. 2. 2008|website=www.unesco.org}}</ref> ===Mjesta svjetske baštine=== Neki od prirodnih rezervata u Rusiji su također zaštićeni od strane [[UNESCO]] kao prirodna [[Mjesta svjetske baštine]]: * [[Bajkalsko jezero]] (uključuje Barguzin, Baikal-Lena, Bajkalski zapovednici, tri nacionalna parka i druga zaštićena područja); * [[Kavkaz|Zapadni Kavkaz]] (uključuje Kavkaski rezervat biosfere, druga zaštićena područja; u perspektivi i dijelove Teberda rezervata biosfere i Nacionalnog parka Soči); * [[Sikhote-Alin]] (uključuje Sikote-Alin zapovednik i druge teritorije); * [[Altaj|Zlatne planine Altaja]] (uključuje Altajske i Katunske zapovednike i druga zaštićena područja); * [[Vulkan]]i na [[Kamčatka|KaKamčatki]] (uključuje Kronotski zapovednik i četiri regionalna parka prirode); * [[Kuroska kosa]] (uključuje Nacionalni park Kurroska kosa); * [[Koma|Djevičanske šume Komi]] (uključuje [[Prirodni rezervat Pečora-Ilič|Rezervat biosfere Pečora-Ilič]] i Nacionalni park «[[Yugyd va]]»); * [[Bazen Uvs Nuura]] (uključuje Prirodni rezervat Uvs Nuura); * [[Ostrvo Wrangel]] (uključuje Zapovednik ostrva Wrangel). Obično prirodni rezervat zauzima samo dio mnogo većeg lokaliteta svjetske baštine. ==Također pogledajte== * [[Spisak nacionalnih parkova Rusije]] {{Portal|Ekologija|Rusija}} ==Reference== {{refspisak|30em}} ===Napomene=== {{Notelist}} ===Izvori=== * Filonov, K.P. & Nukhimovskaya, Yu. D. (1990) ''Letopis' prirody v zapovednikakh SSSR: metodicheskoye posobiye''. Moscow: Nauka. {{ISBN|5-02-005470-4}}. * Kokorin, A.O, Kozharinov, A.V. & Minin A.A. (2001) ''Climate Change Impact on Ecosystems''. Moscow: WWF. {{ISBN|5-89932-024-9}}. * Leopold, Aldo (1968) ''Sand County Almanac''. London (&c): Oxford University Press. {{ISBN|0-19-500777-8}}. * Montgomery, D.R. ''Dirt: the Erosion of Civilizations''. Berkeley (&c): University of California Press. {{ISBN|0-520-24870-8}}. * Shtil'mark, F.R. (2003) ''History of the Russian Zapovedniks 1895-1995''. Edinburgh: Russian Nature Press. {{ISBN|0-9532990-2-3}}. * Volkov, A.E. (ed.) (1996) ''Strict Nature Reserves (Zapovedniki) of Russia: Collection of Chronicle of Nature data for 1991-1992''. Moscow: Sabashnikov Publishers. {{ISBN|5-8242-0051-3}}. * Weiner, D.R. (1999) ''A Little Corner of Freedom: Russian Nature Protection from Stalin to Gorbachev''. Berkeley: University of California Press. {{ISBN|0-520-23213-5}}. * Weiner, D.R. (2000) ''Models of Nature: Ecology, Conservation & Cultural Revolution in Soviet Russia'' (2nd edition). Pittsburgh Pa: University of Pittsburgh Press. {{ISBN|0-8229-5733-7}}. * [http://www.russianconservation.org/opttypes.html#zaps Zapovedniks], under "Russian Protected Areas," at russianconservation.org, retrieved December 19, 2005. ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Nature reserves in Russia}} * [http://www.wild-russia.org/html/tour.htm Wild-russia.org: Descriptions of 47 Zapovedniks and National Parks] — ''text and images, arranged by bio-region.'' * {{in lang|en}}—[http://www.rusnatpress.org.uk/rnp-zaps1.htm Rusnatpress.org: List of Russian Zapovedniks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623173036/http://www.rusnatpress.org.uk/rnp-zaps1.htm |date=23. 6. 2007 }} — ''with brief descriptions, contact details, and map coordinates''. * {{in lang|ru}}—[http://oopt.info/zp.html Oopt.info/zp: Tsentr dikoy prirody] — ''lists all Zapovedniks, with maps and images.'' * [http://www.isar.org/pubs/ST/RUzbd47.html Isar.org: "Russia's Zapovednik System Reaches Out."]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006095051/http://www.isar.org/pubs/ST/RUzbd47.html |date=6. 10. 2014 }} * [http://www.russianconservation.org/articles/vladivostok.html Russianconservation.org: "Taking the Future of Russia's Protected Areas in Their Own Hands: Zapovednik Directors Meet in Vladivostok."] * {{in lang|en}}—[http://eng.altai-republic.ru/modules.php?op=modload&name=Sections&file=index&req=viewarticle&artid=27&page=2&POSTNUKESID=ab67941ce5fa86c867f631280ccd065fAltai Altai-republic.ru: The Altai Reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927230026/http://eng.altai-republic.ru/modules.php?op=modload&name=Sections&file=index&req=viewarticle&artid=27&page=2&POSTNUKESID=ab67941ce5fa86c867f631280ccd065fAltai |date=27. 9. 2007 }} {{Ruski zapovednici}} {{Authority control}} [[Kategorija:Zapovednik| ]] [[Kategorija:Rezervati prirode u Rusiji]] [[Kategorija:Zaštita prirode u Rusiji]] [[Kategorija:Zaštićena područja Rusije|.]] [[Kategorija:Liste zaštićenih područja po državama|Rusija]] [[Kategorija:Liste vezane za geografiju Rusije]] [[Kategorija:Okoliš Sovjetskog Saveza|.]] [[Kategorija:Rezervati prirode]] [[ru:Заповедник]] tnydbr0yoh8vyazocmvvr8dvpvmau5k Nogometna reprezentacija Indije 0 527908 3915932 3784538 2026-08-02T09:12:48Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku Indian_Football_2020.svg datotekom [[:File:All_India_Football_Federation_logo.svg|All_India_Football_Federation_logo.svg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Cri 3915932 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna reprezentacija | Naziv = Nogometna reprezentacija Indije | Logo = All India Football Federation logo.svg | Nadimak = Plavi tigrovi | Savez = [[Nogometni savez Indije|AIFF]] | Ostali savezi = | Konfederacija = [[Azijska nogometna konfederacija|AFC]] ([[Azija]]) | Podkonfederacija = [[Južnoazijska nogometna federacija|SAFF]] ([[Južna Azija]]) | Selektor = [[Khalid Jamil]] | Trenutni kapiten = [[Gurpreet Singh Sandhu]] | Najviše nastupa = [[Sunil Chhetri]] (157)<ref name="top GS">{{cite web|last1=Dey|first1=Subrata|title=India – Record international players |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/india-recintlp.html |access-date=12. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321143659/http://www.rsssf.com/miscellaneous/india-recintlp.html#app|archive-date=21. 3. 2019|website=[[RSSSF]]|url-status=live}}</ref> | Najbolji strijelac = [[Sunil Chhetri]] (95)<ref name="top GS"/> | Stadion = [[Nogometna reprezentacija Indije#Domaći stadioni|Spisak]] | FIFA trigram = IND | veb-sajt = {{URL|the-aiff.com}} <!-- Domaći dres -->| uzorak_lr1 = _ind2425h | uzorak_t1 = _ind2425h | uzorak_dr1 = _ind2425h | uzorak_š1 = _ind2425h | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 00A9FF | tijelo1 = 00A9FF | desna ruka1 = 00A9FF | šorc1 = 00A9FF | čarape1 = 00A9FF <!-- Gostujući dres -->| uzorak_lr2 = _ind2425a | uzorak_t2 = _ind2425a | uzorak_dr2 = _ind2425a | uzorak_š2 = _ind2425a | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FF6607 | tijelo2 = FF6607 | desna ruka2 = FF6607 | šorc2 = FF6607 | čarape2 = FF6607 <!-- Treći dres -->| uzorak_lr3 = | uzorak_t3 = | uzorak_dr3 = | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = | tijelo3 = | desna ruka3 = | šorc3 = | čarape3 = <!-- FIFA rang lista --> | FIFA rang = {{FIFA-ina svjetska rang lista|IND}} | Najviši FIFA rang = 94 {{Malo|(februar 1996)}}<ref name="FIFA World Rankings"/> | Najniži FIFA rang = 173 {{Malo|(mart 2015)}}<ref name="FIFA World Rankings"/> <!-- Utakmice -->| Prva utakmica = ''Prije nezavisnosti:''<br/>{{NOG|AUS}} 5–3 {{NOG-D|IND|Britanska}}<br/>([[Sydney]], [[Australija]]; 3. septembar 1938)<br/>''Poslije nezavisnosti:''<br/>{{NOG|IND}} 1–2 {{NOG-D|FRA}}<br/>([[London]], [[Engledska]]; 31. juli 1948) | Najveća pobjeda = {{NOG|IND}} 7–0 {{NOG-D|SRI}} <br/>([[Bangaluru]], [[Indija]]; 7. decembar 1963) | Najveći poraz = {{nowrap|{{NOG|URS|1955}} 11–1 {{NOG-D|IND}}<br/>([[Moskva]], [[Sovjetski Savez]]; 16. septembar 1955)}} | Posljednja utakmica = <!-- Svjetsko prvenstvo --> | Broj učestvovanja na SP = | Prvo učestvovanje na SP = | Najbolji rezultat na SP = <!-- Evropsko prvenstvo --> | Broj učestvovanja na EP = | Prvo učestvovanje na EP = | Najbolji rezultat na EP = <!-- Afrički kup nacija --> | Broj učestvovanja na KAN = | Prvo učestvovanje na KAN = | Najbolji rezultat na KAN = <!-- AFC Azijski kup --> | Broj učestvovanja na AK = 5 | Prvo učestvovanje na AK = [[AFC Azijski kup 1964.|1964]] | Najbolji rezultat na AK = 2. mjesto ([[AFC Azijski kup 1964.|1964]]) <!-- CONCACAF Gold kup -->| Broj učestvovanja na GK = | Prvo učestvovanje na GK = | Najbolji rezultat na GK = <!-- Copa América --> | Broj učestvovanja na KA = | Prvo učestvovanje na KA = | Najbolji rezultat na KA = <!-- FIFA Kup konfederacija --> | Broj učestvovanja na KK = | Prvo učestvovanje na KK = | Najbolji rezultat na KK = <!-- OFC Kup nacija --> | Broj učestvovanja na OFC = | Prvo učestvovanje na OFC = | Najbolji rezultat na OFC = <!-- Prvenstvo koje nije navedeno --> | Naziv prvenstva = [[Nogomet na Olimpijskim igrama|Olimpijske igre]] | Broj učestvovanja na prvenstvu = 4 | Prvo učestvovanje na prvenstvu = [[Nogomet na Olimpijskim igrama 1948.|1948]] | Najbolji rezultat na prvenstvu = 4. mjesto ([[Nogomet na Olimpijskim igrama 1956.|1956]]) <!-- Kup koji nije naveden -->| Naziv kupa = [[Nogomet na Azijskim igrama|Azijske igre]] | Broj učestvovanja na kupu = 11 | Prvo učestvovanje na kupu = [[Nogomet na Azijskim igrama 1951.|1951]] | Najbolji rezultat na kupu = {{MedaljaZlato (Azijske igre)}} '''Zlato''' ([[Nogomet na Azijskim igrama 1951.|1951]], [[Nogomet na Azijskim igrama 1962.|1962]]) <!-- Svjetsko prvenstvo (futsal) -->| Broj učestvovanja na SP (futsal) = | Prvo učestvovanje na SP (futsal) = | Najbolji rezultat na SP (futsal) = <!-- Evropsko prvenstvo (fustal) --> | Broj učestvovanja na EP (futsal) = | Prvo učestvovanje na EP (futsal) = | Najbolji rezultat na EP (futsal) = }} '''Nogometna reprezentacija Indije''' predstavlja [[Indija|Indiju]] na međunarodnim nogometnim takmičenjima i pod kontrolom je [[Nogometni savez Indije|nogometnog saveza Indije]] (AIFF). Reprezentacija je nastala nedugo nakon [[Indijski pokret za nezavisnost|proglašavanja nezavisnosti]] [[Britanska Indija|Britanske Indije]] od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] 1948. Nastupa u takmičenjima koja organiziraju [[FIFA]] i [[Azijska nogometna konfederacija]] (AFC), odnosno [[Južnoazijska nogometna federacija]] (SAFF), gdje je za obje bila jedna od suosnivača.<ref name="afc founding member">{{Cite web|url=https://www.the-afc.com/en/more/news/afcs_63rd_anniversary_seven_events_that_shaped_asian_football.html|title=AFC's 63rd anniversary: Seven events that shaped Asian football|date=8. 5. 2017|publisher=the-AFC.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518191829/https://www.the-afc.com/en/more/news/afcs_63rd_anniversary_seven_events_that_shaped_asian_football.html|archive-date=18. 5. 2023|url-status=live|access-date=19. 5. 2023}}</ref><ref name="saff founding member">{{Cite web|url=https://saffederation.org/about-us|title=The unity of the South Asian Countries playing football|date=|publisher=SAFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518192918/https://saffederation.org/about-us|archive-date=18. 5. 2023|url-status=live|access-date=19. 5. 2023}}</ref> Ekipa, koji je nekada smatran jednim od najboljih timova u Aziji, imao je svoje zlatno doba tokom 1950-ih i ranih 1960-ih. Tokom ovog perioda, pod trenerom [[Syed Abdul Rahim|Syeda Abdula Rahima]], Indija je osvojila zlatnu medalju na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] [[Nogomet na Azijskim igrama 1951.|1951.]] i [[Nogomet na Azijskim igrama 1962.|1962]], dok je završila na četvrtom mjestu na [[Olimpijske igre 1956.|Ljetnim olimpijskim igrama]] [[Nogomet na Olimpijskim igrama 1956.|1956]]. Indija nikada nije učestvovala na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskom prvenstvu]], iako se kvalifikovala za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|Svjetsko prvenstvo 1950.]] nakon što su se sve ostale države u njihovoj kvalifikacijskoj grupi povukle. Međutim, Indija se povukla prije početka prvenstva. Tim je također pet puta nastupio na [[AFC Azijski kup|AFC Azijskom kupu]], najvišem azijskom nogometnom prvenstvu, i završio je kao drugoplasirani [[AFC Azijski kup 1964.|1964]]. Indija također učestvuje na [[Kup Južnoazijske nogometne federacije|SAFF prvenstvu]], najvišem regionalnom nogometnom takmičenju u [[Južna Azija|Južnoj Aziji]]. Osvojili su rekord turnira osam puta od njegovog osnivanja 1993. U 21. vijeku, pored trijumfa na SAFF prvenstvu, pod vodstvom [[Bob Houghton|Boba Houghtona]], Indija je osvojila [[Nehru kup]] [[Nehru kup 2007.|2007]], [[Nehru kup 2009.|2009.]] i [[AFC Challenge kup 2008.|AFC Challenge kup 2008]]. Pobjeda u Challenge kupu omogućila je Indiji da se ponovo kvalifikuje za Azijski kup nakon 27 godina, od [[AFC Azijski kup 1984.|1984]]. == Slika ekipe == [[Datoteka:Indian_Team.JPG|alt=Photo of eleven men, six standing and five kneeling down, inside a stadium|mini|200x200piksel|Indija 2007, noseći svoj tradicionalni plavi dres.|lijevo]] === Nadimak === Indija je službeno poznata pod nadimkom ''Plavi tigrovi'' od 2013. Inspirisan je [[Plava|plavom]] bojom koja čini primarnu boju domaćeg dresa tima, prikazujući boju [[Ashoka Chakra|Ashoke Chakre]] na [[Zastava Indije|nacionalnoj zastavi]] (slično indijskim nacionalnim timovima u drugim sportovima) i [[Tigar|tigra]] koji je nacionalna životinja Indije.<ref>{{Cite web|url=http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm|title=Football (Soccer) Team Nicknames|website=Topendsports|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813111201/http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm|archive-date=13. 8. 2011|url-status=live|access-date=5. 6. 2021}}</ref> === Dresovi i boje === [[Datoteka:Blue_Pilgrims_at_Mumbai_2018_to_support_India_national_football_team.jpg|alt=Blue Pilgrims, 2018 Intercontinental cup|lijevo|mini|210x210piksel|Plavi hodočasnici ističu [[Zastava Indije|nacionalnu zastavu]] i vlastite transparente na [[Interkontinentalni kup 2018 (Indija)|Interkontinentalnom kupu 2018.]]]] Nakon četiri godine s [[Adidas]]<nowiki/>om, AIFF je 27. februara 2006. potpisao sedmogodišnji ugovor s američkom kompanijom [[Nike, Inc.|Nike.]]<ref name="HTK">{{Cite news|title=Nike to sponsor Indian football team|url=https://www.hindustantimes.com/india/nike-to-sponsor-indian-football-team/story-yMvyg4nWgfSVx91h9zRcPN.html|access-date=13. 12. 2018|work=Hindustan Times|date=27. 2. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908092748/https://www.hindustantimes.com/india/nike-to-sponsor-indian-football-team/story-yMvyg4nWgfSVx91h9zRcPN.html|archive-date=8. 9. 2018}}</ref> Za [[AFC Azijski kup 2011.|Azijsko prvenstvo 2011]], na kojem je Indija učestvovala, Nike je dizajnirao indijski dres koristeći iste šablone koji je koristio za druge nacionalne timove poput [[Nogometna reprezentacija Brazila|Brazila]].<ref>{{Cite news|last=Sengupta|first=Rahul|title=Indian National Team: Nike India Introduces 2010 National Team Kit For The Indian Football Team|url=https://www.goal.com/en-india/news/2696/indian-national-team/2010/09/06/2105985/indian-national-team-nike-india-introduces-2010-national|access-date=13. 12. 2018|work=Goal.com|date=6. 9. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214182458/https://www.goal.com/en-india/news/2696/indian-national-team/2010/09/06/2105985/indian-national-team-nike-india-introduces-2010-national|archive-date=14. 12. 2018}}</ref> U januaru 2013. objavljeno je da je ugovor AIFF-a s Nikeom produžen za dodatnih pet godina.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/article/nike-unveils-indian-national-football-team-kit|title=Nike unveils Indian national football team kit:AIFF.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703201635/https://www.the-aiff.com/article/nike-unveils-indian-national-football-team-kit|archive-date=3. 7. 2021|url-status=live|access-date=9. 3. 2021}}</ref> U septembru 2017. godine, prije učešća [[Nogometna reprezentacija Indije U-17|indijske U-17]] reprezentacije na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu U-17 2017.|FIFA Svjetskom prvenstvu U-17]], Nike je predstavio potpuno nebesko plavi dres za seniorski i omladinski tim Indije.<ref>{{Cite news|title=India's New Football Kit Sets Blue Tigers Up to Create History|url=https://news.nike.com/news/india-football-kit|access-date=13. 12. 2018|work=Nike|date=7. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023054617/https://news.nike.com/news/india-football-kit|archive-date=23. 10. 2018}}</ref> Godinu dana kasnije, 17. decembra 2018, objavljeno je da će indijski proizvođač SIX5SIX zamijeniti Nike kao indijskog proizvođača dresova.<ref name="Six5Six">{{Cite news|last=Laghate|first=Gaurav|title=Six5Six to replace Nike as Indian football's kit sponsor|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/six5six-to-replace-nike-as-indian-footballs-kit-sponsor/articleshow/67132557.cms|access-date=20. 12. 2018|work=Economic Times|date=17. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220234930/https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/six5six-to-replace-nike-as-indian-footballs-kit-sponsor/articleshow/67132557.cms|archive-date=20. 12. 2018}}</ref> Postavši novi indijski proizvođač dresova, SIX5SIX je također postao prvi proizvođač koji je platio prava na proizvodnju indijskih dresova, nakon što ni Nike ni Adidas nisu platili.<ref name="Six5Six" /> SIX5SIX je predstavio svoje prve dresove za tim prije [[AFC Azijski kup 2019.|Azijskog kupa 2019]],<ref>{{Cite web|url=https://the-aiff.com/news-center-details.htm?id=9363|title=New Year, New Kit for Indian Football|website=the-aiff.com|publisher=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220234917/https://the-aiff.com/news-center-details.htm?id=9363|archive-date=20. 12. 2018|url-status=dead|access-date=19. 12. 2018}}</ref> u odnosu na to da je domaća boja imala sličnu nebesko plavu nijansu, a gostujuća boja je promijenjena iz narandžaste u bijelu. Oba dresa imala su jedinstveni dizajn ukrašen na rukavima koji predstavlja tigrove pruge kako bi odali počast indijskim nogometnim navijačima, koji tim od milja nazivaju "Plavi tigrovi".<ref>{{Cite web|url=https://www.foxsportsasia.com/football/asian-football/afc-asian-cup/1002013/afc-asian-cup-2019-india-national-team-kit-and-price-revealed/|title=AFC Asian Cup 2019: India national team kit and price revealed|website=foxsportsasia.com|publisher=Fox Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220231655/https://www.foxsportsasia.com/football/asian-football/afc-asian-cup/1002013/afc-asian-cup-2019-india-national-team-kit-and-price-revealed/|archive-date=20. 12. 2018|url-status=dead|access-date=19. 12. 2018}}</ref> === Domaći stadioni === Brojni stadioni širom Indije su bili domaćini domaćih utakmica za nacionalnu reprezentaciju. Ne postoji određeni domaći teren za indijsku nacionalnu reprezentaciju. Utakmice u Indiji su se igrale na stadionima kao što su [[Salt Lake stadion|stadion Salt Lake]] u [[Kolkata|Kolkati]], [[Stadion "Jawaharlal Nehru" (Delhi)|stadion Jawaharlal Nehru]] u [[Delhi]]ju, [[Fatorda stadion|stadion Fatorda]] u [[Margao]]u, [[Sree Kanteerava stadion|stadion Sree Kanteerava]] u [[Bangalore]]u, [[Stadion "Jawaharlal Nehru" (Kochi)|stadion Jawaharlal Nehru]] u [[Kochi]]ju, [[Nogometna arena Mumbaiju|nogometna arena Mumbai]] u [[Mumbai]]ju, [[Stadion "Indira Gandhi"|atletski stadion Indira Gandhi]] u [[Guwahati]]ju, [[Stadion "Khuman Lampak"|glavni stadion Khuman Lampak]] u [[Imphal]]u, [[Kalinga stadion|stadion Kalinga]] u [[Bhubaneswar]]u, [[Arena (Ahmedabad)|EKA arena]] u [[Ahmedabad]]u i sada [[Stadion "Jawaharlal Nehru" (Shillong)|stadion Jawaharlal Nehru]] u [[Shillong]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.goal.com/en-india/news/2773/saff-championship/2011/12/01/2781850/2011-saff-championship-stadium-guide-new-delhi-jawaharlal|title=2011 SAFF Championship Stadium Guide: New Delhi – Jawaharlal Nehru Stadium|website=goal.com|publisher=goal.com India|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042350/http://www.goal.com/en-india/news/2773/saff-championship/2011/12/01/2781850/2011-saff-championship-stadium-guide-new-delhi-jawaharlal|archive-date=15. 9. 2018|url-status=live|access-date=16. 9. 2018|ref=JLN Stadium}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://post.jagran.com/sunil-chhetri-strikes-brace-as-india-beat-malaysia-32-in-international-friendly-1321467694|title=Sunil Chhetri strikes brace as India beat Malaysia 3-2 in international friendly|website=Jagran Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042534/http://post.jagran.com/sunil-chhetri-strikes-brace-as-india-beat-malaysia-32-in-international-friendly-1321467694|archive-date=15. 9. 2018|url-status=live|access-date=16. 9. 2018|ref=Salt Lake Stadium}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=275167/match=300311249/index.html#nosticky|title=India vs Nepal at Indira Gandhi Athletic Stadium, Guwahati|website=fifa.com|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017083214/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=275167/match=300311249/index.html#nosticky|archive-date=17. 10. 2017|url-status=dead|access-date=17. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=275171/match=300317458/index.html|title=India vs Iran at Sree Kranteerava Stadium|website=fifa.com|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042534/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=275171/match=300317458/index.html|archive-date=15. 9. 2018|url-status=dead|access-date=16. 9. 2018|ref=Kranteerava Stadium}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://the-aiff.com/news-center-details.htm?id=8982|title=FIVE-STAR INDIA EASE PAST CHINESE TAIPEI|website=the-aiff.com|publisher=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612150435/https://www.the-aiff.com/news-center-details.htm?id=8982|archive-date=12. 6. 2018|url-status=live|access-date=16. 9. 2018|ref=Mumbai Arena}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://khelnow.com/football/indian-football-team-afc-inspect-shillong-asian-cup-2027-qualifiers-202501|title=AFC delegates inspect Jawaharlal Nehru Stadium in Shillong for Asian Cup 2027 Qualifiers|website=Khel Now|language=en-us|access-date=18. 3. 2025}}</ref> U novije vrijeme, takmičenja poput [[Kup južnoazijske nogometne federacije 2011.|SAFF prvenstva 2011.]] i [[Nehru kup 2012.|Nehru kupa 2012.]] održana su na stadionu Jawaharlal Nehru u Delhiju, [[Kup južnoazijske nogometne federacije 2015.|SAFF prvenstva 2015.]] na [[Međunarodni stadion "Trivandrum International Stadium|Međunarodnom stadionu Trivandrum]], [[Hero Tri-Nation serije 2017.]] i [[Interkontinentalni kup 2018. (Indija)|Interkontinentalnog kupa 2018.]] u Mumbai nogometnoj areni, te [[Interkontinentalni kup 2019. (Indija)|Interkontinentalnog kupa 2019.]] u EKA Areni. Atletski stadion Indira Gandhi, stadion Sree Kanteerava i stadion Fatorda bili su domaćini kvalifikacija za [[AFC Azijski kup]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|FIFA Svjetsko prvenstvo]].<ref>{{Cite web|url=http://www.wifa.in/india-at-the-saff-cup/|title=India at the SAFF Cup|date=30. 11. 2011|website=wifa.in|publisher=WIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112150308/http://www.wifa.in/india-at-the-saff-cup/|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=12. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/photos/india-win-2012-nehru-cup/photostory/16227789.cms|title=India win 2012 Nehru Cup|date=3. 9. 2012|website=timesofindia.indiatimes.com|publisher=TOI|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304083454/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/photos/india-win-2012-nehru-cup/photostory/16227789.cms|archive-date=4. 3. 2019|url-status=live|access-date=12. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/news-center-details.htm?id=8405|title=India Are Hero Tri-Nation Football Series 2017 Champions|website=the-aiff.com|publisher=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902085649/https://www.the-aiff.com/news-center-details.htm?id=8405|archive-date=2. 9. 2018|url-status=live|access-date=12. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://the-aiff.com/news-center-details.htm?id=9002|title=Our Primary Target Is to Win the Tournament: Constantine|website=the-aiff.com|publisher=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206134855/https://the-aiff.com/news-center-details.htm?id=9002|archive-date=6. 2. 2019|url-status=live|access-date=12. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cms.the-afc.com/afcasfeeds?fixtureid=11142&stageid=432&tMode=H&view=ajax&show=matchsummary|title=AFC Asian Cup UAE 2019|website=the-afc.com|publisher=AFC|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204704/http://cms.the-afc.com/afcasfeeds?fixtureid=11142&stageid=432&tMode=H&view=ajax&show=matchsummary|archive-date=22. 3. 2018|url-status=dead|access-date=12. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/en-india/match/125247/india-vs-nepal/report|title=The experienced duo of Sunil Chhetri and Clifford Miranda were on target as India beat Nepal 2-0 in a comfortable win|website=goal.com|publisher=[[Goal (website)|GOAL]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112151520/https://www.goal.com/en-india/match/125247/india-vs-nepal/report|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=12. 1. 2019}}</ref> === Navijači === [[Datoteka:BlueTiger_tifo_BluePilgrims_2018.jpg|alt=Blue Pilgrims, 3D tifo|mini|200x200piksel|3D navijački lik Plavog tigra koji su prikazali Plavi hodočasnici u junu 2018.|lijevo]]Do 21. vijeka, indijski nogometni navijači su uglavnom bili raštrkani, široko rasprostranjeni u [[Zapadni Bengal|Zapadnom Bengalu]], [[Sjeveroistočna Indija|sjeveroistočnoj Indiji]], [[Goa|Goi]] i [[Kerala|Kerali]].<ref name="supporters 1">{{Cite news|title=Can Indian football make it to the top league?|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/can-indian-football-make-it-to-the-top-league/article24281691.ece|work=The Hindu|date=28. 6. 2018|access-date=8. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705163221/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/can-indian-football-make-it-to-the-top-league/article24281691.ece|archive-date=5. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/fifa-world-cup-2018-which-indian-state-watches-football-extravaganza-most-774128|title=Fifa World Cup 2018: Which Indian state watches football extravaganza the most?|date=6. 7. 2018|website=IB Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114153251/https://www.ibtimes.co.in/fifa-world-cup-2018-which-indian-state-watches-football-extravaganza-most-774128|archive-date=14. 1. 2019|url-status=live|access-date=13. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/variety/world-cup-2018-russia-the-beautiful-game-begins-bengalis-fighting-football-frenzy-northeast-kerala-goa-mo-salah/story/1/24877.html|title=World Cup 2018: Sorry, Bengalis. You are not India's greatest football fans|publisher=Daily O|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112095016/https://www.dailyo.in/variety/world-cup-2018-russia-the-beautiful-game-begins-bengalis-fighting-football-frenzy-northeast-kerala-goa-mo-salah/story/1/24877.html|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=11. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bend it like Bengal: Every four years, the cup comes home|url=https://www.thehindu.com/sport/football/bend-it-like-bengal-every-four-years-the-cup-comes-home/article24358647.ece|work=The Hindu|date=7. 7. 2018|access-date=13. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708180110/https://www.thehindu.com/sport/football/bend-it-like-bengal-every-four-years-the-cup-comes-home/article24358647.ece|archive-date=8. 7. 2018|last=Rajagopal|first=Bulbul}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2015/06/02/12315232/kolkata-reinstated-as-the-mecca-of-indian-football|title=Kolkata reinstated as the 'Mecca of Indian football'|website=goal.com|publisher=GOAL|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112145941/https://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2015/06/02/12315232/kolkata-reinstated-as-the-mecca-of-indian-football|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=11. 1. 2019}}</ref> Osim na utakmicama [[Azijske igre|Azijskih igara]], [[Nehru kup]]a ili [[Kup Južnoazijske nogometne federacije|SAFF prvenstva]],<ref>{{Cite web|url=http://the-aiff.com/pages/news/index.php?N_Id=3279|title=India win Nehru Cup for the thrd time|website=the-aiff.com|publisher=AIFF|archive-url=https://archive.today/20130104231557/http://the-aiff.com/pages/news/index.php?N_Id=3279|archive-date=4. 1. 2013|url-status=dead|access-date=11. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite news|last=Basu|first=Jaydeep|title=Bhaichung leads dazzling display - Nehru Cup - India demolish Kyrgyzstan 3-0 to make final for first time|url=https://www.telegraphindia.com/sports/bhaichung-leads-dazzling-display-nehru-cup-india-demolish-kyrgyzstan-3-0-to-make-final-for-first-time/cid/1071100|access-date=13. 12. 2018|work=Telegraph India|date=27. 8. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164410/https://www.telegraphindia.com/sport/bhaichung-leads-dazzling-display-nehru-cup-india-demolish-kyrgyzstan-3-0-to-make-final-for-first-time/cid/1071100|archive-date=14. 12. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=SAFF Cup: India beat Afghanistan 2-1 in final to lift title for seventh time|url=https://indianexpress.com/article/sports/football/saff-cup-india-beat-afghanistan-2-1-in-final-to-lift-title-for-seventh-time/|access-date=13. 12. 2018|work=[[The Indian Express]]|date=3. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164314/https://indianexpress.com/article/sports/football/saff-cup-india-beat-afghanistan-2-1-in-final-to-lift-title-for-seventh-time/|archive-date=14. 12. 2018}}</ref> publika se pojavljivala u malom broju kada je ekipa igrala, jer navijači nisu bili organizovani pod jednom zastavom kao što je to slučaj u [[Evropa|Evropi]] ili [[Južna Amerika|Južnoj Americi]]. Navijači različitih klubova su podržavali tim na svojim lokalnim stadionima, ali nisu bili grupisani da podrže jedan cilj, a to je nacionalni tim, sve do 2017. kada je osnovan ''"Blue Pilgrims"'' (Plavi hodočasnici) kao prvi organizovani navijački klub za nacionalni tim.<ref name="bluepilgrims website2">{{Cite web|url=https://bluepilgrims.com/|title=About Us-Introduction to BluePilgrims|website=bluepilgrims.com|publisher=Blue Pilgrims|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112194943/https://bluepilgrims.com/|archive-date=12. 1. 2019|url-status=dead|access-date=11. 1. 2019}}</ref><ref name="aiff bluepilgrims2">{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/news-center-details.htm?id=8497|title=Blue Tigers find support in Blue Pilgrims|date=2. 10. 2017|website=the-aiff.com|publisher=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112054142/https://www.the-aiff.com/news-center-details.htm?id=8497|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=11. 1. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/BluePilgrims/status/1175701333757714432|title=Blue Pilgrims are delighted to announce further collaborations for the game vs Bangladesh in VYBK|date=22. 9. 2019|website=Blue Pilgrims|publisher=Twitter|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922092734/https://twitter.com/BluePilgrims/status/1175701333757714432|archive-date=22. 9. 2019|url-status=live|access-date=2. 10. 2019}}</ref> Plavi hodočasnici su osnovani s motivom da podrže nacionalni tim i [[Nogometna reprezentacija Indije U-17|U-17]] tokom historijskog [[Svjetsko prvenstvo u nogometu U-17 2017.|Svjetskog prvenstva U-17 2017]],<ref name="AA BP">{{Cite web|url=http://www.asianage.com/sports/football/030618/blue-pilgrims-right-behind-men-in-blues.html|title=Blue Pilgrims right behind Men in Blues|date=3. 6. 2018|publisher=Asian Age|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112150039/http://www.asianage.com/sports/football/030618/blue-pilgrims-right-behind-men-in-blues.html|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=11. 1. 2019}}</ref> prvog učešća Indije na FIFA takmičenju ikada. Počeli su sa oko 300 navijača,<ref name="AA BP" /><ref name="12thman">{{Cite web|url=https://www.redbull.com/in-en/indian-footballs-12th-man-the-blue-pilgrims|title=Blue Pilgrims, the 12th man of Indian football|date=29. 11. 2017|website=redbull.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112150201/https://www.redbull.com/in-en/indian-footballs-12th-man-the-blue-pilgrims|archive-date=12. 1. 2019|url-status=live|access-date=11. 1. 2019}}</ref> sada ih ima hiljade, jer su se navijači iz različitih regija s različitim uvjerenjima okupili za samo jedan cilj, Plave Tigrove.<ref name="bluepilgrims website2"/> Nazivaju se odanim obožavateljima Plavih Tigrova,<ref name="aiff bluepilgrims2"/> a njihov moto je podržavati indijske nacionalne nogometne timove svih spolova i uzrasta, gdje god da igraju<ref name="bluepilgrims website2" /> i zbog takve predanosti nazivaju se [[Dvanaesti igrač (nogomet)|12. igračem]].<ref name="AA BP" /><ref name="12thman" />{{multiple image|align=right|direction=horizontal|image1=Yuva Bharati Krirangan.png|width1=180|alt1=|image2=IndiavsSyria Nehru Cup-2007.jpg|width2=180|alt2=|footer=[[Stadion "Salt Lake"]] u [[Kolkata|Kolkati]] (lijevo) i [[Stadion "Ambedkar"]] u [[Delhi]]ju.|total_width=|caption1=|caption2=}} == Stručni štab == {| class="wikitable" !Pozicija !Ime i prezime !{{Abbr|Ref.|Reference}} |- |Selektor |{{ZD|IND}} [[Khalid Jamil|Halid Džamil]] | rowspan="4" |<ref name="AIFFCAFA">{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/article/important-for-india-to-remain-united-as-a-team-says-new-head-coach-khalid-jamil|title=Important for India to remain united as a team, says new head coach Khalid Jamil|access-date=17. 8. 2025}}</ref> |- |Pomoćnik |{{ZD|IND}} [[Mahesh Gawli]] |- |Trener golmana |{{ZD|IND}} [[Feroz Sherif|Feroz Šerif]] |- |Kondicioni trener |{{ZD|IND}} Chelston Pinto |- |Tehnički direktor |{{ZD|IND}} [[Subrata Paul]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/article/the-aiff-technical-committee-meets-at-football-house|title=The AIFF Technical Committee meets at Football House|access-date=21. 2. 2025}}</ref> |} == Trenutni sastav == Igrači pozvani za utakmice [[Kvaifikacije za AFC Azijski kup u nogometu 2027.|kvalifikacija za]] [[Kvaifikacije za AFC Azijski kup u nogometu 2027.|AFC Azijski kup 2027.]] protiv [[Singapur]]<nowiki/>a 9. i 14. oktobra 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.the-aiff.com/article/khalid-jamil-names-indias-23-member-travelling-squad-to-singapore-for-asian-cup-qualifiers|title=Khalid Jamil names India’s 23-member travelling squad to Singapore for Asian Cup Qualifiers|publisher=[[All India Football Federation]]|access-date=5. 10. 2025}}</ref> {{Nogometna reprezentacija početak (golovi)}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=1|poz=G|ime=[[Gurpreet Singh Sandhu]]|dob={{Datum rođenja i godine|1992|2|3|df=y}}|nastupi=80|golovi=0|klub=[[Bengaluru FC|Bengaluru]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=13|poz=G|ime=[[Gurmeet Singh Chahal]]|dob={{Datum rođenja i godine|1999|12|03|df=y}}|nastupi=0|golovi=0|klub=[[NorthEast United FC|NorthEast United]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=23|poz=G|ime=[[Amrinder Singh]]|dob={{Datum rođenja i godine|1993|5|27|df=y}}|nastupi=14|golovi=0|klub=[[Odisha FC|Odisha]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija prekid linije}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)||br=2|poz=O|ime=[[Rahul Bheke]]|dob={{Datum rođenja i godine|1990|12|06|df=y}}|nastupi=42|golovi=3|klub=[[Bengaluru FC|Bengaluru]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=4|poz=O|ime=[[Anwar Ali (footballer, born 2000)|Anwar Ali]]|dob={{Datum rođenja i godine|2000|8|28|df=y}}|nastupi=31|golovi=2|klub=[[East Bengal FC|East Bengal]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)||br=5|poz=O|ime=[[Sandesh Jhingan]]|dob={{Datum rođenja i godine|1993|7|21|df=y}}|nastupi=69|golovi=6|klub=[[FC Goa|Goa]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=16|poz=O|ime=[[Hmingthanmawia Ralte]]|dob={{Datum rođenja i godine|2000|5|31|df=y}}|nastupi=4|golovi=0|klub=[[Mumbai City FC|Mumbai City]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=18|poz=O|ime=[[Muhammad Uvais]]|dob={{Datum rođenja i godine|1998|07|31|df=y}}|nastupi=4|golovi=0|klub=[[Punjab FC|Punjab]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=|poz=O|ime=[[Pramveer Singh]]|dob={{Datum rođenja i godine|2007|06|20|df=y}}|nastupi=0|golovi=0|klub=[[Punjab FC|Punjab]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=|poz=O|ime=[[Subhasish Bose]]|dob={{Datum rođenja i godine|1995|8|18|df=y}}|nastupi=43|golovi=0|klub=[[Mohun Bagan Super Giant|Mohun Bagan]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija prekid linije}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=6|poz=V|ime=[[Nikhil Prabhu]]|dob={{Datum rođenja i godine|2000|10|2|df=y}}|nastupi=5|golovi=0|klub=[[Punjab FC|Punjab]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=10|poz=V|ime=[[Brandon Fernandes]]|dob={{Datum rođenja i godine|1994|9|20|df=y}}|nastupi=32|golovi=0|klub=[[Mumbai City FC|Mumbai City]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=11|poz=V|ime=[[Mahesh Singh Naorem]]|dob={{Datum rođenja i godine|1999|3|1|df=y}}|nastupi=28|golovi=3|klub=[[East Bengal FC|East Bengal]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=15|poz=V|ime=[[Udanta Singh Kumam]]|dob={{Datum rođenja i godine|1996|6|14|df=y}}|nastupi=52|golovi=3|klub=[[FC Goa|Goa]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=18|poz=V|ime=[[Sahal Abdul Samad]]|dob={{Datum rođenja i godine|1997|4|1|df=y}}|nastupi=39|golovi=3|klub=[[Mohun Bagan Super Giant|Mohun Bagan]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=19|poz=V|ime=[[Danish Farooq Bhat]]|dob={{Datum rođenja i godine|1995|5|9|df=y}}|nastupi=6|golovi=0|klub=[[Kerala Blasters FC|Kerala Blasters]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=|poz=V|ime=[[Macarton Nickson]]|dob={{Datum rođenja i godine|2004|3|19|df=y}}|nastupi=0|golovi=0|klub=[[NorthEast United FC|NorthEast United]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=|poz=V|ime=[[Deepak Tangri]]|dob={{Datum rođenja i godine|1999|2|1|df=y}}|nastupi=4|golovi=0|klub=[[Mohun Bagan Super Giant|Mohun Bagan]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=12|poz=V|ime=[[Lalengmawia Ralte]]|dob={{Datum rođenja i godine|2000|10|17|df=y}}|nastupi=26|golovi=0|klub=[[Mohun Bagan Super Giant|Mohun Bagan]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija prekid linije}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=7|poz=N|ime=[[Lallianzuala Chhangte]]|dob={{Datum rođenja i godine|1997|6|8|df=y}}|nastupi=48|golovi=8|klub=[[Mumbai City FC|Mumbai City]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=9|poz=N|ime=[[Vikram Partap Singh]]|dob={{Datum rođenja i godine|2002|01|16|df=y}}|nastupi=9|golovi=0|klub=[[Mumbai City FC|Mumbai City]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=11|poz=N|ime=[[Sunil Chhetri]]|dob={{Datum rođenja i godine|1984|8|3|df=y}}|nastupi=155|golovi=95|klub=[[Bengaluru FC|Bengaluru]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=17|poz=V|ime=[[Liston Colaco]]|dob={{Datum rođenja i godine|1998|11|12|df=y}}|nastupi=31|golovi=1|klub=[[Mohun Bagan Super Giant|Mohun Bagan]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=|poz=N|ime=[[Farukh Choudhary]]|dob={{Datum rođenja i godine|1996|11|8|df=y}}|nastupi=18|golovi=2|klub=[[Chennaiyin FC|Chennaiyin]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=|poz=N|ime=[[Rahim Ali]]|dob={{Datum rođenja i godine|2000|4|21|df=y}}|nastupi=14|golovi=0|klub=[[Odisha FC|Odisha]]|klubnac=IND}} {{Nogometna reprezentacija kraj}} == Nastupi na turnirima == === Svjetsko prvenstvo === {{Također pogledajte|Rezultati nogometne reprezentacije Indije u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" width="100%" ! colspan="9" |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetsko prvenstvo]] ! rowspan="20" style="width:1%;" | ! colspan="7" |[[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu|Kvalifikacije]] |- ! style="width:100px;" |{{Tooltip|Godina|Godina održavanja turnira}} ! style="width:100px;" |Runda ! style="width:70px;" |{{Tooltip|Poz.|Pozicija na Svjetskom prvenstvu}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|P|Pobjede}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|N|Neriješeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|P|Pobjede}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|N|Neriješeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1930.|1930]]–[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1938.|1938.]] | colspan="8" |''Nisu učestvovali.'' | colspan="6" |''Nisu učestvovali.'' |– |- style="background:#FFDACC" |{{ZD|Brazil|1889}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|1950.]] | colspan="8" |''[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950 - grupa 3|Kvalifikovani, ali se povukli]]'' | colspan="6" |''[[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|Automatska kvalifikacija]]'' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/50q.html|title=World Cup 1950 Qualifying|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720114854/https://www.rsssf.org/tables/50q.html|archive-date=20. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Švicarska}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1954.|1954.]] | colspan="8" |''Odbijeni od FIFA-e.'' | colspan="6" |''Odbijeni od FIFA-e.'' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/54qual.html|title=World Cup 1954 qualifications|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110103712/https://www.rsssf.org/tables/54qual.html|archive-date=10. 11. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1958.|1958]]–[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1982.|1982.]] | colspan="8" |''Nisu učestvovali.'' | colspan="6" |''Nisu učestvovali.'' |– |- |{{ZD|Meksiko}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1986.|1986.]] | colspan="8" rowspan="11" |''Nisu se kvalificirali.'' |6 |2 |3 |1 |7 |6 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/86qual.html|title=World Cup 1986 qualifictions|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110103049/https://www.rsssf.org/tables/86qual.html|archive-date=10. 11. 2022|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Italija}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1990.|1990.]] | colspan="6" |''Povukli se iz kvalifikacija.'' |– |- |{{ZD|SAD}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1994.|1994.]] |8 |1 |1 |6 |8 |22 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/94qual.html|title=World Cup 1994 qualifications|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511105448/http://www.rsssf.com/tables/94qual.html|archive-date=11. 5. 2011|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Francuska|1974}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1998.|1998.]] |3 |1 |1 |1 |3 |7 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/98qual.html|title=World Cup 1998 qualifications|archive-url=https://web.archive.org/web/20220821065544/https://www.rsssf.org/tables/98qual.html|archive-date=21. 8. 2022|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Južna Koreja}} {{ZD|Japan}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2002.|2002.]] |6 |3 |2 |1 |11 |5 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2002q.html|title=World Cup 2002 qualifications|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116173331/http://www.rsssf.com/tables/2002q.html|archive-date=16. 1. 2009|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Njemačka}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2006.|2006.]] |6 |1 |1 |4 |2 |18 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2006q.html|title=World Cup 2006 Qualifying|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720114857/https://www.rsssf.org/tables/2006q.html|archive-date=20. 7. 2022|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|JAR}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|2010.]] |2 |0 |1 |1 |3 |6 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2010q.html|title=World Cup 2010 Qualifying|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720114908/https://www.rsssf.org/tables/2010q.html|archive-date=20. 7. 2022|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Brazil}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|2014.]] |2 |0 |1 |1 |2 |5 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2014q.html|title=World Cup 2014 Qualifying|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720114900/https://www.rsssf.org/tables/2014q.html|archive-date=20. 7. 2022|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Rusija}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|2018.]] |10 |2 |1 |7 |7 |18 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2018q.html|title=World Cup 2018 Qualifying|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720114904/https://www.rsssf.org/tables/2018q.html|archive-date=20. 7. 2022|url-status=live|access-date=11. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Katar}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|2022.]] |8 |1 |4 |3 |6 |7 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2022q.html#asi|title=World Cup 2022 Qualifying|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226094910/https://www.rsssf.org/tables/2022q.html#asi|archive-date=26. 12. 2022|url-status=live|access-date=26. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|Kanada}} {{ZD|Meksiko}} {{ZD|SAD}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|2026.]] |6 |1 |2 |3 |3 |7 |– |- |{{ZD|Maroko}} {{ZD|Portugal}} {{ZD|Španija}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2030.|2030.]] |colspan=9 rowspan=2 {{Pending|''Učestvovati će u kvalifikacijama.''}} |colspan=7 rowspan=2 {{Pending|''Učestvovati će u kvalifikacijama.''}} |- |{{ZD|Saudijska Arabija}} [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2034.|2034.]] |- !UKUPNO !— !0/11 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !57 !12 !17 !28 !52 !101 !— |} === AFC Azijski kup === {{Također pogledajte|Rezultati nogometne reprezentacije Indije u kvalifikacijama za AFC Azijski kup}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="9" |[[AFC Azijski kup]] ! rowspan="40" style="width:1%;" | ! colspan="7" |[[Kvalifikacije za AFC Azijski kup|Kvalifikacije]] |- !{{Tooltip|Godina|Godina održavanja turnira}} !Runda !{{Tooltip|Poz.|Pozicija na Svjetskom prvenstvu}} !{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} !{{Tooltip|P|Pobjede}} !{{Tooltip|N|Neriješeno}} !{{Tooltip|I|Izgubljeno}} !{{Tooltip|DG|Dati golovi}} !{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} !{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} !{{Tooltip|P|Pobjede}} !{{Tooltip|N|Neriješeno}} !{{Tooltip|I|Izgubljeno}} !{{Tooltip|DG|Dati golovi}} !{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} !{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |{{ZD|Hong Kong|1910}} [[AFC Azijski kup 1956.|1956.]] | colspan="8" |''Nisu učestvovali.'' | colspan="6" |''Nisu učestvovali.'' |– |- |{{ZD|KOR}} [[AFC Azijski kup 1960.|1960.]] | colspan="8" |''Nisu se kvalificirali.'' |6 |2 |0 |4 |7 |9 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/60asch.html|title=Asian Nations Cup 1960|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018102508/https://www.rsssf.org/tables/60asch.html|archive-date=18. 10. 2022|url-status=live|access-date=18. 10. 2022}}</ref> |- style="background:silver;" |{{ZD|Izrael}} [[AFC Azijski kup 1964.|1964.]] |'''Finale''' |'''2.''' |'''3''' |'''2''' |'''0''' |'''1''' |'''5''' |'''3''' | colspan="6" |''Automatska kvalifikacija'' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/64asch.html|title=Asian Nations Cup 1964|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226143449/http://www.rsssf.com/tables/64asch.html%20|archive-date=26. 12. 2018|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Iran|1964}} [[AFC Azijski kup 1968.|1968.]] | colspan="8" |''Nisu se kvalificirali.'' |3 |0 |1 |2 |2 |6 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/68asch.html|title=Asian Nations Cup 1968|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129073049/https://rsssf.org/tables/68asch.html|archive-date=29. 11. 2022|url-status=live|access-date=18. 10. 2022}}</ref> |- |{{ZD|THA}} [[AFC Azijski kup 1972.|1972.]] | colspan="8" rowspan="3" |''Nisu učestvovali.'' | colspan="6" rowspan="3" |''Nisu učestvovali.'' |– |- |{{ZD|Iran|1964}} [[AFC Azijski kup 1976.|1976.]] |– |- |{{ZD|KUW}} [[AFC Azijski kup 1980.|1980.]] |– |- |{{ZD|Singapur}} [[AFC Azijski kup 1984.|1984.]] |Grupna faza |10. |4 |0 |1 |3 |0 |7 |4 |3 |0 |1 |8 |2 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/84asch.html|title=Asian Nations Cup 1984|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005150518/https://www.rsssf.org/tables/84asch.html|archive-date=5. 10. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Katar}} [[AFC Azijski kup 1988.|1988.]] | colspan="8" rowspan="6" |''Nisu se kvalificirali.'' |5 |0 |1 |4 |0 |6 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/88asch.html|title=Asian Nations Cup 1988|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129073254/https://rsssf.org/tables/88asch.html|archive-date=29. 11. 2022|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|JPN}} [[AFC Azijski kup 1992.|1992.]] |2 |1 |0 |1 |2 |3 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/92asch.html|title=Asian Nations Cup 1992|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129064520/https://rsssf.org/tables/92asch.html|archive-date=29. 11. 2022|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|UAE}} [[AFC Azijski kup 1996.|1996.]] |2 |0 |0 |2 |3 |12 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/96asch.html|title=Asian Nations Cup 1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129085329/https://rsssf.org/tables/96asch.html|archive-date=29. 11. 2022|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|Liban}} [[AFC Azijski kup 2000.|2000.]] |4 |1 |1 |2 |8 |9 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/00asch.html|title=Asian Nations Cup 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20150401085957/http://www.rsssf.com/tables/00asch.html|archive-date=1. 4. 2015|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|CHN}} [[2004 AFC Asian Cup|2004]] |2 |0 |1 |1 |1 |3 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/04asch.html|title=Asian Nations Cup 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20140613125728/http://www.rsssf.com/tables/04asch.html|archive-date=13. 6. 2014|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|IDN}} {{ZD|MAS}} {{ZD|THA}} {{ZD|VIE}} [[AFC Azijski kup 2007.|2007.]] |6 |0 |0 |6 |2 |24 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/07asch.html|title=Asian Nations Cup 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20221218193517/https://www.rsssf.org/tables/07asch.html|archive-date=18. 12. 2022|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|Katar}} [[AFC Azijski kup 2011.|2011.]] |Grupna faza |16. |3 |0 |0 |3 |3 |13 | colspan="6" |''Pobjednici [[AFC Challenge kup 2008.|AFC Challenge kupa 2008.]]'' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/11asch.html|title=Asian Nations Cup 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014084316/https://www.rsssf.org/tables/11asch.html|archive-date=14. 10. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Australija}} [[AFC Azijski kup 2015.|2015.]] | colspan="8" |''Nisu se kvalificirali.'' | colspan="6" |''Nisu osvojili [[AFC Challenge kup 2012.|2012.]] pa se nisu kvalificirali za [[AFC Challenge kup 2014.]]'' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2015asch.html|title=Asian Nations Cup 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129075428/https://rsssf.org/tables/2015asch.html|archive-date=29. 11. 2022|url-status=live|access-date=26. 12. 2022}}</ref> |- |{{ZD|UAE}} [[AFC Azijski kup 2019.|2019.]] |Grupna faza |17. |3 |1 |0 |2 |4 |4 |18 |8 |2 |8 |25 |24 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2019asch.html|title=Asian Nations Cup 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123160525/https://www.rsssf.org/tables/2019asch.html|archive-date=23. 11. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|Katar}} [[AFC Azijski kup 2023.|2023.]] |Grupna faza |24. |3 |0 |0 |3 |0 |6 |11 |4 |4 |3 |14 |8 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/2023asch.html|title=Asian Nations Cup 2024|last1=Di Maggio|first1=Roberto|date=19. 2. 2024|publisher=[[RSSSF]]|archive-url=https://archive.today/20250919235041/https://www.rsssf.org/tables/2023asch.html|archive-date=19. 9. 2025|url-status=live|access-date=19. 9. 2025}}</ref> |- |{{ZD|Saudijska Arabija}} [[AFC Azijski kup 2027.|2027.]] | colspan="8" |''Nisu se kvalificirali.'' |10 |1 |4 |5 |5 |11 |– |- !UKUPNO !Finale !2. !16 !3 !1 !12 !12 !33 !73 !20 !15 !38 !78 !117 !— |} === Olimpijske igre === {{Također pogledajte|Rezultati nogometne reprezentacije Indije na Olimpijskim igrama}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" width="100%" ! colspan="9" |[[Ljetne olimpijske igre]] ! rowspan="10" style="width:1%;" | ! colspan="7" |Kvalifikacije |- ! style="width:110px;" |{{Tooltip|Godina|Godina održavanja turnira}} ! style="width:100px;" |Runda ! style="width:70px;" |{{Tooltip|Poz.|Pozicija na Svjetskom prvenstvu}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|P|Pobjede}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|N|Neriješeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|P|Pobjede}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|N|Neriješeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! style="width:20px;" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |[[Nogomet na Olimpijskim igrama 1908.|1908]]–[[Nogomet na Olimpijskim igrama 1936.|1936.]] | colspan="8" |''Nisu učestvovali.'' | colspan="6" |''Nisu učestvovali.'' |– |- |{{ZD|GBR}} [[Nogomet na Olimpijskim igrama 1948.|1948.]] |Prva runda |11. |1 |0 |0 |1 |1 |2 | colspan="6" |''Automatska kvalifikacija.'' |<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/london1948|title=Olympic Football Tournament London 1948: FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090755/https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/london1948|archive-date=10. 12. 2021|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|FIN}} [[Nogomet na Olimpijskim igrama 1952.|1952.]] |Preliminarna |25. |1 |0 |0 |1 |1 |10 | colspan="6" |''Automatska kvalifikacija.'' |<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952|title=Olympic Football Tournament Helsinki 1952: FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210091406/https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952|archive-date=10. 12. 2021|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- style="background:#9acdff;" |{{ZD|AUS}} '''[[Nogomet na Olimpijskim igrama 1956.|1956.]]''' |'''Polufinale''' |'''4.''' |'''3''' |'''1''' |'''0''' |'''2''' |'''5''' |'''9''' | colspan="6" |''Automatska kvalifikacija.'' |<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956|title=Olympic Football Tournament Melbourne 1956: FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624132955/https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956|archive-date=24. 6. 2021|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|ITA}} [[Nogomet na Olimpijskim igrama 1960.|1960.]] |Prva runda |13. |3 |0 |1 |2 |3 |6 |[[Football at the 1960 Summer Olympics – Men's qualification#Asia|3]] |3 |0 |0 |11 |4 |<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/rome1960|title=Olympic Football Tournament Rome 1960: FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092258/https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/rome1960|archive-date=10. 12. 2021|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |[[Nogomet na Olimpijskim igrama 1964.|1964]]–[[Nogomet na Olimpijskim igrama 1988.|1988.]] | colspan="8" |''Nisu se kvalificirali.'' |20 |6 |1 |13 |34 |38 |– |- |od {{ZD|ESP}} [[Nogomet na Olimpijskim igrama 1992.|1992.]] | colspan="8" |''Pogledati [[Nogometna reprezentacija Indije U-23#Azijske igre|Nogometnu reprezentaciju Indije U-23]].'' | colspan="7" |''Pogledati [[Nogometna reprezentacija Indije U-23#Azijske igre|Nogometnu reprezentaciju Indije U-23]].'' |- !UKUPNO !Polufinale !4. !8 !1 !1 !6 !10 !27 !23 !9 !1 !13 !45 !42 !– |} === Azijske igre === {{Također pogledajte|Rezultati nogometne reprezentacije Indije na Azijskim igrama}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" width="100%" ! colspan="10" |[[Azijske igre]] |- ! style="width:135px;" |{{Tooltip|Godina|Godina održavanja turnira}} ! style="width:135px;" |Runda ! style="width:120px;" |{{Tooltip|Poz.|Pozicija na Svjetskom prvenstvu}} ! style="width:40px;" |{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! style="width:40px;" |{{Tooltip|P|Pobjede}} ! style="width:40px;" |{{Tooltip|N|Neriješeno}} ! style="width:40px;" |{{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! style="width:40px;" |{{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! style="width:40px;" |{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! style="width:50px;" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- | style="border: 3px solid red" |{{ZD|IND}} '''[[Nogomet na Azijskim igrama 1951.|1951.]]''' | style="background:gold;" |'''Finale''' |'''1.''' |'''3''' |'''3''' |'''0''' |'''0''' |'''7''' |'''0''' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames51.html|title=Asian Games 1951 (India)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161946/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames51.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|FIL|1936}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1954.|1954.]] |Prva runda |8. |2 |1 |0 |1 |3 |6 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames54.html|title=Asian Games 1954|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161945/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames54.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|JPN}} '''[[Nogomet na Azijskim igrama 1958.|1958.]]''' | style="background:#9acdff;" |'''Polufinale''' |'''4.''' |'''5''' |'''2''' |'''0''' |'''3''' |'''12''' |'''13''' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames58.html|title=Asian Games 1958 (Tokyo, Japan)|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225010545/http://www.rsssf.com/tablesa/asgames58.html|archive-date=25. 12. 2018|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|IDN}} '''[[Nogomet na Azijskim igrama 1962.|1962.]]''' | style="background:gold" |'''Finale''' |'''1.''' |'''5''' |'''4''' |'''0''' |'''1''' |'''11''' |'''6''' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames62.html|title=Asian Games 1962 (Indonesia)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161945/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames62.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|THA}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1966.|1966.]] |Prva runda |8. |3 |1 |0 |2 |4 |7 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames66.html|title=Asian Games 1966 (Thailand)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161946/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames66.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|THA}} '''[[Nogomet na Azijskim igrama 1970.|1970.]]''' | style="background:#c96;" |'''Polufinale''' |'''3.''' |'''6''' |'''3''' |'''1''' |'''2''' |'''8''' |'''5''' |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames70.html|title=Asian Games 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161946/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames70.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|IRN|1964}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1974.|1974.]] |Prva runda |13. |3 |0 |0 |3 |2 |14 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames74.html|title=Asian Games 1974 (Iran)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161943/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames74.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|THA}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1978.|1978.]] |Druga runda |8. |5 |1 |0 |4 |5 |13 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames78.html|title=Asian Games 1978|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161944/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames78.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- | style="border: 3px solid red" |{{ZD|IND}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1982.|1982.]] |Četvrtifnale |6. |4 |2 |1 |1 |5 |3 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames82.html|title=Asian Games 1982|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161944/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames82.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|KOR}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1986.|1986.]] |Prva runda |16. |3 |0 |0 |3 |1 |8 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames86.html|title=Asian Games 1986|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161944/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames86.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|CHN}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1990.|1990.]] | colspan="8" |''Povukli se.'' |<ref name="rsssf1990">{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames62.html|title=Asian Games 1990|last1=Javanovic|first1=Bojan|last2=Garin|first2=Erik|date=29. 10. 2000|work=[[RSSSF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401171444/https://rsssf.org/tablesa/asgames90.html|archive-date=1. 4. 2023|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|JPN}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1994.|1994.]] | colspan="8" |''Povukli se.'' |<ref name="rsssf1994">{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames94.html|title=Asian Games 1994 (Hiroshima, Japan)|last1=Morrison|first1=Neil|date=1. 1. 2012|work=[[RSSSF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161945/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames62.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |{{ZD|THA}} [[Nogomet na Azijskim igrama 1998.|1998.]] |Druga runda |16. |5 |1 |0 |4 |3 |8 |<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames98.html|title=Asian Games 1998 (Thailand)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161945/https://www.rsssf.org/tablesa/asgames98.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=10. 12. 2021}}</ref> |- |od {{ZD|KOR}} [[Nogomet na Azijskim igrama 2002.|2002.]] | colspan="9" |''Pogledati [[Nogometna reprezentacija Indije U-23#Azijske igre|Nogometnu reprezentaciju Indije U-23]].'' |- !UKUPNO !2 finala !1. !44 !18 !2 !24 !61 !83 !— |} == Postignuća == {{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Indije}} [[Datoteka:TeamInd.jpg|alt=India national team in 2008.|desno|mini|200x200piksel|Ekipa slavi pobjedu protiv [[Nogometna reprezentacija Tadžikistana|Tadžikistana]] [[AFC Challenge kup 2008.|na AFC Challenge Cupu 2008.]]]] [[Datoteka:Poster_of_1964_AsianCup_match_IndiavsIsrael.png|alt=|desno|mini|200x200piksel|Poster koji reklamira utakmicu Indija protiv [[Nogometna reprezentacija Izraela|Izraela]] na [[AFC Azijski kup 1964.|Azijskom kupu 1964.]]]] U nastavku su navedena postignuća tima na raznim kontinentalnim i regionalnim turnirima.<ref>{{cite web|url=https://www.the-aiff.com/history|title=History|website=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308124507/http://www.the-aiff.com/history#:~:text=In%201924%2C%20the%20Indian%20team,a%20trip%20to%20Sri%20Lanka.&text=The%20All%20India%20Football%20Federation,at%20the%20Army%20Headquarters%2C%20Simla.|archive-date=8. 3. 2020|url-status=live|access-date=22. 1. 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.the-aiff.com/article/indian-football-down-the-years-looking-back-at-the-glorious-moments|title=Indian football down the years looking back at the glorious moments|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921011335/https://www.the-aiff.com/article/indian-football-down-the-years-looking-back-at-the-glorious-moments|archive-date=21. 9. 2022|url-status=live|access-date=17. 5. 2023}}</ref> === Međunarodna === * '''[[Afro-Azijske igre]]''' ** {{silver2}} Srebro (1): [[Nogomet na Afro-Azijskim igrama 2003.|2003]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asafrgam01.html|title=Afro-Asian Games 2003}}</ref> === Kontinentalna === * '''[[AFC Azijski kup]]''' ** {{silver2}} Viceprvaci (1): [[AFC Azijski kup 1964.|1964]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asiachamp.html|title=Asian Nations Cup|website=[[RSSSF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725142608/https://www.rsssf.org/tablesa/asiachamp.html|archive-date=25. 7. 2022|url-status=live|access-date=26. 7. 2022}}</ref> * '''[[AFC Challenge kup|AFC Challenge Cup]]''' ** {{gold1}} '''Prvaci (1)''': [[AFC Challenge kup 2008.|2008]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/afc-emerging.html|title=AFC Challenge Cup|website=[[RSSSF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161733/https://www.rsssf.org/tablesa/afc-emerging.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=26. 7. 2022}}</ref> * '''[[Azijske igre]]''' ** {{gold1}} '''Zlato (2)''': [[Nogomet na Azijskim igrama 1951.|1951]], [[Nogomet na Azijskim igrama 1962.|1962]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesa/asia-games.html|title=Asian Games|website=[[RSSSF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161941/https://www.rsssf.org/tablesa/asia-games.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=26. 7. 2022}}</ref> ** {{bronze3}} Bronza (1): [[Nogomet na Azijskim igrama 1970.|1970]]. === Regionalna === * '''[[Kup Južnoazijske nogometne federacije]]''' ** {{gold1}} '''Prvaci (8)''': [[Kup Južnoazijske asocijacije regionalne suradnje 1993.|1993]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 1997.|1997]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 1999.|1999]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2005.|2005]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2011.|2011]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2015.|2015]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2021.|2021]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2023.|2023]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tabless/saffcup.html|title=South Asian Football Federation Cup|website=[[RSSSF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006015433/https://rsssf.org/tabless/saffcup.html|archive-date=6. 10. 2022|url-status=live|access-date=26. 7. 2022}}</ref> ** {{silver2}} Viceprvaci (4): [[Kup Južnoazijske asocijacije regionalne suradnje 1995.|1995]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2008.|2008]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2013.|2013]], [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2018.|2018]]. ** {{bronze3}} 3. mjesto (1): [[Kup Južnoazijske nogometne federacije 2003.|2003]]. * '''[[Južnoazijske igre]]''' ** {{gold1}} '''Zlato (3)''': [[Nogomet na Južnoazijskim igrama 1985.|1985]], [[Nogomet na Južnoazijskim igrama 1987.|1987]], [[Nogomet na Južnoazijskim igrama 1995.|1995]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tabless/safg.html|title=South Asian Federation Games|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161733/https://www.rsssf.org/tabless/safg.html|archive-date=26. 7. 2022|url-status=live|access-date=9. 5. 2023}}</ref> ** {{silver2}} Srebro (1): [[Nogomet na Južnoazijskim igrama 1993.|1993]]. ** {{bronze3}} Bronza (2): [[Nogomet na Južnoazijskim igrama 1989.|1989]], [[Nogomet na Južnoazijskim igrama 1999.|1999]]. * [[Kup nacija Srednjoazijskog nogometnog saveza|'''Kup Srednjoazijskog nogometnog saveza''']] ** {{bronze3}} 3. mjesto (1): [[Kup nacija Srednjoazijskog nogometnog saveza 2025.|2025]].<ref>{{cite web|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/46189763/india-vs-oman-live-updates-scores-commentary-result-third-place-playoff-cafa-nations-cup|title=India finishes third in CAFA nations cup after beating Oman on penalties}}</ref> == Također pogledajte == * [[Nogometni savez Indije]] * [[Nogomet u Indiji]] * [[Futsalska reprezentacija Indije]] == Reference == {{Refspisak}}{{Nogometne reprezentacije SAFF-a}}{{Azijske nogometne reprezentacije}} [[Kategorija:Nogomet u Indiji]] [[Kategorija:Nogometna reprezentacija Indije|*]] [[Kategorija:1948. u Indiji]] [[Kategorija:Azijske nogometne reprezentacije|Indija]] [[Kategorija:Južnoazijske nogometne reprezentacije|Indija]] grdhomxkjfm4sl7txvl8qhjeq6nr81p Korisnik:Tulum387/Igralište2 2 530372 3915870 3915180 2026-08-02T00:17:39Z Tulum387 155909 Dorađen članak Historija alpinizma u BiH. Pregledati i poslagati još jednom prije dorade na pravom članku. 3915870 wikitext text/x-wiki Historija alpinizma u BiH - dorađena verzija: Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini vezuje se za kraj 1920-ih godina. Godine 1929. zabilježen je prvi alpinistički uspon na planini Romaniji, na stijeni poznatoj kao Đeva na Djevojačkim stijenama, čime su postavljeni temelji razvoja alpinizma u Bosni i Hercegovini. == Počeci i organizovano planinarstvo == Organizovano planinarstvo u Bosni i Hercegovini počinje krajem 19. vijeka. Godine 1892. u Sarajevu je osnovan Bosansko-hercegovački turistički klub (''Bosnisch-herzegovinischer Touristen-Verein''), prva planinarska organizacija u Bosni i Hercegovini. Klub je organizovao izlete, markirao planinarske puteve, izrađivao karte i gradio prve planinarske objekte, uključujući objekte na Trebeviću i Jahorini. Nakon Prvog svjetskog rata tradiciju organizovanog planinarstva nastavilo je Društvo planinara Bosne i Hercegovine, osnovano 1921. u Sarajevu. Društvo je imalo važnu ulogu u razvoju planinarske infrastrukture i okupljanju prvih generacija planinara koji su kasnije učestvovali u razvoju alpinizma. Godine 1923. osnovana je sarajevska podružnica Hrvatskog planinarskog društva "Bjelašnica", koja je imala značajnu ulogu u razvoju planinarstva i ranog alpinizma u Sarajevu. Društvo je organizovalo izlete, skijaške aktivnosti i izgradilo planinarske objekte, uključujući kuću na Bukoviku i kuću Vilinac na Čvrsnici. == Rani alpinizam (1929–1940) == === Usponi na Romaniji === Zbog relativno lake pristupačnosti i raznovrsnih stijenskih formacija, Romanija je od početaka razvoja alpinizma predstavljala jedno od najvažnijih penjačkih područja u Bosni i Hercegovini. Posebno se ističu stijenski masivi Djevojačkih, Velikih i Bogovićkih stijena, koji se pružaju južnim dijelom planine od zapada prema istoku i jugoistoku. Na ovom području razvijen je najveći broj ranih penjačkih smjerova, naročito na Velikim stijenama, koje su zbog svojih karakteristika bile pogodne za razvoj različitih oblika penjanja. Pored navedenih stijena, penjački interes privlačili su i drugi masivi na Romaniji, među kojima su Crvene, Crne, Hotičke i Rakitske stijene. Prvi dokumentovani alpinistički uspon na Romaniji izveli su u novembru 1929. godine Drago Šefer i Vojo Ilić, kada su ispenjali smjer na I stijeni drugog tornja Djevojačkih stijena. Ovaj uspon smatra se prvim zabilježenim alpinističkim smjerom u planinama Bosne i Hercegovine. Drago Šefer imao je važnu ulogu i u organizovanju alpinističke djelatnosti. Godine 1935. osnovao je Alpinistički odsjek pri Radničkom turističkom društvu "Prijatelj prirode" u Sarajevu, što je bio jedan od prvih pokušaja institucionalnog razvoja alpinizma u Bosni i Hercegovini, čime je alpinistička aktivnost dobila organizovaniji oblik. Razvoj alpinizma nastavljen je tokom 1930-ih. Godine 1932. penjači su počeli koristiti savremeniju alpinističku opremu tog vremena, uključujući cepin, 30-metarsko uže, karabinere, čekić i penjačice. Do kraja 1938. na Romaniji je ispenjano više smjerova, a među penjačima koji su učestvovali u razvoju ranog alpinizma na ovom području bili su Predrag Šaraba, Jakov Gaon, Josip Sigmund, Nikola Sedlar, Čaušević i Krkbešević. U kasnijem periodu Drago Entraut, Muhamed Buturović i Faruk Zahirović ispenjali su smjer koji je ostao značajan u historiji penjanja na Romaniji. === Usponi na drugim planinama === Pored Romanije, značajnu ulogu u razvoju ranog alpinizma imali su planinski masivi Prenja, Čvrsnice i Treskavice. Na Prenju je Drago Šefer 1936. izveo uspon na sjeveroistočnoj stijeni Lupoglava. U narednim godinama nastavljen je razvoj penjanja na ovom području; Drago Šefer i Predrag Šaraba ostvarili su 1938. uspon na sjevernu stijenu Otiša (2097 m), a iste godine izveden je i uspon na zapadnoj stijeni Osobca. Lujo Dic je sa grupom planinara iz društva "Prijatelji prirode" izveo grebenski uspon preko Vjetrenih brda, od Zelene glave do Lupoglava. Na području Čvrsnice, Josip Sigmund izveo je uspon na sjevernoj stijeni Klapavice, dok su 1939. zabilježena dva penjačka uspona u stijenama Pešti brda i Velikog kuka. Na Treskavicu se Josip Sigmund 1937. penjao kamionom u Čabenskim stijenama. == Poslijeratni period i institucionalizacija == Nakon Drugog svjetskog rata obnovljena je organizovana planinarska djelatnost i došlo je do institucionalnog razvoja alpinizma. U okviru Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine 1949. osnovana je alpinistička sekcija. Sredinom oktobra 1949. na Prenju, kod Boračkog jezera, održan je prvi alpinistički tečaj u Bosni i Hercegovini, organizovan na nivou tadašnje FNR Jugoslavije. Tečaj je okupio učesnike iz svih republika, a Bosnu i Hercegovinu predstavljalo je osam planinara: Drago Entraut, Muhamed Buturović, Vlado Travner, Mijo Novaković, Vojo Radić, Sonja Fedi, Hidajet Haračić i Vjekosav Reba. Kao instruktori učestvovali su istaknuti slovenski alpinisti Marijan Perko, Evgen Vavken i Rado Kočevar. Već u septembru 1950. na Čvrsnici je održan republički alpinistički tečaj na kojem je učestvovalo 30 polaznika. Godine 1951. u alpinističkoj obuci učestvovale su po prvi put i žene. Bosanskohercegovački alpinisti učestvovali su 1956. na alpinističkom skupu na Magliću i Trnovačkom jezeru, zajedno sa penjačima iz Slovenije i Hrvatske. Izvedeni su prvenstveni usponi na stijene Maglića, Trnovačkog Durmitora i Volujka. Među učesnicima iz BiH bili su Muhamed Buturović, Drago Tomčić, Lala Mulalić i Josip Nemec. Tokom 1966. na Prenju su ostvareni novi prvenstveni usponi, među kojima su usponi na zapadnoj stijeni Zupca (1897 m), sjeverozapadnoj stijeni Otiša i Ogorjeloj glavi. Tokom 1970-ih i 80-ih Prenj je ostao jedno od najvažnijih područja, a posebno mjesto zauzimala je i sjeverna stijena Veleža. U razvoju alpinizma u BiH kroz ove decenije učestvovali su brojni penjači, među kojima su Alojz Rebić, Vojo Prica, Hajro Delić, Hidajet Haračić, Drago Bozja i Danil Pavičević. === Tragedija na Lupoglavu (1970) === Prenj je visoki planinski masiv u sjevernom dijelu Hercegovine, a njegov izdvojeni vrh Lupoglav (2.102 m/nv) uživa kultni status među bosanskohercegovačkim alpinistima. U zimskim uslovima ostao je neosvojiv do 1970. Ilija Dilber, tada jedan od najboljih bh. alpinista, Zijah Jajatović mladi i perspektivni alpinista i student DIF-a, te Milorad Stjepanović, najmlađi član naveze, krenuli su 14. februara na taj vrh iz planinarskog doma na Jezercu i tragično stradali. Tek u junu i julu pronađena su njihova tijela i ostaci opreme. Rekonstrukcija je pokazala da su po lijepom vremenu, preskijavši gotovo cijelu planinu, došli do Lupoglava, popeli se na vrh sa istočne strane, i u vrijeme oluje pali niz zapadnu stijenu u Barni do. == Sarajevska škola alpinizma i razvoj sportskog penjanja == Prvi eksperimentalni kurs (ljetni početnički) Sarajevske škole alpinizma (SŠA) održan je tokom sedam vikenda, od 7. oktobra do 19. novembra 1972. na Romaniji, u planinarskom domu "Slaviša Vajner-Čiča". SŠA je zvanično startovala u proljeće 1973. kada je na Romaniji održan ljetni početnički tečaj i od kada se vode dnevnici Škole. Kroz nju su prošli brojni alpinisti iz cijele države. Instruktori koji su se najviše angažovali u radu SŠA, posebno u prvoj, "klasičnoj" fazi (1972–1991), bili su Muhamed Šišić i Slobodan Žalica (idejni osnivači i direktni pokretači), te Peter Hilčišin, Muhamed Gafić, Faruk Zahirović, Rašid Mulahusić i Miodrag Rakić (utemeljivači Škole). Sarajevska škola alpinizma poslužila je kao najvažnija historijska poveznica i "most" između klasičnog alpinizma i sportskog penjanja. Pored klasične alpinističke obuke, kroz Školu su se postepeno usvajale ideje slobodnog penjanja koje su se širile iz zapadne Evrope i SAD-a. Jedan od pionira sportskog penjanja u BiH bio je Edin Durmo, koji je promovirao savremeni pristup i učestvovao u razvoju prvih sportskih smjerova. Prelaz sa isključivo alpinističke pripreme ka sportskom pristupu zvanično je označen 1991, kada su na Romaniji opremljeni prvi sportski smjerovi u Bosni i Hercegovini. Imena poput Edina Durme, Muhameda Šišića i Muhameda Gafića trajno pripadaju i historiji alpinizma i historiji sportskog penjanja. === Penjanje tokom rata i kasnija obnova === Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) prekinuo je razvoj organizovanog alpinizma i planinarskih aktivnosti, ali pojedini penjači u Sarajevu nastojali su održati kontinuitet bavljenja penjanjem u ratnim okolnostima. Penjačke lokacije u okolini Sarajeva, poput Darive i Babinog Zuba, ostale su mjesta povremenih aktivnosti, dok su improvizovani treninzi omogućavali održavanje penjačkih vještina. Ovaj period predstavlja posebno poglavlje u historiji bosanskohercegovačkog alpinizma jer pokazuje otpornost penjačke zajednice u izuzetno teškim uslovima. Nakon rata počinje obnova penjačke infrastrukture. Godine 1997. uređeno je prvo značajnije sportsko penjalište na Darivi uz podršku SFOR-a. U ovom periodu značajan doprinos dali su instruktori SŠA i osnivači prvih penjačkih klubova, među kojima su Muhamed Šišić, Edin Durmo, Muhamed Gafić, Erkam Duraković i Samir Mehić. Tokom 2000-ih, penjanje se širi kroz klubove kao što su "Yeti", "Scorpio", "Red Point" i "No Comment" u Sarajevu, te kroz nova penjališta u Zenici, Mostaru, Blagaju, Drežnici, Banjoj Luci, Pecki i kanjonu Tijesno. Poseban uspjeh zabilježen je na Špicastoj stijeni kod Sarajeva, gdje je Salih Mulaosmanović ispenjao prvi smjer ocjene 8a+ u BiH. Godine 2025. penjački savezi FBiH i RS potpisali su sporazum o formiranju Saveza sportskog penjanja Bosne i Hercegovine. == Era međunarodnih ekspedicija (1971–1994) == * 1971. (Matterhorn): Uspon Muhameda Šišića i Muhameda Gafića izveden u julu u vlastitoj organizaciji. Ostao je zapisan kao prvi bosanskohercegovački uspon na ovaj vrh i ulazak u svjetski krug alpinizma. * 1974. (Elbrus i Kavkaz): Kao članovi Prve jugoslavenske kadrovske alpinističke ekspedicije "Kavkaz '74", Muhamed Gafić i Muhamed Šišić ostvarili su uspon na Elbrus (5642 m), postavši prvi bh. alpinisti na najvišem vrhu Kavkaza i Evrope. Prepenjali su i sjevernu stijenu Ulu Tau Čana (4207 m). * 1976. (Pamir '76): Prva bosanskohercegovačka alpinistička ekspedicija u organizaciji PS BiH. Branimir Maltarić i Alija Vatrenjak dosegli su 7050 m prilikom uspona na Vrh Korženevskaja (7105 m). Ostali članovi ekspedicije bili su Erol Čolaković, Muhamed Šišić i Miodrag Rakić. * 1979. (Everest i Pamir - prvi put preko 7.000 m): U Jugoslavenskoj ekspediciji na Mount Everest učestvovali su Muhamed Šišić i Muhamed Gafić i dosegli visinu od 7170 metara. U julu iste godine, Branimir Maltarić i Mujo Mulaosmanović su u sklopu ekspedicije na Pamir ispenjali Vrh Korženjevskaja (7105 m), što je bio prvi uspon alpinista iz BiH na vrh preko 7.000 metara. * 1982. i 1983. (Kilimanjaro): Uspon na Uhuru (5895 m), najviši vrh Afrike, ostvarili su 1982. Branimir Maltarić i Goran Vučičević, a godinu dana kasnije Boris Kovačević i Branislav Pajkanović. * 1984. (Damavand, Ararat, Alam Kuh): U Drugoj vojvođanskoj ekspediciji na Damavand (5671 m) i Ararat (5165 m) uspeli su se: Milorad Čarapić, Zijo Deljo, Miloš Droca, Murat Gušo, Selver Hadžić, Ozrenka Jakovljević, Ljerka Kušec, Naim Logić, Srećko Mirić, Slobodan Simić, Mehmed Šišić, Halil Udžvarlić i Raza Voloder. U ekspediciji na Alam Kuhu (4850 m), Nail Dervišević, Naim Logić, Mukri Šišić i Alija Vatrenjak ispenjali su nekoliko smjerova. * 1985. (Pamir '85): Druga bh. ekspedicija (PS BiH). Na Vrh Komunizma (7495 m) uspeli su se Goran Gvozderac, Vlado Mičić, Mehmed Pjanić i Željko Rudan. Ostali članovi: Muhamed Gafić, Edo Kajan, Željko Knez, Goran Sladić, Danijel Felc. * 1986. (Više ekspedicija): ** ''Kilimanjaro:'' Mišo Blagojević, Ljubo Jovanović, Miloš Šljivić i Slavko Šimić pristupili na vrh. ** ''Kavkaz:'' Edin Durmo, Mustafa Hodžić, Željko Knez i Edin Kundalić ispenjali nekoliko smjerova na Ulu Tau Čan (4207 m). ** ''Ande '86 (UPSD "Bukovik"):'' Huaskaran (6768 m) popeli Goran Černak, Dragan Ilić, Duško Jovanović, Naim Logić, Slobodan Simić, Muhamed Šišić i Alija Vatrenjak. Quitijaro (6035 m): Ilić, Željko Marić, Černak, Jovanović, Vatrenjak, Levko Mojsovski. Alpamajo (5947 m): Logić, Ilić, Marić, Vatrenjak, Šišić. Toklararaju (6034 m) i Ranrapalca (6162 m): Vatrenjak, Logić. Nevado Pisko (5760 m): Simić, Ilić, Vesna Škramić, Halil Udžvarlić. * 1988. (Akonkagva): Alpinistička ekspedicija “Ande '88” (PD “Bjelašnica”). Uspon na najviši vrh Južne Amerike (6962 m) ostvarili Dragan Ilić i Cvjetin Krnjajić. * 1989. (Pamir i Everest): Ekspedicija "Pamir '89". Vrh Lenjin (7134 m) ispenjali Muhamed Gafić i Vlado Mičić. Ostali članovi: Edin Durmo, Salkica Juca, Edo Kajan, Željko Knez, Drago Puhalić, Slobodan Simić, Goran Sladić, Snježana Bilač. U V zagrebačkoj ekspediciji "Everest '89", Boris Kovačević dosegao je 7600 m u prvom ponavljanju Australijskog smjera. * 1990. (Pamir '90): Treća bh. ekspedicija. Na Vrh Korženjevske popeli su se Muhamed Gafić, Branko Simić i Zdenko Veljačić, dok su Ivica Šutalo i Goran Bregović pristupili na Vrh Četiri (6400 m). * 1991. (Tjen Šan '91 i Pamir): Četvrta bh. ekspedicija. Khan Tengri (7010 m) ispenjali su Edin Durmo, Muhamed Gafić, Naim Logić i Dragan Zlatanović. Muhamed Šišić dosegao 6900 m, a u ekipi je bio i Mirza Todorović. Iste godine, ekspedicija PD "Klekovača" iz Prijedora (Slobodan Bokan, Sulejman Ćuskić, Silvije Sarić, Duško Vujičić) pristupila je na Vrh Moskva (6635 m) na Pamiru. * 1994. (Karakorum '94): Peta bh. ekspedicija na Himalaje. Prilikom uspona na Gašerbrum II (8035 m), Nail Dervišević dosegao je 7400 m, Oskar Prebanić 7350 m, a Alija Vatrenjak 7000 m. Ostali članovi: Mukrim Šišić, Senad Kreso, Muhamed Šišić, Miran Karabašić, Muhamed Gafić, Ramiz Bisić, Dženamir Abaza, Dan Damon (Engleska). == Savremeni usponi i ekspedicije (2006–danas) == * 2006: Adnan Hodžić i Dragan Markelić ostvaruju uspon na Kilimanjaro, a Goran Rokolj na Mount Manso (5557 m) u Andama. Iste godine u sklopu ekspedicije “Čo Oju”, Petar Pećanac pristupa na vrh, ostvarivši tako prvi uspon jednog alpiniste iz BiH na vrh iznad 8.000 m. * 2007: Alpinistička ekspedicija Everest 2007 (EST Beograd). Uspon sjevernim grebenom na Mount Everest (8.848 m) izvršio je Petar Pećanac, čime je postao prvi bosanskohercegovački planinar na najvišem vrhu svijeta. * 2010: Sjevernim grebenom na Mount Everest pristupa Fikret Karačić ("Everest Tibet 2010"). * 2012: U ekspediciji "Eco-Everest Expedition Spring 2012", Naim Logić uspješno penje Island Peak (6189 m), a potom i Mount Everest iz južnog baznog kampa. * 2015: Usponom na Mount Vinson (4897 m) na Antarktici (7. januara), Naim Logić postaje prvi i jedini bosanskohercegovački alpinista koji je kompletirao listu najviših vrhova svih sedam kontinenata (''Sedam vrhova''). * 2023: Dana 17. maja u 8:21 po lokalnom vremenu, Tomislav Cvitanušić ostvario je četvrti bosanskohercegovački uspon na Mount Everest, nakon Pećanca, Logića i Karačića. * 2026: Historija modernog alpinizma bilježi i teške trenutke; 25. jula 2026. godine dogodila se tragedija na kavkaskom Elbrusu, u kojoj je život izgubilo pet od sedam planinara. Izvori: [https://hdps.hr/images/olimp-clanci/47_33-36.pdf 47_33-36.pdf] https://hdps.hr/images/olimp-clanci/42_34-37.pdf + postojeći članak Tragedija na Elbrusu 2026. bila je planinarska nesreća koja se dogodila u noći između 24. i 25. jula 2026. na planini Elbrus, najvišem vrhu Rusije i Evrope, u ruskoj republici Kabardino-Balkariji.[1] Tokom završnog uspona na vrh, sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine našla se u iznenadnom pogoršanju vremenskih uslova na nadmorskoj visini većoj od 5100 metara. U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije,[2][3] dok su dvojica planinara preživjela.[4] Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći je doprinijelo naglo pogoršanje vremenskih prilika, smanjena vidljivost i zdravstvene poteškoće izazvane velikom nadmorskom visinom.[5] Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije pokrenuo je istragu radi utvrđivanja svih okolnosti događaja.[6] Nesreća se smatra jednom od najvećih tragedija u historiji bosanskohercegovačkog alpinizma. Pozadina Elbrus (5642 m) neaktivni je vulkan smješten u zapadnom dijelu Kavkaza i najviši vrh Rusije i Evrope prema najšire prihvaćenoj geografskoj podjeli. Zbog relativno blagih padina njegova standardna pristupna ruta ne smatra se tehnički posebno zahtjevnom u poređenju s brojnim drugim visokim planinama. Međutim, velika nadmorska visina, izražen rizik od visinske bolesti i izuzetno promjenjivi vremenski uslovi čine Elbrus jednom od planina na kojoj se redovno događaju ozbiljne nesreće. Na planini tokom većeg dijela godine vladaju temperature ispod tačke smrzavanja, dok snažni vjetrovi i nagle promjene vremena mogu u kratkom vremenskom periodu dovesti do mećave, gotovo potpune smanjene vidljivosti i pojave fenomena poznatog kao bijela tama, pri kojem planinari gube mogućnost razlikovanja horizonta, tla i neba. Takvi uslovi znatno otežavaju orijentaciju i iskusnim penjačima, povećavajući rizik od dezorijentacije, pothlađivanja i pada. Velika nadmorska visina predstavlja dodatni faktor rizika. Iznad približno 5000 metara parcijalni pritisak kisika značajno opada, zbog čega organizam teže podnosi fizički napor. Zbog toga ekspedicije koje planiraju uspon na Elbrus u pravilu provode višednevnu aklimatizaciju, tokom koje se organizam postepeno prilagođava uslovima na velikoj nadmorskoj visini. Elbrus je među najposjećenijim visokim vrhovima u Evropi i dio je izazova poznatog kao Sedam vrhova (Seven Summits), zbog čega ga svake godine posjećuju hiljade planinara iz cijelog svijeta. Uprkos razvijenoj infrastrukturi i velikom broju organizovanih ekspedicija, na planini se gotovo svake godine bilježi veliki broj smrtnih slučajeva i akcija spašavanja, najčešće usljed iznenadnih promjena vremena, visinske bolesti ili gubitka orijentacije. Ekspediciju iz Bosne i Hercegovine činilo je sedam planinara iz Zenice. Njeni članovi bili su pripadnici Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro", a većina je iza sebe imala višegodišnje iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na vrhove više od 5000 metara nadmorske visine. Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, dok su organizacija puta i rezervacije izvršeni približno godinu dana prije polaska. Neposredno prije dolaska zeničke ekspedicije na Elbrus, uspon standardnom rutom uspješno je ostvarila šestočlana grupa Planinarsko-sportskog društva Zlatni ljiljan iz Sarajeva. Tokom osmodnevne ekspedicije izvršena su tri aklimatizaciona uspona, nakon čega su svi članovi grupe uspješno stigli na vrh. Njihov uspon potvrdio je da su vremenski uslovi na planini neposredno prije tragedije bili pogodni za penjanje, ali i da su se mogli naglo promijeniti u vrlo kratkom vremenskom periodu. Tok događaja Sedmočlana ekspedicija iz Zenice započela je završni uspon na Elbrus u petak, 24. jula 2026, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu planine. Prema dostupnim podacima, vremenski uslovi u trenutku polaska bili su povoljni za uspon, a grupa je napredovala prema planu. Tokom večernjih sati i noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena. Prema podacima ruskih meteoroloških službi i navodima istražnih organa, brzina vjetra značajno je porasla, dok su snježne padavine i gusta magla gotovo u potpunosti smanjile vidljivost. Usljed pogoršanja vremenskih prilika ekspedicija je izgubila planiranu rutu na visini većoj od 5100 metara.[7] Prema rekonstrukciji događaja koju je objavio Istražni komitet Ruske Federacije za Kabardino-Balkariju, kod dijela članova ekspedicije pojavili su se ozbiljni zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i ekstremnim vremenskim uslovima. Dvoje planinara više nije bilo sposobno za samostalno kretanje, zbog čega je grupa prekinula uspon i pokušala organizovati povratak. Kako se stanje pojedinih članova pogoršavalo, Kemal Vidimlić odlučio se samostalno spustiti prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe i zatražio pomoć. Istovremeno je Haris Adilović ostao uz preostale članove ekspedicije, pokušavajući im pružiti pomoć i održati grupu na okupu uprkos izrazito nepovoljnim vremenskim uslovima. Gorska služba spašavanja Zenica, koja je tokom ekspedicije održavala kontakt s grupom, primila je informacije o ozbiljnim poteškoćama nešto poslije ponoći, nakon čega je uspostavljena komunikacija s nadležnim službama u Rusiji. Prema kasnije objavljenim rezultatima istrage, prvi planinar koji je uspio sići do spasilačkih službi prijavio je da se najmanje dvoje članova ekspedicije nalazi u kritičnom stanju na visini od približno 5100 metara. Tokom spasilačke akcije utvrđeno je da su oni u međuvremenu preminuli, dok su spasioci na planini pronašli još jednog preživjelog i tijela preostalo troje nastradalih. Jedan od dvojice preživjelih, Haris Adilović, izjavio je nakon nesreće da se grupa nije suočila s tehničkim poteškoćama tokom uspona, već s izuzetno brzim pogoršanjem vremenskih prilika koje nije bilo predviđeno dostupnim meteorološkim prognozama. Naveo je da se ekspedicija zbog sve snažnijeg vjetra i pogoršanja uslova odlučila vratiti prije uspona na vrh, ali da je povratak otežan pojavom guste magle, niskih temperatura i zdravstvenim problemima. Istražni organi Ruske Federacije nisu utvrdili postojanje jednog pojedinačnog uzroka nesreće, već su kao moguće faktore naveli kombinaciju naglog pogoršanja vremenskih uslova, otežane orijentacije, velike nadmorske visine i zdravstvenog stanja pojedinih članova ekspedicije. Spasilačka akcija Nakon dojave o nesreći, Ministarstvo za vanredne situacije Ruske Federacije (MČS) pokrenulo je obimnu akciju traganja i spašavanja u kojoj su učestvovali pripadnici Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda, spasioci turističko-planinskog centra "Kavkaz.RF" i druge specijalizovane službe. Operacijom je rukovodio vođa spasilačkog tima Abdulah Gulijev. Akcija je izvođena u izrazito nepovoljnim vremenskim uslovima.[8] Snažni udari vjetra, niske temperature, mećava i gotovo potpuni gubitak vidljivosti više puta su primorali spasilačke ekipe da privremeno obustave potragu, koja je nastavljana čim bi vremenske prilike to dozvolile. Ambasador Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji Ivan Orlić izjavio je da je na području nesreće bio prisutan fenomen poznat kao bijela tama, meteorološka pojava karakteristična za visokoplaninska područja u kojoj usljed snijega, magle i difuzne svjetlosti dolazi do potpunog gubitka prostorne orijentacije. Prema njegovim riječima, u pojedinim fazama akcije učestvovalo je šesnaest spasilaca. Spasioci su najprije pronašli i evakuisali dvojicu preživjelih članova ekspedicije, kojima je ukazana hitna medicinska pomoć. Nakon toga započela je višednevna operacija pronalaska i izvlačenja tijela poginulih planinara. Preostala tijela pronađena su na području poznatom kao sedlo Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Njihova evakuacija odvijala se postepeno zbog nepovoljnih vremenskih prilika i visokog rizika za spasilačke ekipe. Po stabilizaciji vremena sva tijela uspješno su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim istražnim organima radi identifikacije i provođenja zakonom propisanih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu, a koji nije bio povezan s ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. Nakon završetka akcije, Ambasada Bosne i Hercegovine u Moskvi koordinirala je aktivnosti s ruskim institucijama u vezi s identifikacijom, izdavanjem potrebne dokumentacije i organizacijom transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Dvojica preživjelih planinara, nakon ukazane medicinske pomoći, otpuštena su iz zdravstvene ustanove i vraćena u Bosnu i Hercegovinu. Žrtve U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine: Alma Okanović, pripadnica Gorske službe spašavanja Zenica; Denis Okanović, pripadnik Gorske službe spašavanja Zenica; dr. Meliha Čaušević, članica Planinarskog društva "Vedro"; Nermin Talam, član Planinarskog društva "Vedro"; Almir Krivdić, član Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić, koji su nakon spašavanja zbrinuti u zdravstvenoj ustanovi zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i velikoj nadmorskoj visini. Većina članova ekspedicije imala je višegodišnje iskustvo u planinarenju i učestvovala je u brojnim usponima u Bosni i Hercegovini i inostranstvu, uključujući ekspedicije na planine više od 5000 m.n.v. Dio poginulih bio je aktivan u radu Gorske službe spašavanja Zenica, gdje su učestvovali u akcijama traganja, spašavanja i edukacije planinara. Meliha Čaušević, doktorica u zeničkoj kantonalnoj bolnici, koja je, osim profesionalne karijere, bila poznata i po učešću u visokogorskim ekspedicijama, godinu dana prije tragedije učestvovala je u usponu na vrh Kinabalu u Maleziji, u okviru zajedničke ekspedicije Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Istraga Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu s ciljem utvrđivanja svih okolnosti nesreće. Krivični postupak otvoren je prema članu 109, stav 3 Krivičnog zakona Ruske Federacije, koji se odnosi na prouzrokovanje smrti iz nehata dvije ili više osoba. Istražni organi izvršili su uviđaj na mjestu nesreće, prikupili izjave preživjelih učesnika ekspedicije i pripadnika spasilačkih službi, te započeli analizu meteoroloških podataka, komunikacije između članova ekspedicije i njihove planinarske opreme. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je nastupila nakon naglog pogoršanja vremenskih uslova, pri čemu su smanjena vidljivost, snažan vjetar i velika nadmorska visina doveli do dezorijentacije grupe i ozbiljnog pogoršanja zdravstvenog stanja pojedinih članova ekspedicije. Istražni komitet nije objavio dokaze koji bi ukazivali na tehnički kvar opreme ili druge vanjske okolnosti kao neposredan uzrok nesreće. Ekspedicija planinara iz Hercegovine U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga planinarska ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od planinara iz Gacka, Bileće i Trebinja. Cilj njihove ekspedicije bio je uspon na Kazbek i Elbrus. Članovi dvije ekspedicije susreli su se 24. jula 2026. na visini od približno 3800 metara, gdje su razmijenili informacije o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Obje grupe planirale su popeti vrh tokom iste noći. Hercegovačka ekspedicija započela je završni uspon prema planu, ali je na visini od približno 5400 metara odustala zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i izrazito slabe vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp njeni članovi nisu imali saznanja o sudbini zeničke grupe. Za nesreću su saznali narednog dana, nakon uspostavljanja komunikacije s drugim planinarima i spasilačkim službama. U kasnijim izjavama ocijenili su da je odluka o prekidu uspona bila donesena isključivo iz sigurnosnih razloga, navodeći da su se vremenski uslovi na velikim nadmorskim visinama pogoršavali izuzetno brzo. Svjedočenja članova hercegovačke ekspedicije predstavljala su jedan od izvora za rekonstrukciju meteoroloških prilika na Elbrusu u vrijeme nesreće i korištena su u medijskim izvještajima o događaju. Reakcije Nesreća je izazvala veliku pažnju javnosti u Bosni i Hercegovini i Rusiji, te brojne reakcije državnih institucija, planinarskih organizacija i javnih zvaničnika. Ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Elmedin Konaković potvrdio je da je Ministarstvo, putem Ambasade Bosne i Hercegovine u Moskvi, bilo u stalnom kontaktu s nadležnim ruskim institucijama radi pružanja konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije i organizacije transporta tijela poginulih u Bosnu i Hercegovinu. Premijer Federacije Bosne i Hercegovine Nermin Nikšić izrazio je saučešće porodicama stradalih i najavio pomoć institucija Federacije Bosne i Hercegovine u procesu identifikacije, transporta i sahrane poginulih planinara. Vlada Federacije Bosne i Hercegovine naknadno je proglasila Dan žalosti povodom tragedije. Saučešće porodicama poginulih uputili su članovi Predsjedništva Bosne i Hercegovine, predsjednici i premijeri entiteta, predstavnici kantonalnih i lokalnih vlasti, kao i brojne javne institucije, sportske organizacije i planinarska društva iz Bosne i Hercegovine i regiona. Oba planinarska saveza koja djeluju u entitetima BiH, Gorska služba spašavanja Zenica, Planinarsko društvo "Vedro" i druge planinarske organizacije objavile su saopćenja u kojima su izrazile saučešće porodicama poginulih i zahvalnost ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji traganja i spašavanja. Povodom nesreće zastave na više javnih ustanova u Zenici spuštene su na pola koplja, dok su u nekoliko gradova Bosne i Hercegovine organizovane komemoracije i upisivanje u knjige žalosti. Posljedice Nakon završetka spasilačke akcije tijela poginulih planinara transportovana su u Bosnu i Hercegovinu, gdje su obavljene identifikacija i pripreme za sahranu u skladu s važećim propisima. Tragedija je pokrenula raspravu među planinarskim organizacijama u Bosni i Hercegovini o sigurnosnim procedurama prilikom organizovanja visokogorskih ekspedicija, značaju pouzdanih meteoroloških prognoza, aklimatizacije i procjene rizika na velikim nadmorskim visinama. Predstavnici više planinarskih društava istakli su potrebu za dodatnim unapređenjem razmjene informacija o vremenskim uslovima, planovima evakuacije i komunikaciji između ekspedicija i spasilačkih službi tokom uspona na visoke planine. Također pogledajte Elbrus Gorska služba spašavanja Zenica Planinarsko društvo "Vedro" Planinarenje u Bosni i Hercegovini Visinska bolest Planinarska nesreća Reference Sastanak ekstremne desnice u Potsdamu 2023. Dana 25. novembra 2023, grupa uglavnom krajnje desnih aktivista sastala se u vili Adlon na jezeru Lehnitz u [[Potsdam|Potsdamu]], u Njemačkoj. Na sastanku je austrijski aktivist [[Martin Sellner]] predstavio plan za [[Deportacija|deportaciju]] određenih grupa stanovništva, koji je nazvao "[[Remigracija|remigracijom]]". Plan je obuhvatao [[Tražilac azila|tražioce azila]], strance s [[Boravišna dozvola|dozvolom boravka]] i njemačke državljane koji, prema njegovoj formulaciji, nisu "[[Kulturalna asimilacija|asimilirani]]". Sastanku su prisustvovali članovi njemačke [[Alternativa za Njemačku|Alternative za Njemačku]], zatim predstavnici [[Kršćansko-demokratska unija|Kršćansko-demokratske unije]], stranke [[Werteunion]], kao i pripadnici Identitarnog pokreta i drugih krajnje desnih krugova. Sadržaj sastanka otkrila je istraživačka novinarska organizacija Correctiv, koja je svoje nalaze objavila 10. januara 2024. Objavljivanje ovih informacija, kao i veze između AfD-a i drugih krajnje desnih aktera, izazvali su široko ogorčenje u njemačkoj javnosti. U brojnim gradovima održani su masovni protesti protiv planova o kojima se govorilo na sastanku. Nakon toga otvorena je i politička rasprava o mogućoj zabrani AfD-a, te o mogućim isključenjima članova CDU-a koji su prisustvovali sastanku. Neki učesnici sastanka podnijeli su tužbe protiv izvještaja Correctiva. U februaru 2024. Ulrich Vosgerau ostvario je djelimičan uspjeh, jer je sud presudio u njegovu korist po jednoj od tri sporne tačke, ali to nije obuhvatilo ključne navode iz izvještaja. U januaru 2025. pokrenuta su još dva nova pravna postupka. == Pozadina == Poziv na sastanak uputili su Gernot Mörig i Hans-Christian Limmer, iako Limmer lično nije prisustvovao događaju. Mörig je ranije bio vođa organizacije Freibund, mladog udruženja povezanog s njemačkom krajnjom desnicom, a potom je predvodio Heimattreue Deutsche Jugend, krajnje desnu i neonacističku organizaciju. Limmer je bivši savjetnik u konsultantskoj firmi Roland Berger, poznat po preuzimanju lanca pekara BackWerk i ulaganjima u kompanije iz oblasti sistemskog ugostiteljstva. Pozivnica je najavljivala "masterplan" i govor Martina Sellnera. Učesnici su trebali uplatiti najmanje 5.000 eura. Iako je sastanak bio zamišljen kao tajan, Correctiv je došao do primjerka pozivnice i, uz pomoć anonimnih izvora i video-snimaka iz unutrašnjosti hotela, rekonstruisao sadržaj sastanka. Prema navodima Correctiva, među 22 prisutna nalazili su se Martin Sellner, Roland Hartwig, Gerrit Huy, Ulrich Siegmund, Tim Krause, Ulrich Vosgerau, Mario Müller, Alexander von Bismarck, Simone Baum, Michaela Schneider, Silke Schröder, Henning Pless, Gernot Mörig, njegova supruga Astrid Mörig, njihov sin Arne Friedrich Mörig, Wilhelm Wilderink, Mathilda Huss, Hans-Ulrich Kopp, Erik Ahrens, Christoph Hofer, te još dvoje službenika, jedan član identitarnog pokreta i jedan ljekar. Nekoliko dana nakon objave, drugi medijski i istraživački izvori tvrdili su da je sastanak možda bio sedmi u nizu sličnih okupljanja. Navodno pismo koje je Mörig pripremio zahvaljivalo je predsjedniku AfD-a Tinu Chrupalli na učešću na sastanku iz 2021. godine, koji je označen kao peti, dok je šesti bio planiran za narednu godinu. Chrupalla nije komentarisao te navode, ali je njegovo učešće na tom ranijem sastanku potvrdilo više članova AfD-a. == Sadržaj plana == Sellnerov takozvani "masterplan za remigraciju" predviđao je preseljenje tri skupine ljudi iz Njemačke: tražioce azila, strance s pravom boravka i neasimilirane njemačke državljane. Prema njegovom objašnjenju, za to bi se koristili posebno prilagođeni zakoni kako bi se na te osobe vršio pritisak da se asimiliraju i napuste zemlju. Plan je predstavljen kao dugoročan projekat koji bi trajao decenijama. Sellner je iznio i ideju o "model-državi" u Sjevernoj Africi, u koju bi moglo biti premješteno i do dva miliona ljudi, zajedno s onima koji bi im pružali pomoć. U tom kontekstu govorio je i o takozvanim "etničkim izborima", tvrdeći da osobe s migrantskim porijeklom češće glasaju za stranke naklonjene migraciji. Prema navodima Correctiva, takvo razmišljanje bi, ako bi se sprovelo, dovelo u pitanje pravo glasa za oko 20 miliona ljudi u Njemačkoj. U izvještaju je navedeno i da bi plan uključivao investicije u influencer projekte, propagandu i kampanje za promjenu javnog mnijenja. Razmatrane su i ideje o diskreditaciji Saveznog ustavnog suda Njemačke, osporavanju demokratskih izbora, suprotstavljanju javnim medijima i uticaju na mlade putem sadržaja koji bi izgledao poput "normalnih političkih teza". Koncepcija "remigracije kroz potiskivanje" nije bila nova. Björn Höcke je još 2018. godine u svojoj knjizi pozvao na "čišćenje" ljudi koje je opisivao kao kulturno strane u Njemačkoj. Kasniji sudski postupci pokazali su da Correctiv u svojim navodima nije tvrdio da je na sastanku izričito razmatrana deportacija njemačkih državljana. Ipak, izvještaj je u njemačkoj javnosti imao snažan odjek, a sud u Hamburgu je 19. decembra 2025. ocijenio da je objava prihvatljiva. == Reakcije == Objava o sastanku izazvala je masovne proteste širom Njemačke i pozive na zabranu AfD-a. U više njemačkih gradova okupljale su se hiljade demonstranata, a samo u Minhenu je tokom vikenda 20. januara protestovalo oko 100.000 ljudi. Prema nekim procjenama, u protestima je između 19. i 21. januara učestvovalo do 1,4 miliona ljudi. Nakon početka protesta, AfD je zabilježio blagi pad u nekoliko anketa, a taj trend se nastavio i tokom februara. U Austriji je FPÖ također imala pad u anketama koje su sredinom januara sprovele tri različita instituta, iako je zadržala vodeću poziciju. '''Sudbina neupućenih''', poznata i kao '''sudbina neevangelizovanih''', eshatološko je pitanje o konačnoj sudbini ljudi koji nisu bili izloženi određenoj teologiji ili doktrini i stoga nisu imali priliku da je prihvate. Pitanje glasi: da li će oni koji nikada nisu čuli za zahtjeve postavljene kroz božanska otkrivenja biti kažnjeni zbog toga što se nisu pridržavali tih zahtjeva. Ovo pitanje se ponekad razmatra zajedno sa sličnim pitanjem o sudbini nevjernika. Različite vjerske tradicije daju različite odgovore; u zapadnom kršćanstvu sudbina neupućenih povezana je sa pitanjem prvobitnog grijeha. Pošto neki tvrde da stroga tumačenja vjerskih tekstova zahtijevaju oštru kaznu za one koji nikada nisu čuli za tu religiju, ovo pitanje se ponekad koristi kao argument protiv postojanja Boga i generalno se smatra proširenjem ili podtemom problema zla. == Kršćanstvo == U Bibliji, sv. Pavao uči da "paganima možda ne pripada Zakon, ali Zakon je ipak utkan u njihova srca, i da Isus sudi ljudima prema onome što je u njihovim srcima".<ref>Rimljanima, 2:10-15. A slava i čast i mir svakome, koji čini dobro, najprije Židovu, onda i Grku. Jer Bog ne gleda, tko je tko. Kojigod bez zakona sagriješiše, bez zakona će i propasti, i kojigod sagriješiše pod zakonom, po zakonu će se suditi. Jer pred Bogom nijesu pravedni oni, koji slušaju zakon, nego će se oni proglasiti pravedni, koji vrše zakon. Jer kad neznabošci, koji nemaju zakona, po naravi čine ono, što je po zakonu, onda su oni, koji nemaju zakona, sami sebi zakon. Oni dokazuju, da je ono, što zakon zapovijeda, napisano u srcima njihovim. Savjest njihova svjedoči im, i misli, koje se među sobom tuže ili i brane..."</ref> U ranoj Crkvi, Justin Mučenik je učio da su oni koji žive prema '''logosu''' hrišćani, iako možda ne znaju za Isusa Hrista. Tertulijan je tvrdio da je Hristos sišao u Had da prenese Dobru Vijest, dok su Klement Aleksandrijski, Origen i Atanazije tvrdili da je "Isus oslobodio iz pakla Jevreje i nejevreje koji su prihvatili evanđelje i da se evangelizacija nakon smrti nastavlja i danas". Augustin Hiponski je vjerovao da su neevangelizovani osuđeni na pakao, dok je Toma Akvinski smatrao da oni "odgajani u šumi ili među vukovima" dobijaju "evanđeosku poruku čudesnim putem". Teolog Džon Sanders je primjetio da "iako je Božija odluka po ovom pitanju konačna, Crkva se nikada nije slagala o prirodi te odluke". Sanders i Klark Pinok zagovaraju poziciju poznatu kao '''inkluzivizam''', prema kojoj mnogi neevangelizovani dobijaju spasenje jer imaju vjeru u Boga onako kako ga poznaju (na primjer kao Hindusi ili Muslimani), i oni su spašeni Hristovim djelom. === Rimokatoličanstvo === Rimokatolička Crkva uči da Bog spašava nekrštene kroz sredstvo poznato samo njemu. Što se tiče djece koja umru bez krštenja, Vatikan ističe da postoji opravdana nada da će nekrštena djeca biti spašena i uživati u blaženom viđenju Boga. Naglašava se da je obični put spasenja kroz sakrament krštenja, ali Božija milost može djelovati i izvan tog sredstva. Katolička Crkva vjeruje da je Isus Hristos stekao spasenje "za sve ljude svojom smrću na krstu, ali da neki mogu odbiti da ga prihvate". Spasenje dolazi od Boga, ali Crkva je "majka" i "učiteljica" vjernika. Sve spasenje dolazi kroz Crkvu, koja posreduje Hristovo spasenje kroz sakramente. Kršćansko krštenje je potrebno za spasenje, a u odsustvu ritualnog krštenja moguće je spasenje kroz '''krštenje želje ili krštenje krvi''' (mučeništvo). Potrebni su i iskrena vjera i ljubav, kao i smrt u stanju milosti. Katoličko učenje dopušta spasenje onima koji su u iskrenoj neznanju o Crkvi, ali "traže istinu i vrše Božiju volju po svom razumevanju". Tradicionalno, katolički teolozi navode četiri tačke potrebne za spasenje, sa posljednje dvije koje su neophodne ako je Evangđelje propovijedano u toj zemlji: # Postoji samo jedan Bog. # Bog nagrađuje dobre i kažnjava zle. # Bog je Sveta Trojica: Otac, Sin i Sveti Duh. # Bog Sin, Isus Hristos, postao je čovjek, bio razapet, umro i vaskrsao. Neokršteni katekumeni mogu biti spašeni ako žele da prime krštenje, iskreno se kaju i imaju pravu vjeru. === Reformirano hrišćanstvo === U reformisanom hrišćanstvu pitanje je da li oni koji nisu čuli za Evangđelje dobijaju spasenje ili osudu. Crkva Hrišćanskih Reformisanih, u sahranama, moli za one koji su živjeli grešno, kao i za one koji nisu poznati kao hrišćani, preporučujući ih Božijoj milosti. === Anglikanstvo === Crkva Engleske, majka Anglikanske zajednice, ima molitvu za preminule neupućene: "Bože beskrajne milosti i pravde, koji si stvorio čovjeka na svoj lik i ništa što si stvorio ne mrziš, radujemo se tvojoj ljubavi prema svim stvorenjima i preporučujemo čovječanstvo tebi, da u njima bude izvršena tvoja volja". === Metodizam === Metodistički biskup Vilard Frensis Malaliju je pisao da spasenje postoji za sve koji su dovoljno moralno odgovorni i koji su čuli za spas, ali i da su djeca i neodgovorni spašeni Božijom milošću kroz Hristovo djelo. Metodistička Crkva moli za nekrštenu djecu i one koji nisu ispovjedali hrišćansku vjeru, tražeći Božiju milost za njih. === Baptističke crkve === Generalni baptisti vjeruju da sva mala djeca koja umru prije nego što su sposobna da biraju između dobra i zla, bez obzira na vjeru roditelja, bivaju spašena Božijom milošću i Hristovim zaslugama. === Crkva Isusa Hrista svetaca posljednjih dana (Mormoni) === Mormoni vjeruju da oni koji umru bez znanja o njihovoj teologiji dobijaju priliku da spoznaju evanđelje u duhovnom svijetu. Bog je omogućio da svi ljudi imaju priliku da čuju evanđelje i da izaberu da li će ga prihvatiti. Djeca ne rađaju sa krivicom, jer je Isus Hristos iskupio "prvobitni grijeh". Svi su odgovorni samo za sopstvene grijehe nakon dostizanja dobi odgovornosti. Samo "sinovi propasti" koji odbiju Isusa nakon što ga upoznaju sigurno, idu u oblik pakla zvan '''spoljašnja tama'''. === Jehovini svjedoci === Vjeruju da su ljudi nasledili grijeh i smrt od Adama i da je Isus poslat da ih iskupljuje. Vjeruju da je vjera u Isusa jedini put spasenja, ali oni koji nisu imali priliku da čuju njihovu poruku neće automatski biti kažnjeni; njihova sudbina je u Božijoj ruci. Djeca Jehovinih svjedoka mogu biti spašena i bez krštenja. === Hrišćanski univerzalizam === Hrišćanski univerzalizam uči da će svi ljudi biti spašeni i obnovljeni u ispravnom odnosu sa Bogom. Ova škola teologije smatra da će konačno svako biti pomiren s Bogom. === Islam === U islamu postoji slično pitanje. Opšte je prihvaćeno da oni koji nisu čuli za Objavu u Kur'anu neće automatski biti kažnjeni. Osnovni kriterijumi spasenja su vjera u jednog Boga, Sudnji dan, prihvatanje i poslušnost onome što je u Kur'anu i dobra djela. Jedan stav je da će Allah testirati takve osobe na Dan vaskrsenja: ako poslušaju, ući će u Raj, a ako ne poslušaju, ući će u Pakao. Drugi stav je da oni koji nisu čuli poruku odgovaraju moralnom zakonu: oni koji ne postupaju po zdravom razumu neće biti kažnjeni, dok će oni koji svjesno krše Božje zakone biti kažnjeni. Takođe se razmatra i slučaj onih koji su neispravno evangelizovani – ljudi koji su dobili iskrivljenu verziju vjere – koji će biti suđeni kao da nikada nisu čuli pravu poruku. === Budizam === U budizmu se vjeruje da će sva bića, evangelizovana ili ne, nastaviti da se reinkarniraju dok ne dostignu Nirvanu. Međutim, smatra se nevjerovatnim da će neko odmah postići prosvjetljenje bez ikakvog prethodnog znanja o budizmu. == Reference == Atrioventricular septal defect - Atrioventrikularni septalni defekt - pretkomorsko-komorski? Ovo je lista fotografija koje se smatraju najvažnijim u istraživanjima gdje mjerodavni izvori preispituju historiju ovog medija, bez ograničenja na vremenski period, regiju, žanr, temu ili druge specifične kriterije. Ove slike se mogu nazivati najvažnijim, najikoničnijim ili najuticajnijim, te smatraju se za ključne slike u historiji fotografije. ==19. vijek== === Prije 1850. === {| class="wikitable" |+ !Fotografija !Izvorni naziv !Prevod na bosanski !Datum !Autor !Mjesto !Format !Bilješke !Citirana/e studija/e |- |[[File:Untitled (point de vue), Niépce 1827 — HRC 2020 (cropped).jpg|border|frameless]] |''Point de vue du Gras'' |''Pogled s prozora na Le Gras'' |1826. |[[Nicéphore Niépce]] |[[Saint-Loup-de-Varennes]], [[Francuska]] |[[Kalaj|Kalajna]] ploča premazana [[Bitumen|bitumenom]] |Smatra se za najstariju sačuvanu fotografiju snimljenu kamerom.<ref name="fCzsh" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:William Henry Fox Talbot, Windows From Inside South Gallery, Lacock Abbey, 1835 (cropped).jpg|border|frameless]] |''Windows From Inside South Gallery'' |''Prozori iz unutrašnjosti Južne galerije{{Efn|Talbot's 1835 photograph has also been referred to as ''Lacock Oriel Window (Latticed Window)''<ref group="s" name="oxford-companion"/> or simply ''Latticed Window''.<ref name="5cK1y"/>||name=}}'' |Avgust 1835. |[[Henry Fox Talbot|William Henry Fox Talbot]] |[[Lacock]], [[Engleska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] |Negativ fotogeničkog crteža |Najraniji zabilježeni fotografski negativ i najranija sačuvana fotografija na papiru.<ref name="oriel-window" /><ref name="Windows From Inside" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Daguerreotype Daguerre Atelier 1837.jpg|frameless]] |''The Artist's Studio'' |''Umjetnički studio'' |1837. |[[Louis Daguerre]] |[[Pariz]], Francuska |[[Dagerotipija]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|border|frameless|220x220px]] |''Boulevard du Temple'' |''[[Boulevard du Temple (photograph)|Boulevard du Temple]]'' |1838. |Louis Daguerre |[[Pariz]], Francuska |Dagerotipija |Najranija sačuvana fotografija na kojoj su prikazani ljudi: osoba koja radi kao čistač cipela i mušterija.<ref name="birth of the daguerrotype" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Hippolyte Bayard - Drownedman 1840.jpg|border|frameless]] |''Self‐Portrait as a Drowned Man'' |''Autoportret utopljenika''{{Efn|Also known as ''Le Noyé'' ({{Lit|The drowned man}}).}} |18. oktobar 1840. |[[Hippolyte Bayard]] |Pariz, Francuska<ref>{{Cite book |last=Lerner |first=Jullian |title=Experimental self-portraits in early French photography |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-5013-4495-4 |series=Routledge history of photography |location=Abingdon, Oxon New York |pages=27}}</ref> |Direktni pozitiv |Vjerovatno najranija stažirana fotografija, koja je napravljena kao protest protiv očiglednog ignorisanja francuske vlade prema izumu njegovog fotografskog procesa.<ref>{{Citation |last=Fletcher |first=Jane |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=staged photography |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-1462 |access-date=2024-02-16 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |last=Keeler |first=Nancy B. |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=Bayard, Hippolyte |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-136 |access-date=2024-02-24 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:William Henry Fox Talbot, The Haystack, 1844.jpg|border|frameless|220x220px]] |''The Haystack'' |''Sijeno'' |1844.{{Efn|The [[Metropolitan Museum of Art]] dates their copy of Talbot's Haystack as "probably 1841".<ref name="William Henry Fox Talbot"/> The [[National Gallery of Canada]] dates it to April 1844.<ref name="National Gallery of Canada"/>||name=}} |William Henry Fox Talbot |Lacock, Engleska, Ujedinjeno Kraljevstvo<ref>{{Cite web |title=The Haystack (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/108GH7 |access-date=2024-02-14 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref> |Kalotipija |Fotografija iz knjige ''[[The Pencil of Nature]]'', prve komercijalno objavljene knjige ilustrovane fotografijama.<ref>Glasgow University Library, Special Collections Department. [http://special.lib.gla.ac.uk/exhibns/month/Feb2007.html Book of the month. February 2007. William Henry Fox Talbot. ''The Pencil of Nature''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611071313/https://special.lib.gla.ac.uk/exhibns/month/Feb2007.html|date=2011-06-11}} Retrieved 6 October 2008.</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |} === 1850e === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Autor !Mjesto !Format !Bilješke !Citirana/e studija/e |- |[[File:Pierrot Laughing MET DT1166.jpg|border|frameless]] |''Mim [[Charles Deburau]] kao [[Pierrot]]'' |1854. |[[Nadar]] |Pariz, Francuska |Solni otisak |Fotografija je dio serije koja je snimljena 1850-ih.{{Efn|[[c:Category:Photographs of Charles Deburau by Nadar|View full collection of photographs at Wikimedia Commons]].}} |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Fenton, Roger - Küche der 8. Hussareneinheit (Zeno Fotografie).jpg|frameless]] |''Kuhinja 8. husarske pukovnije'' |April 1855. |[[Roger Fenton]] |Krim |Solni otisak | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Valley of the shadow of death.jpg|border|frameless]] |''[[Valley of the Shadow of Death (Roger Fenton)|Valley of the Shadow of Death]]'' |23. april 1855. |Roger Fenton |Sevastopolj, Krim |Mokri kolodijski negativ |Fentonove slike tokom Krimskog rata bile su prve zabilježene u ratnoj fotografiji, a Valley of the Shadow of Death The Oxford Companion to the Photograph smatra najelokventnijom metaforom ratovanja.<ref>{{Citation |last=Travis |first=David |title=The Valley of the Shadow of Death |date=2003 |url=https://www.artic.edu/artworks/123407/the-valley-of-the-shadow-of-death |access-date=2024-02-25}}</ref><ref>{{Citation |last=Taylor |first=Roger |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=Fenton, Roger |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-530 |access-date=2024-02-25 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:John Mayall, Sergeant Dawson and his Daughter, 1855.jpg|border|frameless]] |''Pukovnik Dawson i njegova kćerka'' |1855. |Nepoznat; pripisuje se [[John Jabez Edwin Mayall|Johnu Jabezu Edwinu Mayallu]]<ref>{{Cite book |last=Bogre |first=Michelle Bogre, Michelle |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780240812762/photography-activism-michelle-bogre-michelle-bogre |title=Photography as Activism: Images for Social Change |date=2011-09-11 |publisher=Routledge |isbn=978-0-240-81276-2 |location=London |pages=20 |doi=10.4324/9780240812762}}</ref> |Nepoznat{{Efn|If the photographer is Mayall, then the location would be London, England as he was present there at the time.<ref>{{Cite book |last=Hannavy |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Kd5cAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography |date=2013-12-16 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-87327-1 |pages=907 |language=en}}</ref>}} |Nepoznat (vjerovatno albuminski otisak) | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Gustave Le Gray - Brig upon the Water - Google Art Project.jpg|border|frameless]] |''Zatvor{{Efn|Gustave Le Grey's ''The Brig'' is also referred to as ''Brig on the Water''<ref name="Heilbrunn Timeline of Art"/><ref name="Brig on the Water"/> and ''The Brig in Moonlight.''<ref name="Gustave Le Gray"/>|name=|group=}}'' |1856. |[[Gustave Le Gray]] |Normandija, Francuska |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Daguerreotype of Shimazu Nariakira.jpg|border|frameless]] |''Portrait of [[Nariakira Shimazu]]'' |17 September 1857 |[[Shiro Ichiki]] |[[Satsuma Domain]], Japan |[[Daguerreotype]] |Oldest [[daguerreotype]] by a Japanese author;<ref name="yokoe">Fuminori Yokoe ({{nihongo2|横江 文憲}}, ''Yokoe Fuminori''), "Ichiki Shirō", ''Nihon shashinka jiten'' ({{nihongo2|日本写真家事典}}) / ''328 Outstanding Japanese Photographers'' (Kyoto: Tankōsha, 2000; {{ISBN|4-473-01750-8}}), p.41. {{in lang|ja}} (In Japanese only, despite the English title.)</ref> first photo designated an [[Important Cultural Property (Japan)|Important Cultural Property]] by the [[government of Japan]] in 1999.<ref>{{Cite web |last=Ono |first=Philbert |date=2002 |title=PhotoHistory 1999 – PHOTOGUIDE.JP |url=https://photoguide.jp/txt/PhotoHistory_1999 |access-date=2024-03-05 |website=photoguide.jp}}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Robert Howlett (Isambard Kingdom Brunel Standing Before the Launching Chains of the Great Eastern), The Metropolitan Museum of Art - restoration1.jpg|border|frameless]] |''[[Isambard Kingdom Brunel Standing Before the Launching Chains of the Great Eastern]]{{Efn|Robert Howlett's image is referred to as ''Isambard Kingdom Brunel before the Launch of the Leviathan'' in ''The Oxford Companion to the Photograph''.}}'' |November 1857 |[[Robert Howlett]] |London, England |[[Photographic plate|Glass plate]] |Landmark [[environmental portraiture]] and iconography of the [[Industrial Revolution]] and 19th century. |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Oscar-gustave-rejlander two ways of life.jpg|border|frameless]] |''Two Ways of Life'' |1857 |[[Oscar Gustave Rejlander]] |Wolverhampton, England<ref>{{Cite web|url=http://www.historywebsite.co.uk/articles/photos/Rejlander/Rejlander2.htm|title=Oscar Gustav: The Early Years at Wolverhampton Rejlander|website=www.historywebsite.co.uk}}</ref> |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Camille Silvy, La Vallée de l'Huisne (River Scene), 1857.png|border|frameless]] |''La Vallée de l'Huisne (River Scene)'' |1857 |[[Camille Silvy]] |[[Nogent-le-Rotrou]], France |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Fading Away.jpg|border|frameless]] |''Fading Away'' |1858 |[[Henry Peach Robinson]] |[[Warwickshire]], England, United Kingdom<ref>{{Cite web |title=Fading Away (x1984-1) |url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/15529 |access-date=2024-02-15 |website=artmuseum.princeton.edu |language=en}}</ref> |[[Albumen print]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |} === 1860s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Abraham Lincoln 1860.jpg|border|frameless]] |''[[Abraham Lincoln]]'' |27 February 1860 |[[Mathew Brady]] |New York City, United States |[[Gelatin silver print]] |Taken shortly before Lincoln's [[Cooper Institute speech]]. Widely used in his campaign during the [[1860 presidential election]], both Brady's photo and the speech helped him become president.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Abraham Lincoln {{!}} 100 Photographs |url=http://100photos.time.com/photos/abraham-lincoln-mathew-brady |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203023115/http://100photos.time.com/photos/abraham-lincoln-mathew-brady |archive-date=3 February 2020 |access-date=6 March 2024 |magazine=TIME}}</ref> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |[[File:Biddend meisje en een beschermengel The Guardian Angels (titel op object), RP-F-F10713.jpg|frameless]] |''Guardian Angel, One Person Praying'' |c. 1860 |Unknown |[[London]], England, United Kingdom |Albumen print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:1860 aerial Boston byJWBlack BPL 5060829306.jpg|frameless]] |''Boston, As the Eagle and the Wild Goose See It'' |13 October 1860 |James Walice Black |Boston, Massachusetts, United States |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Cathedral Rock by Carleton Watkins, 1861.jpg|border|frameless]] |''Cathedral Rock'' |1861 |[[Carleton Watkins]] |[[Yosemite National Park]], California, United States |Albumen print | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Bodies on the battlefield at antietam.jpg|border|frameless]] |''The Dead of Antietam{{Efn|Alexander Gardener's 1862 ''The Dead of Antietam'' is also referred to as ''Civil War Battlefield'' or ''Bodies on the battlefield at Antietam''.||name=}}'' |1862 |[[Alexander Gardner (photographer)|Alexander Gardner]] |[[Antietam, Maryland|Antietam]], Maryland, United States |Large-format glass plate | Showing the aftermath of the [[Battle of Antietam]]—the deadliest single day in the [[American Civil War]] |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Scourged back by McPherson & Oliver, 1863, retouched.jpg|border|frameless]] |''[[The Scourged Back]]'' |{{Circa|2 April 1863}} |[[McPherson & Oliver]] |[[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]], Louisiana, United States |Albumen print |One of the most widely distributed photos of the [[Abolitionism in the United States|abolitionist movement]]. |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Schneider MET DP356073.jpg|frameless]] |[[Carte de visite|''Cartes de Visite'']] |May - August 1863 |[[André-Adolphe-Eugène Disdéri|Andre Adolphe Disderi]] |Paris, France |Albumen print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Alexander Gardner - Home of a Rebel Sharpshooter, Gettysburg - Google Art Project.jpg|frameless]] |''[[Home of a Rebel Sharpshooter|The Home of a Rebel Sharpshooter, Gettysburg]]'' |July 1863 |Alexander Gardner |[[Gettysburg, Pennsylvania|Gettysburg]], Pennsylvania, United States |Large-format glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Nadar 2.jpg|frameless]] |''[[Sarah Bernhardt]]'' |1864 |[[Nadar]] |Paris, France |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:John Wilkes Booth wanted poster new.jpg|frameless]] |''[[Wanted poster|Wanted Poster]]'' |20 April 1865 |Unknown |United States |Unknown |[[Broadside (printing)|Broadside]] advertising reward for capture of [[Lincoln assassination]] conspirators, illustrated with photographic prints of [[John Surratt|John H. Surratt]], [[John Wilkes Booth]], and [[David Herold|David E. Herold]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Execution of the Conspirators MET DP274826.jpg|border|frameless]] |''[[Execution of the Lincoln conspirators|Execution of the Lincoln Conspirators]] at [[Washington Arsenal]]'' |7 July 1865 |[[Alexander Gardner (photographer)|Alexander Gardner]] |Washington, D.C., United States |Albumen print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Portrait of Sir John Herschel by Julia Margaret Cameron, 1867.jpg|border|frameless]] |''Portrait of [[John Herschel|Sir John Herschel]]'' |1867 |[[Julia Margaret Cameron]] |[[Hawkhurst]], England, United Kingdom |[[Carbon print]] |Herschel would later be the godfather to Cameron's firstborn.<ref name="The Complete Photographs">{{Cite book |last1=Cox |first1=Julian |url=https://archive.org/details/juliamargaretcam0000coxj |title=Julia Margaret Cameron: The Complete Photographs |last2=Ford |first2=Colin |date=2003 |publisher=Getty Publications |isbn=0-89236-681-8 |location=Los Angeles, CA |pages=15 |url-access=registration}}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Call, I Follow, I Follow, Let Me Die, by Julia Margaret Cameron.jpg|frameless]] |''Call, I Follow, I Follow, Let Me Die!'' |1867 |[[Julia Margaret Cameron]] |Hawkhurst, England, United Kingdom |Carbon print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Close No. 193 High Street (-9) LACMA M.2008.40.98.9.jpg|frameless]] |''Close No. 193 High Street'' |1868 |[[Thomas Annan]] |[[Glasgow|Glasgow, Scotland]], United Kingdom |[[Photogravure]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:East and West Shaking hands at the laying of last rail Union Pacific Railroad - Restoration.jpg|border|frameless]] |''East and West Shaking Hands at Laying Last Rail'' |10 May 1869 |[[Andrew J. Russell]] |[[Promontory, Utah|Promontory]], Utah, United States |Glass plate |The ceremony for the driving of the golden spike at Promontory Summit, Utah, on May 10, 1869; completion of the [[First transcontinental railroad|First Transcontinental Railroad]]. [[Central Pacific Railroad]] (left), meets [[Union Pacific Railroad]] (right) and exchange bottles of water from the [[Pacific Ocean|Pacific]] and [[Atlantic Ocean|Atlantic Oceans]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} === 1870s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Old Faithful, William Henry Jackson.jpg|frameless]] |''[[Old Faithful]]'' |1870 |[[William Henry Jackson]] |[[Yellowstone National Park]], Wyoming, United States |Mammoth-format plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:LowerFallsJackson1871.jpg|border|frameless]] |''Great Falls of the [[Yellowstone River]]'' |1871 |William Henry Jackson |Yellowstone National Park, Wyoming, United States |Albumen print | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Great-chicago-fire-photos-1871 (19).jpg|frameless]] |''[[Great Chicago Fire|Chicago Fire]]'' |October 1871 |Unknown |Chicago, Illinois, United States |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Ancient Ruins in the Cañon de Chelle, N.M. by Timothy O’Sullivan, 1873.jpg|border|frameless]] |''Ancient Ruins in the Canyon de Chelly'' |1873 |[[Timothy H. O'Sullivan|Timothy O'Sullivan]] |[[Canyon de Chelly National Monument]], Arizona, United States |Albumen print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Steinway hall 1873.jpg|frameless]] |''[[Steinway Hall]]'' |2 December 1873 |Unknown |New York City, United States |[[Halftone|Halftone print]] |Steinway Hall on East [[14th Street (Manhattan)|14th Street]], between [[University Place (Manhattan)|University Place]] and [[Fifth Avenue]] in [[Manhattan]]. The first halftone print of a photo used in a periodical in the United States. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Francis-Galton-1877-Composite-Portraits-of-Criminal-Types-The-Galton-Archive.png|frameless]] |''Composite Portraits of Criminal Types'' |1877 |[[Francis Galton]] |London, England, United Kingdom |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Eadweard Muybridge-Sallie Gardner 1878.jpg|border|frameless]] |''[[The Horse in Motion]]'' |June 1878 |[[Eadweard Muybridge]] |[[Palo Alto, California|Palo Alto]], California, United States |Composite from multiple glass plates |Series of [[cabinet cards]] regarded as a precursor to motion pictures. Pictured left is the variant ''Sallie Gardner at a Gallop'', which further captured a horse's motion. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} === 1880s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Sleeping, homeless children - Jacob Riis.jpg|frameless]] |''[[Street Arabs in the Area of Mulberry Street]]'' |1880 |[[Jacob Riis]] |New York City, United States |[[Gelatin silver print]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Water Rats by Frank Meadow Sutcliffe, 1886, printed ca. 1891.png|border|frameless]] |''Water Rats'' |1886 |[[Frank Meadow Sutcliffe]] |[[Whitby]], England, United Kingdom |Albumen print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Bandits Roost, 59 and a half Mulberry Street.jpg|border|frameless]] |''[[Bandits' Roost, 59 1/2 Mulberry Street]]'' |1888 |[[Jacob Riis]] |[[Mulberry Bend]], New York City, United States |Gelatin silver print |Part of ''[[How the Other Half Lives]]'', an early [[photojournalist]] publication pursuing better conditions for the lower class of New York City. The photo and publication's impact was such that they contributed to the crime-ridden Bend's replacement with [[Columbus Park (Manhattan)|Columbus Park]].<ref name=":0">{{Cite web |title=Jacob Riis Paintings, Bio, Ideas |url=https://www.theartstory.org/artist/riis-jacob/ |website=The Art Story}}</ref><ref name=":1">Michael Burgan, ''Exposing Hidden Worlds: How Jacob Riis' Photos Became Tools for Social Reform'', Compass Point Books, 2018, pp. 8–9</ref> |<ref name="time100" group="s" /> |} === 1890s === {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:First medical X-ray by Wilhelm Röntgen of his wife Anna Bertha Ludwig's hand - 18951222.jpg|border|frameless]] |''The Hand of Mrs. Wilhelm Röntgen'' |1895 |[[Wilhelm Röntgen|Wilhelm Conrad Röntgen]] |[[Würzburg]], [[Kingdom of Bavaria]], Germany |X-ray |The first [[X-ray]], taken by its inventor, featured his wife's hand and ring. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Secundo Pia Turinske platno 1898.jpg|frameless]] |[[Shroud of Turin|Shroud of Turin negative]] |1898 |[[Secondo Pia]] |Turin, Italy |[[Negative (photography)|Negative]] |Photographic negative of an ancient cloth relic shows details of a [[Scourge|scourged]] and [[Crucifixion|crucified]] human body |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Bismarck_auf_dem_Totenbett.jpg|frameless]] |''Otto von Bismarck on His Deathbed'' |30 July 1898 |Max Priester and Willy Wicke |[[Friedrichsruh]], German Empire |Photograph |Post-mortem photograph of [[Otto von Bismarck]] taken shortly after his death |<ref name="TheDeadBismarck" /> |- |[[File:Eugène Atget, Street Musicians, 1898–99.jpg|frameless]] |''Organ Player and Singing Girl'' |1898 |[[Eugène Atget]] |Paris, France |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Underwater diver. Boutan. 1898.jpg|border|frameless]] |''Portrait of [[Emil Racoviță]]'' |1899 |[[Louis Boutan]] |[[Banyuls-sur-Mer]], France |Glass plate |First underwater portrait, and the first taken by a camera designed for [[underwater photography]].<ref>{{Cite web |last=Cade |first=DL |date=2 September 2016 |title=This is the World's First Underwater Portrait, Taken in 1899 |url=https://petapixel.com/2016/09/02/worlds-first-underwater-portrait-taken-1899 |access-date=6 March 2024 |website=[[PetaPixel]]}}</ref> |<ref name="life100" group="s" /> |} ==20th century== ===1900s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:A Sea Of Steps -- Wells Cathedral LACMA M.2008.40.736 (1 of 3).jpg|border|frameless]] |''A Sea of Steps'' |1903 |[[Frederick H. Evans]] |[[Wells Cathedral]], England, United Kingdom |[[Large format|Large Format]] |One of Evans's finest works in [[architectural photography]]. |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:First flight2.jpg|border|frameless]] |''First Flight'' |17 December 1903 |[[John T. Daniels]] |[[Kill Devil Hills, North Carolina|Kill Devil Hills]], North Carolina, United States |Glass plate |Captured flight of the first airplane, the ''[[Wright Flyer]]'', flown by inventors [[Orville and Wilbur Wright]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:The Vanishing Race - Navaho (2838786563).jpg|border|frameless]] |''The Vanishing Race–Navaho'' |1904 |[[Edward S. Curtis]] |Arizona, United States<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/photographictime4419unse |title=The Photographic times |date=1905 |publisher=New York : Photographic Times Pub. Assn. |others=Getty Research Institute |pages=125}}</ref> |[[Photogravure]] |Taken during the [[cultural assimilation of Native Americans]] while also popularizing the [[Vanishing Indian]] stereotype. |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Steichen flatiron.jpg|frameless]] |''[[The Flatiron (photograph)|The Flatiron]]'' |1904 |[[Edward Steichen]] |New York City, United States |Blue-green pigment [[Gum printing|gum bichromate]] over platinum print |A print of this photograph became the second most expensive photograph ever sold on 9 November, 2022, when it sold for $11,840,000, at Christie's New York, well above the estimate of $2,000,000–3,000,000. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:ThePondMoonlight.jpg|border|frameless]] |''[[The Pond—Moonlight]]'' |1904 |[[Edward Steichen]] |[[Mamaroneck, New York|Mamaroneck]], New York, United States |Multiple gum bichromate print over platinum |[[Pictorialist]] [[hand-colored]] photograph; only three versions exist. In 2006, a print became [[List of most expensive photographs|the most expensive photo sold]].<ref>{{cite web |title=Important Photographs from The Metropolitan Museum of Art Including Works from the Gilman Paper Company Collection / Lot 6 |url=https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2006/important-photographs-from-the-metropolitan-museum-of-art-including-works-from-the-gilman-paper-company-collection-n08165/lot.6.html |access-date=April 17, 2022 |website=Sotheby's}}</ref><ref>{{cite news |last=Tooth |first=Roger |date=February 15, 2006 |title=At $2.9m, Pond-Moonlight becomes world's most expensive photograph |url=https://www.theguardian.com/world/2006/feb/15/usa.arts |work=The Guardian}}</ref> |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:An Oasis in the Badlands, South Dakota (5711515700).jpg|frameless]] |''An Oasis in the Badlands'' |1905 |[[Edward S. Curtis]] |[[South Dakota]], United States |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Cousin “Bichonnade” in Flight.jpg|frameless]] |''Bichonnade in Flight'' |1905 |[[Jacques Henri Lartigue]] |Paris, France |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:San francisco.fire.18.April.1906.jpg|frameless]] |''[[1906 San Francisco earthquake|San Francisco Earthquake]]'' |18 April 1906 |[[Arnold Genthe]] |[[San Francisco]], California, United States |Unknown (likely gelatin silver print) | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Alfred Stieglitz (American - The Steerage - Google Art Project.jpg|border|frameless]] |''[[The Steerage]]'' |1907 |[[Alfred Stieglitz]] |Aboard the [[SS Kaiser Wilhelm II|SS ''Kaiser Wilhelm II'']], possibly anchored at [[Plymouth]], England, United Kingdom<ref>{{Citation |last=Stieglitz |first=Alfred |title=The Steerage |date=1907 |url=https://www.nga.gov/collection/art-object-page.204623.html |access-date=2024-02-18}}</ref> |Glass plate |Landmark [[modernist]] photo depicting immigrants on the [[SS Kaiser Wilhelm II|SS ''Kaiser Wilhelm II'']].<ref name="viNVF" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Child laborer.jpg|border|frameless]] |''Child Laborer in Newberry, South Carolina Cotton Mill{{Efn|Also titled ''Cotton Mill Girl''. The collection item for the Library of Congress gives a much longer title that includes commentary from the photographer: ''A little spinner in the Mollahan Mills, Newberry, S.C. She was tending her "sides" like a veteran, but after I took the photo, the overseer came up and said in an apologetic tone that was pathetic, "She just happened in." Then a moment later he repeated the information. The mills appear to be full of youngsters that "just happened in," or " are helping sister." Dec. 3, 08. Witness Sara R. Hine. Location: Newberry, South Carolina''.<ref>{{Cite web|title=A little spinner in the Mollahan Mills, Newberry, S.C. She was tending her "sides" like a veteran, but after I took the photo, the overseer came up and said in an apologetic tone that was pathetic, "She just happened in." Then a moment later he repeated the information. The mills appear to be full of youngsters that "just happened in," or " are helping sister." Dec. 3, 08. Witness Sara R. Hine. Location: Newberry, South Carolina / Photo by Lewis W. Hine.|url=https://www.loc.gov/resource/nclc.01451/|access-date=2021-03-06|website=Library of Congress}}</ref>}}'' |1908 |[[Lewis Hine]] |[[Newberry, South Carolina|Newberry]], South Carolina, United States |Glass plate |[[c:Category:Photographs of child laborers by Lewis Hine|Part of a series]] by the [[National Child Labor Committee]] to have [[Child labor laws in the United States|child labor laws]] passed. |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:BML Le Lointain partie 1 31 128037 Le Triomphe.jpg|frameless]] |''The North Pole'' |6 April 1909 |[[Robert Peary|Robert E. Perry]] |Arctic Ocean | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Hot-air-balloon-Paris 1914.jpg|border|frameless]] |''Cactus Hot Air Balloon'' |1909 |[[Léon Gimpel]] |Paris, France |[[Autochrome Lumière|Autochrome]] | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ===1910s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Breaker Boys 1.jpg|border|frameless]] |''Breaker Boys'' |1911 |Lewis Hine |[[Pittston, Pennsylvania|Pittston]], Pennsylvania, United States |Unknown (likely gelatin silver print) |Part of a series by the National Child Labor Committee to have child labor laws passed. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:TriangleFire 25March1911 BodiesOnSidewalk.jpg|border|frameless]] |''[[Triangle Shirtwaist Fire]]'' |25 March 1911 |Brown Brothers |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Taking hold of the camera at the South Pole, 14th December, 1911 (26544158928).jpg|frameless]] |''The South Pole'' |14 December 1911 |Bjorn Finstad |[[South Pole]], Antarctica | |[[Amundsen's South Pole expedition]] |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Girl with Mirror by Clarence H. White, 1912.jpg|border|frameless]] |''Girl with a Mirror'' |1912<ref>{{Cite book |last1=McCauley |first1=Elizabeth Anne |url=https://www.worldcat.org/title/982652289 |title=Clarence H. White and his world: the art & craft of photography, 1895–1925 |last2=Bunnell |first2=Peter C. |last3=White |first3=Clarence H. |date=2017 |publisher=Princeton University Art Museum |others=Princeton University, Davis Museum and Cultural Center, Portland Museum of Art, Cleveland Museum of Art |isbn=978-0-300-22908-0 |location=Princeton, New Jersey |oclc=982652289}}</ref> |[[Clarence Hudson White|Clarence H. White]] |New York City, United States |Platinum print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- | {{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.nga.gov/artworks/92401-storyville-portrait Pogledaj fotografiju]|width=220px|float=center}} |''Storyville Portrait'' |1912 |[[E. J. Bellocq|E.J. Bellocq]] |[[Storyville, New Orleans]], Louisiana, United States |Gelatin Silver Print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Jacques-Henri Lartigue, Grand Prix of the Automobile Club of France, Course at Dieppe, 1912, from MoMA.jpg|border|frameless]] |''Une Delage au Grand Prix de l'Automobile Club de France de 1912'' |1912 |[[Jacques Henri Lartigue|Jacques-Henri Lartigue]] |[[Dieppe]], France |Large Format |This photo depicts {{Ill|René Croquet|fr}}, with his [[riding mechanic]].{{Efn|Also titled ''Grand Prix of the Automobile Club de France, 1912'' or ''Automobile Delage, Grand Prix de l'Automobile-Club de France, Le Tréport, 26 juin 1912'' Sources including the Oxford University Press, erroneously claimed this photograph to be taken in [[1912 French Grand Prix|1912]] (as dated by Lartique himself later) when it took place in [[1913 French Grand Prix|1913]]. The driver, identified as René Croquet, raced as No. 20 in 1912; he was driving a [[Th. Schneider|Théophile Schneider]] in both races, neither in a [[Delage]]. There was no No. 6 in the 1912 race. }}<ref>{{Cite web |date=2014-05-31 |title=[5] Le Grand Prix Automobile de l'ACF 1913 à Amiens – Les publicités d'antan |url=http://pubdantan.canalblog.com/archives/2013/08/04/27780157.html |access-date=2023-11-23 |website=pubdantan.canalblog.com |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jacques-Henri Lartigue {{!}} Le Grand Prix A.C.F. |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/283256 |access-date=2023-11-23 |website=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-09-18 |title=The story of a photography |url=http://www.diptyqueparis-memento.com/en/the-story-of-a-photography/ |access-date=2023-11-23 |website=memento |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2021/classic-photographs/automobile-delage-grand-prix-de-lautomobile-club|title=Automobile Delage, Grand Prix de l'Automobile-Club de France, Le Tréport, 26 juin 1912 &#124; Classic Photographs &#124; 2021|website=Sotheby's}}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Gertrude Vanderbilt Whitney Adolph de Meyer.jpg|frameless]] |''[[Gertrude Vanderbilt Whitney]]'' |15 January 1913 |[[Adolph de Meyer|Baron Adolphe de Meyer]] |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Emily davison killed 1913.jpg|frameless]] |''Trampled by the Kings Horse'' |4 June 1913 |Arthur Barrett |United Kingdom | |[[Emily Davison]] is struck by King George's horse, Anmer, and knocked unconscious. She died four days later from a fractured skull. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Paul Strand. Abstraction, Twin Lakes, Connecticut. 1916.jpg|border|frameless]] |''[[Abstraction, Porch Shadows]]{{Efn|Also referred to as ''Abstraction, Porch Shadows, Connecticut'' and ''Abstraction, Shadows of a Veranda, Connecticut''.}}'' |1916{{Efn|Also dated to 1913 and 1915.}} |[[Paul Strand]] |[[Salisbury, Connecticut|Salisbury]], Connecticut, United States |Silver-platinum print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Duncan passport.png|frameless]] |''Passport of [[Isadora Duncan]]'' |1916 |Copied by Brad Trent |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Blind Woman.jpg|border|frameless]] |''Blind Woman, New York'' |1916 |Paul Strand |New York City, United States |Large format camera with trick lens and right-angle mirror | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Cottingley Fairies 1.jpg|frameless]] |''[[Cottingley Fairies]]'' |1917 |Elsie Wright |[[Cottingley, Bradford|Cottingley]], [[West Yorkshire]], England, United Kingdom |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Julien Bryan - Ambulance 646 - 80.jpg|frameless]] |''German Trenches Near Reims'' |1918 |[[Julien Bryan]] |[[Reims]], France | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1920s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Edward Weston, Armco Steel, Ohio, 1922, MoMA.jpg|border|frameless]] |''[[Armco Steel]]'' |1922 |[[Edward Weston]] |[[Middletown, Ohio|Middletown]], Ohio, United States |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Le Violon d'Ingres.png|border|frameless]] |''[[Le Violon d'Ingres]]'' |1924 |[[Man Ray]] |Paris, France |Unknown |The photograph depicts [[Alice Prin]], known as Kiki de Montparnasse, from the back and nude to below her waist. Two [[Sound hole|f-holes]] are painted on her back to make her body resemble a violin. |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Bewegungsstudie (Movement Study) 1925, black and white photograph by Rudolf Koppitz.jpg|border|frameless]] |''Movement Study'' |1926 |[[Rudolf Koppitz]] |[[Vienna]], Austria |Gelatin silver print on carte-postale | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:May Ray Kiki with African mask.jpg|frameless]] |''Kiki with African Mask'' |1926 |[[Man Ray]] |Paris, France |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Charles Lindbergh arrived at Croydon Field, Surrey, England, May 29, 1927 Getty 1698853868.jpg|frameless]] |''[[Charles Lindbergh]], [[Croydon Aerodrome]]'' |29 May 1927 |Pacific and Atlantic photos inc. |London, England, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Ansel-adams-monolith-the-face-of-half-dome - edit1.jpg|frameless]] |''[[Monolith, the Face of Half Dome]]'' |1927 |[[Ansel Adams]] |Yosemite National Park, California, United States |Glass plate | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Bricklayer by August Sander.jpg|frameless]] |''[[Bricklayer (photograph)|Bricklayer]]'' |1928 |[[August Sander]] |[[Cologne]], Germany |Gelatin silver print | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:The Pastry Cook.jpg|frameless]] |''[[The Pastry Cook]]'' |1928 |August Sander |Cologne, Germany |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Woman of Tehuantepec - Tina Modotti, Getty.jpg|border|frameless]] |''[[Woman of Tehuantepec (Modotti)|Woman of Tehuantapec]]'' |1929 |[[Tina Modotti]] |[[Tehuantepec]], Mexico | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |} ===1930s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Title !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:The Hague Reparation Conference night session.png|border|frameless]] |''The Hague'' |3 January 1930 |[[Erich Salomon]] |[[The Hague]], the Netherlands | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Al Capone in Florida.jpg|border|frameless]] |''[[Al Capone]] [[Mug shot|Mug Shot]]'' |8 May 1930 |[[Miami Police Department]]<ref>{{Cite web |title=[Two "mug shots" of Al Capone made by the Miami police; head-and-shoulders portrait facing right and head-and-shoulders portrait facing front] |url=https://www.loc.gov/item/99404655/ |access-date=2022-08-01 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref> |Miami, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Pepper No. 30.jpg|border|frameless]] |''[[Pepper No. 30]]'' |2 August 1930 |[[Edward Weston]] |[[Carmel-by-the-Sea, California|Carmel-by-the-Sea]], California, United States |8x10 large format view camera |With carefully crafted tones of light, this photo of a pepper emphasizes third-dimensional depth while defying conventional interpretations of form. |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Lynching of two African American men in Marion Indiana on 7 August 1930 detail, "Marion, Ind, Aug. 7, 1930" (NBY 3117) (cropped).jpg|frameless]] |[[Lynching of Thomas Shipp and Abram Smith|''Lynching'']] |7 August 1930 |[[Lynching of Thomas Shipp and Abram Smith|Lawrence Beitier]] |[[Marion, Indiana]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Larmes]]'' |1930 |Man Ray |Paris, France |Gelatin silver print |The photograph is an extreme close-up of a woman's upturned face with glass droplets placed on her cheeks to imitate tears. |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Sleeping woman.png|frameless]] |''Sleeping Woman'' |1930 |Man Ray |Paris, France |Gelatin Silver Print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Behind the Gare Saint-Lazare]]'' |1932 |[[Henri Cartier-Bresson]] |Paris, France |[[35 mm movie film|35 mm]] | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/285813 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Brussels'' |1932 |Henri Cartier-Bresson |[[Brussels]], Belgium | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/180240 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Couple in Raccoon Coats'' |1932 |[[James Van Der Zee]] |New York City, United States |Unknown | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/interactives/objectphoto/artists/24577.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Io + gatto (I + Cat)'' |1932 |[[Wanda Wulz]] |[[Trieste]], Italy |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Lunch atop a Skyscraper - Charles Clyde Ebbets.jpg|border|frameless]] |''[[Lunch atop a Skyscraper]]'' |20 September 1932 |Photographer cannot be attributed with certainty – see article |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Bonnie and Clyde fooling around Getty 514872400.jpg|frameless]] |''[[Bonnie and Clyde]]'' |1933 | [[W. D. Jones]] |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/83882 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Girl with a [[Leica Camera|Leica]]'' |1934 |[[Alexander Rodchenko]] |Moscow, [[Moscow Oblast]], Russia | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20150921110122/http://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205194981 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hitler at a Nazi Party Rally'' |1934 |[[Heinrich Hoffmann (photographer)|Heinrich Hoffmann]] |[[Bückeburg]], Germany | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Loch Ness Monster Surgeon's photograph.jpg|frameless]] |''[[Surgeon's photograph|Surgeon's Photograph]]'' |1934 |Ian Wetherell |[[Loch Ness]], Scotland, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:First_wirephoto.jpg|frameless]] |''First AP [[Wirephoto]]'' |1 January 1935 |Thomas Sande |[[Adirondack Mountains]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240222221246/https://visualarts.britishcouncil.org/collection/portfolios/goddesses/object/the-lady-milbanke-as-penthesilea-queen-of-the-amazons-yevonde-1935-goddesses-p6979/view/portfolio/initial/a/page/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Sheila Chisholm|Lady Milbanke]] as 'Queen of the Amazons''' |1935 |[[Yevonde Middleton]] |London, England | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Lange-MigrantMother02.jpg|border|frameless]] |''[[Migrant Mother]]'' |6 March 1936 |[[Dorothea Lange]] |[[Nipomo, California|Nipomo]], California, United States |Large format |The photograph depicts [[Florence Owens Thompson]], a destitute mother during the [[Great Depression]].<ref name="FXjma" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Jesse_Owens_Salute.jpg|border|frameless]] |''[[Jesse Owens|Jesse Owens]] Salute'' |August 1936 |Heinrich Hoffmann |[[Berlin]], Germany |Gelatin silver print | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[The Falling Soldier]]'' |1936 |[[Robert Capa]] |[[Espejo, Spain|Espejo]], Spain |35&nbsp;mm |The photograph depicts the death of [[Spanish Republican Army|Republican]] soldier [[Federico Borrell García]] in the [[Spanish Civil War]].<ref name="OHQpm" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/5526/fort-peck-dam-montana View photograph]|width=220px|float=center}} |''Fort Peck Dam'' |1936 |[[Margaret Bourke-White]] |[[Fort Peck, Montana|Fort Peck]], Montana, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/265321 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Goldfish Bowl'' |1937 |[[Herbert List]] |[[Santorini]], Greece | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://whitney.org/collection/works/8061 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Louisville Flood'' |1937 |Margaret Bourke-White |[[Louisville, Kentucky|Louisville]], Kentucky, United States |Large format | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://billbrandtarchive.photoshelter.com/image/I0000QrLKA3aiZQk View photograph]|width=220px|float=center}} |''The [[Lambeth Walk]]'' |1937 |[[Bill Brandt]] |London, United Kingdom | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Hindenburg disaster.jpg|border|frameless]] |''[[Hindenburg disaster|The Hindenburg Disaster]]'' |6 May 1937 |Sam Shere |[[Manchester Township, New Jersey|Manchester Township]], New Jersey, United States |Unknown |The photograph depicts the [[LZ 129 Hindenburg|''Hindenburg'' Zeppelin]] on fire at the mooring mast of [[Lakehurst, New Jersey|Lakehurst]].<ref name="GgcMS" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Bloody Saturday, Shanghai.jpg|border|frameless]] |''[[Bloody Saturday (photograph)|Bloody Saturday]]'' |28 August 1937 |[[H. S. Wong]] |[[Shanghai]], China |35&nbsp;mm |The photograph depicts a baby in bombed-out ruins in Shanghai.<ref name="fZUrY" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |See article |''[[Juvisy, France]]'' |1938 |[[Henri Cartier-Bresson|Henri Cartier‐Bresson]] |[[Juvisy-sur-Orge]], France |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Joe_Louis_knocks_out_Max_Schmeling.jpg|frameless]] |''Louis Knocks Out Schmeling'' |1938 |Unknown photographer for the Associated Press |[[The Bronx|Bronx]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://collections.vam.ac.uk/item/O143940/mainbocher-corset-photograph-horst/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Mainbocher Corset'' |1939 |[[Horst P. Horst]] |Paris, France |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2020/classic-photographs/margaret-bourke-white-a-dc-4-flying-over-new-york View photograph]|width=220px|float=center}} |''Aerial View of Manhattan'' |1939 |[[Margaret Bourke-White]] |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/fiesta-turns-into-tragedy-body-of-dead-man-lies-on-street-mulberry-st-little View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Mulberry Street (Manhattan)|Mulberry Street]]'' |1939 |[[Weegee]] |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Anne Frank, 1939 - 32036884646.jpg|frameless]] |''[[Anne Frank]]'' |May 1939 |Polyfoto |[[Amsterdam]], Netherlands | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1940s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://artsandculture.google.com/asset/anti-jewish-henry-guttmann/3wHcmuRkhVCy4g?hl=en View photograph]|width=220px|float=center}} |''Aryan Race Determination Tests'' |1940 |Henry Guttman |Germany | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[St Paul's Survives]]'' |July 1940 |Herbert Mason |London, England, United Kingdom |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://mapi.associatedpress.com/v2/items/a4b75003b242453d8d423459c56180ec/preview/AP4009101199.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Buckingham Palace'' |13 September 1940 |[[Cecil Beaton]] |London, England, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Moonrise, Hernandez, New Mexico (cropped).jpg|border|frameless]] |''[[Moonrise, Hernandez, New Mexico]]'' |1 November 1941 |Ansel Adams |[[Hernandez, New Mexico|Hernandez]], New Mexico, United States |Gelatin silver print, large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|border|frameless]] |''[[The Roaring Lion]]'' |30 December 1941 |[[Yousuf Karsh]] |[[Ottawa]], Canada |Large format |[[Winston Churchill]] |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/135035 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Grief'' |1942 |[[Dmitri Baltermants]] |[[Kerch]], Ukraine |35&nbsp;mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|border|frameless]] |''[[The Tetons and the Snake River]]'' |1942 |Ansel Adams |[[Grand Teton National Park]], Wyoming, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Gordon Parks - American Gothic.jpg|border|frameless]] |''[[American Gothic (photograph)|American Gothic]]'' |August 1942 |[[Gordon Parks]] |[[Washington, D.C.]], United States |35&nbsp;mm | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Betty Grable 20th Century Fox.jpg|border|frameless]] |''[[Betty Grable#Frank Powolny poster and stardom: 1943–1949|Betty Grable]]'' |1943 |Frank Powolny |[[Los Angeles]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:The Critic by Weegee.jpg|border|frameless]] |''The Critic'' |1943 |Weegee |New York City, United States |Unknown | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 06b.jpg|border|frameless]] |''[[Warsaw Ghetto boy]]'' |1943 |Unknown |[[Warsaw]], Poland |35&nbsp;mm |Originally titled {{lang|de|Mit Gewalt aus Bunkern hervorgeholt}} ('Forcibly pulled out of bunkers') |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/bodies-of-three-dead-american-soldiers-lying-in-the-sand-on-shoreline-near View photograph]|width=220px|float=center}} |''Three American Soldiers Ambushed on Buna Beach'' |20 September 1943 |[[George Strock]] |[[Buna, Papua New Guinea|Buna]], Papua New Guinea |Unknown (likely medium format) | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|border|frameless]] |''[[Into the Jaws of Death]]'' |6 June 1944 |[[Robert F. Sargent]] |[[Omaha Beach]], France | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Collection restricted due to copyright|image1=[https://www.atlasgallery.com/exhibition/magnificent-11-robert-capa View slideshow]|width=220px|float=center}} |''[[The Magnificent Eleven]]'' (collection of 11 photographs) |6 June 1944 |[[Robert Capa]] |[[Normandy]], France |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://image.jimcdn.com/app/cms/image/transf/dimension=1024x2048:format=jpg/path/s588cea5197e7bf48/image/id74eaf50b93333fb/version/1629228942/image.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Prisoners' Hand Marks'' |1944 |[[Roger Schall]] |Paris, France | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://content.magnumphotos.com/wp-content/uploads/2019/05/cortex/par46057-teaser-story-big.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Saipan'' |1944 |[[W. Eugene Smith]] |[[Saipan, Northern Mariana Islands|Saipan]], [[Northern Mariana Islands]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|frameless]] |''MacArthur Returns'' | 20 October 1944 |[[Gaetano Faillace]] |[[Leyte]], Philippines | |General [[Douglas MacArthur]] and staff, accompanied by Philippine president [[Sergio Osmeña]] (left), land at Red Beach, [[Leyte Island|Leyte]] | |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/53410 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Tide pool|Tide Pool]], Point Lobos'' |1945<ref>{{Cite web |title=Tide pool, Point Lobos / EW. |url=https://www.loc.gov/item/89715186/ |access-date=2024-03-06 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref> |Edward Weston |[[Point Lobos]], California, United States | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Jalta 1945.jpg|frameless]] |''[[Yalta Conference]]'' |February 1945 |[[United States Army Signal Corps|U.S. Army Signal Corps]] |[[Yalta]], Crimea | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|border|frameless]] |''[[Raising the Flag on Iwo Jima]]'' |23 February 1945 |[[Joe Rosenthal]] |[[Iwo Jima]], Japan |Large format |The photograph depicts the raising of the [[Flag of the United States|U.S. flag]] on [[Mount Suribachi]] during the [[Battle of Iwo Jima]].<ref name="UQmtw" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Buchenwald'' |15 April 1945 |Margaret Bourke-White |[[Ettersberg]], Germany | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Buchenwald Slave Laborers Liberation.jpg|border|frameless]] |''Inside Buchenwald'' |16 April 1945 |Private H. Miller |Ettersberg, Germany | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |See article |''[[Gestapo Informer Recognized by a Woman She Had Denounced]]'' |April 1945 |[[Henri Cartier-Bresson|Henri Cartier‐Bresson]] |[[Dessau]], Germany |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|frameless]] |''[[Benito Mussolini]]'' |29 April 1945 |Vincenzo Carrese |[[Milan]], Italy | |The dead body of Benito Mussolini next to his mistress [[Claretta Petacci]] and those of other executed [[Italian fascism|fascists]], on display in [[Piazzale Loreto]], the same place that the fascists had displayed the bodies of fifteen Milanese civilians a year earlier after executing them in retaliation for resistance activity. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg|border|frameless]] |''[[Raising a Flag over the Reichstag]]'' |2 May 1945 |[[Yevgeny Khaldei]] |[[Berlin]], Germany |35&nbsp;mm |The photograph depicts the raising of the [[Flag of the Soviet Union|Soviet flag]] during [[Battle of Berlin]].<ref name="ewEs8" /> |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Nagasakibomb.jpg|border|frameless]] |''Atomic Cloud Rises Over Nagasaki'' |9 August 1945 |Charles Levy |[[Nagasaki]], Japan |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- | [[File:Kissing the War Goodbye.jpg|border|frameless|picture of the same event taken by Victor Jorgensen]] |''[[V-J Day in Times Square]]'' |14 August 1945 |[[Alfred Eisenstaedt]] (pictured: same event taken by [[Victor Jorgensen]]) |New York City, United States |35&nbsp;mm |The photograph depicts a [[United States Navy|U.S. Navy]] sailor embracing and kissing a total stranger on [[Victory over Japan Day]].<ref name="V3ZBl" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Hiroshima, Three Weeks After the Bomb'' |1945 |[[George Silk]] |[[Hiroshima]], Japan | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/residents-wander-cleared-streets-bisecting-the-ruins-of-buildings-reduced-to View photograph]|width=220px|float=center}} |''Atomic Destruction'' |1945 |[[Bernard Hoffman]] |Hiroshima, Japan | |The photograph was in the first collection depicting the aftermath of the [[nuclear bombing of Hiroshima]]. |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/5514/mahatma-gandhi-spinning View photograph]|width=220px|float=center}} |''Gandhi at his Spinning Wheel'' |1946 |Margaret Bourke-White |India | |The photograph depicts [[Mahatma Gandhi]] reading beside his [[spinning wheel]].<ref name="Ujbig" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240225125435/https://books.google.be/books?id=3pI-DgAAQBAJ&lpg=PT29&ots=YDlLRewiL7&dq=AMIT%20SHABI%20the%20great%20isaiah%20scroll&pg=PT29#v=onepage&q&f=false View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Dead Sea Scrolls'' |1947 |Amit Shabi |[[Israel]] | |The photograph depicts the [[Dead Sea Scrolls]], the most important collection of [[Biblical manuscript]]s.<ref>{{Citation |last=Silberman |first=Neil Asher |title=Dead Sea Scrolls |date=1996 |work=The Oxford Companion to Archaeology |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195076189.001.0001/acref-9780195076189-e-0116 |access-date=2024-02-24 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195076189.001.0001 |isbn=978-0-19-507618-9|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://time.com/36709/route-66-and-the-american-dream-the-road-goes-ever-on/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Route 66'' |1947 |[[Andreas Feininger]] |[[U.S. Route 66 in Arizona|Route 66]] in [[Arizona]], United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://erichoskingtrust.com/wp-content/gallery/erics-photographs-2/BArn-Owl-03.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Barn Owl with Vole'' |1947 |[[Eric Hosking]] |[[Suffolk]], England, United Kingdom | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Babe Ruth Bows Out.jpg|border|frameless]] |''[[Babe Ruth Bows Out]]'' |13 June 1948 |[[Nat Fein]] |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Dalí Atomicus (final version).jpg|border|frameless]] |''[[Dalí Atomicus]]'' |1948 |[[Philippe Halsman]] |New York City, United States |Unknown | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''[[Juris Upatnieks]] Demonstrating the Hologram'' |1948 |[[Fritz Goro]] |Michigan, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.getty.edu/art/collection/object/106H3K View photograph]|width=220px|float=center}} |''Country Doctor'' |1948 |[[W. Eugene Smith]] |[[Kremmling, Colorado|Kremmling]], Colorado, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://books.google.com/books?id=20gEAAAAMBAJ&dq=Gwyned+Filling&pg=PA103 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Career Girl'' |1948 |[[Leonard McCombe]] |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.rencontres-arles.com/fr/expositions/view/840/willy-ronis#gallery-5 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Provençal Nude'' |1949 |[[Willy Ronis]] |[[Gordes]], France | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://static.life.com/wp-content/uploads/migrated/2014/11/141113-vintage-television-photos-05-1024x705.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Nuns Watching Television'' |1949 |[[Ralph Morse]] |[[Erie, Pennsylvania|Erie]], Pennsylvania, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.christies.com/en/lot/lot-5374520 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Clarence Hailey Long'' |1949 |[[Leonard McCombe]] |[[Texas]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ===1950s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/52534 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Kiss at the Hôtel de Ville (''{{Langx|fr|Les Amants de l'Hôtel de Ville|links=no}}) |1950 |[[Robert Doisneau]] |Paris, France |35&nbsp;mm | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Iron Lung ward-Rancho Los Amigos Hospital GettyImages-515505698.jpg|frameless]] |''[[Iron lung|Iron Lung]] Polio Patients'' |1950 |Unknown |[[Downey, California|Downey]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Albert Einstein sticks his tongue.jpg|border|frameless]] |''[[Albert Einstein in popular culture|Albert Einstein]]'' |1951 |[[Arthur Sasse]] |New York City, United States |35&nbsp;mm | |<ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Photo 51 x-ray diffraction image.jpg|border|frameless]] |''[[Photo 51]]'' |May 1952 |[[Raymond Gosling]] and [[Rosalind Franklin]] |London, England | |The photograph depicts an [[X-ray diffraction]] image providing key to [[DNA structure]].<ref name="XqRiZ" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240725045132/https://lifephotostore.com/featured/los-angeles-development-boom-jr-eyerman.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Moving to the Suburbs'' |1952 |[[J. R. Eyerman|J.R. Eyerman]] |[[Lakewood, California|Lakewood]], California, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.clevelandart.org/art/2018.444.3 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Announcement of [[Joseph Stalin|Stalin]]'s Death'' |6 March 1953 |[[Dmitri Baltermants]] |Moscow, Moscow Oblast, Russia | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/jacqueline-bouvier-sitting-with-her-fiance-john-f-kennedy-on-deck-of-sailboat View photograph]|width=220px|float=center}} |''Camelot'' |1953 |[[Hy Peskin]] |[[Cape Cod]], Massachusetts, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Everest'' |23 May 1953 |[[Edmund Hillary|Sir Edmund Hillary]] |[[Mount Everest]], Koshi Province, Nepal | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.alfredgregoryphotographs.com/Ev25.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Atop Mount Everest'' |23 May 1953 |[[Alfred Gregory]] |Mount Everest, Koshi Province, Nepal | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Roger Bannister'' |6 May 1954 |[[Norman Potter]] |[[Oxford]], England, United Kingdom |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Marilyn Monroe photo pose Seven Year Itch.jpg|border|frameless]] |''[[White dress of Marilyn Monroe|Monroe]]'' |9 September 1954 |Matty Zimmerman |New York City, United States | |The photograph depicts [[Marilyn Monroe]] while her white dress blows upwards during a shot for a scene in the 1955 film ''[[The Seven Year Itch]]''. |<ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Jackie Robinson'' |1955 |Ralph Morse |Bronx, New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Emmett Till parents at funeral.jpg|border|frameless]] |''[[Emmett Till]]'s mother at his funeral.'' |1955 |David Jackson |[[Chicago]], Illinois, United States<ref>{{Cite magazine |date=2016-07-10 |title=The Photo That Changed the Civil Rights Movement |url=https://time.com/4399793/emmett-till-civil-rights-photography/ |access-date=2024-02-25 |magazine=TIME |language=en}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/221681/dovima-with-elephants-evening-dress-by-dior-cirque-d-hiver-paris View photograph]|width=220px|float=center}} |''Dovima with Elephants'' |1955 |[[Richard Avedon]] |Paris, France | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/54484 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Trolley{{Spaced en dash}}New Orleans'' |1955 |[[Robert Frank]] |New Orleans, Louisiana, United States |35&nbsp;mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/49823 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hot Shot Eastbound at Iaeger Drive‐In'' |1956 |[[O. Winston Link]] |[[Iaeger, West Virginia|Iaeger]], West Virginia, United States |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.newsmuseum.pt/en/fotojornalismo/elvis-stage View photograph]|width=220px|float=center}} |''The New King'' |1956 |Charles Trainor |Miami, Florida, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Milk Drop Coronet, 1957.jpg|border|frameless]] |''[[Milk Drop Coronet]]'' |1957 |[[Harold Eugene Edgerton|Harold E. Edgerton]] |[[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], Massachusetts, United States |35&nbsp;mm |Two drops of milk imaged by fast-film [[Stroboscopic effect|stroboscopic]] photography |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:NBSFirstScanImageRestored.jpg|border|frameless]] |''First Digital Photo'' |1957 |[[Russell Kirsch]] |[[Gaithersburg, Maryland|Gaithersburg]], Maryland, United States |Photo composite of two binary scans | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Elizabeth Eckford.jpg|border|frameless]] |''[[Elizabeth Eckford]]'' |4 September 1957 |[[Will Counts]] |[[Little Rock, Arkansas|Little Rock]], Arkansas, United States | |Eckford as one of the [[Little Rock Nine]] who faced opposition while attending a formerly [[School segregation in the United States|segregated]] high school. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/53646 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Aspens, Northern New Mexico]]'' |1958 |[[Ansel Adams]] |New Mexico, United States |Gelatin silver print | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- | |''The Integrated Circuit'' |1959 |[[Robert Noyce]] |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:First satellite photo - Explorer VI.jpg|frameless]] |''First Satellite Image'' |14 August 1959 |[[Explorer 6|Explorer VI]] |17000 miles above Mexico | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1960s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |[[File:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|frameless|border]] |''[[Guerrillero Heroico]]'' |5 March 1960 |[[Alberto Korda]] |[[Havana]], Cuba |35&nbsp;mm |The photograph depicts [[Che Guevara]] at a funeral for the victims of the [[La Coubre explosion|''La Coubre'' explosion]]. The portrait is commonly displayed as a symbol of [[student protest]] and [[revolutionary movement]]s, and has appeared on clothing and other [[Merchandising|merchandise]].<ref name="tjD9l" /><ref>{{Citation |last=Hopkinson |first=Amanda |editor-first1=Angela |editor-last1=Nicholson |title=Korda, Alberto |date=2005 |work=The Oxford Companion to the Photograph |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-e-860 |access-date=2024-02-26 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780198662716.001.0001 |isbn=978-0-19-866271-6|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |last=Harambour |first=Alberto|title=Guevara, Che, as Icon |date=2008-01-01 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Modern World |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-672 |access-date=2024-02-26 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195176322.001.0001 |isbn=978-0-19-517632-2|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- | |''Massacre at Sharpeville'' |21 March 1960 |[[Ian Berry (photojournalist)|Ian Berry]] |[[Sharpeville]], South Africa | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.lempertz.com/en/catalogues/lot/1142-1/17-julius-shulman.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Case Study House no. 22, Los Angeles'' |1960 |[[Julius Shulman]] |Los Angeles, California, United States |Large format | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Nixon Vs Kennedy TV Debate'' |26 September 1960 |[[Paul Schutzer]] |Chicago, Illinois, United States |35 mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''American Spy Pilot [[Francis Gary Powers]]'' |16 November 1960 |[[Carl Mydans]] |Moscow, Russia | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Flavio da Silva'' |1961 |[[Gordon Parks]] |[[Rio de Janeiro]], Brazil | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Leap into Freedom.jpeg|border|frameless]] |''Leap into Freedom'' |15 August 1961 |[[Peter Leibing]] |[[Berlin]], Germany |35 mm |The photograph depicts [[Hans Conrad Schumann]], an [[East Germany|East German]] soldier running away over [[Barbed wire|barbed-wire]] in Berlin.<ref name="qMVjN" /> |<ref name="time100" group="s" /> |- | |''Thalidomide'' |1962 |Stan Wayman |{{Where|date=February 2024}} | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Adlai Stevenson shows missiles to UN Security Council with David Parker standing.jpg|frameless]] |''[[Cuban Missile Crisis]]'' |25 October 1962 |[[Neal Boenzi]] |New York City, United States | |[[Adlai Stevenson II]] shows aerial photos of [[Cuban Missile Crisis|Russian missiles in Cuba]] to the [[United Nations Security Council]] in the presence of [[USSR]] ambassador [[Valerian Zorin]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/firefighters-aiming-high-pressure-water-hoses-at-civil-rights-demonstrators-0 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Birmingham, Alabama'' |3 May 1963 |[[Charles Moore (photographer)|Charles Moore]] |[[Birmingham, Alabama|Birmingham]], Alabama, United States | |Nonviolent civil rights movement student activists sprayed by high-pressure fire hoses during the [[Birmingham campaign]]'s [[Children's Crusade (1963)|Children's Crusade]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Woolworth Sit-In'' |28, May, 1963 |Fred Blackwell |[[Jackson, Mississippi]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.guggenheim.org/artwork/10485 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Nuit de Noël (Happy Club)'' |1963 |[[Malick Sidibé]] |[[Bamako]], Mali | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Thích Quảng Đức self-immolation.jpg|border|frameless]] |''The Burning Monk'' |11 June 1963 |[[Malcolm Browne]] |[[Ho Chi Minh City]], Vietnam |35 mm |The photograph depicts the Vietnamese Buddhist monk [[Thích Quảng Đức]] protesting the [[Buddhist crisis|persecution of Buddhists]] under the government of [[Ngo Dinh Diem]] by committing [[self-immolation]]. |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Martin Luther King Jr National Historic Site (36233249121).jpg|border|frameless]] |''I Have a Dream'' |28 August 1963 |[[Agence France-Presse]] |Washington, D.C., United States |35 mm |The photograph depicts [[Martin Luther King Jr.]] waving to supporters during the [[March on Washington for Jobs and Freedom|March on Washington]], where he gave his "[[I Have a Dream]]" speech, considered the most famous American oration of the twentieth century.<ref>{{Citation |last1=Miller |first1=Keith D. |title="I Have a Dream." |date=2002-01-01 |work=The Concise Oxford Companion to African American Literature |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195138832.001.0001/acref-9780195138832-e-292 |access-date=2024-02-26 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195138832.001.0001 |isbn=978-0-19-513883-2 |last2=Lewis |first2=Emily M.|url-access=subscription }}</ref> |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://emuseum.jfk.org/view/objects/asitem/items@:32274 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Zapruder film]]'' |22 November 1963 |[[Abraham Zapruder]] |[[Dallas]], Texas, United States |35 mm internegative |The film depicts the most complete view of the [[Assassination of John F. Kennedy|assassination of US president John F. Kennedy]].<ref>{{Cite web |date=2023-10-29 |title=What Happened to the Zapruder Film? |url=https://www.history.com/news/what-happened-to-the-zapruder-film |access-date=2024-02-26 |website=HISTORY |language=en}}</ref> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Lyndon B. Johnson taking the oath of office, November 1963.jpg|frameless]] |''Johnson Is Sworn In'' |22 November 1963 |[[Cecil W. Stoughton]] |[[Dallas]], Texas, United States | |[[Lyndon B. Johnson]] taking the oath of office aboard [[Air Force One]] at [[Love Field Airport]] two hours and eight minutes after the [[assassination of John F. Kennedy]], Dallas, Texas. Jackie Kennedy (right), still in her blood-soaked clothes, looks on. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Ruby shoots Oswald.jpg|border|frameless]] |''[[Jack Ruby Shoots Lee Harvey Oswald]]'' |24 November 1963 |[[Robert H. Jackson (photographer)|Robert H. Jackson]] |[[Dallas]], Texas, United States |35 mm |The photograph depicts the [[murder of Lee Harvey Oswald]] by [[Jack Ruby]] while Oswald was being escorted by police two days after he had [[Assassination of John F. Kennedy|assassinated US president John F. Kennedy]].<ref>{{Cite web |date=2002-06-30 |title=Photographer snapped Oswald's murder a hair too soon, lost Pulitzer, place in history to rival |url=https://www.dallasnews.com/news/2002/06/30/photographer-snapped-oswald-s-murder-a-hair-too-soon-lost-pulitzer-place-in-history-to-rival/ |access-date=2024-02-26 |website=Dallas News |language=en}}</ref> |<ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:The Beatles arrive at JFK Airport (cropped) (b).jpg|thumb]] |''The Beatles Arrive'' |1964 |[[Harry Benson]] |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://worcester.emuseum.com/objects/47151/beatles-pillow-fight-george-v-hotel-paris View photograph]|width=220px|float=center}} |''Pillow Fight'' |1964 |[[Harry Benson]] |Paris, France | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- | |''Selma March'' |7 March 1965 |[[James Karales|James H. Karales]] |[[Alabama]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://books.google.com/books?id=UVMEAAAAMBAJ View photograph]|width=220px|float=center}} |''New View of Life, Fetus 18 Weeks'' |1965 |[[Lennart Nilsson]] |[[Stockholm]], Sweden<ref>{{Cite news |last=Jansen |first=Charlotte |date=2019-11-18 |title=Foetus 18 Weeks: the greatest photograph of the 20th century? |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/nov/18/foetus-images-lennart-nilsson-photojournalist |access-date=2024-02-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Muhammad Ali standing over Sonny Liston.jpg|border|frameless]] |''[[Muhammad Ali vs. Sonny Liston II]]'' |1965 |[[Neil Leifer]] |[[Lewiston, Maine|Lewiston]], Maine, United States |Medium format | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.bbc.com/future/article/20230623-how-jane-goodall-chimp-iconic-photo-changed-our-view-of-nature View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Jane Goodall]] Greets Baby Chimp'' |1965 |[[Hugo van Lawick]] |[[Gombe Stream National Park]], Tanzania | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Chairman Mao Swims in the Yangtze.jpg|border|frameless]] |''[[Mao Zedong|Chairman Mao]] Swims in the [[Yangtze]]'' |1966 |[[Hou Bo]] |[[Wuhan]], Hubei, China<ref>{{Cite news |date=1966-07-29 |title=Chairman Mao Swims in the Yangtse |url=https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1966/PR1966-31.pdf#page=3 |access-date=2024-02-26 |work=[[Peking Review]] |pages=3}}</ref> | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/135671 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Reaching Out'' |5 October 1966 |[[Larry Burrows]] |[[Mutter's Ridge]], Vietnam |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/571928947 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Mini Moment'' |3 December 1966 |[[Popperfoto]] |{{Where|date=February 2024}} | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Kathrine Switzer, Boston Marathon.jpg|frameless]] |''The Boston Marathon'' |19 May 1967 |[[Harry Trask]] |Boston, Massachusetts, United States | |Runner [[Kathrine Switzer]] attacked by race official [[Jock Semple]] while running in the 1967 [[Boston Marathon]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.jimmarshallphotographyllc.com/sites/default/files/styles/d12/public/2021-08/_0000_montereypop-hendrix-fire-1967.jpg.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Jimi Hendrix#Monterey Pop Festival|The Jimi Hendrix Experience]]'' |18 June 1967 |[[Jim Marshall (photographer)|Jim Marshall]] |[[Monterey, California|Monterey]], California, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- | |''Twiggy'' |1 March 1967 |[[Bernard Gotfryd]] |London, England, United Kingdom | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Unidentified Flying Object'' |1967 |Ralph Ditter |[[Zanesville, Ohio|Zanesville]], Ohio, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Patterson Gimlin Bigfoot (cropped).jpg|frameless]] |[[Patterson–Gimlin film|''Patterson-Gimlin Film'']] |20 October 1967 |Roger Patterson |[[Pacific Northwest]], United States |16&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |[[Flower Power (photograph)|''Flower Power'']] |21 October 1967 |[[Bernie Boston]] |Washington, D.C., United States |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Execution of Nguyen Van Lem.jpg|border|frameless]] |''[[Saigon Execution]]'' |1 February 1968 |[[Eddie Adams (photographer)|Eddie Adams]] |[[Ho Chi Minh City]], Vietnam |Unknown | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:My Lai massacre.jpg|border|frameless]] |''[[My Lai massacre|Massacre of Villagers in My Lai]]'' |16 March 1968 |[[Ronald L. Haeberle]] |[[Sơn Mỹ]], Vietnam | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:My Lai war crime photograph by Ronald L. Haeberle (4).jpg|frameless]] |''My Lai'' |16 March 1968 |Ronald L. Haeberle |Sơn Mỹ, Vietnam |35&nbsp;mm |A group of civilian women and children before being killed by the [[United States Army|U.S. Army]]. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.icp.org/browse/archive/objects/body-of-martin-luther-king-jr-lorraine-motel-memphis-tennessee View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Assassination of Martin Luther King, Jr.]]'' |4 April 1968 |Joseph Louw |[[Memphis, Tennessee|Memphis]], Tennessee, United States | | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Assassination of Robert F. Kennedy]]'' |5 June 1968 |[[Bill Eppridge]] |Los Angeles, California, United States |35&nbsp;mm | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- | |''Chicago Democratic Convention Protest'' |August 1968 |Perry C. Riddle |United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://content.magnumphotos.com/wp-content/uploads/2016/05/cortex/par65493-teaser-story-big.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Invasion of Prague'' |August 1968 |[[Josef Koudelka]] |[[Prague]], Czechia | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.webumenia.sk/en/dielo/SVK:SNG.UP-DK_1531-k View photograph]|width=220px|float=center}} |''Bratislava Tank Man'' |August 1968 |Ladislav Bielik |[[Bratislava]], Slovakia | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:John Carlos, Tommie Smith, Peter Norman 1968cr.jpg|frameless]] |''[[1968 Olympics Black Power salute|1968 Olympics Black Power Salute]]'' |16 October 1968 |[[John Dominis]] |[[Mexico City]], Mexico | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|border|frameless]] |''[[Earthrise]]'' |24 December 1968 |[[William Anders]] |The [[Moon]] |Medium format |The photograph depicts the Earth and Moon's surface from [[Apollo 8]].<ref name="1Tsbw" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/130206/biafra View photograph]|width=220px|float=center}} |''Albino Boy, Biafra'' |1969 |[[Don McCullin]] |[[Biafra]], West Africa | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- | |''Canadian Seal Hunt'' |1969 |[[Duncan Cameron (photographer)|Duncan Cameron]] |[[Northumberland Strait]], Canada | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''One Week's Dead'' |28 May - 3 June 1969 |[[Life (magazine)|Life Magazine]] |Various | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Aerial View of [[Woodstock|Woodstock Festival]]'' |August 1969 |[[Burk Uzzle]] |[[Bethel, New York|Bethel]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://lifephotostore.com/featured/1-woodstock-festival-bill-eppridge.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Woodstock'' |August 1969 |[[Bill Eppridge]] |[[Bethel, New York|Bethel]], New York, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|border|frameless]] |''[[Apollo 11|Buzz Aldrin on the Moon]]'' |21 July 1969 |[[Neil Armstrong]] |[[Mare Tranquillitatis|Sea of Tranquility]], the Moon |70&nbsp;mm lunar surface camera |[[Buzz Aldrin]] during [[Apollo 11]], the first crewed Moon landing |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877.jpg | border | frameless]] |''Apollo 11 Bootprint'' |21 July 1969 |[[Buzz Aldrin]] |Sea of Tranquility, the Moon |70&nbsp;mm lunar surface camera | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:"Altamont".jpg| border | frameless]] |''[[Altamont Free Concert|Altamont]]'' |6 December 1969 |Unknown photographer for the Associated Press |[[Altamont Speedway]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ===1970s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |See article (cropped) |''[[Kent State Shootings]]'' |4 May 1970 |[[John Filo|John Paul Filo]] |[[Kent, Ohio|Kent]], Ohio, United States |Unknown | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:Elvis-nixon.jpg|border|frameless]] |''[[Elvis]] Meets [[Nixon]]'' |21 December 1970 |[[Oliver F. Atkins]] |Washington, D.C., United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |See article |''[[Tomoko and Mother in the Bath]]'' |1971 |W. Eugene Smith |[[Kyushu|Kyūshū]], Japan | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.moma.org/collection/works/110036 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Windblown Jackie'' |1971 |[[Ron Galella]] |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:President Richard Nixon and Mao Zedong.jpg|frameless]] |''President Richard Nixon and Mao Zedong'' |21 February 1972 |Unknown |[[Beijing]], China | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:President Richard Nixon using Chopsticks during a Chinese Banquet with Premier Chou En-lai of the People's Republic of China - DPLA - ff3a43d6286b26f6c1e5e700a8601ff9.jpg|border|frameless]] |''Nixon in China'' |26 February 1972 |Oliver F. Atkins |Beijing, China | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:The Terror of War.jpg|border|frameless]] |''[[The Terror of War]]'' |8 June 1972 |[[The Terror of War#Authorship dispute|Disputed]]: either [[Nick Ut]], Nguyễn Thành Nghệ, or Huỳnh Công Phúc |[[Trảng Bàng]], Vietnam |35&nbsp;mm |The photograph depicts a crowd of Vietnamese people running from [[napalm]], among them a girl (later identified as [[Phan Thi Kim Phuc]]) who survived by tearing off her burning clothes.<ref name="ztz63" /> |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Germany Israel Olympics Attack.jpg|border|frameless]] |''[[Munich massacre|Munich Massacre]]'' |5 September 1972 |Kurt Strumpf |[[Munich]], Germany |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.artic.edu/artworks/146189/bullet-through-candle-flame View photograph]|width=220px|float=center}} |''Bullet Passing through a Candle Flame'' |1973 |[[Doc Edgerton]] |United States | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1974/orlando-lagos/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Salvador Allende|Allende]]'s Last Stand'' |11 September 1973 |[[Orlando Lagos]] |Chile |35&nbsp;mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Patty Hearst- Hibernia bank robbery.jpg|frameless]] |''Patty Hearst Surveillance'' |15 April 1974 |Hibernia Bank Surveillance Camera |San Francisco, California, United States |Surveillance camera still |[[Patty Hearst]], during the April 1974 [[Hibernia National Bank|Hibernia bank]] robbery. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/80752499 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Nixon Resignation'' |9 August 1974 |Rolls Press |Washington, D.C., United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.guggenheim.org/artwork/500 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Water‐Towers'' |1974{{Ndash}}2009 |[[Bernd and Hilla Becher]] |Various locations across Europe and the United States<ref>{{Cite web |last=Emma |first=Lewis |date=March 2014 |title=Water Towers |url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/bernd-becher-and-hilla-becher-water-towers-p81238 |access-date=2024-02-27}}</ref> |Large format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.portrait.gov.au/portraits/2001.8/prime-minister-gough-whitlam-pours-soil-into-the-hand-of-traditional-land-owner-vincent View photograph]|width=220px|float=center}} |''Prime Minister [[Gough Whitlam]] Pours Soil into the Hand of Traditional [[Gurindji people|Gurindji]] Landowner Vincent Lingiari'' |1975 |[[Mervyn Bishop]] |[[Daguragu, Northern Territory|Daguragu]], Northern Territory, Australia | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |[[File:Nha Trang, April 1975.jpg|frameless]] |''Helicopter [[Fall of Saigon|Evacuation of the US Embassy, Saigon]]'' |April 1975 |Thai Khac Chuong |[[Nha Trang]], Vietnam |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Fire Escape Collapse]]'' |22 July 1975 |[[Stanley Forman]] |[[Boston]], Massachusetts, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.saha.org.za/youth/the_death_of_hector_pieterson.htm View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Soweto uprising|Soweto Uprising]]'' |16 June 1976 |[[Sam Nzima]] |[[Soweto]], Gauteng, South Africa |35&nbsp;mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:PIA00563-Viking1-FirstColorImage-19760721.jpg|border|frameless]] |''The Red Planet'' |21 July 1976 |''[[Viking 1]]'' |[[Chryse Planitia]], Mars<ref>{{Cite book |last=Stooke |first=Philip J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/international-atlas-of-mars-exploration/8D4BF2F656438ED6C7FBE9EBA866FB7F |title=The International Atlas of Mars Exploration: The First Five Decades: Volume 1: 1953 to 2003 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76553-4 |volume=1 |location=Cambridge |doi=10.1017/cbo9781139028301}}</ref> | |First color photograph taken from the surface of Mars |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Boat of No Smiles, sick child.jpg|border|frameless]] |''Boat of No Smiles'' |1977 |[[Eddie Adams (photographer)|Eddie Adams]] |[[Gulf of Siam]] | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.christies.com/lot/lot-cindy-sherman-untitled-film-stills-5846068/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Untitled Film Stills]]'' |1977–1980 |[[Cindy Sherman]] |New York City, United States<ref>{{Cite web |last=Gaylord |first=Kristen |date=2016 |title=Cindy Sherman |url=https://www.moma.org/artists/5392 |access-date=2024-02-27}}</ref> |Unknown | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="the-atlantic" group="s" /> |- | |''Cambodia'' |1979 |Jay Ullal |[[Cambodia]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.getty.edu/art/collection/object/10A1TY View photograph]|width=220px|float=center}} |''Brian Ridley and Lyle Heeter'' |1979 |[[Robert Mapplethorpe]] |New York City, United States<ref>{{Cite web |title=Brian Ridley and Lyle Heeter {{!}} LACMA Collections |url=https://collections.lacma.org/node/2155762 |access-date=2024-02-27 |website=collections.lacma.org}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - THE TRIPLE HANDSHAKE IN THE PEACE TREATY SIGNING BETWEEN ISRAEL AND EGYPT.jpg|frameless]] |''Peace Treaty'' |26 March 1979 |Yaakov Saar |Washington, D.C., United States | |The triple handshake in the peace treaty signing between Israel and Egypt on the [[White House]] lawn |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Molotov Man]]'' |16 July 1979<ref>{{Cite web |title=Object Highlight {{!}} The Life of an Image: "Molotov Man," 1979–2009 {{!}} Princeton University Art Museum |url=https://artmuseum.princeton.edu/art/stories-perspectives/object-highlight-life-image-molotov-man-1979-2009 |access-date=2025-11-11 |website=artmuseum.princeton.edu}}</ref> |[[Susan Meiselas]] |[[Estelí]], Nicaragua<ref>{{Cite web |title=Object Highlight {{!}} The Life of an Image: "Molotov Man," 1979–2009 {{!}} Princeton University Art Museum |url=https://artmuseum.princeton.edu/art/stories-perspectives/object-highlight-life-image-molotov-man-1979-2009 |access-date=2025-11-11 |website=artmuseum.princeton.edu}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Firing Squad in Iran.jpg|border|frameless]] |''Firing Squad in Iran'' |27 August 1979 |[[Jahangir Razmi]] |[[Kurdistan province]], Iran<ref>{{Cite news |last=Byrd |first=Joann |title='Anonymous' no more |url=https://www.pulitzer.org/article/anonymous-no-more |access-date=2024-02-27}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |} ===1980s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw09608/Yoko-Ono-John-Lennon View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Annie Leibovitz#John Lennon|John Lennon]] and [[Yoko Ono]]'' |1980 |[[Annie Leibovitz|Annie Leibowitz]] |New York City, United States | |[[Murder of John Lennon|Lennon was murdered]] hours after the photograph was taken by Leibovitz |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://sicovers.com/featured/usa-hockey-1980-winter-olympics-march-03-1980-sports-illustrated-cover.html View photograph]|width=220px|float=center}} |''Miracle on Ice'' |1980 |[[Heinz Kluetmeier]] |[[Lake Placid, New York|Lake Placid]], New York, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- | |''Starving Boy and Missionary'' |1980 |Mike Wells |[[Uganda]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.christies.com/en/lot/lot-5551801 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Self‐Portrait with Wife and Model'' |1981 |[[Helmut Newton]] |Paris, France | | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/the-princess-of-wales-with-hm-the-queen-and-her-bridesmaids-news-photo/77494753 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Diana, Princess of Wales|Diana]] with Bridesmaids in Buckingham Palace'' |1981 |[[Patrick Anson, 5th Earl of Lichfield]] |London, England | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://emuseum.delart.org/objects/22381/bengt-hits-elisabeth-for-being-a-disobedient-wife-and-hiding View photograph]|width=220px|float=center}} |''Behind Closed Doors'' |1982 |[[Donna Ferrato]] |[[Saddle River, New Jersey|Saddle River]], New Jersey, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.clevelandart.org/art/2020.72 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Androgyny (6 Men + 6 Women)'' |1982 |[[Nancy Burson]] |[[Cambridge, Massachusetts]], United States{{Citation needed|date=February 2024|reason=Unsure of where the photo was created; sources say it was merely 'made with MIT engineers'.}} | | |<ref name="time100" group="s" /> |- | |''Ken Moody and Robert Sherman'' |1984 |Robert Mapplethorpe |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''[[Missing-children milk carton|Milk Carton]]'' |1984 |Robert Frieder |[[Detroit]], Michigan, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://static.life.com/wp-content/uploads/2021/08/03153915/01117171-1024x945.jpeg View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Michael Jordan]]'' |1984 |[[Co Rentmeester]] |[[Chapel Hill, North Carolina|Chapel Hill]], North Carolina, United States | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |[[File:Maximum Ozone Hole Area for 1985.jpg|border|frameless]] |''[[Hole in the ozone|Hole in the Ozone]]'' |3 October 1985 |[[NASA]] |[[Greenbelt, Maryland|Greenbelt]], Maryland, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Challenger explosion.jpg|frameless]] |[[Space Shuttle Challenger disaster|''Challenger Disaster'']] |28 January 1986 |Michele McDonald |[[Cape Canaveral]], Florida, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1987/alon-reininger/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Ken Meeks, Patient with [[HIV/AIDS|AIDS]], Being Cared for by a Friend, San Francisco, California'' |1986 |Alon Reininger |San Francisco, California, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1988/james-l-stanfield/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The First [[Heart transplantation|Heart Transplant]] in Poland'' |1 January 1987 |James L. Stanfield |[[Zabrze]], Poland | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Immersion (Piss Christ)]]'' |1987 |[[Andres Serrano]] |United States |Medium format | |<ref name="oxford-companion" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/3010242 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Monkey Business'' |1987 |[[National Enquirer]] |[[Bimini]], the Bahamas<ref>{{Cite web |last=Fallows |first=James |date=2018-10-16 |title=Was Gary Hart Set Up? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/11/was-gary-hart-set-up/570802/ |access-date=2024-02-28 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |See article |''[[Willie Horton]]'' |1987 |Unknown |[[Maryland]], United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Dukakis_and_the_Tank,_1988_press_photo.jpg|frameless]] |''Dukakis and the Tank'' |1988 |Michael E. Samojeden |[[Detroit]], Michigan, United States | |The infamous photo of [[Michael Dukakis]] taken as part of his presidential campaign. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/basketball-nba-slam-dunk-contest-chicago-bulls-michael-news-photo/81802459?adppopup=true View photograph]|width=220px|float=center}} |''Air Jordan'' |1988 |[[Walter Iooss]] |Chicago, Illinois, United States |Medium format | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/283742 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Untitled (Cowboy)'' |1989 |[[Richard Prince]] |United States |Composite | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://response.restoration.noaa.gov/sites/default/files/images/ashley.braun/oiled-cormorant-rocky-oiled-shore_exxon-valdez-oil-spill-trustee-council_0.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Exxon Valdez Oil Spill'' |24 March 1989 |John S. Lough |Alaska, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[Tank Man]]'' |5 June 1989 |[[Jeff Widener]] |Beijing, China | |The photograph depicts an unidentified protestor confronting column of Chinese military tanks. |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20240725045121/https://www.robertmaass.com/image/I0000BiTAW7y5oTQ View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Fall of the Berlin Wall|The Wall Falls]]'' |November 1989 |Robert Maass |Berlin, Germany | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/romanian-communist-dictator-nicolae-ceausescu-after-his-news-photo/106282416 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Trial and execution of Nicolae and Elena Ceaușescu|Nicolae Ceausescu]]'' |December 1989 |Christopher Pillitz |[[Romania]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |} ===1990s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |See article |''[[David Kirby (activist)|The Face of AIDS]]'' |1990 |Therese Frare |[[Columbus, Ohio|Columbus]], Ohio, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1992/david-turnley/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Gulf War|Operation Desert Storm]]'' |27 February 1991 |[[David C. Turnley|David Turnley]] |[[Iraq]] |35 mm | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/1992/steve-mccurry-gns/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Camels in the Oil Fields'' |1 March 1991 |[[Steve McCurry]] |[[Burgan field]], Kuwait<ref>{{Cite web |date=2024-01-14 |title=Conflict — Steve McCurry |url=https://www.stevemccurry.com/conflict |access-date=2024-02-29 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114205816/https://www.stevemccurry.com/conflict |url-status=bot: unknown }}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Rodney King#Holliday's video|L.A. Police Beating Rodney King]]'' |3 March 1991 |[[Rodney King|George Holiday]] |Los Angeles, California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[More Demi Moore]]'' |1991 |[[Annie Leibovitz]] |[[Culver City, California|Culver City]], California, United States<ref>{{Cite journal |last=Wexler |first=Laura |year=2011 |title=More Pregnant Pictures |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2752/175145211X13068409556763 |journal=Photography and Culture |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=309–320 |doi=10.2752/175145211X13068409556763 |s2cid=191476282 |issn=1751-4517|url-access=subscription }}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200220182410/http://100photos.time.com/photos/james-nachtwey-famine-in-somalia View photograph]|width=220px|float=center}} |''Famine in Somalia'' |1992 |[[James Nachtwey]] |[[Baidoa]], Somalia<ref>{{Cite news |last=Nachtwey |first=James |date=1992-12-06 |title=SOMALIA 1992: The Casualties |url=https://www.nytimes.com/1992/12/06/magazine/somalia-1992-the-casualties.html |access-date=2024-02-29 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |See article |''[[Dead Troops Talk]]'' |1992 |[[Jeff Wall]] |[[Muqur District, Ghazni]], Afghanistan |Large format lightbox transparency | |<ref name="oxford-companion" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://investigation.rollingstone.com/dj-photo-war-crimes-bosnia/archive/the-photograph/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Bosnia'' |2 April 1992 |[[Ron Haviv]] |[[Bijeljina]], Bosnia and Herzegovina |35 mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |See article |''[[The Vulture and the Little Girl]]'' |March 1993 |[[Kevin Carter]] |[[Ayod]], Sudan (now South Sudan) |35 mm | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:Beauty Out of Damage, 1993.jpg|frameless]] |''Beauty Out of Damage'' |1993 |[[Matuschka]] |United States | |Matuschka's controversial [[Self-portrait|self portrait]] baring her [[mastectomy]] combined with her face. The photo covered the ''[[New York Times Sunday Magazine]]'' and helped spark debate about [[breast cancer]] around the US and the world |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- | |''Rwandan Children'' |1994 |Seamus Conlan and Tara Farrell |[[Rwanda]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.pulitzer.org/winners/charles-porter-iv View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Oklahoma City Bombing]]'' |19 April 1995 |[[Charles Porter IV]] |[[Oklahoma City]], Oklahoma, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://i.media.fi/incoming/d5zp00-112778_.JPG/alternates/FREE_1440/112778_.JPG View photograph]|width=220px|float=center}} |''Giant Iceberg'' |1995 |Dr. Hans Oerter |[[Antarctic Peninsula]], [[Antarctica]] | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Eagle nebula pillars.jpg|border|frameless]] |''[[Pillars of Creation]]'' |1995 |[[Hubble Space Telescope]] / [[NASA]] |[[Low Earth orbit]] |Wide field and planetary camera |The photograph depicts a region of star formation.<ref name="Q0AnX" /> |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://npg.si.edu/object/npg_NPG.99.TC22.1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Bill Clinton]] hugs [[Monica Lewinsky]]'' |1996 |[[Dirck Halstead]] |Washington, D.C., United States |35 mm | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |[[File:First camera phone picture.gif|border|frameless]] |''First Cell-Phone Picture'' |11 June 1997 |[[Philippe Kahn]] |[[Santa Cruz, California|Santa Cruz]], California, United States |[[Camera phone]] |The subject is Sophie, the daughter of [[Philippe Kahn]] |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /> |- | |''Chinese Baby'' |1997 |Jeff Abelin |[[Fuyang]], [[Anhui]], China | | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |See article |''[[99 Cent (photograph)|99 Cent]]'' |1999 |[[Andreas Gursky]] |Los Angeles, California, United States |[[chromogenic print]] face-mounted to acrylic | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.commarts.com/project/34809/agim-shala View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Kosovo refugees in Albania|Kosovo Refugees]]'' |3 May 1999 |[[Carol Guzy]] |[[Kukës]], Albania<ref>{{Cite web |title=1999 — Kosovo's Sorrow |url=https://www.carolguzy.com/pulitzer-prize-images/project-one-ffpfd |access-date=2024-02-29 |website=Carol Guzy – photojournalist |language=en-US}}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/world-cup-usa-brandi-chastain-victorious-after-scoring-news-photo/81447170 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[1999 FIFA Women's World Cup final|World Cup Winners]]'' |1999 |Robert Beck |[[Pasadena, California|Pasadena]], California, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |} ==21st century== ===2000s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/2001/alan-diaz/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Elián González|Elian Gonzalez]] Federal Raid'' |2000 |[[Alan Diaz]] |Miami, Florida, United States | | |<ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200217185420/http://100photos.time.com/photos/michael-nichols-surfing-hippos View photograph]|width=220px|float=center}} |''Surfing Hippos'' |2000 |[[Michael Nichols (photographer)|Michael Nichols]] |[[Loango National Park]], Gabon | | |<ref name="time100" group="s" /> |- | |''The First Plane Hits the [[World Trade Center (1973–2001)|World Trade Center]]'' |11 September 2001 |[[Jules and Gédéon Naudet|Jules Naudet]] |New York City, United States | |A screenshot of the Jules Naudet footage that is included in the Naudet brothers' [[documentary film]] ''[[9/11 (2002 film)|9/11]]'', originally broadcast on March 10, 2002, on [[CBS]], and later released on DVD. |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=dbff2088eccc4c788262dda98fd7aed8&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[George W. Bush|President George W. Bush]] Learns of the September 11th Attacks'' |11 September 2001 |[[Doug Mills (photographer)|Doug Mills]] |[[Sarasota, Florida|Sarasota]], Florida, United States<ref>{{Cite web |last=Handelman |first=Jay |title=The 9/11 classroom: Booker Elementary students, now 27, recall President Bush's visit in CNN special |url=https://www.heraldtribune.com/story/news/2021/09/01/cnn-911-documentary-2021-booker-elementary-students-recall-president-george-w-bushs-sarasota-visit/5674790001/ |access-date=2024-03-02 |website=Sarasota Herald-Tribune |language=en-US}}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[The Falling Man]]'' |11 September 2001 9:41:15 A.M. |[[Richard Drew (photographer)|Richard Drew]] |New York City, United States | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://time.com/3802205/help-identify-this-photo-the-moment-the-towers-fell/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''New Yorkers watch the collapse of the South Tower of the World Trade Center'' |11 September 2001 |Patrick Witty |New York City, United States | | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://shannonstapleton.com/911/sept4/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Father Judge'' |11 September 2001 |Shannon Stapleton |New York City, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Raising the Flag at Ground Zero]]'' |11 September 2001 |[[Thomas E. Franklin]] |New York City, United States | | |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:SaddamStatue.jpg|border|frameless]] |''[[Saddam Hussein statue destruction|Toppling the Statue of Saddam Hussein]]'' |9 April 2003 |[[Goran Tomasevic]] |[[Baghdad]], Iraq |35 mm | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:Pencil hst big.jpg|frameless]] |[[NGC 2736|''The Pencil Nebula'']] |5 June 2003 |[[Hubble Space Telescope]] / [[NASA]] |Low Earth orbit |Wide field and planetary camera | |<ref name="LIFE100" group="s" /> |- |[[File:AbuGhraibAbuse-standing-on-box.jpg|border|frameless]] |''[[The Hooded Man]]'' |4 November 2003 |[[Ivan Frederick]] |[[Abu Ghraib]], Iraq | |The photograph depicts Abdou Hussain Saad Faleh, an [[Abu Ghraib Prison|Abu Ghraib]] prisoner, being subjected to torture.<ref name="urZxv" /> |<ref name="LIFE100" group="s" /><ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- ||[[File:SaddamSpiderHole.jpg|border|frameless]] | ''[[Capture of Saddam Hussein]]'' |13 December 2003 |Unknown |[[Ad-Dawr]], Iraq | |Photo depicts Samir, a 34-year-old Iraqi-American military interpreter, capturing former Iraqi president Saddam Hussein. |<ref>{{cite web |title=Saddam Hussein Captured |url=https://www.famouspictures.org/saddam-hussein-captured/ |website=The Famous Pictures Collection |publisher=FamousPictures.org |date=May 13, 2013 |accessdate=December 28, 2025 |location=Adwar, Iraq (near Tikrit) }}</ref> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.marcusbleasdale.com/new-gallery/xkmh9vpp30pcmk22247v95ws62wljk View photograph]|width=220px|float=center}} |''Sakura Lisi'' |2004 |[[Marcus Bleasdale]] |[[Mongbwalu]], Ituri Province, Democratic Republic of the Congo | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200228051103/http://100photos.time.com/photos/tami-silicio-coffin-ban View photograph]|width=220px|float=center}} |''Coffin Ban'' |2004 |Tami Silicio |[[Kuwait International Airport]], [[Farwaniya Governorate]], Kuwait<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Chicago |date=2004-04-23 |title=Photo of GIs' caskets costs worker her job |url=https://www.chicagotribune.com/2004/04/23/photo-of-gis-caskets-costs-worker-her-job/ |access-date=2024-03-02 |website=Chicago Tribune |language=en-US}}</ref> | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/52018179 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Iraqi Girl'' |18 January 2005 |[[Chris Hondros]] |[[Tal Afar]], Iraq | | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=9d36d0cc5af445c9a85a6a9c9d8df258&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hurricane Katrina Evacuation'' |3 September 2005 |Eric Gay |[[New Orleans]], Louisiana, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.fac.org.au/wp-content/uploads/2017/11/Image-copyright-Reuters-Photography-by-Robert-Galbraith-WEB.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Hurricane Katrina]]'' |4 September 2005 |Robert Galbraith |New Orleans, Louisiana, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/53982266 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Hurricane Katrina'' |2005 |David Phillip |New Orleans, Louisiana, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://todd-heisler.squarespace.com/final-salute View photograph]|width=220px|float=center}} |''Jim Comes Home'' |2005 |[[Todd Heisler]] |[[Aurora, Colorado|Aurora]], Colorado, United States<ref>{{Cite news |last=Sheeler |first=Jim |date=2005-11-11 |title=Final salute |url=https://digital.denverlibrary.org/digital/collection/p16079coll49/id/273 |access-date=2024-03-02 |work=[[Rocky Mountain News]] |pages=2}}</ref> | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.pulitzer.org/winners/oded-balilty View photograph]|width=220px|float=center}} |''The Power of One'' |1 February 2006 |[[Oded Balilty|Oded Bality]] |[[Amona, Mateh Binyamin|Amona]], West Bank |35 mm | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/2008/brent-stirton/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Gorilla in the Congo'' |July 2007 |[[Brent Stirton]] |[[Virunga National Park]], [[North Kivu]], Democratic Republic of the Congo<ref>{{Cite news |last1=Andreasson |first1=Karin |last2=Andreasson |first2=Interview by Karin |date=2015-10-22 |title=Brent Stirton's best photograph – Congo wildlife rangers carry a dead silverback |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2015/oct/22/brent-stirton-best-photograph-dead-silverback-gorilla-congo-virunga |access-date=2024-03-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |35 mm | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.poy.org/65/08/ae02.php View photograph]|width=220px|float=center}} |''Memorial Day at Arlington National Cemetery'' |27 May 2007 |[[John Moore (photographer)|John Moore]] |[[Arlington County, Virginia|Arlington]], [[Virginia]], United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=e14ec03d7bc146f188f9a8401abdf6b6&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Homecoming'' |2007 |Louie Favorite |[[Atlanta]], Georgia, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/summer-olympics-underwater-view-of-usa-michael-phelps-and-news-photo/82470013 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Photo Finish'' |16 August 2008 |[[Heinz Kluetmeier]] |Beijing, China |35 mm | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=1edcd8ee262445d09a4dcea31b495064&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Married at Last'' |2008 |Marcio Sanchez |San Francisco, California, United States | | See [[Del Martin and Phyllis Lyon]] |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/83564607 View photograph]|width=220px|float=center}} |''The New First Family'' |2008 |Win McNamee |Chicago, Illinois, United States | | |<ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/june-26-09-at-new-journey-ministries-church-in-hawthorne-news-photo/566029635 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Funeral of Edwin Cobbin'' |2009 |Barbara Davidson |[[Hawthorne, California|Hawthorne]], California, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Diego Frazão Torquato]]'' |2009 |Marcos Tristao |[[Rio de Janeiro]], Rio de Janeiro, Brazil | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |[[File:United States President Barack Obama bends down to allow the son of a White House staff member to touch his head.jpg|border|frameless]] |''[[Hair Like Mine]]'' |2009 |[[Pete Souza]] |Washington, D.C., United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200214133523/http://100photos.time.com/photos/death-of-neda View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Killing of Neda Agha-Soltan|The Death of Neda]]'' |2009 |Unknown |[[Tehran]], Iran | | |<ref name="time100" group="s" /> |} ===2010s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Notes !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20140717162757/https://www.instagram.com/p/C/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''First Instagram Photo''{{Efn|Originally captioned "test".}} |16 July 2010 |[[Kevin Systrom]] |Mexico |Cell phone |Kevin Systrom (co-founder of [[Instagram]]), the [[BBC]], ''[[Time (magazine)|Time]]'', and [[Life (magazine)|''Life'' magazine]] claim the photograph to be the first shared on Instagram,<ref>{{Cite news |date=2018-09-25 |title=Instagram: The dog that launched a social media giant |url=https://www.bbc.com/news/technology-45640386 |access-date=2024-03-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=2015-10-06 |title=This is Instagram's first photo ever |url=https://time.com/4061227/instagram-first-photo/ |access-date=2024-03-07 |magazine=TIME |language=en}}</ref> however ''[[The Economic Times]]'' and ''[[The Guardian]]'' claim the first photograph posted to the social media to be a picture of San Francisco's [[South Beach (San Francisco)|South Beach]] harbor by [[Mike Krieger]], also co-founder.<ref>{{Cite news |last=Cartner-Morley |first=Jess |date=2020-09-20 |title=Instagram at 10: how sharing photos has entertained us, upset us – and changed our sense of self |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/sep/20/instagram-at-10-how-sharing-photos-has-entertained-us-upset-us-and-changed-our-sense-of-self |access-date=2024-03-07 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=10 years of Instagram: Here are some interesting facts about the world's most loved photo-sharing app – Creators |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/10-years-of-instagram-here-are-some-interesting-facts-about-the-worlds-most-loved-photo-sharing-app/the-first-photo/slideshow/78486849.cms |access-date=2024-03-07 |website=The Economic Times}}</ref> ''Time'' later claimed the post of the harbor was the first shared.<ref>{{Cite magazine |date=2016-07-16 |title=Take a Look Back at Instagram's First Posts, Six Years Ago |url=https://time.com/4408374/instagram-anniversary/ |access-date=2024-03-07 |magazine=TIME |language=en}}</ref> |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Obama and Biden await updates on bin Laden.jpg|border|frameless]] |''[[Situation Room (photograph)|The Situation Room]]'' |1 May 2011 |Pete Souza |Washington, D.C., United States |35 mm |[[Barack Obama]] and his national security team, in the [[Situation Room|White House Situation Room]] during the [[killing of Osama bin Laden]] |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://u.afp.com/5fBx View photograph]|width=220px|float=center}} |''9/11 Memorial'' |11 September 2011 |Justin Lane |New York City, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=ddf2476729a34b57a5c785965dbb7756&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Aida'' |12 March 2012 |[[Rodrigo Abd]] |[[Idlib]], Syria | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.reuters.com/resizer/v2/https%3A%2F%2Farchive-images.prod.global.a201836.reutersmedia.net%2F2012%2F12%2F19%2F2012-12-19T171105Z_02_GM1E8980LNH01_RTRRPP_0_FASHION-NEWYORK.JPG?auth=b1cda26ed1fc88087dd8ebcf29c6b7a3055e005c3d800abefc8ccf9406aef963&width=1920&quality=80 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Fashion Week'' |7 September 2012 |Lucas Jackson |New York City, United States | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=851085a8d53243d09d661a8f31500cea&mediatype=photo View photograph]|width=220px|float=center}} |''Shootings as Routine'' |[[Sandy Hook Elementary School shooting|14 December 2012]] |Jessica Hill |[[Newtown, Connecticut|Newtown]], Connecticut, United States | |The photograph shows Carlee Soto using a phone to ask about her sister, [[Victoria Leigh Soto|Victoria Soto]], a teacher at the [[Sandy Hook Elementary School shooting|Sandy Hook Elementary School]], after gunman Adam Lanza opened fire on the school, killing 26, including Victoria.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=Jessica |date=December 14, 2012 |title=Shootings As Routine |url=https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=851085a8d53243d09d661a8f31500cea&mediatype=photo |access-date=2025-07-15 |website=newsroom.ap.org}}</ref> |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://time.com/5160171/newtown-sandy-hook-parkland-school-shootings/ View photograph]|width=220px|float=center}} |''Sandy Hook'' |14 December 2012 |Shannon Hicks |Newtown, Connecticut, United States | | |<ref name="life100" group="s" /><ref name="cnn-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://u.afp.com/5fBe View photograph]|width=220px|float=center}} |''China Social Suicide'' |27 February 2013 |Agence France-Presse |[[Wuhan]], Hubei, China | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://web.archive.org/web/20200214135005/http://100photos.time.com/photos/david-guttenfelder-north-korea View photograph]|width=220px|float=center}} |''North Korea'' |2013 |[[David Guttenfelder]] |[[Pyongyang]], North Korea | | |<ref name="time100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/police-officers-with-their-guns-drawn-hear-the-second-news-photo/166665581 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Boston Marathon bombing|Boston Marathon Bombing]]'' |2013 |John Tlumacki |Boston, Massachusetts, United States | | |<ref name="cnn-photos" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Final Embrace]]'' |April 2013 |[[Taslima Akhter]] |[[Savar Upazila]], Bangladesh | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.worldpressphoto.org/collection/photo-contest/2014/tyler-hicks/1 View photograph]|width=220px|float=center}} |''[[Westgate shopping mall attack|Nairobi Mall Attack]]'' |21 September 2013 |[[Tyler Hicks]] |[[Nairobi]], Kenya | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Oscar Selfie]]'' |2 March 2014 |[[Bradley Cooper]] |Los Angeles, California, United States |Cell phone |The photograph is a selfie taken at the [[86th Academy Awards|2014 Oscars]]. The image shows [[Ellen DeGeneres]], [[Meryl Streep]], [[Bradley Cooper]], [[Jennifer Lawrence]], [[Julia Roberts]], [[Kevin Spacey]], [[Channing Tatum]], [[Brad Pitt]], [[Angelina Jolie]], [[Lupita Nyong'o]], and her brother, Peter Nyong'o. |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/490187415 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Turkey Mine Blast'' |13 May 2014 |[[Bülent Kılıç]] |[[Soma, Manisa|Soma]], Manisa Province, Turkey | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |See article |''[[Death of Alan Kurdi|Alan Kurdi]]'' |2 September 2015 |[[Nilüfer Demir|Nilufer Demir]] |[[Bodrum]], [[Muğla Province]], Turkey |Unknown | |<ref name="time100" group="s" /><ref name="life100" group="s" /><ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[http://www.gettyimages.com/detail/506234020 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Turkish Coast Guard Rescue'' |2016 |Emin Menguarslan |[[Aydın]], [[Aydın Province]], Turkey | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- | {{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://media.npr.org/assets/img/2014/02/28/syria_aid_custom-4ebf37af7537c464cac5046821f3c2e0182b713c.jpg View photograph]|width=220px|float=center}} |''Yarmouk Refugees'' |26 January 2017 |[[UNRWA]] |[[Damascus]], Syria | | |<ref name="esquire-photos" group="s" /> |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.pitamitz.com/portfolio/G0000lDxMNeelAJM/I0000Vdoq0MycdqM View photograph]|width=220px|float=center}} |''Klimatske promjene'' |2018 |Sergio Pitamitz |[[Svalbard]], Norveška | |Fotografija prikazuje polarnog medveda kako stoji na ledenoj ploči koja se topi. |<ref name="life100" group="s" /> |} ===2020s=== {| class="wikitable" !Fotografija !Izvorni naziv !Date !Photographer !Location !Format !Subject !Cited survey(s) |- |{{External media|title=|topic=Pristup slici ograničen|image1=[https://www.anadoluimages.com/p/abdde-trump-destekcileri-polis-barikatini-asarak-kongre-binasina-girdi/21117766 View photograph]|width=220px|float=center}} |''Kapitol pod napadom'' |6 January 2021 |Tayfun Coşkun |Washington, D.C., SAD | |Napad na Kapitol 6. januara |<ref name="life100" group="s" /> |- |[[File:Last American Soldier leaves Afghanistan.jpg|border|frameless]] |''Van Afganistana'' |29. avgust 2021. |Alexander Burnett |[[Kabul]], Afganistan |telefon<ref>{{Cite web |last=Britzky |first=Haley |date=2021-10-25 |title=The inside story behind the photo of the last soldier to leave Afghanistan |url=https://taskandpurpose.com/military-life/army-photo-last-soldier-afghanistan-alex-burnett/ |access-date=2025-11-07 |website=Task & Purpose |language=en-US}}</ref> |Chris Donahue, zadnji američki vojnik koji napušta Afganistan prije pada Kabula |<ref name="life100" group="s" /> |} <!-- Do not add the "Donald Trump raised-fist photographs" here; see article talk page and its archives. Get consensus to add before adding --> ==See also== * [[List of most expensive photographs]] * ''[[100 Photographs that Changed the World]]'', 2003 book by the editors of ''Life'' * [[Fine-art photography]] * [[History of the camera]] * [[History of photography]] * [[Monkey selfie copyright dispute]] * [[Pulitzer Prize for Photography]] * [[Pulitzer Prize for Feature Photography]] * [[Pulitzer Prize for Breaking News Photography]] * [[Timeline of first images of Earth from space]] * [[World Press Photo of the Year]] * [[List of notable media in the field of meteorology]] ==Notes== {{Notelist|colwidth=30em}} ==Sources== These surveys of the history of photography determine which images are included in the list. {{reflist|group=s|colwidth=30em|refs= <ref name="oxford-companion" group="s">{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-866271-6| title = Oxford Companion to the Photograph| chapter = Chronology| access-date = 21 February 2020|editor-last=Lenman|editor-first=Robin| date = 2005| chapter-url = https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662716.001.0001/acref-9780198662716-miscMatter-0009| url-access = registration| url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f1h1}}</ref> <ref name="LIFE100" group="s">{{Cite magazine| title = 100 photographs that changed the world| magazine = Life| access-date = 29 December 2024|url=https://digitaljournalist.org/issue0309/lm_index.html}}</ref> <ref name="time100" group="s">{{Cite magazine| title = 100 Photographs| magazine = Time| access-date = 21 February 2020|url=http://100photos.time.com/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219213527/http://100photos.time.com/|archive-date=2020-02-19}}</ref> <ref name="life100" group="s">{{Cite magazine| title = The 100 Most Important Photos Ever| magazine = Life| access-date = 3 January 2022|url=https://www.life.com/history/the-100-most-important-photos-ever/}}</ref> <ref name="the-atlantic" group="s">{{Cite web| title = What Was the Most Influential Photograph in History?| work = The Atlantic| date = 9 December 2017| access-date = 21 February 2020|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/01/what-was-the-most-influential-photograph-in-history/546596/}}</ref> <ref name="cnn-photos" group="s">{{Cite web| title = 25 of the most iconic photographs| work = CNN| date = September 27, 2016| access-date = 13 March 2024|url=https://www.cnn.com/2013/09/01/world/gallery/iconic-images/index.html}}</ref> <ref name="esquire-photos" group="s">{{Cite web| last = Griffin| first = Elizabeth| title = 50 of the World's Most Remarkable Photographs| work = Esquire| access-date = 21 February 2020| date = 28 March 2016|url=https://www.esquire.com/news-politics/news/gmp2689/most-powerful-photos/}}</ref> }} ==Additional references== {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="oriel-window">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/282004|title=[The Oriel Window, South Gallery, Lacock Abbey]|website=The Metropolitan Museum of Art|access-date=2020-02-23}}</ref> <ref name="fCzsh">{{cite web |url=http://www.digitaljournalist.org/issue0309/lm21.html | title = 100 Photographs that Changed the World | publisher = The Digital Journalist | access-date = 14 January 2012}}</ref> <ref name="5cK1y">{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-284200-8| last = Clarke| first = Graham| title = The Photograph| location = Oxford; New York| date = 1997-05-08| page = [https://archive.org/details/photograph00clar/page/16 16]| url = https://archive.org/details/photograph00clar/page/16}}</ref> <ref name="viNVF">{{cite news |url=http://observer.com/2015/11/the-truth-behind-alfred-stieglitzs-iconic-photograph-the-steerage-revealed/ | title = Who Were They? The Truth Behind Stieglitz's Iconic Photograph 'The Steerage' Revealed | last1 = Arikoglu | first1 = Lale | date = 5 November 2015 | work = Observer | archive-url=https://web.archive.org/web/20170211002937/http://observer.com/2015/11/the-truth-behind-alfred-stieglitzs-iconic-photograph-the-steerage-revealed/ | archive-date = 11 February 2017 | url-status = live}}</ref> <ref name="FXjma">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/12/02/dustbowl.photo/index.html | title = Girl from iconic Great Depression photo: 'We were ashamed' | date = 3 December 2008 | access-date = 4 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081205000558/http://www.cnn.com/2008/LIVING/12/02/dustbowl.photo/index.html | archive-date = 5 December 2008 | url-status = live | publisher = CNN}}</ref> <ref name="OHQpm">{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3042469/Robert-Capa-faked-war-photo-new-evidence-produced.html | title = Robert Capa 'faked' war photo new evidence produced | last = Jamieson | first = Alastair | date = 21 September 2008 | work = [[The Daily Telegraph|The Telegraph]] | access-date = 26 July 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090605173542/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3042469/Robert-Capa-faked-war-photo-new-evidence-produced.html | archive-date = 5 June 2009 | url-status = live | location = London | quote = Looking at the photos it is clear that it is not the heat of battle. It is likely the soldiers were carrying out an exercise either for Capa or themselves.}}</ref> <ref name="GgcMS">{{Cite web | url = http://100photos.time.com/photos/sam-shere-hindenburg-disaster | title = See The Photo That Forever Changed Air Travel | website = 100 Photographs &#124; The Most Influential Images of All Time | access-date = 30 July 2018 | archive-date = 23 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180723194727/http://100photos.time.com/photos/sam-shere-hindenburg-disaster | url-status = dead }}</ref> <ref name="fZUrY">{{cite magazine | date = 4 October 1937 | title = The Camera Overseas: 136,000,000 People See This Picture of Shanghai's South Station | url = https://books.google.com/books?id=wkQEAAAAMBAJ&pg=PA102 | magazine = Life | publisher = Time, Inc. | volume = 3 | issue = 14 | pages = 102–103 | issn = 0024-3019}}</ref> <ref name="UQmtw">{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JtPHXBAJMVgC&pg=PA104 | title = Uncommon Valor, Common Virtue: Iwo Jima and the Photograph that Captured America | last = Buell | first = Hal | publisher = Berkeley Publishing Group/Penguin Group | year = 2006 | isbn = 978-0-425-20980-6 | location = Berkeley, California | pages = 104, 221 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140708143031/http://books.google.com/books?id=JtPHXBAJMVgC&pg=PA104 | archive-date = 8 July 2014 | url-status = live}}</ref> <ref name="ewEs8">{{cite magazine | url = http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,551972,00.html | title = The Art of Soviet Propaganda: Iconic Red Army Reichstag Photo Faked | last = Sontheimer | first = Michael | date = 5 July 2008 | magazine = [[Der Spiegel]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20080913155744/http://www.spiegel.de/international/europe/0%2C1518%2C551972%2C00.html | archive-date = 13 September 2008 | url-status = live | access-date = 3 June 2011}}</ref> <ref name="V3ZBl">{{cite web | url = http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/ | title = Greta Zimmer Friedman dies; kissed sailor in World War II iconic photo | date = 11 September 2016 | website = The Washington Times | archive-url = https://web.archive.org/web/20160913164951/http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/ | archive-date = 13 September 2016 | url-status = live | access-date = 14 September 2016}}</ref> <ref name="Ujbig">{{Cite web | url = http://100photos.time.com/photos/margaret-bourke-white-gandhi-spinning-wheel | title = How One Photo Turned Gandhi Into An Icon | website = 100 Photographs &#124; The Most Influential Images of All Time | access-date = 30 July 2018 | archive-date = 20 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180720204534/http://100photos.time.com/photos/margaret-bourke-white-gandhi-spinning-wheel | url-status = dead }}</ref> <ref name="XqRiZ">{{cite web | url = https://www.pbs.org/wgbh/nova/photo51/anat-flash.html | title = Anatomy of Photo 51 | last = Krock | first = Lexi | work = NOVA online | publisher = [[PBS]] | date = 22 April 2003 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20100729050654/http://www.pbs.org/wgbh/nova/photo51/anat-flash.html | archive-date = 29 July 2010}}</ref> <!--<ref name="FDr2n">{{cite news | url = https://www.vanityfair.com/news/2007/09/littlerock200709 | title = Through a Lens, Darkly | last1 = Margolick | first1 = David | date = September 2007 | work = The Hive | archive-url = https://web.archive.org/web/20170113134220/http://www.vanityfair.com/news/2007/09/littlerock200709 | archive-date = 13 January 2017 | url-status = live | language = en}}</ref> --> <ref name="tjD9l">[http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/books/05/05/argentina.che.photo/ Communists, Capitalists still buy into Iconic Che Photo, Author says] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604015606/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/books/05/05/argentina.che.photo/|date=4 June 2011}} by Brian Byrnes, ''[[CNN]]'', 5 May 2009</ref> <ref name="qMVjN">{{Cite web | url = http://100photos.time.com/photos/peter-leibing-leap-into-freedon | title = How A Photographer Captured The Line Between Freedom and Repression | website = 100 Photographs &#124; The Most Influential Images of All Time | access-date = 30 July 2018 | archive-date = 22 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180722072743/http://100photos.time.com/photos/peter-leibing-leap-into-freedon | url-status = dead }}</ref> <ref name="1Tsbw">{{cite news | url = http://www.abc.net.au/science/moon/earthrise.htm | title = The Earthrise Photograph | author = Rowell, Galen | work = ABC | archive-url = https://web.archive.org/web/20130826091444/http://www.abc.net.au/science/moon/earthrise.htm | archive-date = 26 August 2013 | url-status = live}}</ref> <ref name="ztz63">{{cite news | url = https://www.theguardian.com/us-news/2015/oct/26/vietnam-wars-napalm-girl-kim-phuc-has-laser-treatment-to-heal-wounds | title = Vietnam war's 'napalm girl' Kim Phuc has laser treatment to heal wounds | date = 25 October 2015 | newspaper = [[The Guardian]] | access-date = 4 June 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160612151812/http://www.theguardian.com/us-news/2015/oct/26/vietnam-wars-napalm-girl-kim-phuc-has-laser-treatment-to-heal-wounds | archive-date = 12 June 2016 | url-status = live | agency = [[Associated Press]]}}</ref> <!--<ref name="pI6Rq">{{cite news | url = https://www.cbsnews.com/news/tank-man-the-picture-that-almost-wasnt/ | title="Tank Man": The Picture That Almost Wasn't | last = Alfano | first = Sean | date = 4 June 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110609013341/http://www.cbsnews.com/stories/2009/06/02/world/main5057008.shtml | archive-date = 9 June 2011 | url-status = live | publisher = [[CBS News]]}}</ref> --> <ref name="Q0AnX">{{cite journal | last1 = Moskowitz | first1 = Clara | title = An Origin Story, How the Iconic Pillars of Creation Arose | url = https://www.scientificamerican.com/article/how-the-iconic-pillars-of-creation-arose/ | website = Scientific American | pages = 21 | language = en | doi = 10.1038/scientificamerican0914-21 | date = 1 September 2014 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160420172118/http://www.scientificamerican.com/article/how-the-iconic-pillars-of-creation-arose/ | archive-date = 20 April 2016| url-access = subscription }}</ref> <ref name="urZxv">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/18/AR2008061800336_2.html "Former detainee blames trauma on US captors"], [[The Washington Post]]; accessed 5 January 2019.</ref> <ref name="Windows From Inside">{{Cite web|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co17291/windows-from-inside-south-gallery-lacock-abbey-photograph-paper-negative|title=Windows From Inside South Gallery, Lacock Abbey. 1937-361. Science Museum Group Collection Online.|website=Science Museum Group|language=en|access-date=2020-02-24}}</ref> <ref name="birth of the daguerrotype">{{Cite news|last=Dhaliwal|first=Ranjit|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/picture/2013/jan/09/photography|title=The birth of the daguerrotype – picture of the day|work=The Guardian|access-date=2020-02-23|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> <ref name="William Henry Fox Talbot">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/289179|title=William Henry Fox Talbot {{!}} The Haystack|website=The Metropolitan Museum of Art|access-date=2020-02-24}}</ref> <ref name="National Gallery of Canada">{{Cite web|url=https://www.gallery.ca/collection/artwork/the-haystack|title=William Henry Fox Talbot {{!}} The Haystack|website=National Gallery of Canada|language=en|access-date=2020-02-24}}</ref> <ref name="Heilbrunn Timeline of Art">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/1976.645.1/|title=Brig on the Water|website=Heilbrunn Timeline of Art History|access-date=2020-03-16}}</ref> <ref name="Brig on the Water">{{Cite web|url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/15941|title=Brig on the Water|website=Princeton University Art Museum|language=en|access-date=2020-03-16}}</ref> <ref name="Gustave Le Gray">{{Cite web|url=https://www.musee-orsay.fr/en/collections/works-in-focus/photography/commentaire_id/the-brig-23329.html?tx_commentaire_pi1%5BpidLi%5D=847&tx_commentaire_pi1%5Bfrom%5D=844&cHash=25c5a153d3|title=Gustave Le Gray, The Brig|website=Musée d'Orsay|access-date=2020-03-16}}</ref> <ref name="TheDeadBismarck"> {{Cite web |url=https://varioussmallfires.co.uk/2014/01/13/one-photograph-20-the-dead-bismarck-by-daniel-mcclean/ |title=One Photograph #20: The Dead Bismarck |author=Daniel McClean |website=Various Small Fires |date=2014-01-13 |access-date=2026-01-02 }} </ref> }} 33jjunbw1ijfloymesnxa37tfydfo92 Korisnik:Amestein 2 531486 3915759 3820831 2026-08-01T15:06:28Z Amestein 176558 3915759 wikitext text/x-wiki Zdravo i dobrodošli na moju stranicu! Ja sam Amestein i pišem članke na Wikipediji. Govorim bosanski, njemački i engleski. Zanima me arhitektura, politika, geografija i o tim temama pravim članke. Evo jedan spisak svih članaka koje sam ja napravio: # [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=BH_Telecom&action=history BH Telecom] (članak na njemačkom) # [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Sarajevska_pivara&action=history Sarajevska pivara] (članak na njemačkom) # [[:de:Josip_Vancaš|Josip Vancaš]] (članak na njemačkom) # [[Michael Ludwig]] # [[Leopoldstadt]] pgnbvusrkpfd5fn9ceg9k5z62vrv8oj Dženana Husremović 0 532229 3915813 3899041 2026-08-01T18:59:39Z Bosancica by MK 173186 Revizija infokutije 3915813 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Dženana Husremović | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1971. | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] (danas [[Bosna i Hercegovina]]) | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Psihometrija]] * [[Organizacijska psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] }} | alma_mater = [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = [[Valentin Bucik]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Prorektorica Univerziteta u Sarajevu * Istraživanja u oblasti psihometrije, psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i socijalne traume }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Dženana Husremović''' bosanskohercegovačka je [[psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica. Profesorica je na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]], a u mandatu 2024–2028. obavlja dužnost prorektorice za nastavu i studentska pitanja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Rektorat |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/organizacija/rektorat |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.ff.unsa.ba/index.php/bs/2014-12-15-22-46-38/201-doc-dr-dzenana-husremovic |website=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođena je u [[Zenica|Zenici]], gdje je završila osnovnu školu i gimnaziju. Diplomirala je psihologiju na Univerzitetu u Sarajevu 2001, magistrirala 2006, a doktorat iz psiholoških nauka stekla je 2011. na Filozofskom fakultetu u Sarajevu.<ref>{{cite web |title=Prednost žena - liderica je njihov feminini stil |url=https://business-magazine.ba/2023/01/12/prednost-zena-liderica-feminini-stil/ |website=Business Magazine |date=12. 1. 2023 |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Biografija i bibliografija Dženane Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA_HUSREMOVIC_REKTORAT_OKTOBAR%202020.pdf |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Na Filozofskom fakultetu u Sarajevu predaje u oblasti psihologije. Na službenoj stranici fakulteta navedena je kao profesorica iz područja društvenih nauka, u polju psihologije.<ref>{{cite web |title=Nastavnici i saradnici |url=https://www.ff.unsa.ba/index.php/bs/2014-12-15-22-46-38 |website=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U svom radu bavila se temama iz psihometrije, psihosocijalnih faktora na radnom mjestu, obrazovanja i socijalne traume.<ref name="ebooks.ff.unsa.ba">{{cite web |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://ebooks.ff.unsa.ba/index.php/ebooks_ffunsa/catalog/book/28 |website=E-knjige Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Dženana Husremović - Univerzitet u Sarajevu |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA%20HUSREMOVIC%20CV_0.pdf |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Objavila je knjigu ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' te učestvovala u pripremi i uređivanju stručnih i naučnih publikacija iz oblasti psihologije.<ref name="ebooks.ff.unsa.ba"/><ref>{{cite web |title=Zbornik radova Odsjeka za psihologiju |url=https://ebooks.ff.unsa.ba/index.php/ebooks_ffunsa/catalog/book/58 |website=E-knjige Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Husremović, Dženana}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psiholozi]] 8hmqwern36fj267stv4etk5cn1va897 3915882 3915813 2026-08-02T02:02:03Z Bosancica by MK 173186 Revidiran članak 3915882 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Dženana Husremović | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1971. | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] (danas [[Bosna i Hercegovina]]) | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[psihometrija]], [[Spisak metoda istraživanja u psihologiji|metodologija naučnih istraživanja]], [[organizacijska psihologija]]) | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] }} | alma_mater = [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = [[Valentin Bucik]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Prorektorica Univerziteta u Sarajevu * Istraživanja u oblasti psihometrije, psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i socijalne traume }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Dženana Husremović''' bosanskohercegovačka je [[psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica. Profesorica je na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]]. Obavljala je dužnost prorektorice za naučno-istraživački rad, a od 2020. obavlja dužnost prorektorice za nastavu i studentska pitanja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Rektorat |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/organizacija/rektorat |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Njen naučno-istraživački rad usmjeren je na [[Psihometrija|psihometriju]], [[Psihologija rada i organizacijska psihologija|organizacijsku]] i [[Vokacijska psihologija|vokacijsku psihologiju]] te analizu obrazovnih politika. == Djetinjstvo i obrazovanje == Dženana Husremović rođena je 1971. u [[Zenica|Zenici]], gdje je završila osnovnu školu i gimnaziju.<ref name="BusinessMagazine_2023">{{cite news |title=Prednost žena – liderica je njihov feminini stil |url=https://business-magazine.ba/2023/01/12/prednost-zena-liderica-feminini-stil/ |work=Business Magazine |date=2023 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], od 1992. do 1995, učestvovala je u projektima pružanja psihosocijalne pomoći izbjeglicama, raseljenim osobama i djeci u izbjegličkim centrima na području Zenice. Sarađivala je s organizacijom Medica te međunarodnim stručnjacima sa [[Univerzitet u Londonu|Univerziteta u Londonu]] i [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Univerziteta Kalifornije u Los Angelesu]] (UCLA) na programima psihosocijalne podrške [[Psihološka trauma|traumatiziranim]] populacijama.<ref name="BusinessMagazine_2023" /> Nakon završetka rata upisala je studij psihologije na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]], gdje je diplomirala 2001. s radom iz oblasti profesionalne selekcije. Na istom fakultetu stekla je zvanje magistra psiholoških nauka 2006. odbranom rada pod naslovom ''Validacijska studija modela profesionalne orijentacije za učenike osnovnih škola''.<ref name="Husremovic_CV_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija - Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA%20HUSREMOVIC%20CV.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Husremovic_CV_Bibliografija_2020">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija i bibliografija: Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA_HUSREMOVIC_REKTORAT_OKTOBAR%202020.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2020 |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Doktorsku disertaciju pod naslovom ''Model odnosa psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i njihovog utjecaja na dobrobit radnika'' odbranila je 2011. na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu pod mentorstvom [[Valentin Bucik|Valentina Bucika]] sa [[Univerzitet u Ljubljani|Univerziteta u Ljubljani]], čime je stekla naučni stepen doktora psiholoških nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija sa bibliografijom – prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/Biografija%20sa%20bibligrafijom%20-%20prof.%20dr.%20Dzenana%20Husremovic.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Akademska karijera == Dženana Husremović zaposlila se na Odsjeku za psihologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu 2001. u zvanju asistentice. U zvanje više asistentice izabrana je 2007, za docenticu 2011, a za vanrednu profesoricu 2016.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U nastavnom radu izvodi nastavu na dodiplomskim, master i doktorskim studijima iz oblasti psihometrije, metodologije naučnih istraživanja, organizacijske i vokacijske psihologije te drugih disciplina psihologije. Pored matičnog angažmana na Filozofskom fakultetu, učestvovala je u izvođenju nastave u drugim organizacijskim jedinicama [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2009. angažirana je na [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji likovnih umjetnosti Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Ergonomija na Odsjeku za produkt dizajn.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]] od 2015. do 2022. izvodila je nastavu na predmetu Psihologija, namijenjenom studentima nastavničkih studijskih programa prirodnih nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2023. angažirana je na [[Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu|Fakultetu zdravstvenih studija Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Psihologija ishrane.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2013. učestvuje u izvođenju nastave na međunarodnom master programu ''Democracy and Human Rights in South East Europe'' (ERMA) pri Centru za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu, gdje vodi modul iz metodologije istraživanja.<ref name="UNSA_ERMA_GraduationCeremony_2025">{{cite web |title=The graduation ceremony of the 24th generation of ERMA program students |url=https://unsa.ba/index.php/en/novosti/graduation-ceremony-24th-generation-erma-program-students |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="GCHumanRights_ERMA_Graduates_2025">{{cite web |title=ERMA Graduates Celebrate Academic Achievement and Renewed Commitment to Human Rights |url=https://www.gchumanrights.org/gc-news/erma-graduates-celebrate-academic-achievement/ |publisher=Global Campus of Human Rights |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2020. angažirana je i na doktorskom studiju ''Global Studies'', na predmetu Metodologija naučnih istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="CIS_UNSA_GlobalStudies_2023">{{cite web |title=Interdisciplinary Doctoral Program in Social Sciences: Global Studies |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/12/CIS-brosura-Global-Studies-WEBv2-002.pdf |publisher=Centar za interdisciplinarne studije "Prof. dr. Zdravko Grebo" Univerziteta u Sarajevu |date=2023 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2014. učestvuje i u programu [[Cjeloživotno učenje|cjeloživotnog učenja]] ''TRAIN'', namijenjenom profesionalnom usavršavanju akademskog osoblja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], u okviru kojeg izvodi obuke iz komunikacijskih i prezentacijskih vještina.<ref name="UNSA_TRAIN_Program_2021">{{cite news |title=Započela realizacija programa TRAIN u akademskoj 2020/2021. godini |url=https://www.unsa.ba/novosti/zapocela-realizacija-programa-train-u-akademskoj-20202021-godini |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2021 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNSA_TRAIN_Certifikati_2025">{{cite news |title=Svečano dodjeljeni certifikati učesnicima TRAIN programa Univerziteta u Sarajevu |url=https://unsa.ba/index.php/novosti/svecano-dodjeljeni-certifikati-ucesnicima-train-programa-univerziteta-u-sarajevu-0 |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Međunarodno usavršavanje == Tokom akademske karijere Dženana Husremović usavršavala se i boravila na više [[univerzitet]]a u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Jednomjesečni studijski boravak na Institutu za psihologiju Ludwig Maximilian [[Univerzitet "Ludwig Maximilian" u Minhenu|Univerziteta u Münchenu]] ostvarila je 2000, gdje se usavršavala iz oblasti [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Socijalna psihologija|socijalne psihologije]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Tokom 2002. i 2003. boravila je na [[Univerzitet u Göteborgu|Univerzitetu u Göteborgu]] u [[Švedska|Švedskoj]], gdje je pohađala postdiplomsko usavršavanje iz organizacijske psihologije i psihološke metodologije.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Kao stipendistica programa Junior Faculty Development Program (JFDP), koji finansira Ministarstvo vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država, boravila je tokom akademske 2012/2013. na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]]. Tokom ovog programa usavršavala se u oblasti organizacijske i vokacijske psihologije kao i savremenih metoda univerzitetske nastave i vrednovanja znanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Godine 2014. učestvovala je u programu British Bosnia and Herzegovina Fellowship, koji organizira [[Ministarstvo vanjskih poslova Ujedinjenog Kraljevstva]], u okviru kojeg je boravila na [[Univerzitet "Queen Mary" u Londonu|Univerzitetu "Queen Mary" u Londonu]]. Program je bio usmjeren na razvoj javnih politika, akademsku saradnju i društvenu integraciju.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2016. učestvuje u programima akademske razmjene s [[Međunarodni psihoanalitički univerzitet u Berlinu|Međunarodnim psihoanalitičkim univerzitetom u Berlinu]] (IPU) u okviru programa [[Program "Erasmus"|Erasmus+]], kroz saradnju na projektima posvećenim psihosocijalnim aspektima [[Psihološka trauma|traume]], [[Migracija stanovništva|migracija]] i rada s [[Psihološka trauma|traumatiziranim grupama]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Naučno-istraživački rad == Naučno-istraživački rad Dženane Husremović obuhvata oblasti psihometrije, organizacijske i vokacijske psihologije, psihologije rada, profesionalnog razvoja, obrazovnih politika te psihosocijalnih aspekata traume. Njena istraživanja usmjerena su na razvoj i primjenu psiholoških mjernih instrumenata, profesionalnu orijentaciju, psihosocijalne faktore na radnom mjestu, dobrobit zaposlenih, konflikt između poslovnog i porodičnog života te unapređenje obrazovnih sistema.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U oblasti [[Psihometrija|psihometrije]] autorica je univerzitetskog priručnika ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016), u kojem obrađuje osnovne principe konstrukcije i evaluacije psiholoških mjernih instrumenata, uključujući pouzdanost, valjanost i druge metrijske karakteristike testova.<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Bavila se i istraživanjima u području razvoja karijere i profesionalnog usmjeravanja. Koautorica je univerzitetskog udžbenika ''Razvoj karijere – teorijske perspektive'' (2024), koji obrađuje savremene teorijske modele razvoja [[Karijera|karijere]] i njihovu primjenu u [[Karijerno savjetovanje|karijernom savjetovanju]].<ref name="Husremovic_Vardo_CarapinaZovko_RazvojKarijere_2024">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Vardo |first2=Elvis |last3=Čarapina Zovko |first3=Ivona |title=Razvoj karijere |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/59311878/ffsa |publisher=Centar za obrazovne inicijative Step by Step |location=Sarajevo |year=2024 |isbn=978-9926-8671-8-8 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="FFSUM_RazvojKarijere">{{cite news |title=Održana promocija knjige Razvoj karijere: teorijske perspektive |url=https://arhiva.ff.sum.ba/hr/node/27762 |work=Filozofski fakultet Univerziteta u Mostaru |access-date=2. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Značajan dio njenog naučnog rada odnosi se na obrazovne politike, inkluzivno obrazovanje i posljedice socijalne traume na pojedince i organizacije. Učestvovala je u izradi stručnih publikacija o profesionalnom razvoju nastavnika, standardima pedagoško-psihološkog obrazovanja nastavnika i inkluzivnom obrazovanju, te je koautorica poglavlja objavljenih u međunarodnim izdanjima izdavačke kuće [[Springer Publishing|Springer]], posvećenih socijalnoj traumi i organizacijskoj psihologiji.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Rukovodeće funkcije == Pored nastavnog i naučno-istraživačkog rada, Dženana Husremović obavljala je više rukovodećih funkcija na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]]. U periodu od 2018. do 2020. bila je prorektorica za naučno-istraživački rad, gdje je bila zadužena za razvoj i podršku naučno-istraživačkim projektima, unapređenje međunarodne naučne saradnje i provođenje strateških aktivnosti u oblasti nauke i istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Za prorektoricu za nastavu i studentska pitanja izabrana je 2020, a na istu funkciju ponovno je izabrana 2024. U okviru ovih dužnosti učestvuje u razvoju i unapređenju nastavnog procesa, osiguravanju kvaliteta studijskih programa, postupcima akreditacije te pitanjima studentskog standarda i razvoja visokog obrazovanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Bila je i članica Upravnog odbora Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu u periodu od 2013. do 2014.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Stručni i društveni angažman == Pored akademske djelatnosti, Dženana Husremović aktivna je u radu stručnih organizacija i organizacija civilnog društva koje djeluju u oblastima [[Psihologija|psihologije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]] i socijalnih istraživanja. Suosnivačica je i viša istraživačica organizacije proMENTE socijalna istraživanja, osnovane 2003. u Sarajevu, koja provodi primijenjena istraživanja u oblastima obrazovanja, zapošljavanja i socijalnih politika.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="proMENTE_About">{{cite web |url=https://promente.org/index.php/bs/o-promente |title=O proMENTE |website=proMENTE socijalna istraživanja |publisher=proMENTE |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Trbic_Husremovic_Education">{{cite web |last=Trbić |first=Dženana |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Education in a hidden market place – monitoring private tutoring |url=http://www.promente.org/OSF1-PT-pres-e.pdf |website=proMENTE social research |publisher=proMENTE / OSF BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od 2013. do 2020. bila je članica i predsjednica Upravnog odbora Fonda Otvoreno društvo Bosne i Hercegovine.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="EFM_Cemu_ne_ucimo_djecu">{{cite web |title=Čemu (ne) učimo djecu? |url=https://efm.ba/tag/fond-otvoreno-drustvo-bih/ |website=efm.ba |publisher=eFM Studentski radio / Fond otvoreno društvo BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> Za predsjednicu [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine|Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] izabrana je 2014. i tu je dužnost obavljala do 2019.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2019. obavlja dužnost potpredsjednice Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine i [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine|Saveza društava psihologa Bosne i Hercegovine]].<ref name="DPFBiH_O_drustvu">{{cite web |title=O Društvu |url=https://dpfbih.ba/o-drustvu/ |website=Društvo psihologa u FBiH |publisher=Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> U okviru rada strukovnih udruženja učestvovala je u aktivnostima usmjerenim na unapređenje psihološke struke, organizaciju stručnih skupova i izradu propisa kojima se uređuje psihološka djelatnost u Bosni i Hercegovini. == Pogledi na visoko obrazovanje == U javnim istupima Husremović naglašava značaj institucionalne podrške razvoju visokog obrazovanja, ističući da kvalitet univerziteta zavisi ne samo od kapaciteta nastavnika i istraživača nego i od društvenog vrednovanja obrazovanja. U jednom intervjuu navela je: {{Citat|...Ako nemate resurse na raspolaganju koji uključuju i pozitivno vrednovanje obrazovanja i podršku od zajednice u koju je univerzitet uronjen, možete postići onoliko koliko vam vaši vlastiti kapaciteti i resursi omogućavaju. Najlakše je kritikovati. Ali, put ka izvrsnosti ne traži gledatelje, nego radnike spremne da se posvete ciljevima i da na njima aktivno rade bez obzira na prepreke kojih je u našoj zemlji ogroman broj.<ref name="RadioSarajevo_HusremovicIntervju_2025">{{cite news |last=Redakcija |title=Prof. Husremović: "Najlakše je kritikovati. UNSA se konstantno penje na svjetskim rang listama" |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/prof-husremovic-najlakse-je-kritikovati-ali-unsa-izvrsnost-gradi-radom-znanjem-saradnjom/600451 |work=Radio Sarajevo |date=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref>}} == Bibliografija == Dženana Husremović autorica je i koautorica većeg broja knjiga, univerzitetskih udžbenika, stručnih i naučnih publikacija, poglavlja u knjigama te naučnih radova objavljenih u domaćim i međunarodnim publikacijama. U nastavku su navedena odabrana djela. === Knjige, publikacije i dijelovi publikacija === * ''Trauma, society, and art'' (2025)<ref name="Jusic_Husremović_TraumaSocietyArt_2025">{{cite book |last1=Jusić |first1=Ajna |last2=Husremović |first2=Dženana |editor-last=Hamburger |editor-first=Andreas |chapter=Trauma, society, and art: Ajna Jusić in conversation with Dženana Husremović |title=Screening the Scars: The Cinematic (In)visibility of Social Trauma |url=https://firingthemind.com/wp-content/uploads/2024/10/Hamburger_Prelims.pdf |publisher=Karnac Books |location=London |year=2025 |pages=129 |isbn=978-1-80013-290-0 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju'' (2024)<ref name="Muslic_2024_Metode">{{cite book |last=Muslić |first=Merima |last2=Bošković |first2=Dušanka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju |url=https://ebooks.unsa.ba/index.php/ebooks/catalog/book/76 |location=Sarajevo |publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2024 |url-access=subscription |isbn=978-9926-491-35-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava'' (2022)<ref name="Nurkovic_2022_Inkluzivni">{{cite book |last=Nurković |first=Hasnija |last2=Radić-Izetbegović |first2=Anka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava |edition=1. |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/49419270/ffsa?format=isbd |location=Sarajevo |publisher=Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2022 |isbn=978-9926-453-47-3 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija'' (2022)<ref name="KosoDrljevic_2022_Osnove">{{cite book |last=Koso-Drljević |first=Maida |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/48155142/nubbih?format=marc |location=Sarajevo |publisher=Perfecta |date=2022 |isbn=978-9926-403-40-9 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Neurobiology of Memory in Trauma Survivors'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_Neurobiology_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Neurobiology of Memory in Trauma Survivors |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization'' (2021)<ref name="Hedrih_Husremovic_OrganizationalPsychology_2021">{{cite book |last1=Hedrih |first1=Vladimir |last2=Husremović |first2=Dženana |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık |chapter=Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization |title=Social Trauma – An Interdisciplinary Textbook |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/62595590 |publisher=Springer |location=Cham |year=2021 |pages=235–242 |isbn=978-3-030-47816-2 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Education and Social Trauma'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju'' (2019)<ref name="Dzumhur_2021_Rezultati">{{cite book |last=Džumhur |first=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Zečević |first3=Ivana |last4=Lukenda |first4=Anita |title=Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/PISA-2019-izvje%C5%A1%C4%87e-za-BiH.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2021 |pages=203–224 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Religious Education and the Large Group Identity'' (2018)<ref name="Husremovic_ReligiousEducation_2018">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |editor1-last=Ognjenović |editor1-first=Gorana |editor2-last=Joželić |editor2-first=Jasna |chapter=Religious Education and the Large Group Identity |title=Education in Post-Conflict Transition: The Politicization of Religion in School Textbooks |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-56605-4_9 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |year=2018 |pages=181–201 |isbn=978-3-319-56604-7 |doi=10.1007/978-3-319-56605-4_9 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama'' (2017)<ref name="Cemu_ne_ucimo_djecu_2017">{{cite book |editor-last=Soldo |editor-first=Andrea |editor2-last=Trbić |editor2-first=Dženana |editor3-last=Husremović |editor3-first=Dženana |editor4-last=Veličković |editor4-first=Nenad |editor5-last=Čelebičić |editor5-first=Ivona |editor6-last=Ibrahimović |editor6-first=Namir |title=Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama |url=https://www.promente.org/downloads/cemuucimodjecu.pdf |location=Sarajevo |publisher=Mas Media / Fond otvoreno društvo BiH |date=2017 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016)<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini'' (2016)<ref name="Husremovic_2016_Analiza">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Đapo |first2=Nermin |title=Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/23102470/nubbih |location=Sarajevo |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2016 |isbn=978-9958-572-05-0 |access-date=2. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Benchmarking: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole'' (2013)<ref name="Dzumhur_Husremovic_Dapo_Benchmarking_2013">{{cite book |last1=Džumhur |first1=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Đapo |first3=Nermin |title=BENCHMARKING: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/Benchmarking%20BOS.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |location=Sarajevo |year=2013 |isbn=978-9958-572-03-6 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade'' (2010)<ref name="Husremovic_2010_Program">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Lepić |first2=Sidik |last3=Chambers |first3=Mike |last4=Zirojević-Bužo |first4=Maja |editor-last=Omerhodžić |editor-first=Venesa |title=Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade |edition=1. |url=https://szks.ba/wp-content/uploads/publikacije/03PriloziZaMlade.pdf |publisher=GOPA mbH |date=2010 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima'' (2008)<ref name="Husremovic_2008_Tim">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Šišić |first2=Ajla |last3=Dostić |first3=Goran |title=Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/17131270/kbze |location=Sarajevo |publisher=Promente socijalna istraživanja : Gospodarska/Privredna komora Federacije Bosne i Hercegovine : Privredna komora Republike Srpske |date=2008 |isbn=978-9958-9004-0-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Private tutoring in Bosnia and Herzegovina'' (2006)<ref name="Husremovic_2006_Bosnia">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Trbić |first2=Dženana |editor-last=Silova |editor-first=Iveta |editor2-last=Būdienė |editor2-first=Virginija |editor3-last=Bray |editor3-first=Mark |title=Education in a Hidden Marketplace: Monitoring of Private Tutoring |chapter=Private tutoring in Bosnia and Herzegovina |publisher=Open Society Institute |date=2006 |pages=143–166 |isbn=978-1-891385-63-6 |language=en}}</ref> === Online kurikulumi === * ''Timski rad i liderstvo'' (2015)<ref name="Husremovic_TimskiRadLiderstvo_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Timski rad i Liderstvo |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Samoosnaživanje'' (2015)<ref name="Husremovic_Samoosnazivanje_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Samoosnaživanje |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://orcid.org/0000-0002-8495-5001 Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[ORCID]] * [https://scholar.google.com/citations?user=zsHH9KEAAAAJ&hl=hr Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[Google Scholar]] * [https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/989 Profil istraživača Dženane Husremović] u bazi E-CRIS/COBISS * [https://www.youtube.com/watch?v=mFHSwL21ui0 Snimak odbrane doktorske disertacije Dženane Husremović] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Husremović, Dženana}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psiholozi]] [[Kategorija:Univerzitet u Sarajevu]] [[Kategorija:Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] s8imv8roypftu155lvob3kivgky6yby 3915884 3915882 2026-08-02T02:10:56Z Bosancica by MK 173186 3915884 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Dženana Husremović | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1971. | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] (danas [[Bosna i Hercegovina]]) | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[psihometrija]], [[Spisak metoda istraživanja u psihologiji|metodologija naučnih istraživanja]], [[organizacijska psihologija]]) | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] }} | alma_mater = [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = [[Valentin Bucik]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Prorektorica Univerziteta u Sarajevu * Istraživanja u oblasti psihometrije, psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i socijalne traume }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Dženana Husremović''' bosanskohercegovačka je [[psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica. Profesorica je na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]]. Obavljala je dužnost prorektorice za naučno-istraživački rad, a od 2020. obavlja dužnost prorektorice za nastavu i studentska pitanja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Rektorat |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/organizacija/rektorat |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Njen naučno-istraživački rad usmjeren je na [[Psihometrija|psihometriju]], [[Psihologija rada i organizacijska psihologija|organizacijsku]] i [[Vokacijska psihologija|vokacijsku psihologiju]] te analizu obrazovnih politika. == Djetinjstvo i obrazovanje == Dženana Husremović rođena je 1971. u [[Zenica|Zenici]], gdje je završila osnovnu školu i gimnaziju.<ref name="BusinessMagazine_2023">{{cite news |title=Prednost žena – liderica je njihov feminini stil |url=https://business-magazine.ba/2023/01/12/prednost-zena-liderica-feminini-stil/ |work=Business Magazine |date=2023 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], od 1992. do 1995, učestvovala je u projektima pružanja psihosocijalne pomoći izbjeglicama, raseljenim osobama i djeci u izbjegličkim centrima na području Zenice. Sarađivala je s organizacijom Medica te međunarodnim stručnjacima sa [[Univerzitet u Londonu|Univerziteta u Londonu]] i [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Univerziteta Kalifornije u Los Angelesu]] (UCLA) na programima psihosocijalne podrške [[Psihološka trauma|traumatiziranim]] populacijama.<ref name="BusinessMagazine_2023" /> Nakon završetka rata upisala je studij psihologije na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]], gdje je diplomirala 2001. s radom iz oblasti profesionalne selekcije. Na istom fakultetu stekla je zvanje magistra psiholoških nauka 2006. odbranom rada pod naslovom ''Validacijska studija modela profesionalne orijentacije za učenike osnovnih škola''.<ref name="Husremovic_CV_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija - Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA%20HUSREMOVIC%20CV.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Husremovic_CV_Bibliografija_2020">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija i bibliografija: Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA_HUSREMOVIC_REKTORAT_OKTOBAR%202020.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2020 |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Doktorsku disertaciju pod naslovom ''Model odnosa psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i njihovog utjecaja na dobrobit radnika'' odbranila je 2011. na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu pod mentorstvom [[Valentin Bucik|Valentina Bucika]] sa [[Univerzitet u Ljubljani|Univerziteta u Ljubljani]], čime je stekla naučni stepen doktora psiholoških nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija sa bibliografijom – prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/Biografija%20sa%20bibligrafijom%20-%20prof.%20dr.%20Dzenana%20Husremovic.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Akademska karijera == Dženana Husremović zaposlila se na Odsjeku za psihologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu 2001. u zvanju asistentice. U zvanje više asistentice izabrana je 2007, za docenticu 2011, a za vanrednu profesoricu 2016.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U nastavnom radu izvodi nastavu na dodiplomskim, master i doktorskim studijima iz oblasti psihometrije, metodologije naučnih istraživanja, organizacijske i vokacijske psihologije te drugih disciplina psihologije. Pored matičnog angažmana na Filozofskom fakultetu, učestvovala je u izvođenju nastave u drugim organizacijskim jedinicama [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2009. angažirana je na [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji likovnih umjetnosti Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Ergonomija na Odsjeku za produkt dizajn.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]] od 2015. do 2022. izvodila je nastavu na predmetu Psihologija, namijenjenom studentima nastavničkih studijskih programa prirodnih nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2023. angažirana je na [[Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu|Fakultetu zdravstvenih studija Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Psihologija ishrane.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2013. učestvuje u izvođenju nastave na međunarodnom master programu ''Democracy and Human Rights in South East Europe'' (ERMA) pri Centru za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu, gdje vodi modul iz metodologije istraživanja.<ref name="UNSA_ERMA_GraduationCeremony_2025">{{cite web |title=The graduation ceremony of the 24th generation of ERMA program students |url=https://unsa.ba/index.php/en/novosti/graduation-ceremony-24th-generation-erma-program-students |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="GCHumanRights_ERMA_Graduates_2025">{{cite web |title=ERMA Graduates Celebrate Academic Achievement and Renewed Commitment to Human Rights |url=https://www.gchumanrights.org/gc-news/erma-graduates-celebrate-academic-achievement/ |publisher=Global Campus of Human Rights |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2020. angažirana je i na doktorskom studiju ''Global Studies'', na predmetu Metodologija naučnih istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="CIS_UNSA_GlobalStudies_2023">{{cite web |title=Interdisciplinary Doctoral Program in Social Sciences: Global Studies |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/12/CIS-brosura-Global-Studies-WEBv2-002.pdf |publisher=Centar za interdisciplinarne studije "Prof. dr. Zdravko Grebo" Univerziteta u Sarajevu |date=2023 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2014. učestvuje i u programu [[Cjeloživotno učenje|cjeloživotnog učenja]] ''TRAIN'', namijenjenom profesionalnom usavršavanju akademskog osoblja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], u okviru kojeg izvodi obuke iz komunikacijskih i prezentacijskih vještina.<ref name="UNSA_TRAIN_Program_2021">{{cite news |title=Započela realizacija programa TRAIN u akademskoj 2020/2021. godini |url=https://www.unsa.ba/novosti/zapocela-realizacija-programa-train-u-akademskoj-20202021-godini |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2021 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNSA_TRAIN_Certifikati_2025">{{cite news |title=Svečano dodjeljeni certifikati učesnicima TRAIN programa Univerziteta u Sarajevu |url=https://unsa.ba/index.php/novosti/svecano-dodjeljeni-certifikati-ucesnicima-train-programa-univerziteta-u-sarajevu-0 |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Međunarodno usavršavanje == Tokom akademske karijere Dženana Husremović usavršavala se i boravila na više [[univerzitet]]a u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Jednomjesečni studijski boravak na Institutu za psihologiju Ludwig Maximilian [[Univerzitet "Ludwig Maximilian" u Minhenu|Univerziteta u Münchenu]] ostvarila je 2000, gdje se usavršavala iz oblasti [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Socijalna psihologija|socijalne psihologije]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Tokom 2002. i 2003. boravila je na [[Univerzitet u Göteborgu|Univerzitetu u Göteborgu]] u [[Švedska|Švedskoj]], gdje je pohađala postdiplomsko usavršavanje iz organizacijske psihologije i psihološke metodologije.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Kao stipendistica programa Junior Faculty Development Program (JFDP), koji finansira Ministarstvo vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država, boravila je tokom akademske 2012/2013. na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]]. Tokom ovog programa usavršavala se u oblasti organizacijske i vokacijske psihologije kao i savremenih metoda univerzitetske nastave i vrednovanja znanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Godine 2014. učestvovala je u programu British Bosnia and Herzegovina Fellowship, koji organizira [[Ministarstvo vanjskih poslova Ujedinjenog Kraljevstva]], u okviru kojeg je boravila na [[Univerzitet "Queen Mary" u Londonu|Univerzitetu "Queen Mary" u Londonu]]. Program je bio usmjeren na razvoj javnih politika, akademsku saradnju i društvenu integraciju.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2016. učestvuje u programima akademske razmjene s [[Međunarodni psihoanalitički univerzitet u Berlinu|Međunarodnim psihoanalitičkim univerzitetom u Berlinu]] (IPU) u okviru programa [[Program "Erasmus"|Erasmus+]], kroz saradnju na projektima posvećenim psihosocijalnim aspektima [[Psihološka trauma|traume]], [[Migracija stanovništva|migracija]] i rada s [[Psihološka trauma|traumatiziranim grupama]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Naučno-istraživački rad == Naučno-istraživački rad Dženane Husremović obuhvata oblasti psihometrije, organizacijske i vokacijske psihologije, psihologije rada, profesionalnog razvoja, obrazovnih politika te psihosocijalnih aspekata traume. Njena istraživanja usmjerena su na razvoj i primjenu psiholoških mjernih instrumenata, profesionalnu orijentaciju, psihosocijalne faktore na radnom mjestu, dobrobit zaposlenih, konflikt između poslovnog i porodičnog života te unapređenje obrazovnih sistema.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U oblasti [[Psihometrija|psihometrije]] autorica je univerzitetskog priručnika ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016), u kojem obrađuje osnovne principe konstrukcije i evaluacije psiholoških mjernih instrumenata, uključujući pouzdanost, valjanost i druge metrijske karakteristike testova.<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Bavila se i istraživanjima u području razvoja karijere i profesionalnog usmjeravanja. Koautorica je univerzitetskog udžbenika ''Razvoj karijere – teorijske perspektive'' (2024), koji obrađuje savremene teorijske modele razvoja [[Karijera|karijere]] i njihovu primjenu u [[Karijerno savjetovanje|karijernom savjetovanju]].<ref name="Husremovic_Vardo_CarapinaZovko_RazvojKarijere_2024">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Vardo |first2=Elvis |last3=Čarapina Zovko |first3=Ivona |title=Razvoj karijere |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/59311878/ffsa |publisher=Centar za obrazovne inicijative Step by Step |location=Sarajevo |year=2024 |isbn=978-9926-8671-8-8 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="FFSUM_RazvojKarijere">{{cite news |title=Održana promocija knjige Razvoj karijere: teorijske perspektive |url=https://arhiva.ff.sum.ba/hr/node/27762 |work=Filozofski fakultet Univerziteta u Mostaru |access-date=2. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Značajan dio njenog naučnog rada odnosi se na obrazovne politike, inkluzivno obrazovanje i posljedice socijalne traume na pojedince i organizacije. Učestvovala je u izradi stručnih publikacija o profesionalnom razvoju nastavnika, standardima pedagoško-psihološkog obrazovanja nastavnika i inkluzivnom obrazovanju, te je koautorica poglavlja objavljenih u međunarodnim izdanjima izdavačke kuće [[Springer Publishing|Springer]], posvećenih socijalnoj traumi i organizacijskoj psihologiji.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Rukovodeće funkcije == Pored nastavnog i naučno-istraživačkog rada, Dženana Husremović obavljala je više rukovodećih funkcija na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]]. U periodu od 2018. do 2020. bila je prorektorica za naučno-istraživački rad, gdje je bila zadužena za razvoj i podršku naučno-istraživačkim projektima, unapređenje međunarodne naučne saradnje i provođenje strateških aktivnosti u oblasti nauke i istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Za prorektoricu za nastavu i studentska pitanja izabrana je 2020, a na istu funkciju ponovno je izabrana 2024. U okviru ovih dužnosti učestvuje u razvoju i unapređenju nastavnog procesa, osiguravanju kvaliteta studijskih programa, postupcima akreditacije te pitanjima studentskog standarda i razvoja visokog obrazovanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Bila je i članica Upravnog odbora Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu u periodu od 2013. do 2014.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Stručni i društveni angažman == Pored akademske djelatnosti, Dženana Husremović aktivna je u radu stručnih organizacija i organizacija civilnog društva koje djeluju u oblastima [[Psihologija|psihologije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]] i socijalnih istraživanja. Suosnivačica je i viša istraživačica organizacije proMENTE socijalna istraživanja, osnovane 2003. u Sarajevu, koja provodi primijenjena istraživanja u oblastima obrazovanja, zapošljavanja i socijalnih politika.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="proMENTE_About">{{cite web |url=https://promente.org/index.php/bs/o-promente |title=O proMENTE |website=proMENTE socijalna istraživanja |publisher=proMENTE |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Trbic_Husremovic_Education">{{cite web |last=Trbić |first=Dženana |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Education in a hidden market place – monitoring private tutoring |url=http://www.promente.org/OSF1-PT-pres-e.pdf |website=proMENTE social research |publisher=proMENTE / OSF BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od 2013. do 2020. bila je članica i predsjednica Upravnog odbora Fonda Otvoreno društvo Bosne i Hercegovine.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="EFM_Cemu_ne_ucimo_djecu">{{cite web |title=Čemu (ne) učimo djecu? |url=https://efm.ba/tag/fond-otvoreno-drustvo-bih/ |website=efm.ba |publisher=eFM Studentski radio / Fond otvoreno društvo BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> Za predsjednicu [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine|Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] izabrana je 2014. i tu je dužnost obavljala do 2019.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2019. obavlja dužnost potpredsjednice Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine i [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine|Saveza društava psihologa Bosne i Hercegovine]].<ref name="DPFBiH_O_drustvu">{{cite web |title=O Društvu |url=https://dpfbih.ba/o-drustvu/ |website=Društvo psihologa u FBiH |publisher=Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> U okviru rada strukovnih udruženja učestvovala je u aktivnostima usmjerenim na unapređenje psihološke struke, organizaciju stručnih skupova i izradu propisa kojima se uređuje psihološka djelatnost u Bosni i Hercegovini. == Pogledi na visoko obrazovanje == U javnim istupima Husremović naglašava značaj institucionalne podrške razvoju visokog obrazovanja, ističući da kvalitet univerziteta zavisi ne samo od kapaciteta nastavnika i istraživača nego i od društvenog vrednovanja obrazovanja. U jednom intervjuu navela je: {{Citat|...Ako nemate resurse na raspolaganju koji uključuju i pozitivno vrednovanje obrazovanja i podršku od zajednice u koju je univerzitet uronjen, možete postići onoliko koliko vam vaši vlastiti kapaciteti i resursi omogućavaju. Najlakše je kritikovati. Ali, put ka izvrsnosti ne traži gledatelje, nego radnike spremne da se posvete ciljevima i da na njima aktivno rade bez obzira na prepreke kojih je u našoj zemlji ogroman broj.<ref name="RadioSarajevo_HusremovicIntervju_2025">{{cite news |last=Redakcija |title=Prof. Husremović: "Najlakše je kritikovati. UNSA se konstantno penje na svjetskim rang listama" |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/prof-husremovic-najlakse-je-kritikovati-ali-unsa-izvrsnost-gradi-radom-znanjem-saradnjom/600451 |work=Radio Sarajevo |date=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref>}} == Bibliografija == Dženana Husremović autorica je i koautorica većeg broja knjiga, univerzitetskih udžbenika, stručnih i naučnih publikacija, poglavlja u knjigama te naučnih radova objavljenih u domaćim i međunarodnim publikacijama. U nastavku su navedena odabrana djela. === Knjige, publikacije i dijelovi publikacija === * ''Trauma, society, and art'' (2025)<ref name="Jusic_Husremović_TraumaSocietyArt_2025">{{cite book |last1=Jusić |first1=Ajna |last2=Husremović |first2=Dženana |editor-last=Hamburger |editor-first=Andreas |chapter=Trauma, society, and art: Ajna Jusić in conversation with Dženana Husremović |title=Screening the Scars: The Cinematic (In)visibility of Social Trauma |url=https://firingthemind.com/wp-content/uploads/2024/10/Hamburger_Prelims.pdf |publisher=Karnac Books |location=London |year=2025 |pages=129 |isbn=978-1-80013-290-0 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju'' (2024)<ref name="Muslic_2024_Metode">{{cite book |last=Muslić |first=Merima |last2=Bošković |first2=Dušanka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju |url=https://ebooks.unsa.ba/index.php/ebooks/catalog/book/76 |location=Sarajevo |publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2024 |url-access=subscription |isbn=978-9926-491-35-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava'' (2022)<ref name="Nurkovic_2022_Inkluzivni">{{cite book |last=Nurković |first=Hasnija |last2=Radić-Izetbegović |first2=Anka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava |edition=1. |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/49419270/ffsa?format=isbd |location=Sarajevo |publisher=Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2022 |isbn=978-9926-453-47-3 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija'' (2022)<ref name="KosoDrljevic_2022_Osnove">{{cite book |last=Koso-Drljević |first=Maida |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/48155142/nubbih?format=marc |location=Sarajevo |publisher=Perfecta |date=2022 |isbn=978-9926-403-40-9 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Neurobiology of Memory in Trauma Survivors'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_Neurobiology_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Neurobiology of Memory in Trauma Survivors |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization'' (2021)<ref name="Hedrih_Husremovic_OrganizationalPsychology_2021">{{cite book |last1=Hedrih |first1=Vladimir |last2=Husremović |first2=Dženana |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık |chapter=Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization |title=Social Trauma – An Interdisciplinary Textbook |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/62595590 |publisher=Springer |location=Cham |year=2021 |pages=235–242 |isbn=978-3-030-47816-2 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Education and Social Trauma'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju'' (2019)<ref name="Dzumhur_2021_Rezultati">{{cite book |last=Džumhur |first=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Zečević |first3=Ivana |last4=Lukenda |first4=Anita |title=Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/PISA-2019-izvje%C5%A1%C4%87e-za-BiH.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2021 |pages=203–224 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Religious Education and the Large Group Identity'' (2018)<ref name="Husremovic_ReligiousEducation_2018">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |editor1-last=Ognjenović |editor1-first=Gorana |editor2-last=Joželić |editor2-first=Jasna |chapter=Religious Education and the Large Group Identity |title=Education in Post-Conflict Transition: The Politicization of Religion in School Textbooks |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-56605-4_9 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |year=2018 |pages=181–201 |isbn=978-3-319-56604-7 |doi=10.1007/978-3-319-56605-4_9 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama'' (2017)<ref name="Cemu_ne_ucimo_djecu_2017">{{cite book |editor-last=Soldo |editor-first=Andrea |editor2-last=Trbić |editor2-first=Dženana |editor3-last=Husremović |editor3-first=Dženana |editor4-last=Veličković |editor4-first=Nenad |editor5-last=Čelebičić |editor5-first=Ivona |editor6-last=Ibrahimović |editor6-first=Namir |title=Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama |url=https://www.promente.org/downloads/cemuucimodjecu.pdf |location=Sarajevo |publisher=Mas Media / Fond otvoreno društvo BiH |date=2017 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016)<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini'' (2016)<ref name="Husremovic_2016_Analiza">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Đapo |first2=Nermin |title=Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/23102470/nubbih |location=Sarajevo |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2016 |isbn=978-9958-572-05-0 |access-date=2. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Benchmarking: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole'' (2013)<ref name="Dzumhur_Husremovic_Dapo_Benchmarking_2013">{{cite book |last1=Džumhur |first1=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Đapo |first3=Nermin |title=BENCHMARKING: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/Benchmarking%20BOS.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |location=Sarajevo |year=2013 |isbn=978-9958-572-03-6 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade'' (2010)<ref name="Husremovic_2010_Program">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Lepić |first2=Sidik |last3=Chambers |first3=Mike |last4=Zirojević-Bužo |first4=Maja |editor-last=Omerhodžić |editor-first=Venesa |title=Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade |edition=1. |url=https://szks.ba/wp-content/uploads/publikacije/03PriloziZaMlade.pdf |publisher=GOPA mbH |date=2010 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima'' (2008)<ref name="Husremovic_2008_Tim">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Šišić |first2=Ajla |last3=Dostić |first3=Goran |title=Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/17131270/kbze |location=Sarajevo |publisher=Promente socijalna istraživanja : Gospodarska/Privredna komora Federacije Bosne i Hercegovine : Privredna komora Republike Srpske |date=2008 |isbn=978-9958-9004-0-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Private tutoring in Bosnia and Herzegovina'' (2006)<ref name="Husremovic_2006_Bosnia">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Trbić |first2=Dženana |editor-last=Silova |editor-first=Iveta |editor2-last=Būdienė |editor2-first=Virginija |editor3-last=Bray |editor3-first=Mark |title=Education in a Hidden Marketplace: Monitoring of Private Tutoring |chapter=Private tutoring in Bosnia and Herzegovina |publisher=Open Society Institute |date=2006 |pages=143–166 |isbn=978-1-891385-63-6 |language=en}}</ref> === Online kurikulumi === * ''Timski rad i liderstvo'' (2015)<ref name="Husremovic_TimskiRadLiderstvo_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Timski rad i Liderstvo |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Samoosnaživanje'' (2015)<ref name="Husremovic_Samoosnazivanje_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Samoosnaživanje |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu]] * [[Psihologija]] * [[Psihometrija]] * [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://orcid.org/0000-0002-8495-5001 Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[ORCID]] * [https://scholar.google.com/citations?user=zsHH9KEAAAAJ&hl=hr Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[Google Scholar]] * [https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/989 Profil istraživača Dženane Husremović] u bazi E-CRIS/COBISS * [https://www.youtube.com/watch?v=mFHSwL21ui0 Snimak odbrane doktorske disertacije Dženane Husremović] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Husremović, Dženana}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psiholozi]] [[Kategorija:Univerzitet u Sarajevu]] [[Kategorija:Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] mh195x3t3vkrj451dmpf6wg44up0xit 3915886 3915884 2026-08-02T02:13:33Z Bosancica by MK 173186 3915886 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Dženana Husremović | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1971. | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] (danas [[Bosna i Hercegovina]]) | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[psihometrija]], [[Spisak metoda istraživanja u psihologiji|metodologija naučnih istraživanja]], [[organizacijska psihologija]]) | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] }} | alma_mater = [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = [[Valentin Bucik]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Prorektorica Univerziteta u Sarajevu * Istraživanja u oblasti psihometrije, psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i socijalne traume }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Dženana Husremović''' bosanskohercegovačka je [[psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica. Profesorica je na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]]. Obavljala je dužnost prorektorice za naučno-istraživački rad, a od 2020. obavlja dužnost prorektorice za nastavu i studentska pitanja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Rektorat |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/organizacija/rektorat |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Njen naučno-istraživački rad usmjeren je na [[Psihometrija|psihometriju]], [[Psihologija rada i organizacijska psihologija|organizacijsku]] i [[Vokacijska psihologija|vokacijsku psihologiju]] te analizu obrazovnih politika. == Djetinjstvo i obrazovanje == Dženana Husremović rođena je 1971. u [[Zenica|Zenici]], gdje je završila osnovnu školu i gimnaziju.<ref name="BusinessMagazine_2023">{{cite news |title=Prednost žena – liderica je njihov feminini stil |url=https://business-magazine.ba/2023/01/12/prednost-zena-liderica-feminini-stil/ |work=Business Magazine |date=2023 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], od 1992. do 1995, učestvovala je u projektima pružanja psihosocijalne pomoći izbjeglicama, raseljenim osobama i djeci u izbjegličkim centrima na području Zenice. Sarađivala je s organizacijom Medica te međunarodnim stručnjacima sa [[Univerzitet u Londonu|Univerziteta u Londonu]] i [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Univerziteta Kalifornije u Los Angelesu]] (UCLA) na programima psihosocijalne podrške [[Psihološka trauma|traumatiziranim]] populacijama.<ref name="BusinessMagazine_2023" /> Nakon završetka rata upisala je studij psihologije na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]], gdje je diplomirala 2001. s radom iz oblasti profesionalne selekcije. Na istom fakultetu stekla je zvanje magistra psiholoških nauka 2006. odbranom rada pod naslovom ''Validacijska studija modela profesionalne orijentacije za učenike osnovnih škola''.<ref name="Husremovic_CV_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija - Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA%20HUSREMOVIC%20CV.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Husremovic_CV_Bibliografija_2020">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija i bibliografija: Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA_HUSREMOVIC_REKTORAT_OKTOBAR%202020.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2020 |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Doktorsku disertaciju pod naslovom ''Model odnosa psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i njihovog utjecaja na dobrobit radnika'' odbranila je 2011. na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu pod mentorstvom [[Valentin Bucik|Valentina Bucika]] sa [[Univerzitet u Ljubljani|Univerziteta u Ljubljani]], čime je stekla naučni stepen doktora psiholoških nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija sa bibliografijom – prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/Biografija%20sa%20bibligrafijom%20-%20prof.%20dr.%20Dzenana%20Husremovic.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Akademska karijera == Dženana Husremović zaposlila se na Odsjeku za psihologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu 2001. u zvanju asistentice. U zvanje više asistentice izabrana je 2007, za docenticu 2011, a za vanrednu profesoricu 2016.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U nastavnom radu izvodi nastavu na dodiplomskim, master i doktorskim studijima iz oblasti psihometrije, metodologije naučnih istraživanja, organizacijske i vokacijske psihologije te drugih disciplina psihologije. Pored matičnog angažmana na Filozofskom fakultetu, učestvovala je u izvođenju nastave u drugim organizacijskim jedinicama [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2009. angažirana je na [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji likovnih umjetnosti Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Ergonomija na Odsjeku za produkt dizajn.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]] od 2015. do 2022. izvodila je nastavu na predmetu Psihologija, namijenjenom studentima nastavničkih studijskih programa prirodnih nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2023. angažirana je na [[Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu|Fakultetu zdravstvenih studija Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Psihologija ishrane.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2013. učestvuje u izvođenju nastave na međunarodnom master programu ''Democracy and Human Rights in South East Europe'' (ERMA) pri Centru za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu, gdje vodi modul iz metodologije istraživanja.<ref name="UNSA_ERMA_GraduationCeremony_2025">{{cite web |title=The graduation ceremony of the 24th generation of ERMA program students |url=https://unsa.ba/index.php/en/novosti/graduation-ceremony-24th-generation-erma-program-students |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="GCHumanRights_ERMA_Graduates_2025">{{cite web |title=ERMA Graduates Celebrate Academic Achievement and Renewed Commitment to Human Rights |url=https://www.gchumanrights.org/gc-news/erma-graduates-celebrate-academic-achievement/ |publisher=Global Campus of Human Rights |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2020. angažirana je i na doktorskom studiju ''Global Studies'', na predmetu Metodologija naučnih istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="CIS_UNSA_GlobalStudies_2023">{{cite web |title=Interdisciplinary Doctoral Program in Social Sciences: Global Studies |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/12/CIS-brosura-Global-Studies-WEBv2-002.pdf |publisher=Centar za interdisciplinarne studije "Prof. dr. Zdravko Grebo" Univerziteta u Sarajevu |date=2023 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2014. učestvuje i u programu [[Cjeloživotno učenje|cjeloživotnog učenja]] ''TRAIN'', namijenjenom profesionalnom usavršavanju akademskog osoblja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], u okviru kojeg izvodi obuke iz komunikacijskih i prezentacijskih vještina.<ref name="UNSA_TRAIN_Program_2021">{{cite news |title=Započela realizacija programa TRAIN u akademskoj 2020/2021. godini |url=https://www.unsa.ba/novosti/zapocela-realizacija-programa-train-u-akademskoj-20202021-godini |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2021 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNSA_TRAIN_Certifikati_2025">{{cite news |title=Svečano dodjeljeni certifikati učesnicima TRAIN programa Univerziteta u Sarajevu |url=https://unsa.ba/index.php/novosti/svecano-dodjeljeni-certifikati-ucesnicima-train-programa-univerziteta-u-sarajevu-0 |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Međunarodno usavršavanje == Tokom akademske karijere Dženana Husremović usavršavala se i boravila na više [[univerzitet]]a u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Jednomjesečni studijski boravak na Institutu za psihologiju Ludwig Maximilian [[Univerzitet "Ludwig Maximilian" u Minhenu|Univerziteta u Münchenu]] ostvarila je 2000, gdje se usavršavala iz oblasti [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Socijalna psihologija|socijalne psihologije]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Tokom 2002. i 2003. boravila je na [[Univerzitet u Göteborgu|Univerzitetu u Göteborgu]] u [[Švedska|Švedskoj]], gdje je pohađala postdiplomsko usavršavanje iz organizacijske psihologije i psihološke metodologije.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Kao stipendistica programa Junior Faculty Development Program (JFDP), koji finansira Ministarstvo vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država, boravila je tokom akademske 2012/2013. na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]]. Tokom ovog programa usavršavala se u oblasti organizacijske i vokacijske psihologije kao i savremenih metoda univerzitetske nastave i vrednovanja znanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Godine 2014. učestvovala je u programu British Bosnia and Herzegovina Fellowship, koji organizira [[Ministarstvo vanjskih poslova Ujedinjenog Kraljevstva]], u okviru kojeg je boravila na [[Univerzitet "Queen Mary" u Londonu|Univerzitetu "Queen Mary" u Londonu]]. Program je bio usmjeren na razvoj javnih politika, akademsku saradnju i društvenu integraciju.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2016. učestvuje u programima akademske razmjene s [[Međunarodni psihoanalitički univerzitet u Berlinu|Međunarodnim psihoanalitičkim univerzitetom u Berlinu]] (IPU) u okviru programa [[Program "Erasmus"|Erasmus+]], kroz saradnju na projektima posvećenim psihosocijalnim aspektima [[Psihološka trauma|traume]], [[Migracija stanovništva|migracija]] i rada s [[Psihološka trauma|traumatiziranim grupama]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Naučno-istraživački rad == Naučno-istraživački rad Dženane Husremović obuhvata oblasti psihometrije, organizacijske i vokacijske psihologije, psihologije rada, profesionalnog razvoja, obrazovnih politika te psihosocijalnih aspekata traume. Njena istraživanja usmjerena su na razvoj i primjenu psiholoških mjernih instrumenata, profesionalnu orijentaciju, psihosocijalne faktore na radnom mjestu, dobrobit zaposlenih, konflikt između poslovnog i porodičnog života te unapređenje obrazovnih sistema.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U oblasti [[Psihometrija|psihometrije]] autorica je univerzitetskog priručnika ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016), u kojem obrađuje osnovne principe konstrukcije i evaluacije psiholoških mjernih instrumenata, uključujući pouzdanost, valjanost i druge metrijske karakteristike testova.<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Bavila se i istraživanjima u području razvoja karijere i profesionalnog usmjeravanja. Koautorica je univerzitetskog udžbenika ''Razvoj karijere – teorijske perspektive'' (2024), koji obrađuje savremene teorijske modele razvoja [[Karijera|karijere]] i njihovu primjenu u [[Karijerno savjetovanje|karijernom savjetovanju]].<ref name="Husremovic_Vardo_CarapinaZovko_RazvojKarijere_2024">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Vardo |first2=Elvis |last3=Čarapina Zovko |first3=Ivona |title=Razvoj karijere |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/59311878/ffsa |publisher=Centar za obrazovne inicijative Step by Step |location=Sarajevo |year=2024 |isbn=978-9926-8671-8-8 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="FFSUM_RazvojKarijere">{{cite news |title=Održana promocija knjige Razvoj karijere: teorijske perspektive |url=https://arhiva.ff.sum.ba/hr/node/27762 |work=Filozofski fakultet Univerziteta u Mostaru |access-date=2. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Značajan dio njenog naučnog rada odnosi se na obrazovne politike, inkluzivno obrazovanje i posljedice socijalne traume na pojedince i organizacije. Učestvovala je u izradi stručnih publikacija o profesionalnom razvoju nastavnika, standardima pedagoško-psihološkog obrazovanja nastavnika i inkluzivnom obrazovanju, te je koautorica poglavlja objavljenih u međunarodnim izdanjima izdavačke kuće [[Springer Publishing|Springer]], posvećenih socijalnoj traumi i organizacijskoj psihologiji.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Rukovodeće funkcije == Pored nastavnog i naučno-istraživačkog rada, Dženana Husremović obavljala je više rukovodećih funkcija na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]]. U periodu od 2018. do 2020. bila je prorektorica za naučno-istraživački rad, gdje je bila zadužena za razvoj i podršku naučno-istraživačkim projektima, unapređenje međunarodne naučne saradnje i provođenje strateških aktivnosti u oblasti nauke i istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Za prorektoricu za nastavu i studentska pitanja izabrana je 2020, a na istu funkciju ponovno je izabrana 2024. U okviru ovih dužnosti učestvuje u razvoju i unapređenju nastavnog procesa, osiguravanju kvaliteta studijskih programa, postupcima akreditacije te pitanjima studentskog standarda i razvoja visokog obrazovanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Bila je i članica Upravnog odbora Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu u periodu od 2013. do 2014.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Stručni i društveni angažman == Pored akademske djelatnosti, Dženana Husremović aktivna je u radu stručnih organizacija i organizacija civilnog društva koje djeluju u oblastima [[Psihologija|psihologije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]] i socijalnih istraživanja. Suosnivačica je i viša istraživačica organizacije proMENTE socijalna istraživanja, osnovane 2003. u Sarajevu, koja provodi primijenjena istraživanja u oblastima obrazovanja, zapošljavanja i socijalnih politika.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="proMENTE_About">{{cite web |url=https://promente.org/index.php/bs/o-promente |title=O proMENTE |website=proMENTE socijalna istraživanja |publisher=proMENTE |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Trbic_Husremovic_Education">{{cite web |last=Trbić |first=Dženana |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Education in a hidden market place – monitoring private tutoring |url=http://www.promente.org/OSF1-PT-pres-e.pdf |website=proMENTE social research |publisher=proMENTE / OSF BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od 2013. do 2020. bila je članica i predsjednica Upravnog odbora Fonda Otvoreno društvo Bosne i Hercegovine.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="EFM_Cemu_ne_ucimo_djecu">{{cite web |title=Čemu (ne) učimo djecu? |url=https://efm.ba/tag/fond-otvoreno-drustvo-bih/ |website=efm.ba |publisher=eFM Studentski radio / Fond otvoreno društvo BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> Za predsjednicu [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine|Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] izabrana je 2014. i tu je dužnost obavljala do 2019.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2019. obavlja dužnost potpredsjednice Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine i [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine|Saveza društava psihologa Bosne i Hercegovine]].<ref name="DPFBiH_O_drustvu">{{cite web |title=O Društvu |url=https://dpfbih.ba/o-drustvu/ |website=Društvo psihologa u FBiH |publisher=Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> U okviru rada strukovnih udruženja učestvovala je u aktivnostima usmjerenim na unapređenje psihološke struke, organizaciju stručnih skupova i izradu propisa kojima se uređuje psihološka djelatnost u Bosni i Hercegovini. == Pogledi na visoko obrazovanje == U javnim istupima Husremović naglašava značaj institucionalne podrške razvoju visokog obrazovanja, ističući da kvalitet univerziteta ne zavisi samo od kapaciteta nastavnika i istraživača nego i od društvenog vrednovanja obrazovanja. U jednom intervjuu navela je: {{Citat|...Ako nemate resurse na raspolaganju koji uključuju i pozitivno vrednovanje obrazovanja i podršku od zajednice u koju je univerzitet uronjen, možete postići onoliko koliko vam vaši vlastiti kapaciteti i resursi omogućavaju. Najlakše je kritikovati. Ali, put ka izvrsnosti ne traži gledatelje, nego radnike spremne da se posvete ciljevima i da na njima aktivno rade bez obzira na prepreke kojih je u našoj zemlji ogroman broj.<ref name="RadioSarajevo_HusremovicIntervju_2025">{{cite news |last=Redakcija |title=Prof. Husremović: "Najlakše je kritikovati. UNSA se konstantno penje na svjetskim rang listama" |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/prof-husremovic-najlakse-je-kritikovati-ali-unsa-izvrsnost-gradi-radom-znanjem-saradnjom/600451 |work=Radio Sarajevo |date=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref>}} == Bibliografija == Dženana Husremović autorica je i koautorica većeg broja knjiga, univerzitetskih udžbenika, stručnih i naučnih publikacija, poglavlja u knjigama te naučnih radova objavljenih u domaćim i međunarodnim publikacijama. U nastavku su navedena odabrana djela. === Knjige, publikacije i dijelovi publikacija === * ''Trauma, society, and art'' (2025)<ref name="Jusic_Husremović_TraumaSocietyArt_2025">{{cite book |last1=Jusić |first1=Ajna |last2=Husremović |first2=Dženana |editor-last=Hamburger |editor-first=Andreas |chapter=Trauma, society, and art: Ajna Jusić in conversation with Dženana Husremović |title=Screening the Scars: The Cinematic (In)visibility of Social Trauma |url=https://firingthemind.com/wp-content/uploads/2024/10/Hamburger_Prelims.pdf |publisher=Karnac Books |location=London |year=2025 |pages=129 |isbn=978-1-80013-290-0 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju'' (2024)<ref name="Muslic_2024_Metode">{{cite book |last=Muslić |first=Merima |last2=Bošković |first2=Dušanka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju |url=https://ebooks.unsa.ba/index.php/ebooks/catalog/book/76 |location=Sarajevo |publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2024 |url-access=subscription |isbn=978-9926-491-35-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava'' (2022)<ref name="Nurkovic_2022_Inkluzivni">{{cite book |last=Nurković |first=Hasnija |last2=Radić-Izetbegović |first2=Anka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava |edition=1. |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/49419270/ffsa?format=isbd |location=Sarajevo |publisher=Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2022 |isbn=978-9926-453-47-3 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija'' (2022)<ref name="KosoDrljevic_2022_Osnove">{{cite book |last=Koso-Drljević |first=Maida |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/48155142/nubbih?format=marc |location=Sarajevo |publisher=Perfecta |date=2022 |isbn=978-9926-403-40-9 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Neurobiology of Memory in Trauma Survivors'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_Neurobiology_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Neurobiology of Memory in Trauma Survivors |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization'' (2021)<ref name="Hedrih_Husremovic_OrganizationalPsychology_2021">{{cite book |last1=Hedrih |first1=Vladimir |last2=Husremović |first2=Dženana |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık |chapter=Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization |title=Social Trauma – An Interdisciplinary Textbook |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/62595590 |publisher=Springer |location=Cham |year=2021 |pages=235–242 |isbn=978-3-030-47816-2 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Education and Social Trauma'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju'' (2019)<ref name="Dzumhur_2021_Rezultati">{{cite book |last=Džumhur |first=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Zečević |first3=Ivana |last4=Lukenda |first4=Anita |title=Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/PISA-2019-izvje%C5%A1%C4%87e-za-BiH.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2021 |pages=203–224 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Religious Education and the Large Group Identity'' (2018)<ref name="Husremovic_ReligiousEducation_2018">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |editor1-last=Ognjenović |editor1-first=Gorana |editor2-last=Joželić |editor2-first=Jasna |chapter=Religious Education and the Large Group Identity |title=Education in Post-Conflict Transition: The Politicization of Religion in School Textbooks |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-56605-4_9 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |year=2018 |pages=181–201 |isbn=978-3-319-56604-7 |doi=10.1007/978-3-319-56605-4_9 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama'' (2017)<ref name="Cemu_ne_ucimo_djecu_2017">{{cite book |editor-last=Soldo |editor-first=Andrea |editor2-last=Trbić |editor2-first=Dženana |editor3-last=Husremović |editor3-first=Dženana |editor4-last=Veličković |editor4-first=Nenad |editor5-last=Čelebičić |editor5-first=Ivona |editor6-last=Ibrahimović |editor6-first=Namir |title=Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama |url=https://www.promente.org/downloads/cemuucimodjecu.pdf |location=Sarajevo |publisher=Mas Media / Fond otvoreno društvo BiH |date=2017 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016)<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini'' (2016)<ref name="Husremovic_2016_Analiza">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Đapo |first2=Nermin |title=Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/23102470/nubbih |location=Sarajevo |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2016 |isbn=978-9958-572-05-0 |access-date=2. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Benchmarking: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole'' (2013)<ref name="Dzumhur_Husremovic_Dapo_Benchmarking_2013">{{cite book |last1=Džumhur |first1=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Đapo |first3=Nermin |title=BENCHMARKING: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/Benchmarking%20BOS.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |location=Sarajevo |year=2013 |isbn=978-9958-572-03-6 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade'' (2010)<ref name="Husremovic_2010_Program">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Lepić |first2=Sidik |last3=Chambers |first3=Mike |last4=Zirojević-Bužo |first4=Maja |editor-last=Omerhodžić |editor-first=Venesa |title=Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade |edition=1. |url=https://szks.ba/wp-content/uploads/publikacije/03PriloziZaMlade.pdf |publisher=GOPA mbH |date=2010 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima'' (2008)<ref name="Husremovic_2008_Tim">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Šišić |first2=Ajla |last3=Dostić |first3=Goran |title=Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/17131270/kbze |location=Sarajevo |publisher=Promente socijalna istraživanja : Gospodarska/Privredna komora Federacije Bosne i Hercegovine : Privredna komora Republike Srpske |date=2008 |isbn=978-9958-9004-0-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Private tutoring in Bosnia and Herzegovina'' (2006)<ref name="Husremovic_2006_Bosnia">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Trbić |first2=Dženana |editor-last=Silova |editor-first=Iveta |editor2-last=Būdienė |editor2-first=Virginija |editor3-last=Bray |editor3-first=Mark |title=Education in a Hidden Marketplace: Monitoring of Private Tutoring |chapter=Private tutoring in Bosnia and Herzegovina |publisher=Open Society Institute |date=2006 |pages=143–166 |isbn=978-1-891385-63-6 |language=en}}</ref> === Online kurikulumi === * ''Timski rad i liderstvo'' (2015)<ref name="Husremovic_TimskiRadLiderstvo_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Timski rad i Liderstvo |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Samoosnaživanje'' (2015)<ref name="Husremovic_Samoosnazivanje_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Samoosnaživanje |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu]] * [[Psihologija]] * [[Psihometrija]] * [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://orcid.org/0000-0002-8495-5001 Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[ORCID]] * [https://scholar.google.com/citations?user=zsHH9KEAAAAJ&hl=hr Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[Google Scholar]] * [https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/989 Profil istraživača Dženane Husremović] u bazi E-CRIS/COBISS * [https://www.youtube.com/watch?v=mFHSwL21ui0 Snimak odbrane doktorske disertacije Dženane Husremović] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Husremović, Dženana}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psiholozi]] [[Kategorija:Univerzitet u Sarajevu]] [[Kategorija:Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] m5199wzz66k5691crurx6byotzan5b9 3915942 3915886 2026-08-02T10:06:06Z Bosancica by MK 173186 Sitne korekcije 3915942 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Dženana Husremović | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1971. | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] (danas [[Bosna i Hercegovina]]) | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[psihometrija]], [[Spisak metoda istraživanja u psihologiji|metodologija naučnih istraživanja]], [[organizacijska psihologija]]) | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] }} | alma_mater = [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = [[Valentin Bucik]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Prorektorica Univerziteta u Sarajevu * Istraživanja u oblasti psihometrije, psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i socijalne traume }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Dženana Husremović''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica. Profesorica je na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]]. Obavljala je dužnost prorektorice za naučno-istraživački rad, a od 2020. obavlja dužnost prorektorice za nastavu i studentska pitanja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Rektorat |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/organizacija/rektorat |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Njen naučno-istraživački rad usmjeren je na [[Psihometrija|psihometriju]], [[Psihologija rada i organizacijska psihologija|organizacijsku]] i [[Vokacijska psihologija|vokacijsku psihologiju]] te analizu obrazovnih politika. == Djetinjstvo i obrazovanje == Dženana Husremović rođena je 1971. u [[Zenica|Zenici]], gdje je završila osnovnu školu i gimnaziju.<ref name="BusinessMagazine_2023">{{cite news |title=Prednost žena – liderica je njihov feminini stil |url=https://business-magazine.ba/2023/01/12/prednost-zena-liderica-feminini-stil/ |work=Business Magazine |date=2023 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], od 1992. do 1995, učestvovala je u projektima pružanja psihosocijalne pomoći izbjeglicama, raseljenim osobama i djeci u izbjegličkim centrima na području Zenice. Sarađivala je s organizacijom Medica te međunarodnim stručnjacima s [[Univerzitet u Londonu|Univerziteta u Londonu]] i [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Univerziteta Kalifornije u Los Angelesu]] (UCLA) na programima psihosocijalne podrške [[Psihološka trauma|traumatiziranim]] populacijama.<ref name="BusinessMagazine_2023" /> Nakon završetka rata upisala je studij psihologije na Odsjeku za psihologiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]], gdje je diplomirala 2001. s radom iz oblasti profesionalne selekcije. Na istom fakultetu stekla je zvanje magistra psiholoških nauka 2006. odbranom rada pod naslovom ''Validacijska studija modela profesionalne orijentacije za učenike osnovnih škola''.<ref name="Husremovic_CV_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija - Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA%20HUSREMOVIC%20CV.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Husremovic_CV_Bibliografija_2020">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija i bibliografija: Prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/DZENANA_HUSREMOVIC_REKTORAT_OKTOBAR%202020.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2020 |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Doktorsku disertaciju pod naslovom ''Model odnosa psihosocijalnih faktora na radnom mjestu i njihovog utjecaja na dobrobit radnika'' odbranila je 2011. na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu pod mentorstvom [[Valentin Bucik|Valentina Bucika]] s [[Univerzitet u Ljubljani|Univerziteta u Ljubljani]], čime je stekla naučni stepen doktora psiholoških nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Biografija sa bibliografijom – prof. dr. Dženana Husremović |url=https://www.unsa.ba/sites/default/files/inline-files/Biografija%20sa%20bibligrafijom%20-%20prof.%20dr.%20Dzenana%20Husremovic.pdf |publisher=Univerzitet u Sarajevu |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Akademska karijera == Dženana Husremović zaposlila se na Odsjeku za psihologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu 2001. u zvanju asistentice. U zvanje više asistentice izabrana je 2007, za docenticu 2011, a za vanrednu profesoricu 2016.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U nastavnom radu izvodi nastavu na dodiplomskim, master i doktorskim studijima iz oblasti psihometrije, metodologije naučnih istraživanja, organizacijske i vokacijske psihologije te drugih disciplina psihologije. Pored matičnog angažmana na Filozofskom fakultetu, učestvovala je u izvođenju nastave u drugim organizacijskim jedinicama [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2009. angažirana je na [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji likovnih umjetnosti Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta Ergonomija na Odsjeku za produkt dizajn.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]] od 2015. do 2022. izvodila je nastavu na predmetu Psihologija, namijenjenom studentima nastavničkih studijskih programa prirodnih nauka.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2023. angažirana je na [[Fakultet zdravstvenih studija u Sarajevu|Fakultetu zdravstvenih studija Univerziteta u Sarajevu]] kao nositeljica predmeta [[Psihologija ishrane]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2013. učestvuje u izvođenju nastave na međunarodnom master programu ''Democracy and Human Rights in South East Europe'' (ERMA) pri Centru za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu, gdje vodi modul iz metodologije istraživanja.<ref name="UNSA_ERMA_GraduationCeremony_2025">{{cite web |title=The graduation ceremony of the 24th generation of ERMA program students |url=https://unsa.ba/index.php/en/novosti/graduation-ceremony-24th-generation-erma-program-students |publisher=Univerzitet u Sarajevu |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="GCHumanRights_ERMA_Graduates_2025">{{cite web |title=ERMA Graduates Celebrate Academic Achievement and Renewed Commitment to Human Rights |url=https://www.gchumanrights.org/gc-news/erma-graduates-celebrate-academic-achievement/ |publisher=Global Campus of Human Rights |date=2025 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2020. angažirana je i na doktorskom studiju ''Global Studies'', na predmetu Metodologija naučnih istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="CIS_UNSA_GlobalStudies_2023">{{cite web |title=Interdisciplinary Doctoral Program in Social Sciences: Global Studies |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/12/CIS-brosura-Global-Studies-WEBv2-002.pdf |publisher=Centar za interdisciplinarne studije "Prof. dr. Zdravko Grebo" Univerziteta u Sarajevu |date=2023 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2014. učestvuje i u programu [[Cjeloživotno učenje|cjeloživotnog učenja]] ''TRAIN'', namijenjenom profesionalnom usavršavanju akademskog osoblja [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], u okviru kojeg izvodi obuke iz komunikacijskih i prezentacijskih vještina.<ref name="UNSA_TRAIN_Program_2021">{{cite news |title=Započela realizacija programa TRAIN u akademskoj 2020/2021. godini |url=https://www.unsa.ba/novosti/zapocela-realizacija-programa-train-u-akademskoj-20202021-godini |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2021 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNSA_TRAIN_Certifikati_2025">{{cite news |title=Svečano dodjeljeni certifikati učesnicima TRAIN programa Univerziteta u Sarajevu |url=https://unsa.ba/index.php/novosti/svecano-dodjeljeni-certifikati-ucesnicima-train-programa-univerziteta-u-sarajevu-0 |work=Univerzitet u Sarajevu |year=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Međunarodno usavršavanje == Tokom akademske karijere Dženana Husremović usavršavala se i boravila na više [[univerzitet]]a u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Jednomjesečni studijski boravak na Institutu za psihologiju Ludwig Maximilian [[Univerzitet "Ludwig Maximilian" u Minhenu|Univerziteta u Münchenu]] ostvarila je 2000, gdje se usavršavala iz oblasti [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Socijalna psihologija|socijalne psihologije]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Tokom 2002. i 2003. boravila je na [[Univerzitet u Göteborgu|Univerzitetu u Göteborgu]] u [[Švedska|Švedskoj]], gdje je pohađala postdiplomsko usavršavanje iz organizacijske psihologije i psihološke metodologije.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Kao stipendistica programa Junior Faculty Development Program (JFDP), koji finansira [[Ministarstvo vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država]], boravila je tokom akademske 2012/2013. na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]]. Tokom ovog programa usavršavala se u oblasti organizacijske i vokacijske psihologije kao i savremenih metoda univerzitetske nastave i vrednovanja znanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Godine 2014. učestvovala je u programu British Bosnia and Herzegovina Fellowship, koji organizira [[Ministarstvo vanjskih poslova Ujedinjenog Kraljevstva]], u okviru kojeg je boravila na [[Univerzitet "Queen Mary" u Londonu|Univerzitetu "Queen Mary" u Londonu]]. Program je bio usmjeren na razvoj javnih politika, akademsku saradnju i društvenu integraciju.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2016. učestvuje u programima akademske razmjene s [[Međunarodni psihoanalitički univerzitet u Berlinu|Međunarodnim psihoanalitičkim univerzitetom u Berlinu]] (IPU) u okviru programa [[Program "Erasmus"|Erasmus+]], kroz saradnju na projektima posvećenim psihosocijalnim aspektima [[Psihološka trauma|traume]], [[Migracija stanovništva|migracija]] i rada s [[Psihološka trauma|traumatiziranim grupama]].<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Naučno-istraživački rad == Naučno-istraživački rad Dženane Husremović obuhvata oblasti psihometrije, organizacijske i vokacijske psihologije, psihologije rada, profesionalnog razvoja, obrazovnih politika te psihosocijalnih aspekata traume. Njena istraživanja usmjerena su na razvoj i primjenu psiholoških mjernih instrumenata, profesionalnu orijentaciju, psihosocijalne faktore na radnom mjestu, dobrobit zaposlenih, konflikt između poslovnog i porodičnog života te unapređenje obrazovnih sistema.<ref name="Husremovic_BiografijaSaBibliografijom_UNSA" /> U oblasti [[Psihometrija|psihometrije]] autorica je univerzitetskog priručnika ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016), u kojem obrađuje osnovne principe konstrukcije i evaluacije psiholoških mjernih instrumenata, uključujući pouzdanost, valjanost i druge metrijske karakteristike testova.<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Bavila se i istraživanjima u području razvoja karijere i profesionalnog usmjeravanja. Koautorica je univerzitetskog udžbenika ''Razvoj karijere – teorijske perspektive'' (2024), koji obrađuje savremene teorijske modele razvoja [[Karijera|karijere]] i njihovu primjenu u [[Karijerno savjetovanje|karijernom savjetovanju]].<ref name="Husremovic_Vardo_CarapinaZovko_RazvojKarijere_2024">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Vardo |first2=Elvis |last3=Čarapina Zovko |first3=Ivona |title=Razvoj karijere |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/59311878/ffsa |publisher=Centar za obrazovne inicijative Step by Step |location=Sarajevo |year=2024 |isbn=978-9926-8671-8-8 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="FFSUM_RazvojKarijere">{{cite news |title=Održana promocija knjige Razvoj karijere: teorijske perspektive |url=https://arhiva.ff.sum.ba/hr/node/27762 |work=Filozofski fakultet Univerziteta u Mostaru |access-date=2. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Značajan dio njenog naučnog rada odnosi se na obrazovne politike, inkluzivno obrazovanje i posljedice socijalne traume na pojedince i organizacije. Učestvovala je u izradi stručnih publikacija o profesionalnom razvoju nastavnika, standardima pedagoško-psihološkog obrazovanja nastavnika i inkluzivnom obrazovanju, te je koautorica poglavlja objavljenih u međunarodnim izdanjima izdavačke kuće [[Springer Publishing|Springer]], posvećenih socijalnoj traumi i organizacijskoj psihologiji.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Rukovodeće funkcije == Pored nastavnog i naučno-istraživačkog rada, Dženana Husremović obavljala je više rukovodećih funkcija na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]]. U periodu od 2018. do 2020. bila je prorektorica za naučno-istraživački rad, gdje je bila zadužena za razvoj i podršku naučno-istraživačkim projektima, unapređenje međunarodne naučne saradnje i provođenje strateških aktivnosti u oblasti nauke i istraživanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Za prorektoricu za nastavu i studentska pitanja izabrana je 2020, a na istu funkciju ponovno je izabrana 2024. U okviru ovih dužnosti učestvuje u razvoju i unapređenju nastavnog procesa, osiguravanju kvaliteta studijskih programa, postupcima akreditacije te pitanjima studentskog standarda i razvoja visokog obrazovanja.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Bila je i članica Upravnog odbora Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu u periodu od 2013. do 2014.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> == Stručni i društveni angažman == Pored akademske djelatnosti, Dženana Husremović aktivna je u radu stručnih organizacija i organizacija civilnog društva koje djeluju u oblastima [[Psihologija|psihologije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]] i socijalnih istraživanja. Suosnivačica je i viša istraživačica organizacije proMENTE socijalna istraživanja, osnovane 2003. u Sarajevu, koja provodi istraživanja u oblastima obrazovanja, zapošljavanja i socijalnih politika.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="proMENTE_About">{{cite web |url=https://promente.org/index.php/bs/o-promente |title=O proMENTE |website=proMENTE socijalna istraživanja |publisher=proMENTE |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Trbic_Husremovic_Education">{{cite web |last=Trbić |first=Dženana |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Education in a hidden market place – monitoring private tutoring |url=http://www.promente.org/OSF1-PT-pres-e.pdf |website=proMENTE social research |publisher=proMENTE / OSF BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od 2013. do 2020. bila je članica i predsjednica Upravnog odbora Fonda Otvoreno društvo Bosne i Hercegovine.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /><ref name="EFM_Cemu_ne_ucimo_djecu">{{cite web |title=Čemu (ne) učimo djecu? |url=https://efm.ba/tag/fond-otvoreno-drustvo-bih/ |website=efm.ba |publisher=eFM Studentski radio / Fond otvoreno društvo BiH |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> Za predsjednicu [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine|Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] izabrana je 2014. i tu je dužnost obavljala do 2019.<ref name="Husremovic_CV_UNSA" /> Od 2019. obavlja dužnost potpredsjednice Društva psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine i [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine|Saveza društava psihologa Bosne i Hercegovine]].<ref name="DPFBiH_O_drustvu">{{cite web |title=O Društvu |url=https://dpfbih.ba/o-drustvu/ |website=Društvo psihologa u FBiH |publisher=Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> U okviru rada strukovnih udruženja učestvovala je u aktivnostima usmjerenim na unapređenje psihološke struke, organizaciji stručnih skupova i izradi propisa kojima se uređuje psihološka djelatnost u Bosni i Hercegovini. == Pogledi na visoko obrazovanje == U javnim istupima Husremović naglašava značaj institucionalne podrške razvoju visokog obrazovanja, ističući da kvalitet univerziteta ne zavisi samo od kapaciteta nastavnika i istraživača nego i od društvenog vrednovanja obrazovanja. U jednom intervjuu navela je: {{Citat|...Ako nemate resurse na raspolaganju koji uključuju i pozitivno vrednovanje obrazovanja i podršku od zajednice u koju je univerzitet uronjen, možete postići onoliko koliko vam vaši vlastiti kapaciteti i resursi omogućavaju. Najlakše je kritikovati. Ali, put ka izvrsnosti ne traži gledatelje, nego radnike spremne da se posvete ciljevima i da na njima aktivno rade bez obzira na prepreke kojih je u našoj zemlji ogroman broj.<ref name="RadioSarajevo_HusremovicIntervju_2025">{{cite news |last=Redakcija |title=Prof. Husremović: "Najlakše je kritikovati. UNSA se konstantno penje na svjetskim rang listama" |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/prof-husremovic-najlakse-je-kritikovati-ali-unsa-izvrsnost-gradi-radom-znanjem-saradnjom/600451 |work=Radio Sarajevo |date=2025 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref>}} == Bibliografija == Dženana Husremović autorica je i koautorica većeg broja knjiga, univerzitetskih udžbenika, stručnih i naučnih publikacija, poglavlja u knjigama te naučnih radova objavljenih u domaćim i međunarodnim publikacijama. U nastavku su navedena odabrana djela. === Knjige, publikacije i dijelovi publikacija === * ''Trauma, society, and art'' (2025)<ref name="Jusic_Husremović_TraumaSocietyArt_2025">{{cite book |last1=Jusić |first1=Ajna |last2=Husremović |first2=Dženana |editor-last=Hamburger |editor-first=Andreas |chapter=Trauma, society, and art: Ajna Jusić in conversation with Dženana Husremović |title=Screening the Scars: The Cinematic (In)visibility of Social Trauma |url=https://firingthemind.com/wp-content/uploads/2024/10/Hamburger_Prelims.pdf |publisher=Karnac Books |location=London |year=2025 |pages=129 |isbn=978-1-80013-290-0 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju'' (2024)<ref name="Muslic_2024_Metode">{{cite book |last=Muslić |first=Merima |last2=Bošković |first2=Dušanka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Metode evaluacije korisničkog iskustva za softvere u obrazovanju |url=https://ebooks.unsa.ba/index.php/ebooks/catalog/book/76 |location=Sarajevo |publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2024 |url-access=subscription |isbn=978-9926-491-35-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava'' (2022)<ref name="Nurkovic_2022_Inkluzivni">{{cite book |last=Nurković |first=Hasnija |last2=Radić-Izetbegović |first2=Anka |last3=Husremović |first3=Dženana |title=Inkluzivni odgoj i obrazovanje od posebnih potreba do ljudskih prava |edition=1. |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/49419270/ffsa?format=isbd |location=Sarajevo |publisher=Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2022 |isbn=978-9926-453-47-3 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija'' (2022)<ref name="KosoDrljevic_2022_Osnove">{{cite book |last=Koso-Drljević |first=Maida |last2=Husremović |first2=Dženana |title=Osnove neuropsihološke procjene kognitivnih funkcija |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/48155142/nubbih?format=marc |location=Sarajevo |publisher=Perfecta |date=2022 |isbn=978-9926-403-40-9 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Neurobiology of Memory in Trauma Survivors'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_Neurobiology_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Neurobiology of Memory in Trauma Survivors |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization'' (2021)<ref name="Hedrih_Husremovic_OrganizationalPsychology_2021">{{cite book |last1=Hedrih |first1=Vladimir |last2=Husremović |first2=Dženana |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık |chapter=Organizational Psychology: Traumatic Traces in Organization |title=Social Trauma – An Interdisciplinary Textbook |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/62595590 |publisher=Springer |location=Cham |year=2021 |pages=235–242 |isbn=978-3-030-47816-2 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Education and Social Trauma'' (2021)<ref name="Husremovic_KosoDrljevic_EducationSocialTrauma_2021">{{cite book |last1=Husremović |first1=Dženana |last2=Koso-Drljević |first2=Maida |editor1-last=Hamburger |editor1-first=Andreas |editor2-last=Hancheva |editor2-first=Camellia |editor3-last=Volkan |editor3-first=Vamık D. |chapter=Education and Social Trauma |title=Interdisciplinary Handbook of Social Trauma |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-47817-9 |publisher=Springer |year=2021 |isbn=3-030-47816-5 |doi=10.1007/978-3-030-47817-9 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju'' (2019)<ref name="Dzumhur_2021_Rezultati">{{cite book |last=Džumhur |first=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Zečević |first3=Ivana |last4=Lukenda |first4=Anita |title=Rezultati PISA ispitivanja i uloga visokoškolskih institucija u unapređenju akademskih postignuća u preduniverzitetskom obrazovanju |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/PISA-2019-izvje%C5%A1%C4%87e-za-BiH.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2021 |pages=203–224 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Religious Education and the Large Group Identity'' (2018)<ref name="Husremovic_ReligiousEducation_2018">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |editor1-last=Ognjenović |editor1-first=Gorana |editor2-last=Joželić |editor2-first=Jasna |chapter=Religious Education and the Large Group Identity |title=Education in Post-Conflict Transition: The Politicization of Religion in School Textbooks |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-56605-4_9 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |year=2018 |pages=181–201 |isbn=978-3-319-56604-7 |doi=10.1007/978-3-319-56605-4_9 |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama'' (2017)<ref name="Cemu_ne_ucimo_djecu_2017">{{cite book |editor-last=Soldo |editor-first=Andrea |editor2-last=Trbić |editor2-first=Dženana |editor3-last=Husremović |editor3-first=Dženana |editor4-last=Veličković |editor4-first=Nenad |editor5-last=Čelebičić |editor5-first=Ivona |editor6-last=Ibrahimović |editor6-first=Namir |title=Obrazovanje u BiH: Čemu (ne) učimo djecu? Analiza sadržaja udžbenika nacionalne grupe predmeta u osnovnim školama |url=https://www.promente.org/downloads/cemuucimodjecu.pdf |location=Sarajevo |publisher=Mas Media / Fond otvoreno društvo BiH |date=2017 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Osnove psihometrije: za studente psihologije'' (2016)<ref name="Husremovic_OsnovePsihometrije_2016">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |title=Osnove psihometrije: za studente psihologije |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/22918662/nubbih?format=isbd |publisher=Filozofski fakultet |location=Sarajevo |year=2016 |isbn=978-9958-625-58-9 |access-date=1. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini'' (2016)<ref name="Husremovic_2016_Analiza">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Đapo |first2=Nermin |title=Analiza potreba za stalnim stručnim usavršavanjem i profesionalnim razvojem vaspitača djece predškolskog uzrasta u Bosni i Hercegovini |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/23102470/nubbih |location=Sarajevo |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |date=2016 |isbn=978-9958-572-05-0 |access-date=2. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Benchmarking: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole'' (2013)<ref name="Dzumhur_Husremovic_Dapo_Benchmarking_2013">{{cite book |last1=Džumhur |first1=Žaneta |last2=Husremović |first2=Dženana |last3=Đapo |first3=Nermin |title=BENCHMARKING: Postavljanje mjerila u funkciji evaluacije reforme osnovne škole |url=https://aposo.gov.ba/sadrzaj/uploads/Benchmarking%20BOS.pdf |publisher=Agencija za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje |location=Sarajevo |year=2013 |isbn=978-9958-572-03-6 |format=PDF |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade'' (2010)<ref name="Husremovic_2010_Program">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Lepić |first2=Sidik |last3=Chambers |first3=Mike |last4=Zirojević-Bužo |first4=Maja |editor-last=Omerhodžić |editor-first=Venesa |title=Program upravljanja karijerom: Prilozi za mlade |edition=1. |url=https://szks.ba/wp-content/uploads/publikacije/03PriloziZaMlade.pdf |publisher=GOPA mbH |date=2010 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima'' (2008)<ref name="Husremovic_2008_Tim">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Šišić |first2=Ajla |last3=Dostić |first3=Goran |title=Tim za uspjeh: praktični vodič kroz upravljanje ljudskim potencijalima |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/17131270/kbze |location=Sarajevo |publisher=Promente socijalna istraživanja : Gospodarska/Privredna komora Federacije Bosne i Hercegovine : Privredna komora Republike Srpske |date=2008 |isbn=978-9958-9004-0-2 |access-date=10. 7. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Private tutoring in Bosnia and Herzegovina'' (2006)<ref name="Husremovic_2006_Bosnia">{{cite book |last=Husremović |first=Dženana |last2=Trbić |first2=Dženana |editor-last=Silova |editor-first=Iveta |editor2-last=Būdienė |editor2-first=Virginija |editor3-last=Bray |editor3-first=Mark |title=Education in a Hidden Marketplace: Monitoring of Private Tutoring |chapter=Private tutoring in Bosnia and Herzegovina |publisher=Open Society Institute |date=2006 |pages=143–166 |isbn=978-1-891385-63-6 |language=en}}</ref> === Online kurikulumi === * ''Timski rad i liderstvo'' (2015)<ref name="Husremovic_TimskiRadLiderstvo_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Timski rad i Liderstvo |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Samoosnaživanje'' (2015)<ref name="Husremovic_Samoosnazivanje_2015">{{cite web |last=Husremović |first=Dženana |title=Samoosnaživanje |url=http://www.obuka.ba/ |publisher=Institut za razvoj mladih KULT |year=2015 |access-date=2. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine]] * [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu]] * [[Psihologija]] * [[Psihometrija]] * [[Savez društava psihologa Bosne i Hercegovine]] * [[Univerzitet u Sarajevu]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://orcid.org/0000-0002-8495-5001 Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[ORCID]] * [https://scholar.google.com/citations?user=zsHH9KEAAAAJ&hl=hr Službeni profil Dženane Husremović] na platformi [[Google Scholar]] * [https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/989 Profil istraživača Dženane Husremović] u bazi E-CRIS/COBISS * [https://www.youtube.com/watch?v=mFHSwL21ui0 Snimak odbrane doktorske disertacije Dženane Husremović] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Husremović, Dženana}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psiholozi]] [[Kategorija:Univerzitet u Sarajevu]] [[Kategorija:Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] anwiityajtfi85sg4bvl4yflxe3d2r7 Leopoldstadt 0 532656 3915953 3903235 2026-08-02T10:51:11Z Amestein 176558 kategorizano 3915953 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}[[Datoteka:Wien - Bezirk Leopoldstadt, Wappen.svg|mini|Grb okruga Leopoldstadt]] [[Datoteka:Vienna subdivisions (2).svg|mini|Okrug Leopoldstadt]] '''Leopoldstadt''' je 2. od 23 [[beč]]kih okruga. Ime je dobio po caru [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Lepoldu I.]] U Leopoldstadtu se nalazi zabavni park [[Prater]]. === Geografija === ==== Položaj ==== Drugi okrug se nalazi između [[Dunav]]a i [[Dunavski kanal|Dunavskog kanala]] i graniči se s [[Innere Stadt|prvim okrugom]] preko Dunavskog kanala. Obale Dunavskog kanala iznad Ulrichgasse dio su vanjske zone Historijskog centra Beča, koji je na [[UNESCO Lista svjetske baštine|listi svjetske baštine]]. Leopoldstadt također graniči s [[Landstraße|3]], [[Alsergrund|9]],[[Simmering|11]] i [[Brigittenau|20]]. okrugom, kao i s 22. okrugom s druge strane Dunava. Prater zauzima veći dio drugog okruga. Ostrvo koje formiraju Dunav i Dunavski kanal nema službeno ime; u 19. stoljeću povremeno se nazivalo Leopoldstadtsko ostrvo.<ref>{{Cite book|title=Wigand‘s Conversations-Lexikon für alle Stände|year=1852|location=Leipzig|page=206}}</ref> ==== Vode ==== Pored Dunava i Dunavskog kanala, najvažnije vodene površine u Leopoldstadtu su rukavci Dunava ''Oberes Heustadlwasser, Unteres Heustadelwasser, Rosenwasser, Krebsenwasser, Mauthnerwasser'' i ''Lusthauswasser'' kod [[Lusthaus]]a. ==== Grätzl (gradski okrug) ==== U popularnom shvaćanju, postoje i različite četvrti sa svojim karakterom, takozvani Grätzl, kao što su [[Karmeliterviertel]], [[Stuwerviertel]], [[Nordbahnviertel]], [[Alliiertenviertel]] i [[Pratercottage]]. Navedene u smjeru kazaljke na satu, sljedeće četvrti 2. okruga graniče manje-više direktno s [[Augarten]]om: ''Volkerviertel, Afrikanerviertel, Karmeliterviertel'' i ''Rembrantviertel''.<ref>{{Cite book|title=Studie Umfeld Augarten-Kultur.Park.Augarten|year=2003|location=Wien|page=13}}</ref> Projekt [[Regulacija Dunava|regulacije Dunava]], završen 1875., u početku nije promijenio granice okruga; međutim, [[Bruckhaufen]] i [[Kaisermühlen]] se više nisu nalazili na ostrvu, več na lijevoj obali novog glavnog kanala. Stvaranje [[Floridsdorf|21. okruga]] 1905. uključivanjem područja istočno od 2. okruga također u početku nije utjecalo na granice okruga. Sa 2 990 kuća (9,5%) od ukopno 32 524 kuće u svih 19 okruga, Leopoldstadt je bio okrug s najviše kuća 1899., a slijedio ga je [[Hietzing]], na tadašnjem području sa 2 882 kuće<ref>{{Cite book|last=Lehmann|first=Adolph|title=Lehmanns Allgemeiner Wohnungsanzeiger|year=1900|volume=1|location=Wien|page=37 (= str. 101 Sveska 1)}}</ref> ==== Iščlanjenje iz 2. okruga ==== Površina okruga se smanjlivala od 1900. nadalje: * Godine 1900. , na zahtjev lokalnih političara, [[Brigittenau]] i sjeverni dio [[Zwischenbrücken]]a odvojeni su od 2. okruga i uspostavljeni kao 20. okrug. Za razliku od danas, njegova granica je išla duž desne obale Dunava ([[Handelskai]]). Sama rijeka i područje na lijevoj obali, nizvodno od Brigittenauspitza, ostali su dio 2. okruga. Leopoldstadt je takoizgubio svoju poziciju okruga s najviše zgrada, ali sa 141 007 stanovnika (8,5%) od 1 662 269 stanovnika Beča, ostao je daleko najnaseljeniji. Gustoća naseljenosti historijskog Leopoldstadta postaje jasna kada se doda 71.153 stanovnika (4,3%) novog 20. okruga: Zajedno, dva okruga su imali u sebi jednog od osam stanovnika Beča.<ref>{{Cite book|last=Lehmann|first=Adolph|title=Lehmanns Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger|year=1902|volume=1|location=Wien|page=39 (=str. 102, sveska 1)}}</ref> * Dana 19. februara 1924., sjeveroistočna granica između 2. i 20. okruga duž ulice Innstraße proširena je preko Dunava do starog Dunava. (Kao što je navedeno u Bečkom pokrajinskom zakonu, duž ove linije bili su planirani mostovi preko oba vodena puta.) Bruckhaufen, smješten na lijevoj obali Dunava sjeverno od ove linije (danas područje između sjeverne ulice Arbeiterstrandbadstrasse, Donauturmstrasse i ulice Am Bruckhaufen), postao je dio 21. okruga. * Dana 15. oktobra 1938., kao dio stvaranja [[Veliki Beč|Velikog Beča]] pod nacističkom vlašču, Kaisermühlen, posljedni dio Leopoldstadta na ljevoj obali Dunava, odvojen je od njega i uključen u 21. okrug. To je također utjecalo na današnja područja [[Donaupark]]a, [[Donau City|Donau City-ja]], [[UNO City|UNO City-ja]], Arbeiterstranda (Radničke plaže), [[Strandbad Alte Donau]] (stare dunavske plaže) i najzapadnijeg dijela [[Gänsehäufel]]a. (Godine 1954. Kaisermühlen je postao dio [[Donaustadt|22. okruga]].) Broj stanovnika 20. okruga se povećao od njegovog odvajanja odvajanja od 2. okruga, dok se gustina naseljensti u 2. okruga smanjila- dijelom zbog protjerivanja i/ ili ubistva jevrejskih stanovnika Leopoldstadta. Danas, 2. okrug čini 4,6% površine Beča, ali u njemu živi 5,6% stanovništva. === Grb === [[Hugo Gerard Ströhl]] je 1904. dizajnirao grbove bečkih okruga. Grb Leopoldstadta sastavljen je od pečata okružnih sudova bivših predgrađa: * Sveti Leopold u gornjem lijevom dijelu simbolizira historijski Leopoldstadt, bivši Donji Werd, područje između Augartena, Taborstraße, Praterstraße i Dunavskog kanala. Odjeven je u plavi kaput i crveni ogrtač s hermelinom, te nosi austrijski vojvodski šešir. U rukama drži zastavu [[Nadvojvoda|Nadvojvodstva]] [[Donja Austrija|Austrije ispod Ennsa]] i model crkve, što simbolizira pokroviteljtvo [[Leopoldskirche (Leopoldstadt)|župne crkve u Leopoldstadtu]]. * Gornji desni dio grba predstavlja dio [[Jägerzeile]], područje istočno od današnje [[Praterstraße]] i [[Praterstern]]a. Prikazuje srebrnog jelena Svetog Huberta na zelenoj livadi. Jelen ima dvanaest zlatnih rogova, iz čijeg središta viri zlatni krst. Kao simbol lova, jelen predstavlja nekadašnji značaj Pratera i dunavskih močvara kao lovišta. * Donji dio grba predstavlja dio Zwischenbrücken. Prikazuje crveni jezik na srebrnoj pozadini, okružen zlatnim oreolom ukrašenim s pet zlatnih petokrakih zvijezda. Grb simbolizira Svetog Ivana Nepomuka, zaštitnika mostova, i predstavlja područje koje se prvobitno nalazio imeđu nekoliko rukavaca Dunava i njihovih mostova. Od regulacije Dunava između 1870. i 1875., ovo područje se protezalo sjeveroistočno od [[Sjeverna željeznička stanica beč|Sjeverne željezničke stanice]] (danas: [[Bečka stanica Praterstern]]), otprilike između Reichsbrücke i Nordbahnbrücke (a od 1900. djelomično pripada 20. okrugu). === Historija === Početci naselja mogu se datirati oko 1300..<ref>{{Citation|title=Historisches Lexikon Wien. 4: Le - Ro|publisher=Kremayr & Scheriau|date=1995|accessdate=30. 3. 2026|isbn=978-3-218-00546-3|first=Felix|last=Czeike}}</ref> Od 1300. dokumentirana su prva naselja na ostrvima na Dunavu, koji je često mijenjao svoj tok. Most prema Donjem Werdu (''werd,'' srednjovisokonjemački za ''otok'') u blizini gradskih vrata Rotenturm spominje se 1368. (do 1782. jedini)<ref name=":0">{{Cite journal|last=König|first=Josef|date=2007|title=Bezirksmuseum 2 Leopoldstadt,|journal=Wiener Geschichtsblätter 4/2007|publisher=Stadt- und Landesarchiv Wien|publication-place=Wien}}</ref> U 15. stolječu, grad Beč je ovdje stekao zemljište i farme. Naselje se razvilo u poplavnim područjima koja su ranije služila uglavnom kao pašnjaci: za stoku stanovnika Beča, kao i za stoku uvezenu iz [[Mađarska|Mađarske]] ili u tranzitu (oko 1500. , 50 000 je godišnje tjerano u Austriju, od kojih je dio tjeran u južnu Njemačku) i konje; grad je za to naplaćivao naknade za ispašu.<ref>{{Cite book|last=Opll|first=Ferdinand|title=Europäische Städte im Mittelalter|last2=Sonnlechner|first2=Christoph|date=2010|publisher=Studien Verlag|isbn=978-3-7065-4856-4|series=Forschungen und Beiträge zur Wiener Stadtgeschichte|location=Innsbruck}}</ref> Pokošeno sijeno se koristilo za hranjenje teglećih životinja, a Donji Werd je također obezbjeđivao građevinsko drvo i ogrjev za grad. Do 1450., područje između ulica Hollandstraße, Taborstraße (koja se u to vrijeme još zvala ''Kremser Straße'') i Praterstraße bilo je izgrađeno; veći dio Donjeg Werda još uvijek je bila poplavna šuma, ispresijecana mnogim rukavcima Dunava, čiji se tok mogao drastično promijeniti zbog poplava. 1439. izgrađen je prvi višerasponski most preko Dunava i njegovih bočnih kanala na mjestu koje se danas zove Gaußplatz.<ref name=":0" /> Godine 1529. mostovi su uništeni tokom [[Prva opsada Beča|Prve opsade Beča]], a donji Werd je okupirala [[Osmansko Carstvo|osmanska vojska]]. Građani koji su izgubili domove zbog naknadne obnove [[Gradske zidine Beča|gradskih zidina]] naselili su se na području današnje Rotensterngasse i Große Sperlgasse. Pivare su izgrađene 1530. i 1536 godine (pivara na danšnjoj Malzgasse postojala je do 1846.). Od 1569., car [[Maksimilijan II, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijan II]] dozvolioje svojim drvodjelcima i lovočuvarima da se naselje u Donjem Werdu, isprva u [[Venediger Au]], a zatim na desnoj strani puta od grada do [[Prater]]a. Iz ovoga se razvilo predgrađe ''[[Jägerzeile]]'' južno od današnje Praterstraße (u dijelu Czerningasse-Praterstern)<ref name=":0" /> Godine 1614., [[milosrdna braća]], pozvani u Beč, osnovali su svoj samostan s pripadajućom bolnicom, koji i danas postoji. [[Karmelićani]] su se tamo naselili 1621.. Neposredno prije toga, 1614, car Matijaš pozvao je u Beč Hospitalski red Braće Hospitalaca Svetog Ivana od Boga. Izgradnja crkve i bolnice započela je 1622., a potvrđena je poveljom o osnivanju od strane cara [[Ferdinand II, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinanda II]] iz 1624.. Bolnica u donjoj Taborstrasse, koja je u to vrijeme bila važna ruta na velike udaljenosti prema sjeveru, i danas postoji; to je najstarija bolnica u gradu. Karmelićanska crkva, koja se nalazi u blizini, također je bila carska zadužbina (Ferdinand II, 1623.) i takođerdio habsburške ofenzive protiv reformacije za osnivanje samostana. Dvije crkve stvaraju upečatjive arhitektonske znamenitosti duž ovog dijela ulice. ==== Ostrvo mace i prvi Leopoldstadt ==== Godine 1624. car [[Ferdinand II, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand II]] protjerao je jevrejske stanovnike iz Beča iz grada i dodijelio im Donji Werd kao njihovo stambeno područje. Ovo je formalizirano sporazumom iz 1626. između jevrejske zajednice i Bürgerspitala (građanske bolnice), kojim je područje "Auf der baumlosen Haide" (Na goloj vrštini) definirao na sljedeći način (današnji nazivi): Kleine Pfarrgasse-Große Schiffgasse-Krummbaumgasse-Karmelitergasse-Taborstraße.<ref name=":0" /> Neke od kuća iz tog vremena i danas postoje, naprijemer Pabsthaus (Haidgasse 6, nazvana po dugogodišnjoj vlasničkoj porodici), kao i dvije susjedne kuće u Große Sperlgasse: Haus zum Sieg (Haidgasse 8, nazvana po pobjedi nadvojvode Karla u bici kod Asperna) i Haus zum goldenen Hasel (Kod Zlatnog lijeska) u Große Pfarrgasse 19, koja datira iz perioda prije godine natpisa na portalu (1736). Godine 1669/70, na nagovor svoje [[Margarita Terezija od Španije|španske supruge]] i gradskog vijeća Beča, [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold I]] je protjerao Jevreje i odavde. Mnogi od njih su pronašli utočište na području današnjeg Gradišća, gdje je osnovano Sedam zajednicapod zaštitom mađarske magnatske porodice Esterházy.<ref>{{Cite web|url=https://oesterreichwiki.org/wiki/Geschichte_der_Juden_im_Burgenland|title=Geschichte der Juden im Burgenland – ÖsterreichWiki|website=oesterreichwiki.org|access-date=3. 4. 2026}}</ref> Godine 1670. car je položio kamen temeljac za crkvu posvećenu Svetom Leopoldu 1671. godine, nakon što su sinagogu, izgrađenu na tom mjestu samo nekolikko godina ranije, spalili Bečlije<ref>{{Cite book|last=Hamann|first=Brigitte|title=Hitlers Wien: Lehrjahre eines Diktators: mit 100 Abbildungen und Faksimiles|url=https://archive.org/details/hitlerswienlehrj0000brig|date=2016|publisher=Piper|isbn=978-3-492-22653-0|edition=Ungekürzte Taschenbuchausgabe, 15. Auflage|series=Piper|location=München}}</ref> Od tad se ''Donji Werd'' zove ''Leopoldstadt'' po caru, ime koje je 1850. godine preneseno s ovog relativno malog područjana cijeli okrug. Godine 1679. bjesnila je razorna epidemija kuge.<ref>{{Cite book|last=Czeike|first=Felix|title=Historisches Lexikon Wien: in 5 Bänden|date=1992|publisher=Kremayr & Scheriau|isbn=978-3-218-00543-2|location=Wien}}</ref> Godine 1683., tokom Druge opsade Beča, Leopoldstadt su opustošili opsjedatelji, a obnovljen je u narednim godinama. Leopoldskirche je obnovljena između 1722. i 1724. godine prema planovima [[Anton Ospel|Antona Ospela]]. Uprkos svim represijama do nacističke ere, Jevreji su se više puta vraćali u ovaj dio grada, koji je bio povoljno smješten za trgovinu, te blizu obrazovnih institucija. Nadimak okruga, "Ostrvo mace", potiče od brojnih pekara mace koji su proizvodili beskvasni hljeb tokom jevrejskih praznika. Do Holokausta, jevrejsko stanovništvo je činilo značajan dio stanovnika 2. okruga. Granica koju je povukao karmelićanski manastir i danas je vidljiva kao kratki dio historijskog zida izeđu Karmelitergasse i Tandelmarktgasse (vidljivo u dvorištima Tandelmarktgasse 8 i Karmelitergasse 24). Jevrejski stanovnici Beča danas ponovo žive u ovom okrugu. ==== Prater i Augarten ==== Tokom [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]], Šveđani su opsjedali grad 1645. godine. Nakon njihovog povlačenja, izgrađena je kapela posvećena svetoj Brigiti Švedskoj. Područje, ranije nazvano Schottenau, dobilo je ime po ovoj kapeli.<ref name=":0" /> (Sjeverni dio 2. okruga postao je zaseban okrug, također nazvan Brigittenau, 1900. godine.) Godine 1537., [[Ferdinand I, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand I]], rimsko-njemački kralj, a kasnije i [[Car Svetog rimskog carstva|car]], izgradio je Prater Hauptallee (glavnu aveniju), koju je od 1867. godine ne prekida potok Heustadelwasser. Godine 1560. Prater je ograđen kao carsko lovište, a ulaz neovlaštenim osobama je bio zabranjen. U Augartenu, [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold I]] je 1704. godine izgradio palatu, a od 1712. godine nadalje, [[Karlo VI, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo VI]] je angažovao Jeana Treheta da dizajnira park u baroknom stilu koji je sačuvan do danas<ref name=":0" /> Godine 1766. car [[Josip II, car Svetog Rimskog Carstva|Josip II]], kao suvladar s [[Marija Terezija, kraljica Ugarske|Marijom Terezijom]] u [[Habsburška Monarhija|Habsburškoj monarhiji]], otvorio je Prater, vrlo veliko područje, za javnost; osnovan je "Wurstelprater" (službeno Volksprater od 1786.). Godine 1775. car je također otvorio Augarten, u čijem je ''Josefsstöckelu'' (jednostavnoj, jednokatnoj zgradi) volio provoditi ljeto i odakle je [[papa Pio VI]] blagoslovio Bečlije 1782.:<ref>{{Citation|title=Wiener Bezirkskulturführer. 2: Leopoldstadt / Felix Czeike|publisher=Jugend und Volk|date=1980|accessdate=3. 4. 2026|isbn=978-3-7141-6225-7}}</ref> ''Mjesto rekreacije posvečena svim ljudima, od strane njihovih blagajnika.'' (Posveta iznad glave kapije). Od Augartena, ravna avenija proteže se oko 6&nbsp;km do Lusthausa (obnovljenog 1783. od strane [[Isodor Canevale|Isodora Canevalea]]) na livadama Pratera (do 1867. dva puta prekidan Heustadlwasserom, ogrankom Dunava; danas niz ulicu Klanggasse, Heinestraße,Praterstern i Hauptallee); Od 1963. godine na glavnoj aveniji na snazi je opšta zabrana vožnje. Godine 1782. [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] je održao koncert u Augartenu. Sin [[Anton Grassalkovics|Antona Grassalkovicsa]], mađarskog "ministra finansija" Marije Terezije, također po imenu Mozart, osnovao je soju bečku rezidenciju kao princ nasuprot glavnog ulaza u Augarten (a time i ljetnu rezidenciju cara [[Josip II, car Svetog Rimskog Carstva|Josipa II]]) 1789. godine. [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] je održao koncert u Augartenu 1803. godine. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Geografija Austrije]] [[Kategorija:Austrija]] g6bmc0rqpphfyw9s9r5a73orwkpdx41 3915960 3915953 2026-08-02T11:20:21Z Amestein 176558 produžen 3915960 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}[[Datoteka:Wien - Bezirk Leopoldstadt, Wappen.svg|mini|Grb okruga Leopoldstadt]] [[Datoteka:Vienna subdivisions (2).svg|mini|Okrug Leopoldstadt]] '''Leopoldstadt''' je 2. od 23 [[beč]]kih okruga. Ime je dobio po caru [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Lepoldu I.]] U Leopoldstadtu se nalazi zabavni park [[Prater]]. === Geografija === ==== Položaj ==== Drugi okrug se nalazi između [[Dunav]]a i [[Dunavski kanal|Dunavskog kanala]] i graniči se s [[Innere Stadt|prvim okrugom]] preko Dunavskog kanala. Obale Dunavskog kanala iznad Ulrichgasse dio su vanjske zone Historijskog centra Beča, koji je na [[UNESCO Lista svjetske baštine|listi svjetske baštine]]. Leopoldstadt također graniči s [[Landstraße|3]], [[Alsergrund|9]],[[Simmering|11]] i [[Brigittenau|20]]. okrugom, kao i s 22. okrugom s druge strane Dunava. Prater zauzima veći dio drugog okruga. Ostrvo koje formiraju Dunav i Dunavski kanal nema službeno ime; u 19. stoljeću povremeno se nazivalo Leopoldstadtsko ostrvo.<ref>{{Cite book|title=Wigand‘s Conversations-Lexikon für alle Stände|year=1852|location=Leipzig|page=206}}</ref> ==== Vode ==== Pored Dunava i Dunavskog kanala, najvažnije vodene površine u Leopoldstadtu su rukavci Dunava ''Oberes Heustadlwasser, Unteres Heustadelwasser, Rosenwasser, Krebsenwasser, Mauthnerwasser'' i ''Lusthauswasser'' kod [[Lusthaus]]a. ==== Grätzl (gradski okrug) ==== U popularnom shvaćanju, postoje i različite četvrti sa svojim karakterom, takozvani Grätzl, kao što su [[Karmeliterviertel]], [[Stuwerviertel]], [[Nordbahnviertel]], [[Alliiertenviertel]] i [[Pratercottage]]. Navedene u smjeru kazaljke na satu, sljedeće četvrti 2. okruga graniče manje-više direktno s [[Augarten]]om: ''Volkerviertel, Afrikanerviertel, Karmeliterviertel'' i ''Rembrantviertel''.<ref>{{Cite book|title=Studie Umfeld Augarten-Kultur.Park.Augarten|year=2003|location=Wien|page=13}}</ref> Projekt [[Regulacija Dunava|regulacije Dunava]], završen 1875., u početku nije promijenio granice okruga; međutim, [[Bruckhaufen]] i [[Kaisermühlen]] se više nisu nalazili na ostrvu, več na lijevoj obali novog glavnog kanala. Stvaranje [[Floridsdorf|21. okruga]] 1905. uključivanjem područja istočno od 2. okruga također u početku nije utjecalo na granice okruga. Sa 2 990 kuća (9,5%) od ukopno 32 524 kuće u svih 19 okruga, Leopoldstadt je bio okrug s najviše kuća 1899., a slijedio ga je [[Hietzing]], na tadašnjem području sa 2 882 kuće<ref>{{Cite book|last=Lehmann|first=Adolph|title=Lehmanns Allgemeiner Wohnungsanzeiger|year=1900|volume=1|location=Wien|page=37 (= str. 101 Sveska 1)}}</ref> ==== Iščlanjenje iz 2. okruga ==== Površina okruga se smanjlivala od 1900. nadalje: * Godine 1900. , na zahtjev lokalnih političara, [[Brigittenau]] i sjeverni dio [[Zwischenbrücken]]a odvojeni su od 2. okruga i uspostavljeni kao 20. okrug. Za razliku od danas, njegova granica je išla duž desne obale Dunava ([[Handelskai]]). Sama rijeka i područje na lijevoj obali, nizvodno od Brigittenauspitza, ostali su dio 2. okruga. Leopoldstadt je takoizgubio svoju poziciju okruga s najviše zgrada, ali sa 141 007 stanovnika (8,5%) od 1 662 269 stanovnika Beča, ostao je daleko najnaseljeniji. Gustoća naseljenosti historijskog Leopoldstadta postaje jasna kada se doda 71.153 stanovnika (4,3%) novog 20. okruga: Zajedno, dva okruga su imali u sebi jednog od osam stanovnika Beča.<ref>{{Cite book|last=Lehmann|first=Adolph|title=Lehmanns Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger|year=1902|volume=1|location=Wien|page=39 (=str. 102, sveska 1)}}</ref> * Dana 19. februara 1924., sjeveroistočna granica između 2. i 20. okruga duž ulice Innstraße proširena je preko Dunava do starog Dunava. (Kao što je navedeno u Bečkom pokrajinskom zakonu, duž ove linije bili su planirani mostovi preko oba vodena puta.) Bruckhaufen, smješten na lijevoj obali Dunava sjeverno od ove linije (danas područje između sjeverne ulice Arbeiterstrandbadstrasse, Donauturmstrasse i ulice Am Bruckhaufen), postao je dio 21. okruga. * Dana 15. oktobra 1938., kao dio stvaranja [[Veliki Beč|Velikog Beča]] pod nacističkom vlašču, Kaisermühlen, posljedni dio Leopoldstadta na ljevoj obali Dunava, odvojen je od njega i uključen u 21. okrug. To je također utjecalo na današnja područja [[Donaupark]]a, [[Donau City|Donau City-ja]], [[UNO City|UNO City-ja]], Arbeiterstranda (Radničke plaže), [[Strandbad Alte Donau]] (stare dunavske plaže) i najzapadnijeg dijela [[Gänsehäufel]]a. (Godine 1954. Kaisermühlen je postao dio [[Donaustadt|22. okruga]].) Broj stanovnika 20. okruga se povećao od njegovog odvajanja odvajanja od 2. okruga, dok se gustina naseljensti u 2. okruga smanjila- dijelom zbog protjerivanja i/ ili ubistva jevrejskih stanovnika Leopoldstadta. Danas, 2. okrug čini 4,6% površine Beča, ali u njemu živi 5,6% stanovništva. === Grb === [[Hugo Gerard Ströhl]] je 1904. dizajnirao grbove bečkih okruga. Grb Leopoldstadta sastavljen je od pečata okružnih sudova bivših predgrađa: * Sveti Leopold u gornjem lijevom dijelu simbolizira historijski Leopoldstadt, bivši Donji Werd, područje između Augartena, Taborstraße, Praterstraße i Dunavskog kanala. Odjeven je u plavi kaput i crveni ogrtač s hermelinom, te nosi austrijski vojvodski šešir. U rukama drži zastavu [[Nadvojvoda|Nadvojvodstva]] [[Donja Austrija|Austrije ispod Ennsa]] i model crkve, što simbolizira pokroviteljtvo [[Leopoldskirche (Leopoldstadt)|župne crkve u Leopoldstadtu]]. * Gornji desni dio grba predstavlja dio [[Jägerzeile]], područje istočno od današnje [[Praterstraße]] i [[Praterstern]]a. Prikazuje srebrnog jelena Svetog Huberta na zelenoj livadi. Jelen ima dvanaest zlatnih rogova, iz čijeg središta viri zlatni krst. Kao simbol lova, jelen predstavlja nekadašnji značaj Pratera i dunavskih močvara kao lovišta. * Donji dio grba predstavlja dio Zwischenbrücken. Prikazuje crveni jezik na srebrnoj pozadini, okružen zlatnim oreolom ukrašenim s pet zlatnih petokrakih zvijezda. Grb simbolizira Svetog Ivana Nepomuka, zaštitnika mostova, i predstavlja područje koje se prvobitno nalazio imeđu nekoliko rukavaca Dunava i njihovih mostova. Od regulacije Dunava između 1870. i 1875., ovo područje se protezalo sjeveroistočno od [[Sjeverna željeznička stanica beč|Sjeverne željezničke stanice]] (danas: [[Bečka stanica Praterstern]]), otprilike između Reichsbrücke i Nordbahnbrücke (a od 1900. djelomično pripada 20. okrugu). === Historija === Početci naselja mogu se datirati oko 1300..<ref name=":1">{{Citation|title=Historisches Lexikon Wien. 4: Le - Ro|publisher=Kremayr & Scheriau|date=1995|accessdate=30. 3. 2026|isbn=978-3-218-00546-3|first=Felix|last=Czeike}}</ref> Od 1300. dokumentirana su prva naselja na ostrvima na Dunavu, koji je često mijenjao svoj tok. Most prema Donjem Werdu (''werd,'' srednjovisokonjemački za ''otok'') u blizini gradskih vrata Rotenturm spominje se 1368. (do 1782. jedini)<ref name=":0">{{Cite journal|last=König|first=Josef|date=2007|title=Bezirksmuseum 2 Leopoldstadt,|journal=Wiener Geschichtsblätter 4/2007|publisher=Stadt- und Landesarchiv Wien|publication-place=Wien}}</ref> U 15. stolječu, grad Beč je ovdje stekao zemljište i farme. Naselje se razvilo u poplavnim područjima koja su ranije služila uglavnom kao pašnjaci: za stoku stanovnika Beča, kao i za stoku uvezenu iz [[Mađarska|Mađarske]] ili u tranzitu (oko 1500. , 50 000 je godišnje tjerano u Austriju, od kojih je dio tjeran u južnu Njemačku) i konje; grad je za to naplaćivao naknade za ispašu.<ref>{{Cite book|last=Opll|first=Ferdinand|title=Europäische Städte im Mittelalter|last2=Sonnlechner|first2=Christoph|date=2010|publisher=Studien Verlag|isbn=978-3-7065-4856-4|series=Forschungen und Beiträge zur Wiener Stadtgeschichte|location=Innsbruck}}</ref> Pokošeno sijeno se koristilo za hranjenje teglećih životinja, a Donji Werd je također obezbjeđivao građevinsko drvo i ogrjev za grad. Do 1450., područje između ulica Hollandstraße, Taborstraße (koja se u to vrijeme još zvala ''Kremser Straße'') i Praterstraße bilo je izgrađeno; veći dio Donjeg Werda još uvijek je bila poplavna šuma, ispresijecana mnogim rukavcima Dunava, čiji se tok mogao drastično promijeniti zbog poplava. 1439. izgrađen je prvi višerasponski most preko Dunava i njegovih bočnih kanala na mjestu koje se danas zove Gaußplatz.<ref name=":0" /> Godine 1529. mostovi su uništeni tokom [[Prva opsada Beča|Prve opsade Beča]], a donji Werd je okupirala [[Osmansko Carstvo|osmanska vojska]]. Građani koji su izgubili domove zbog naknadne obnove [[Gradske zidine Beča|gradskih zidina]] naselili su se na području današnje Rotensterngasse i Große Sperlgasse. Pivare su izgrađene 1530. i 1536 godine (pivara na danšnjoj Malzgasse postojala je do 1846.). Od 1569., car [[Maksimilijan II, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijan II]] dozvolioje svojim drvodjelcima i lovočuvarima da se naselje u Donjem Werdu, isprva u [[Venediger Au]], a zatim na desnoj strani puta od grada do [[Prater]]a. Iz ovoga se razvilo predgrađe ''[[Jägerzeile]]'' južno od današnje Praterstraße (u dijelu Czerningasse-Praterstern)<ref name=":0" /> Godine 1614., [[milosrdna braća]], pozvani u Beč, osnovali su svoj samostan s pripadajućom bolnicom, koji i danas postoji. [[Karmelićani]] su se tamo naselili 1621.. Neposredno prije toga, 1614, car Matijaš pozvao je u Beč Hospitalski red Braće Hospitalaca Svetog Ivana od Boga. Izgradnja crkve i bolnice započela je 1622., a potvrđena je poveljom o osnivanju od strane cara [[Ferdinand II, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinanda II]] iz 1624.. Bolnica u donjoj Taborstrasse, koja je u to vrijeme bila važna ruta na velike udaljenosti prema sjeveru, i danas postoji; to je najstarija bolnica u gradu. Karmelićanska crkva, koja se nalazi u blizini, također je bila carska zadužbina (Ferdinand II, 1623.) i takođerdio habsburške ofenzive protiv reformacije za osnivanje samostana. Dvije crkve stvaraju upečatjive arhitektonske znamenitosti duž ovog dijela ulice. ==== Ostrvo mace i prvi Leopoldstadt ==== Godine 1624. car [[Ferdinand II, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand II]] protjerao je jevrejske stanovnike iz Beča iz grada i dodijelio im Donji Werd kao njihovo stambeno područje. Ovo je formalizirano sporazumom iz 1626. između jevrejske zajednice i Bürgerspitala (građanske bolnice), kojim je područje "Auf der baumlosen Haide" (Na goloj vrštini) definirao na sljedeći način (današnji nazivi): Kleine Pfarrgasse-Große Schiffgasse-Krummbaumgasse-Karmelitergasse-Taborstraße.<ref name=":0" /> Neke od kuća iz tog vremena i danas postoje, naprijemer Pabsthaus (Haidgasse 6, nazvana po dugogodišnjoj vlasničkoj porodici), kao i dvije susjedne kuće u Große Sperlgasse: Haus zum Sieg (Haidgasse 8, nazvana po pobjedi nadvojvode Karla u bici kod Asperna) i Haus zum goldenen Hasel (Kod Zlatnog lijeska) u Große Pfarrgasse 19, koja datira iz perioda prije godine natpisa na portalu (1736). Godine 1669/70, na nagovor svoje [[Margarita Terezija od Španije|španske supruge]] i gradskog vijeća Beča, [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold I]] je protjerao Jevreje i odavde. Mnogi od njih su pronašli utočište na području današnjeg Gradišća, gdje je osnovano Sedam zajednicapod zaštitom mađarske magnatske porodice Esterházy.<ref>{{Cite web|url=https://oesterreichwiki.org/wiki/Geschichte_der_Juden_im_Burgenland|title=Geschichte der Juden im Burgenland – ÖsterreichWiki|website=oesterreichwiki.org|access-date=3. 4. 2026}}</ref> Godine 1670. car je položio kamen temeljac za crkvu posvećenu Svetom Leopoldu 1671. godine, nakon što su sinagogu, izgrađenu na tom mjestu samo nekolikko godina ranije, spalili Bečlije<ref>{{Cite book|last=Hamann|first=Brigitte|title=Hitlers Wien: Lehrjahre eines Diktators: mit 100 Abbildungen und Faksimiles|url=https://archive.org/details/hitlerswienlehrj0000brig|date=2016|publisher=Piper|isbn=978-3-492-22653-0|edition=Ungekürzte Taschenbuchausgabe, 15. Auflage|series=Piper|location=München}}</ref> Od tad se ''Donji Werd'' zove ''Leopoldstadt'' po caru, ime koje je 1850. godine preneseno s ovog relativno malog područjana cijeli okrug. Godine 1679. bjesnila je razorna epidemija kuge.<ref>{{Cite book|last=Czeike|first=Felix|title=Historisches Lexikon Wien: in 5 Bänden|date=1992|publisher=Kremayr & Scheriau|isbn=978-3-218-00543-2|location=Wien}}</ref> Godine 1683., tokom Druge opsade Beča, Leopoldstadt su opustošili opsjedatelji, a obnovljen je u narednim godinama. Leopoldskirche je obnovljena između 1722. i 1724. godine prema planovima [[Anton Ospel|Antona Ospela]]. Uprkos svim represijama do nacističke ere, Jevreji su se više puta vraćali u ovaj dio grada, koji je bio povoljno smješten za trgovinu, te blizu obrazovnih institucija. Nadimak okruga, "Ostrvo mace", potiče od brojnih pekara mace koji su proizvodili beskvasni hljeb tokom jevrejskih praznika. Do Holokausta, jevrejsko stanovništvo je činilo značajan dio stanovnika 2. okruga. Granica koju je povukao karmelićanski manastir i danas je vidljiva kao kratki dio historijskog zida izeđu Karmelitergasse i Tandelmarktgasse (vidljivo u dvorištima Tandelmarktgasse 8 i Karmelitergasse 24). Jevrejski stanovnici Beča danas ponovo žive u ovom okrugu. ==== Prater i Augarten ==== Tokom [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]], Šveđani su opsjedali grad 1645. godine. Nakon njihovog povlačenja, izgrađena je kapela posvećena svetoj Brigiti Švedskoj. Područje, ranije nazvano Schottenau, dobilo je ime po ovoj kapeli.<ref name=":0" /> (Sjeverni dio 2. okruga postao je zaseban okrug, također nazvan Brigittenau, 1900. godine.) Godine 1537., [[Ferdinand I, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand I]], rimsko-njemački kralj, a kasnije i [[Car Svetog rimskog carstva|car]], izgradio je Prater Hauptallee (glavnu aveniju), koju je od 1867. godine ne prekida potok Heustadelwasser. Godine 1560. Prater je ograđen kao carsko lovište, a ulaz neovlaštenim osobama je bio zabranjen. U Augartenu, [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold I]] je 1704. godine izgradio palatu, a od 1712. godine nadalje, [[Karlo VI, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo VI]] je angažovao Jeana Treheta da dizajnira park u baroknom stilu koji je sačuvan do danas<ref name=":0" /> Godine 1766. car [[Josip II, car Svetog Rimskog Carstva|Josip II]], kao suvladar s [[Marija Terezija, kraljica Ugarske|Marijom Terezijom]] u [[Habsburška Monarhija|Habsburškoj monarhiji]], otvorio je Prater, vrlo veliko područje, za javnost; osnovan je "Wurstelprater" (službeno Volksprater od 1786.). Godine 1775. car je također otvorio Augarten, u čijem je ''Josefsstöckelu'' (jednostavnoj, jednokatnoj zgradi) volio provoditi ljeto i odakle je [[papa Pio VI]] blagoslovio Bečlije 1782.:<ref>{{Citation|title=Wiener Bezirkskulturführer. 2: Leopoldstadt / Felix Czeike|publisher=Jugend und Volk|date=1980|accessdate=3. 4. 2026|isbn=978-3-7141-6225-7}}</ref> ''Mjesto rekreacije posvečena svim ljudima, od strane njihovih blagajnika.'' (Posveta iznad glave kapije). Od Augartena, ravna avenija proteže se oko 6&nbsp;km do Lusthausa (obnovljenog 1783. od strane [[Isodor Canevale|Isodora Canevalea]]) na livadama Pratera (do 1867. dva puta prekidan Heustadlwasserom, ogrankom Dunava; danas niz ulicu Klanggasse, Heinestraße,Praterstern i Hauptallee); Od 1963. godine na glavnoj aveniji na snazi je opšta zabrana vožnje. Godine 1782. [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] je održao koncert u Augartenu. Sin [[Anton Grassalkovics|Antona Grassalkovicsa]], mađarskog "ministra finansija" Marije Terezije, također po imenu Mozart, osnovao je soju bečku rezidenciju kao princ nasuprot glavnog ulaza u Augarten (a time i ljetnu rezidenciju cara [[Josip II, car Svetog Rimskog Carstva|Josipa II]]) 1789. godine. [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] je održao koncert u Augartenu 1803. godine. Između 1721. i 1723., najstarja bečka kasarna, Konjička kasarna ''Leopoldstadt ,'' izgrađena je na lokaciji između Oberer Donaustraße 17 i Oberer Augartenstraße, jer su stanovnici smatrali da je obavezno smještaj vojnika u privatnim kućama previše opterećujuće. Strušena je između 1863. i 1865.<ref name=":1" /> Kasnije se na ovom mjestu nalazila fabrika Hammerbrot. Leopoldstadt je pretrpio teške poplave 1744., 1787., 1830. i 1862. Poplava iz 1830. opisana je u noveli Franza Grillparzera "Der arme Spielmann". (Oznaka koja označava nivo vode iz 1830. godine može se naći na unutrašnjoj strani glavne kapije Augartena na adresi Obere Augartenstraße 1.) [[Pozorište Leopoldstadt]] otvoreno je 1781. u Jägerzeile (danas Praterstraße 31), gdje su, između ostalih, nastupali [[Johann Nestroy|Nestroy]] i [[Ferdinand Raimund|Raimund]] (premijera predstave "Der Barometermacher auf der Zauberinsel" 1824.). 1838. prodato je pozorišnom direktoru [[Carl Carl|Carlu Carlu]] i nastavio je sa radom kao [[Carltheater]], preselivši se u novu zgradu 1847. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Geografija Austrije]] [[Kategorija:Austrija]] 9ar5sj9fwd68xutlvqajuwyf4hvpswk Šablon:Psihologija 10 532906 3915888 3904150 2026-08-02T02:31:53Z Bosancica by MK 173186 Zamijenjeno psihologija hrane u psihologija ishrane 3915888 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Psihologija |tijeloklasa = hlist |naslov = [[Psihologija]] |naslovstil = background:#BFD7FF; |grupastil = background:#CFE1FF; |iznadstil = background:#DFEBFF; |ispodstil = background:#DFEBFF; |iznad = * [[Historija psihologije|Historija]] * [[Filozofija psihologije|Filozofija]] * [[Psiholog]] |grupa1 = [[Osnovna nauka (psihologija)|Osnovna]] |podaci1 = <!--Abecedno:--> * [[Abnormalna psihologija|Abnormalna]] * [[Afektivna neuronauka]] * [[Afektivna nauka]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna neuronauka]] * [[Biheviorizam]] * [[Diferencijalna psihologija|Diferencijalna]] * [[Ekološka psihologija|Ekološka]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna]] * [[Evolucijska psihologija|Evolucijska]] * [[Geštalt psihologija|Geštalt]] * [[Ljudska inteligencija|Inteligencija]] * [[Kognitivna psihologija|Kognitivna]] / [[Kognitivizam (psihologija)|Kognitivizam]] * [[Kognitivna neuronauka]] ** [[Socijalna kognitivna neuronauka|socijalna]] * [[Komparativna psihologija|Komparativna]] * [[Kulturna psihologija|Kulturna]] * [[Kvantitativna psihologija|Kvantitativna]] * [[Matematička psihologija|Matematička]] * [[Međukulturna psihologija|Međukulturna]] * [[Moralna psihologija|Moralna]] * [[Neuropsihologija]] * [[Percepcija]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Razvojna psihologija|Razvojna]] * [[Socijalna psihologija|Socijalna]] * [[Teorijska psihologija|Teorijska]] |grupa2 = [[Primijenjena psihologija|Primijenjena]] |podaci2 = <!--Abecedno:--> * [[Anomalistička psihologija|Anomalistička]] * [[Avijacijska psihologija|Avijacijska]] * [[Psihobiografija|Biografija poznatih osoba]] * [[Psihologija boja|Boja]] * [[Ergonomija]] * [[Feministička psihologija|Feministička]] * [[Forenzička psihologija|Forenzička]] * [[Fotopsihologija|Fotografija]] * [[Psihohistorija|Historija]] * [[Humanistička psihologija|Humanistička]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija|Industrijska i organizacijska]] * [[Psihologija ishrane|Ishrana]] * [[Klinička psihologija|Klinička]] * [[Psihologija koučinga|Koučing]] * [[Kritička psihologija|Kritička]] * [[Psihologija mase|Masa]] * [[Medicinska psihologija|Medicinska]] * [[Psihologija medija|Mediji]] * [[Psihologija mira|Mir i rat]] * [[Psihologija mode|Moda]] * [[Muzička psihologija|Muzička]] * [[Pedagoška psihologija|Pedagoška]] * [[Policijska psihologija|Policijska]] * [[Politička psihologija|Politička]] * [[Potrošačko ponašanje|Potrošač]] * [[Pozitivna psihologija|Pozitivna]] * [[Pravna psihologija|Pravna]] * [[Primijenjena bihevioralna analiza]] * [[Psihometrija]] * [[Psihoterapija]] * [[Psihologija religije|Religija]] * [[Saobraćajna psihologija|Saobraćajna]] * [[Psihološko savjetovanje|Savjetovanje]] * [[Psihologija sistema|Sistemi]] * [[Spolne razlike u psihologiji|Spolne razlike]] * [[Sportska psihologija|Sport i vježbanje]] * [[Suicidologija]] * [[Svemirska psihologija|Svemirska]] * [[Školska psihologija|Školska]] * [[Psihološko testiranje|Testiranje]] * [[Psihologija umjetnosti|Umjetnost]] * [[Vojna psihologija|Vojna]] * [[Psihologija zajednice|Zajednica]] * [[Psihologija zdravlja na radu|Zdravlje na radu]] * [[Zdravstvena psihologija|Zdravstvena]] |grupa3 = [[Spisak istraživačkih metoda u psihologiji|Metodologije]] |podaci3 = <!--Abecedno:--> * [[Analiza sadržaja]] * [[Arhivsko istraživanje]] * [[Bihevioralna epigenetika]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimenti]] ** [[Eksperimenti na ljudima|na ljudima]] * [[Intervju (istraživanje)|Intervjui]] * [[Kvalitativno psihološko istraživanje|Kvalitativno istraživanje]] * [[Kvantitativno psihološko istraživanje|Kvantitativno istraživanje]] * [[Neurosnimanje]] * [[Opservacija]] * [[Psihofizika]] <!-- * [[Self-report inventory]] --> * [[Metodologija ankete|Statističke ankete]] * [[Studija slučaja]] * [[Testiranje na životinjama]] |grupa4 = Pojmovi |podaci4 = * [[Emocije]] * [[Inteligencija]] * [[Kompetencija (psihologija)|Kompetencija]] * [[Maslowljeva hijerarhija potreba]] * [[Mentalno stanje]] * [[Osjećanje|Osjećanja]] * [[Ponašanje]] * [[Spoznaja]] * [[Svjesnost]] * [[Teorija upravljanja strahom]] * [[Um]] |grupa5 = [[Spisak psihologa|Psiholozi]] |podaci5 = <!-- Prema godini rođenja --> *[[Wilhelm Wundt|Wundt]]<!-- 1832. --> *[[William James|James]]<!-- 1842. --> *[[Ivan Pavlov|Pavlov]]<!-- 1849. --> *[[Sigmund Freud|Freud]]<!-- 1856. --> *[[Edward Thorndike|Thorndike]]<!-- 1874. --> *[[Carl Gustav Jung|Jung]]<!-- 1875. --> *[[John B. Watson|Watson]]<!-- 1878. --> *[[Max Wertheimer|Wertheimer]]<!-- 1880. --> *[[Clark L. Hull|Hull]]<!-- 1884. --> *[[Kurt Koffka|Koffka]]<!-- 1886. --> *[[Kurt Lewin|Lewin]]<!-- 1890. --> *[[Jean Piaget|Piaget]]<!-- 1896. --> *[[Gordon Allport|Allport]]<!-- 1897. --> *[[J. P. Guilford|Guilford]]<!-- 1897. --> *[[Carl Rogers|Rogers]]<!-- 1902. --> *[[Erik Erikson|Erikson]]<!-- 1902. --> *[[B. F. Skinner|Skinner]]<!-- 1904. --> *[[Donald O. Hebb|Hebb]]<!-- 1904. --> *[[Ernest Hilgard|Hilgard]]<!-- 1904. --> *[[Harry Harlow|Harlow]]<!-- 1905. --> *[[Raymond Cattell|Cattell]]<!-- 1905. --> *[[Abraham Maslow|Maslow]]<!-- 1908. --> *[[Neal E. Miller|N. Miller]]<!-- 1909. --> *[[Jerome Bruner|Bruner]]<!-- 1915. --> *[[Donald T. Campbell|Campbell]]<!-- 1916. --> *[[Hans Eysenck|Eysenck]]<!-- 1916. --> *[[Herbert A. Simon|Simon]]<!-- 1916. --> *[[David McClelland|McClelland]]<!-- 1917. --> *[[Urie Bronfenbrenner|Bronfenbrenner]]<!-- 1917. --> *[[Leon Festinger|Festinger]]<!-- 1919. --> *[[George Armitage Miller|G. Miller]]<!-- 1920. --> *[[Richard Lazarus|Lazarus]]<!-- 1922. --> *[[Stanley Schachter|Schachter]]<!-- 1922. --> *[[Robert Zajonc|Zajonc]]<!-- 1923. --> *[[Albert Bandura|Bandura]]<!-- 1925. --> *[[Roger Brown (psiholog)|Brown]]<!-- 1925. --> *[[Endel Tulving|Tulving]]<!-- 1927. --> *[[Lawrence Kohlberg|Kohlberg]]<!-- 1927. --> *[[Noam Chomsky|Chomsky]]<!-- 1928. --> *[[Ulric Neisser|Neisser]]<!-- 1928. --> *[[Jerome Kagan|Kagan]]<!-- 1929. --> *[[Walter Mischel|Mischel]]<!-- 1930. --> *[[Elliot Aronson|Aronson]]<!-- 1932. --> *[[Daniel Kahneman|Kahneman]]<!-- 1934. --> *[[Paul Ekman|Ekman]]<!-- 1934. --> *[[Michael Posner (psiholog)|Posner]]<!-- 1936. --> *[[Amos Tversky|Tversky]]<!-- 1937. --> *[[Bruce McEwen|McEwen]]<!-- 1938. --> *[[Larry Squire|Squire]]<!-- 1941. --> *[[Richard E. Nisbett|Nisbett]]<!-- 1941. --> *[[Martin Seligman|Seligman]]<!-- 1942. --> *[[Ed Diener|Diener]]<!-- 1946. --> *[[Shelley E. Taylor|Taylor]]<!-- 1946. --> *[[John Robert Anderson (psiholog)|Anderson]]<!-- 1947. --> *[[Ronald C. Kessler|Kessler]]<!-- 1947. --> *[[Joseph E. LeDoux|LeDoux]]<!-- 1949. --> *[[Robert Sternberg|Sternberg]]<!-- 1949. --> *[[Richard Davidson|Davidson]]<!-- 1951. --> *[[Susan Fiske|Fiske]]<!-- 1952. --> *[[Roy Baumeister|Baumeister]]<!-- 1953. --> |grupa6 = [[:Kategorija:Psihološki spiskovi|Spiskovi]] |podaci6 = * [[Spisak grana psihologije|Discipline]] * [[Hronologija psihologije|Hronologija]] * [[Spisak istraživačkih metoda u psihologiji|Istraživačke metode]] * [[Opći prikaz psihologije|Opći prikaz]] * [[Spisak psiholoških organizacija|Organizacije]] * [[Spisak psihologa|Psiholozi]] * [[Spisak psihoterapija|Psihoterapije]] * [[Spisak psiholoških škola|Škole misli]] * [[Indeks članaka o psihologiji|Teme]] * [[Opći prikaz psihološkog savjetovanja|Teme u psihološkom savjetovanju]] |ispod = * {{ikona|kategorija}} [[:Kategorija:Psihologija|Kategorija]] * {{ikona|portal}} [[Portal:Psihologija|Portal]] <noinclude>[[Kategorija:Šabloni za psihologiju]]</noinclude> }} px6t23u535spph2zul2gtq1ao0ahevx Siguran prostor (sociologija) 0 533439 3915739 3899924 2026-08-01T13:41:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915739 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:straightally.svg|mini|Obrnuti [[ružičasti trokut]], okružen zelenim krugom koji simbolizira univerzalno prihvatanje, označava [[saveznik (LGBTQ+)|savezništvo]] s borbom za [[LGBTQ+ prava]] i prostore oslobođene od [[homofobija|homofobije]]. Ovaj simbol je prvi put predstavljen na radionicama protiv homofobije koje su organizovali Gay & Lesbian Urban Explorers godine 1989.<ref name="Raeburn2004">{{cite book|author=Nicole Christine Raeburn|title=Changing Corporate America from Inside Out: Lesbian and Gay Workplace Rights|url=https://books.google.com/books?id=pO_9ASZo6I4C&pg=PA209|year=2004|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-3998-4|page=209}}</ref>]] Termin '''siguran prostor''' (engleski: ''safe space'') odnosi se na mjesta "predviđena da budu oslobođena od predrasuda, sukoba, kritika ili potencijalno prijetećih radnji, ideja i razgovora", prema rječniku Merriam-Webster.<ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/safe%20space|title=Safe space: definicija i značenje|work=Merriam-Webster|access-date=9. 11. 2022}}</ref> Izraz potiče iz [[LGBTQ+]] kulture,<ref>{{cite news|url=https://www.vox.com/2016/7/5/11949258/safe-spaces-explained|title=Sigurni prostori, objašnjeni|last=Crockett|first=Emily|work=Vox|date=25. 8. 2016|access-date=9. 11. 2022}}</ref> ali se u međuvremenu proširio i obuhvata bilo koje mjesto gdje se marginalizirana manjina (npr. na osnovu roda, rase, vjere ili etničke pripadnosti) može okupiti kako bi komunicirala o zajedničkim iskustvima. Sigurni prostori se najčešće nalaze na univerzitetskim kampusima u zapadnom svijetu,<ref>{{cite news|last1=Amenabar|first1=Teddy|title=Novi rječnik protesta|url=https://www.washingtonpost.com/sf/style/wp/2016/05/19/2016/05/19/what-college-students-mean-when-they-ask-for-safe-spaces-and-trigger-warnings/|access-date=15. 7. 2016|newspaper=[[The Washington Post]]|date=19. 5. 2016}}</ref> ali i na radnim mjestima, kao što je slučaj u kompaniji [[Nokia]].<ref>[http://equal.org/safe-space-program/ The Safe Space Program] Alcatel-Lucent, bez datuma, pristupljeno 11. 11. 2017.</ref> Termini '''siguran prostor''' (ili '''sigurniji prostor''') i '''pozitivan prostor''' također mogu označavati da [[nastavnik]], obrazovna institucija ili studentsko tijelo ne toleriraju [[nasilje]], [[uznemiravanje]] ili [[govor mržnje]], čime stvaraju [[sigurnost|sigurno]] mjesto za marginalizirane osobe.<ref>{{cite journal|last=Waldman|first=Katy|url=http://www.slate.com/articles/double_x/cover_story/2016/09/what_science_can_tell_us_about_trigger_warnings.html|title=Što nam nauka može reći o upozorenjima na okidače|journal=Slate|date=5. 9. 2016|access-date=10. 9. 2016}}</ref> == Po državama == === Australija === Islamsko vijeće Viktorije (ICV), koje navodi da predstavlja 200.000 muslimana u državi [[Viktorija (Australija)|Viktorija]], izjavilo je da je [[Islam u Australiji|muslimanska zajednica]] pretrpjela probleme s mentalnim zdravljem zbog sumnji kojima je izložena. ICV je predložio da se islamskim grupama u zajednici daju sredstva za stvaranje "sigurnih prostora" u kojima bi se o "zapaljivim" pitanjima moglo raspravljati bez osuđivanja.<ref name=BBC>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-40198145|title=Plan muslimanskog 'sigurnog prostora' izaziva svađu u Australiji|date=8. 6. 2017|publisher=BBC News|access-date=11. 6. 2017|language=en-GB}}</ref> Vlada je odbila taj prijedlog i pokrenula reviziju vladinog finansiranja ICV-a.<ref name=BBC/><ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/national/breaking-news/muslim-youth-safe-spaces-needed-in-vic/news-story/57a28a82bab29e642e87a73899c0cdb7|title=Finansiranje Islamskog vijeća Viktorije pod revizijom|work=News.com.au|access-date=11. 6. 2017}}</ref> === Kanada === Kampanja ''Positive Space'' razvijena je na Univerzitetu u Torontu godine 1995.<ref>{{cite web|title=O projektu: Pregled|url=https://positivespace.utoronto.ca/about/|website=University of Toronto|access-date=29. 6. 2021}}</ref> Inicijative za pozitivne prostore postale su rasprostranjene u visokoškolskim ustanovama širom Kanade, uključujući [[Univerzitet Zapadnog Ontarija]],<ref>{{cite web|last=Safe Campus|url=http://safecampus.uwo.ca/|title=Safe Campus|publisher=University of Western Ontario|access-date=4. 8. 2017}}</ref> [[Univerzitet McGill]],<ref name="queermcgill.ca">{{cite web|title=FAQ – Queer McGill|website=queermcgill.ca|url=http://queermcgill.ca/about/faq/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621022610/http://queermcgill.ca/about/faq/|archive-date=21. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> [[Univerzitet u Torontu]],<ref>{{cite web|last=Office of Student Life|url=http://www.positivespace.utoronto.ca/|title=Kampanja Positive Space|publisher=University of Toronto|access-date=18. 6. 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325025159/http://www.positivespace.utoronto.ca/|archive-date=25. 3. 2012}}</ref> [[Koledž Algonquin]],<ref>{{cite web|title=Positive Space – savjetovanje|url=https://www.algonquincollege.com/counselling/positive-space/|website=Algonquin College|access-date=29. 6. 2021}}</ref> [[Univerzitet Britanske Kolumbije]]<ref>{{cite web|last=Positive Space|url=http://positivespace.ubc.ca/|title=Kampanja Positive Space|publisher=University of British Columbia|access-date=18. 6. 2011}}</ref> i [[Univerzitet Queen's u Kingstonu|Univerzitet Queen's]].<ref>{{cite web|last=Queen's Positive Space Program|url=http://www.queensu.ca/positivespace/|title=Queen's Positive Space Program|publisher=Queen's University|access-date=18. 6. 2011|archive-date=9. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809054104/http://www.queensu.ca/positivespace/|url-status=dead}}</ref> Vlada Kanade također ima inicijativu za pozitivne prostore koja je pokrenuta godine 2009. s ciljem podrške LGBTQIA+ imigrantima, izbjeglicama i pridošlicama.<ref>{{cite web|title=Inicijativa pozitivnih prostora|url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/partners-service-providers/immigrant-serving-organizations/best-practices/positive-spaces-initiative.html|website=Government of Canada|date=9. 3. 2012|access-date=29. 6. 2021|archive-date=29. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629145105/https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/partners-service-providers/immigrant-serving-organizations/best-practices/positive-spaces-initiative.html|url-status=dead}}</ref> Godine 2021. ministar pravde [[David Lametti]] pokušao je zakonski regulisati internet kao siguran prostor uvođenjem Prijedloga zakona C-36, kojim bi se uklonili sadržaji mržnje na internetu i izrekle kazne onima koji ih šire, navodeći da je internet postao novi javni trg i "da bi taj javni trg trebao biti siguran prostor".<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/politics/federal/2021/06/23/liberals-unveil-law-to-tackle-online-hate-speech.html|title=Liberali predstavljaju zakon o govoru mržnje na internetu|website=Toronto Star|date=23. 6. 2021|first=Kieran|last=Leavitt}}</ref> Godine 2023. [[Nova demokratska stranka Ontarija]] predložila je zakonski provođene sigurne prostore u [[Ontario|Ontariju]], Prijedlogom zakona 94 ''(Zakon o sigurnosnim zonama za 2SLGBTQI+ zajednicu)''. Zakonom bi "uvredljive primjedbe" postale prekršaj podložan novčanoj kazni do 25.000 dolara, ako se naprave u krugu od 100 metara od LGBTQ+ događaja koji odredi državni tužilac.<ref>{{cite web|title=Ontarijski NDP poziva na zakonske zaštite za drag nastupe|url=https://globalnews.ca/news/9601041/ontario-ndp-legal-protections-drag-performances/|website=[[Global News]]|date=4. 4. 2023|last=Jones|first=Allison}}</ref><ref>{{cite web|title=Zastupnik Ontarija želi obilježiti zone u kojima su "uvredljive primjedbe" nezakonite|url=https://nationalpost.com/news/canada/ontario-mpp-wants-to-demarcate-areas-in-which-offensive-remarks-are-illegal|website=[[National Post]]|date=6. 4. 2023|last=Hopper|first=Tristan}}</ref><ref>{{cite web|title=Bill 94|url=https://www.ola.org/sites/default/files/node-files/bill/document/pdf/2023/2023-04/b094_e.pdf|website=[[Zakonodavna skupština Ontarija]]|date=4. 4. 2023}}</ref> === Filipini === Filipinska komisija za žene osigurala je usvajanje Zakona o sigurnim prostorima (''Safe Spaces Act''), koji štiti građane od uznemiravanja na javnim mjestima. === Ujedinjeno Kraljevstvo === Početkom godine 2015. sve češće usvajanje sigurnih prostora na univerzitetima u Ujedinjenom Kraljevstvu izazvalo je kontroverze zbog optužbi da su korišteni za gušenje [[sloboda govora|slobode govora]] i različitih političkih stavova.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/education/2015/feb/06/safe-space-or-free-speech-crisis-debate-uk-universities|work=The Guardian|title=Siguran prostor ili sloboda govora? Kriza debate na britanskim univerzitetima|date=6. 2. 2015|first=Ian|last=Dunt}}</ref> U septembru 2016. tadašnja premijerka [[Theresa May]] kritikovala je univerzitete zbog provođenja politike "sigurnog prostora" usred zabrinutosti da autocenzura ograničava slobodu govora na kampusima. Premijerka je rekla da je "prilično izvanredno" da univerziteti zabranjuju raspravu o određenim temama koje bi mogle izazvati uvredu, te upozorila da gušenje slobode govora može imati negativan utjecaj na ekonomski i socijalni napredak Britanije.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/14/theresa-may-hits-out-at-universities-safe-spaces-for-stifling-fr/|title=Theresa May napada sveučilišne 'sigurne prostore' jer guše slobodu govora|last=Hughes|first=Laura|date=14. 9. 2016|newspaper=The Telegraph|access-date=14. 9. 2016}}</ref> === Sjedinjene Američke Države === U Sjedinjenim Američkim Državama, ovaj koncept nastao je u [[Pokret za oslobođenje gejeva|pokretu za oslobođenje gejeva]]<ref name=Hanhardt>{{cite book|last1=Hanhardt|first1=Christina B.|title=Safe space: gay neighborhood history and the politics of violence|url=https://archive.org/details/safespacegayneig0000hanh|date=2013|location=Durham|isbn=978-0-8223-7886-0}}</ref> i [[feminizam|ženskom pokretu]], gdje "podrazumijeva određenu slobodu za govor i djelovanje, formiranje kolektivne snage i generiranje strategija za otpor... sredstvo, a ne cilj, i ne samo fizički prostor već i prostor stvoren okupljanjem žena u potrazi za zajednicom." Prvi sigurni prostori bili su [[gej bar]]ovi i grupe za podizanje svijesti.<ref name="Kenney">{{cite book|last=Kenney|first=Moira Rachel|title=Mapping Gay L.A.: The Intersection of Place and Politics|date=2001|page=24|publisher=Temple University Press|isbn=1-56639-884-3}}</ref> Godine 1989. organizacija Gay & Lesbian Urban Explorers (GLUE) razvila je program sigurnih prostora. Tokom svojih događaja, uključujući treninge o raznolikosti i radionice protiv homofobije, organizatori su dijelili magnete s obrnutim [[ružičasti trokut|ružičastim trokutom]] – simbolom organizacije [[ACT UP]] – okruženim zelenim krugom kako bi se "simboliziralo univerzalno prihvatanje", te su tražili "od saveznika da izlože magnete kako bi pokazali podršku gej pravima i označili svoje radne prostore slobodnim od homofobije".<ref>{{cite book|last=Raeburn|first=Nicole C.|title=Changing Corporate America from Inside Out: Lesbian and Gay Workplace Rights|url=https://archive.org/details/changingcorporat0000raeb|url-access=limited|date=2004|page=[https://archive.org/details/changingcorporat0000raeb/page/209 209]|isbn=0-8166-3999-X}}</ref> Organizacija ''Advocates for Youth'' na svojoj web-stranici navodi da je siguran prostor "Mjesto gdje se svako može opustiti i u potpunosti izraziti, bez straha da će se osjećati neugodno, nepoželjno ili izazvano zbog biološkog spola, rase ili etničke pripadnosti, seksualne orijentacije, rodnog identiteta ili izražavanja, kulturnog porijekla, starosti ili fizičke i mentalne sposobnosti; mjesto gdje pravila čuvaju samopoštovanje, dostojanstvo i osjećaje svake osobe i snažno ohrabruju svakoga da poštuje druge."<ref>{{cite news|url=http://www.advocatesforyouth.org/index.php?option=com_content&task=view&id=607&Itemid=177|title=Glossary|newspaper=Advocates for Youth|access-date=24. 3. 2012}}</ref> Međutim, neki kulturu sigurnih prostora smatraju kršenjem [[Prvi amandman na Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Prvog amandmana na Ustav SAD-a]] i mehanizmom povlačenja od mišljenja suprotnih vlastitim.<ref>{{cite web|url=http://volanteonline.com/2016/09/38442/|title=Sigurni prostori narušavaju Prvi amandman|last=volanteonline|date=19. 9. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sigurni prostori mogu biti opasni|url=https://www.psychologytoday.com/blog/college-confidential/201703/safe-spaces-can-be-dangerous|access-date=5. 4. 2021|website=Psychology Today|language=en-US}}</ref> Općenito, "kultura sigurnih prostora" obuhvata pojedince ili institucije koje podržavaju siguran prostor za LGBT+ učenike i zaposlenike. Takve organizacije mogu nuditi ili zahtijevati obuku osoblja o raznolikosti, uključiti status sigurnog prostora u izjavu o misiji, objaviti izjavu o vrijednostima u uredu, online ili na štampanim materijalima, te, ako su dio koalicije, ohrabriti koaliciju da uvrsti taj status u svoju misiju i vrijednosti.<ref>{{cite web|url=http://www.advocatesforyouth.org/index.php?option=com_content&task=view&id=496&Itemid=177|title=Savjeti i strategije za stvaranje sigurnog prostora za GLBTQ mlade|publisher=Advocates for Youth|access-date=24. 3. 2012}}</ref> == Kritike == Protivnici sigurnih prostora tvrde da ta ideja guši [[sloboda govora|slobodu govora]]<ref>{{cite web|first=Timothy Garten|last=Ash|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/sep/16/safe-spaces-free-speech-university-prevent-no-platforming-academic-freedom|title=Sigurni prostori nisu jedina prijetnja slobodi govora|date=16. 9. 2016|work=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="spiked">{{cite web|first=Tom|last=Slater|title=Tiranija sigurnih prostora|url=http://www.spiked-online.com/newsite/article/the-tyranny-of-safe-spaces/17933|website=Spiked|date=15. 1. 2016|access-date=26. 1. 2017|archive-date=20. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220210648/http://www.spiked-online.com/newsite/article/the-tyranny-of-safe-spaces/17933|url-status=dead}}</ref> ili briše granicu između zaštite od fizičke štete i nanošenja uvrede.<ref>[https://www.intelligencesquaredus.org/debates/trigger-warning-safe-spaces-are-dangerous Trigger Warning: Safe Spaces Are Dangerous] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260110225621/https://intelligencesquaredus.org/debates/trigger-warning-safe-spaces-are-dangerous/ |date=10. 1. 2026 }} (debata)</ref> Zagovornici sigurnih prostora, s druge strane, tvrde da su osobe izložene govoru mržnje direktno pogođene njime.<ref>{{Cite web|url=https://www.wbur.org/radioboston/2017/03/08/middlebury-protests-murray|title=Kontroverza slobodnog govora izbija na Middlebury Collegeu|website=www.wbur.org|date=8. 3. 2017}}</ref> U eseju iz septembra 2015. objavljenom u časopisu ''[[The Atlantic]]'', "The Coddling of the American Mind", [[Jonathan Haidt]] i [[Greg Lukianoff]] upozoravaju na uspon univerzitetskih kampusa kao sigurnih prostora i tvrde da vrednovanje "emocionalne sigurnosti" kao svetog cilja zanemaruje praktične i moralne kompromise, pogoršava političku polarizaciju te može usporiti emocionalni i intelektualni razvoj studenata.<ref>{{cite news|last1=Lukianoff|first1=Greg|author-link1=Greg Lukianoff|last2=Haidt|first2=Jonathan|author-link2=Jonathan Haidt|title=Kako upozorenja na okidače štete mentalnom zdravlju na kampusima|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2015/09/the-coddling-of-the-american-mind/399356/|access-date=9. 11. 2022|work=The Atlantic|date=septembar 2015|language=en}}</ref> Novinarka [[Judith Shulevitz]] je u tekstu za ''[[The New York Times]]'' iste godine napravila razliku između sastanaka na kojima učesnici pristaju osigurati siguran prostor i pokušaja da se cijeli studentski domovi ili studentske novine proglase sigurnim prostorima. Prema Shulevitzinoj, potonje je logična posljedica prvog: "Kada određene prostore označite sigurnim, implicira se da su ostali nesigurni. Iz toga slijedi da bi i oni trebali biti sigurniji." Kao primjer navela je siguran prostor na [[Univerzitet Brown|Univerzitetu Brown]], kada je libertarijanka [[Wendy McElroy]] – poznata po kritikama pojma "[[kultura silovanja]]" – bila pozvana da održi govor: "Siguran prostor... bio je namijenjen osobama koje bi komentari mogli 'uznemiriti' ili 'aktivirati', kako bi se mogle oporaviti. Prostorija je bila opremljena kolačićima, bojankama, mjehurićima, plastelinom, umirujućom muzikom, jastucima, ćebadima, dudama i videom raspoloženih psića, kao i studentima i osobljem obučenim za suočavanje s traumom."<ref>{{cite news|title=Na fakultetu i skrivanje od zastrašujućih ideja|first=Judith|last=Shulevitz|author-link=Judith Shulevitz|url=https://www.nytimes.com/2015/03/22/opinion/sunday/judith-shulevitz-hiding-from-scary-ideas.html|newspaper=[[The New York Times]]|department=Op-ed|date=21. 3. 2015|access-date=23. 12. 2015}}</ref> Iste godine novinar [[Conor Friedersdorf]] kritikovao je korištenje sigurnih prostora na otvorenom za blokiranje medijskog izvještavanja o studentskim protestima, navodeći da takvo korištenje preokreće izvorna načela sigurnih prostora: "Ovo ponašanje je vrsta manipulacije sigurnošću: zastrašivanjem ili pokretanjem fizičke agresije krše se nečija prava, a zatim se ponaša kao da ta osoba čini vas nesigurnim."<ref>{{cite magazine|title=Kampusni aktivisti naoružavaju 'siguran prostor'|last=Friedersdorf|first=Conor|author-link=Conor Friedersdorf|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2015/11/how-campus-activists-are-weaponizing-the-safe-space/415080/|magazine=[[The Atlantic]]|department=Politics|date=10. 11. 2015|access-date=23. 12. 2015}}</ref> Tadašnji [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik]] [[Barack Obama]] također je kritikovao sigurne prostore kao promotere intelektualne nezainteresovanosti: {{citat|S kim god da dođe da razgovara s vama, a vi se ne slažete, trebali biste ući u raspravu s njim. Ali ne biste ih trebali ućutkivati rekavši: 'Ne možeš doći jer sam preosjetljiv da bih slušao šta imaš za reći.' To nije način na koji učimo.<ref>{{cite magazine|title=Obama o liberalnim studentima koji žele biti "maženi": "To nije način na koji učimo"|last=Nelson|first=Libby|url=https://www.vox.com/2015/9/14/9326965/obama-political-correctness|magazine=[[Vox (web-stranica)|Vox]]|department=Politics|date=14. 9. 2015|access-date=6. 4. 2020}}</ref>}} Godine 2016. britanski glumac i pisac [[Stephen Fry]] kritikovao je sigurne prostore i [[upozorenje na okidač|upozorenja na okidače]] kao infantilizaciju studenata i moguću eroziju slobode govora.<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/stephen-fry-speaks-about-erosion-of-free-speech-on-student-campuses_uk_570bb53de4b07a35187c5a96|title=Stephen Fry govori o eroziji 'slobode govora' na studentskim kampusima|last=George|first=Bowden|date=11. 4. 2016|work=[[HuffPost]]|access-date=25. 8. 2016}}</ref> [[Frank Furedi]] iz ''[[Los Angeles Times]]''-a i [[Candace Russell]] iz ''[[HuffPost]]''-a slično su ustvrdili da sigurni prostori doprinose [[eho komora (mediji)|eho komorama]] istomišljenika, izolujući one unutar tih komora od ideja koje izazivaju ili su suprotne njihovim.<ref>{{Cite news|last=Furedi|first=Frank|url=http://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-furedi-safe-space-20170105-story.html|title=Kampusi se raspadaju u 'sigurne prostore'|date=5. 1. 2017|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=27. 4. 2017|issn=0458-3035}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/candice-russell/safe-spaces-and-echo-cham_b_7043548.html|title=Sigurni prostori i eho komore: kako progresivni pokreti sami sebe koče|last=Russell|first=Candice|date=13. 4. 2015|website=[[HuffPost]]|access-date=27. 4. 2017}}</ref> Filozofkinja [[Christina Hoff Sommers]]<ref>Arnold, Tyler (14. 10. 2016). [https://www.campusreform.org/?ID=8258 "Sigurni prostori su 'recept za fanatizam', tvrdi Hoff Sommers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250907155118/https://www.campusreform.org/?ID=8258 |date=7. 9. 2025 }}. Campus Reform.</ref> i sociologinja [[Tressie McMillan Cottom]]<ref>DeRuy, Emily. [https://www.theatlantic.com/education/archive/2016/08/finding-the-line-between-safe-space-and-segregation/496289/ "Tanka linija između sigurnog prostora i segregacije"]. ''The Atlantic'', 17. 8. 2016.</ref> također su se pridružile kritikama ovog koncepta. Godine 2016. [[Univerzitet u Chicagu]] poslao je pismo dobrodošlice novim studentima, potvrđujući posvećenost raznolikosti, učtivosti i poštovanju, te ih obavijestio da fakultet ne podržava upozorenja na okidače, ne otkazuje kontroverzne govornike i ne "odobrava stvaranje intelektualnih 'sigurnih prostora' u kojima se pojedinci mogu povući od misli i ideja suprotnih vlastitim".<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2016/08/26/491531869/university-of-chicago-tells-freshmen-it-does-not-support-trigger-warnings|title=Univerzitet u Chicagu obavještava brucoše da ne podržava 'upozorenja na okidače'|website=NPR.org}}</ref> Uprkos kritikama, neki akademici branili su praksu sigurnih prostora. Chris Waugh, doktorand na [[Univerzitet u Manchesteru|Univerzitetu u Manchesteru]], oslanjajući se na rad [[Jürgen Habermas|Jürgena Habermasa]] i [[Nancy Fraser]], tvrdi da mediji dosljedno pogrešno predstavljaju sigurne prostore. Waugh opisuje sukob između perspektive koja se fokusira na prilagođavanje jednoj javnoj sferi – s naglaskom na otpornost, eliminaciju ranjivosti i samopouzdanje kao jedini odgovor na štetu – i perspektive koja teži stvaranju više međusobno povezanih društvenih sfera, gdje sigurni prostori služe studentima kao forum za razvijanje strategija i jezika kojim se aktivno odupiru šteti u ostatku društva.<ref>{{cite book|last=Waugh|first=Chris|chapter=In Defence of Safe Spaces: Subaltern Counterpublics and Vulnerable Politics in the Neoliberal University|date=2019|pages=143–168|editor-last=Breeze|editor-first=Maddie|editor2-last=Taylor|editor2-first=Yvette|editor3-last=Costa|editor3-first=Cristina|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-030-15246-8_7|isbn=978-3-030-15246-8|title=Time and Space in the Neoliberal University: Futures and fractures in higher education|s2cid=197804696}}</ref> Sigurni prostori u obrazovanju kritikuju se i zbog toga što studente mogu učiniti nesposobnim da iznesu vlastite ideje.<ref name="FlensnerVonderLippe2019">{{cite journal|last1=Flensner|first1=Karin K.|last2=Von der Lippe|first2=Marie|title=Being safe from what and safe for whom? A critical discussion of the conceptual metaphor of 'safe space'|journal=Intercultural Education|date=4. 5. 2019|volume=30|issue=3|pages=275–288|doi=10.1080/14675986.2019.1540102|doi-access=free|hdl=1956/22226|hdl-access=free}}</ref> Boostrom je godine 1998. tvrdio da se kritički dijalog o socijalnoj pravdi ne može poticati "pretvaranjem učionice u 'siguran prostor', mjesto na kojem nastavnici isključuju sukob... Moramo biti hrabri jer ćemo usput biti 'ranjivi i izloženi'; susresti ćemo se sa slikama koje su 'otuđujuće i šokantne'. Bit ćemo jako nesigurni."<ref name="AraoClemens2013"/> Razvijajući Boostromove ideje, godine 2013. Brian Arao i Kristi Clemens uveli su termin "hrabri prostor" (''brave space'') kao zamjenu za sigurne prostore u učenju o raznolikosti i socijalnoj pravdi.<ref name="AraoClemens2013">{{cite book|last1=Arao|first1=B.|last2=Clemens|first2=K.|date=2013|chapter-url=https://static1.squarespace.com/static/5b6af3b236099ba883a28b1e/t/5dcc5b2ae2b90a3c5af08fc5/1573673770842/From+Safe+Spaces+to+Brave+Spaces_2013.pdf|chapter=From Safe Spaces to Brave Spaces: A New Way to Frame Dialogue around Diversity and Social Justice|title=The Art of Effective Facilitation: Reflections from Social Justice Educators|editor-last=Landreman|editor-first=L. M.|pages=135–150|location=Sterling, VA|publisher=Stylus|isbn=9781579229740}}</ref><ref name="FlensnerVonderLippe2019"/> Prema njima, hrabri prostori odlikuju se sljedećim karakteristikama: "kontroverza uz učtivost", "preuzimanje odgovornosti za namjere i utjecaje", "izazov po slobodnom izboru", "poštovanje" i "bez napada".<ref name="AraoClemens2013"/><ref name="Ali2017">{{cite web|last=Ali|first=Diana|date=2017|url=https://www.naspa.org/files/dmfile/Policy_and_Practice_No_2_Safe_Brave_Spaces.pdf|title=Safe Spaces and Brave Spaces: Historical Context and Recommendations for Student Affairs Professionals|publisher=Research and Policy Institute, National Association of Student Personnel Administrators|access-date=13. 12. 2022}}</ref> Nacionalno udruženje administratora studentskog osoblja (NASPA) predložilo je da se termin "hrabri prostor" usvoji kao zamjena za sigurne prostore na kampusima.<ref name="Ali2017"/> Michael Wilson, direktor Magic City Acceptance Academy – [[čarter škola|čarter škole]] u predgrađu [[Birmingham (Alabama)|Birminghama u Alabami]] – nazvao je svoju školu hrabrim prostorom.<ref>{{cite news|last1=McGibney|first1=Megan|title=Magic City Acceptance Academy je utočište za LGBTQ učenike dok zakonodavci napadaju njihova prava|url=https://www.teenvogue.com/story/alabama-magic-city-acceptance-academy|access-date=9. 1. 2023|work=Teen Vogue|date=14. 6. 2022}}</ref> == U popularnoj kulturi == "Safespace" je naziv predloženog superjunaka iz Marvel Comicsa, koji pomaže ekipi [[New Warriors]] zajedno sa srodnim likom "Snowflakeom"; oboje su nebinarni. Snowflake posjeduje sposobnosti zasnovane na ledu slične onima [[Iceman (Marvel Comics)|Icemana]] iz grupe [[X-Men]], dok Safespace može generisati reaktivna, odbrambena [[polje sile (tehnologija)|polja sile]] koja štite samo druge osobe, a ne njega samog.<ref>{{Cite web|url=https://www.marvel.com/articles/comics/introducing-the-new-new-warriors|title=Upoznajte nove 'New Warriorse'|website=Marvel Entertainment}}</ref> Dio publike kritikovao je ovo kao podrugljivu referencu na [[pahuljica (sleng)|slengov. upotrebu termina]]<ref>{{Cite web|last=Marr|first=Rhuaridh|url=https://www.metroweekly.com/2020/03/marvel-branded-tone-deaf-for-non-binary-superhero-called-snowflake/|title=Marvel prozvan "gluvonemim za ton" zbog nebinarnog superjunaka zvanog 'Snowflake'|date=21. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322160223/https://www.metroweekly.com/2020/03/marvel-branded-tone-deaf-for-non-binary-superhero-called-snowflake/|archive-date=22. 3. 2020}}</ref>, a strip nikada nije objavljen – što je dijelom moglo biti i zbog toga što je zakazani datum objavljivanja, 15. april 2020., pao u period [[COVID-19 pandemija|COVID-19 zatvaranja]] u SAD-u.<ref>{{Cite web|first=Rich|last=Johnston|date=31. 7. 2023|title=Marvel neće, pa DC uvodi superjunaka zvanog Snowflake (gotovo)|url=https://bleedingcool.com/comics/marvel-wont-so-dc-comics-introduces-a-superhero-called-snowflake/|access-date=16. 6. 2025|website=bleedingcool.com|language=en}}</ref> Animirana serija ''South Park'' posvetila je [[Safe Space (South Park)|jednu epizodu]] ismijavanju ideje sigurnih prostora. Godine 2023. u dječijoj knjizi za srednju školu ''[[Jude Saves the World]]'', dvanaestogodišnjem [[nebinarnost|nebinarnom]] protagonistu dvije odrasle osobe pomažu da u lokalnoj javnoj biblioteci postavi siguran prostor, a mjesečni skupovi privlače i LGBTQ+ osobe i njihove prijatelje.<ref>{{cite web|title=Jude Saves the World|url=https://www.publishersweekly.com/9781338855876|website=[[Publishers Weekly]]|access-date=31. 10. 2025}}</ref> Knjiga je izazvala političke reakcije u Teksasu godine 2025.<ref>{{cite web|last=Lozano|first=Juan A.|title=Texas A&M otpustio profesora engleskog zbog kolegija o dječijoj književnosti koji su kritičari nazvali "DEI i LGBTQ indoktrinacijom"|url=https://newrepublic.com/article/200229/texas-am-professor-fired-gender-ideology-maga|access-date=31. 10. 2025|website=[[fortune.com]]|date=11. 9. 2025}}</ref> == Također pogledajte == * [[Auto-segregacija]] * [[Mikroagresija]] * ''[[No Safe Spaces]]'' * [[Feministički separatizam]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * [http://www.advocatesforyouth.org/index.php?option=com_content&task=view&id=608&Itemid=177 "Stvaranje sigurnog prostora za GLBTQ mlade: priručnik"], ''AdvocatesforYouth.org''. * [https://safe.space/the-safespace-movement.html "U odbranu pokreta sigurnih prostora"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003224920/https://safe.space/the-safespace-movement.html|date=3. 10. 2017}}, ''The New Unionism Network, safe.space''. {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Socijalna pravda]] [[Kategorija:LGBTQ i obrazovanje]] [[Kategorija:LGBTQ simboli]] [[Kategorija:LGBTQ i društvo]] [[Kategorija:LGBTQ]] 07q2zpmsj2z86w1etsi9xh3ydmc0nge Svilena buba 0 534160 3915833 3906438 2026-08-01T21:02:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915833 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=pink | ime = Svilena buba ili svilska buba | status = DOM | status_sistem = iucn3.1 | slika = Seidenspinner-drawing.jpg | opis_slike = Slajd Huberta Ludwiga (Schul-Naturgeschichte, 1891) <br>Fig. 473. [[Mužjak]] -<br> Fig. 474. [[Ženka]] - <br>Fig. 475: [[Larva]] - <br>Fig. 476: Čahura <br>Fig 477: [[Kukuljica]] (nešto smanjena). | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Bombycidae]] | genus = [[Bombyx]] | species = '''B. mori''' | vrsta_autorstvo = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758 | sinonimi = * ''Phalaena mori'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''Bombyx arracanensis'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx brunnea'' <small>Grünberg, 1911</small> * ''Bombyx croesi'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx fortunatus'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx meridionalis'' <small>Wood-Mason, 1886</small> * ''Bombyx sinensis'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx textor'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx batryticatus'' }} '''''Bombyx mori''''', obično poznat kao '''svilena buba''', '''domaći svileni moljac''', je vrsta [[Domestikacija|domaćeg]] [[moljci|moljaca]] koja pripada [[porodica (biologija)|porodici]] ''[[Bombycidae]]''. To je najbliži srodnik [[vrsta|vrste]] ''[[Bombyx mandarina]]'', divljeg svilenog moljca. Svilena buba je od posebne ekonomske vrijednosti, budući da je primarni proizvođač [[svila|svile]]. Omiljena hrana svilene bube su [[listovi]] [[bijeli dud|bijelog duda]], iako mogu jesti i druge vrste duda, pa čak i lišće drugih biljaka. Domaći svileni moljci su u potpunosti ovisni o ljudima za [[razmnožavanje]], kao rezultat milenijskog selektivnog uzgoja. Divlji svileni moljci, koji su druge vrste roda ''Bombyx'', nisu toliko komercijalno održivi u proizvodnji svile. [[Svilokultura]], praksa uzgoja svilenih moljaca za proizvodnju sirove svile, postoji u [[Kina|Kini]] najmanje 5.000 godina,<ref name=":0">{{cite book |title=Prehistoric Textiles: the Development of Cloth in the Neolithic and Bronze Ages with Special Reference to the Aegean |last=Barber |first=E. J. W. |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00224-8 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=HnSlynSfeEIC&pg=PA31}}</ref> odakle se proširila u [[Indija|Indiju]], [[Koreja|Koreju]], [[Nepal]], [[Japan]], a zatim i na Zapad. Konvencionalni proces uzgoja svile ubija svilenu bubu u fazi [[kukuljica]].<ref>Sh. S.D. Pateriya. "Introduction to Sericulture". https://www.ignfa.gov.in/document/biodiversity-cell-ntfp-related-issues4.pdf</ref> Domaći svileni moljac je pripitomljen od divljeg svilenog moljca ''[[Bombyx mandarina]]'', koji se širi od sjeverne Indije do sjeverne Kine, Koreje, Japana i dalekoistočnih regija Rusije. Domaći svileni moljac potiče od kineske, a ne japanske ili korejske populacije.<ref>{{cite journal |author1=K. P. Arunkumar |author2=Muralidhar Metta |author3=J. Nagaraju |year=2006 |title=Molecular phylogeny of silkmoths reveals the origin of domesticated silkmoth, ''Bombyx mori'' from Chinese ''Bombyx mandarina'' and paternal inheritance of ''Antheraea proylei'' mitochondrial DNA |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=40 |issue=2 |pages=419–427 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.023 |pmid=16644243 |bibcode=2006MolPE..40..419A |url=https://repository.ias.ac.in/24304/1/313.pdf }}</ref><ref name="Maekawa et al 1988">{{cite journal |author1=Hideaki Maekawa |author2=Naoko Takada |author3=Kenichi Mikitani |author4=Teru Ogura |author5=Naoko Miyajima |author6=Haruhiko Fujiwara |author7=Masahiko Kobayashi |author8=Osamu Ninaki |display-authors=3 |year=1988 |title=Nucleolus organizers in the wild silkworm ''Bombyx mandarina'' and the domesticated silkworm ''B. mori'' |url=https://archive.org/details/sim_chromosoma_1988-04_96_4/page/n2 |journal=Chromosoma |volume=96 |issue=4 |pages=263–269 |doi=10.1007/BF00286912|s2cid=12870165 }}</ref> Malo je vjerovatno da su svileni moljci uzgajani u zemlji prije [[neolit]]a. Prije toga, alati za proizvodnju velikih količina svilene niti nisu bili razvijeni. Domaći ''Bombyx mori'' i divlji ''Bombyx mandarina'' se još uvijek mogu razmnožavati i ponekad proizvoditi hibride.<ref>{{Cite book |last=Hall |first=Brian K. |url=https://books.google.com/books?id=V24EHUgEl5EC&pg=PA342 |title=Evolution: Principles and Processes |publisher=Jones & Bartlett |year=2010 |isbn=978-0-763-76039-7 |page=400}}</ref>{{rp|342}} Nije poznato da li se ''B. mori'' može hibridizirati s drugim vrstama [[rod (biologija)|roda]] ''Bombyx''. U poređenju s većinom članova roda ''Bombyx'', domaći svileni moljci su izgubili svoju [[obojenost životinja|obojenost]], kao i sposobnost letenja. svileni moljci}}<ref> ==Tipovi == Dudovi svileni moljci mogu se podijeliti u tri glavne kategorije na osnovu učestalosti sezonskog legla. Univoltinski svileni moljci proizvode samo jedno leglo po sezoni i uglavnom se nalaze u i oko Evrope. Jaja univoltinskih moljca moraju [[hibernacija|hibernirati]] tokom zime, a na kraju se unakrsno oplode u [[proljeće]]. Bivoltinske varijante se obično nalaze u istočnoj Aziji, a njihov ubrzani proces razmnožavanja omogućen je toplijom klimom. Osim toga, postoje i polivoltinski svileni moljci koji se nalaze samo u [[tropi]]ma. Njihova jaja se obično izlegu u roku od 9–12 dana, što znači da tokom godine može biti do osam [[generacija]] larvi.<ref>{{cite web|last=Trevisan|first=Adrian|title=Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture|url=http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|publisher=Sense of Nature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507085636/http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|archive-date=7. 5. 2012}}</ref> Dudove svilene bube su veoma osjetljive na faktore okoline, a na [[dijapauza|dijapauzu]] – fiziološki zastoj u razvoju – mogu značajno uticati fotoperiod, temperatura i vlažnost.<ref>Rahmathulla, V. K. (2012). Influence of environmental factors on the biology of the silkworm, ''Bombyx mori'' L.: A review. ''International Journal of Industrial Entomology'', 25(1), 1–13. https://doi.org/10.7852/ijie.2012.25.1.001</ref><ref>Nair, K. S., Radhika, K., & Premalatha, V. (2010). Photoperiodic regulation of diapause in the silkworm ''Bombyx mori'' L. ''Journal of Applied Entomology'', 134(1), 44–52. https://doi.org/10.1111/j.1439-0418.2009.01447.x</ref> Nedavne studije su također izvijestile o pojavi jaja koja nisu u dijapauzi kod bivoltinih rasa, što ukazuje na fleksibilniju dijapauzalnu ekspresiju nego što se ranije mislilo.<ref>Rudramuni, K., Neelaboina, B. K., Shivkumar, S., Ahmad, M. N., & Chowdhury, S. R. (2021). Variation of embryonic diapause induction in bivoltine silkworm ''Bombyx mori'' L (Lepidoptera: Bombycidae) under controlled conditions. ''International Journal of Industrial Entomology'', 43(2), 37–44. https://doi.org/10.7852/IJIE.2021.43.2.37</ref> == Opis i životni ciklus == === Larve === Iz jaja se izležu larve za oko 14 dana. Larve preferiraju [[Morus alba|bijeli dud]], privlače ih miris duda [[Jasmon|cis-jasmone]]. Nisu [[monogamija|monofagni]], jer mogu jesti druge vrste ''[[Morus (biljka)|Morus]]'', kao i neke druge ''[[Moraceae]]'', uglavnom [[Osage narandžasta]]. Prije kukuljice imaju pet [[stadij]]a. === Kukuljica (čahura) === Nakon što se četiri puta presvuku, njihova tijela postaju blago žuta, a [[koža]] postaje čvršća. Larve se zatim pripremaju za ulazak u fazu kukuljice svog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] i zatvaraju se u čahuru sastavljenu od sirove svile koju proizvode [[pljuvačne žlijezde]]. Posljednje presvlačenje od larve do kukuljice odvija se unutar čahure, koja pruža sloj zaštite tokom ranjivog, gotovo nepomičnog stanja kukuljice. Mnogie druge ''[[Lepidoptera]]'' proizvode čahure, ali samo nekoliko – ''[[Bombycidae]]'', posebno [[rod (biologija)|rod]] ''[[Bombyx]]'', i oz [[porodica (biologija)|porodice]]''[[Saturniidae]]'', posebno rod ''[[Antheraea]]'' – iskorišteni su za proizvodnju tkanina. Čahura je napravljena od niti sirove svile dužine od 300 do oko 900 m. Vlakna su fina i sjajna, promjera oko 10 μm. Broj čahura potrebnih za proizvodnju konačnog prinosa svile je približno 2000–3000&nbsp;kg; svake godine se proizvede najmanje {{convert|70|e6lb|e6kg|order=flip|abbr=off}} sirove svile, za što je potrebno skoro 10 milijardi čahura.<ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/603/DesktopDefault.aspx?PageID=603#ancor|title=faostat.fao.org|access-date=9. 5. 2026|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024505/http://faostat.fao.org/site/603/DesktopDefault.aspx?PageID=603#ancor|url-status=dead}}</ref> Ako životinja preživi fazu kukuljice svog životnog ciklusa, ona oslobađa [[proteaza|proteazne]] [[enzim]]e, kako bi napravila rupu u čahuri, te se može pojaviti kao odrasli moljac. Ovi enzimi su destruktivni za svilu i mogu uzrokovati da se vlakna svile razgrade s dužine preko jedne milje na segmente proizvoljne dužine, što smanjuje vrijednost svilenih niti, iako se ove oštećene svilene čahure i dalje koriste kao "punjenje" dostupno u Kini i drugdje u proizvodnji jorgana, jakni i u druge svrhe. Da bi se to spriječilo, čahure svilene bube se kuhaju u vodi. Toplota ubija svilene bube, a voda olakšava raspetljavanje čahura. Često se svilena buba jede. Kako proces žetve svile iz čahure ubija kukuljicu, aktivisti za dobrobit i prava životinja kritizirali su uzgoj svile. [[Mahatma Gandhi]] je kritizirao proizvodnju svile na osnovu filozofije ''[[ahimsa]]'' "ne povrijediti nijedno živo biće". To je dovelo do Gandhijevog promovisanja mašina za predenje pamuka, čiji se primjer može vidjeti u Gandhi institutu,<ref>{{cite book |editor=S. Radhakrishnan |title=Mahatma Gandhi: 100 godina |date=1. 1. 1968 |isbn=071892035X |page=349 |url=https://books.google.com/books?id=LGVuAAAAMAA |access-date=18. 4. 2025}}</ref> i proširenje ovog principa dovelo je do moderne proizvodne prakse poznate kao [[Ahimsa svila]], koja se [[divlja svila]] (od divljih i poludivljih svilenih moljaca) pravi od čahura moljaca kojima je dozvoljeno da izađu prije nego što se svila ubere. === Imago === Imago je odrasla faza životnog ciklusa svilene bube. Svileni moljci imaju raspon krila od 3–5&nbsp;cm i bijelo, dlakavo tijelo. Ženke su oko dva do tri puta veće od mužjaka (zbog nošenja mnogo jaja). Svi odrasli moljci [[Bombycidae]] imaju smanjene usne dijelove i ne hrane se. Krila svilenog moljca razvijaju se iz larvalnih [[imaginalni disk|imaginalnih diskova]].<ref name="Singh 169–176">{{Cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Kango-Singh |first2=Madhuri |last3=Parthasarathy |first3=R. |last4=Gopinathan |first4=K. P. |date=april 2007 |title=Larval legs of mulberry silkworm Bombyx mori are prototypes for the adult legs |journal=Genesis |volume=45 |issue=4 |pages=169–176 |doi=10.1002/dvg.20280 |issn=1526-954X |pmid=17417803|s2cid=7171141 }}</ref> Ovaj moljac nije sposoban za funkcionalan let, za razliku od divljeg ''B. mandarina'' i drugih vrsta roda ''Bombyx'', čiji [[mužjaci]] lete kako bi se susreli sa [[ženka]]ma. Neki se mogu pojaviti sa sposobnošću da poletnu i ostanu u zraku, ali održivi let se ne može postići jer su im tijela prevelika i teška za njihova mala krila. [[Slika:Bombyx mori caterpillar tagged2.png|thumb|2-grudne noge.]] [[Slika:CSIRO ScienceImage 10746 An adult silkworm moth.jpg|thumb|left| Odrasli svileni moljac]] Noge svilenog moljca razvijaju se iz larvalnih (torakalnih) nogu svilene bube. Razvojni geni poput bezdistalnog i [[PBX1]] korišteni su za označavanje razvoja nogu. Osim toga, uklanjanje specifičnih segmenata toraksnih nogu u različitim uzrastima larve rezultiralo je time da odrasli svileni moljac nije razvio odgovarajuće segmente nogu. [[File:Cocoon.jpg|thumb|right|Kokon ''B. mori'']] == Istraživanje == [[Datoteka:Micrographia Schem 25 fig 2.jpg|thumb| Studija jajeta svilene bube iz Hookeovog ''[[Micrographia]]'', 1665. ]][[Datoteka:Maria_Sibylla_Merian_Maulbeerbaum_samt_Frucht_plate_1.png|thumb|right|Studija metamorfoze svilene bube iz 1679. koju je provela [[Maria Sibylla Merian]], prikazuje plod i lišće [[dud]]a, te jaja i larve moljca svilene bube.]] Zbog svoje male veličine i lakoće uzgoja, svilena buba je postala [[modelni organizam]] u proučavanju biologije leptira i opće biologije [[zglavkar]]a. Temeljni nalazi o [[genetika|genetici]], [[feromon]]ima, [[hormon]]ima, strukturama mozga i fiziologiji napravljeni su sa svilenom bubom.<ref>{{Cite journal |last=Onaga |first=Lisa |date=11. 3. 2010 |orig-date= |title=Toyama Kametaro and Vernon Kellogg: Silkworm Inheritance Experiments in Japan, Siam, and the United States, 1900–1912 |url=https://link.springer.com/10.1007/s10739-010-9222-z |journal=Journal of the History of Biology |language=en |volume=43 |issue=2 |pages=215–264 |doi=10.1007/s10739-010-9222-z |pmid=20665229 |issn=0022-5010|url-access=subscription }}</ref> Mnogi istraživački radovi fokusirali su se na genetiku svilenih moljca i mogućnost [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]]. Održava se na stotine sojeva, a opisano je preko 400 [[Mendelova pravila|mendeloviskih]] [[mutacija]].<ref name=Goldsmith1>{{cite journal |last1=Goldsmith |first1=Marian R. |last2=Shimada |first2=Toru |last3=Abe |first3=Hiroaki |date=2005 |title=The genetics and genomics of the silkworm, Bombyx mori |journal=Annual Review of Entomology |volume=50 |issue=1 |pages=71–100|doi=10.1146/annurev.ento.50.071803.130456 |pmid=15355234 |bibcode=2005AREnt..50...71G |s2cid=44514698 |url=https://digitalcommons.uri.edu/bio_facpubs/337 |url-access=subscription }}</ref> Drugi izvor sugerira da se širom svijeta čuva 1.000 inbrednih [[pripitomljavanje|domesticiranih]] sojeva.<ref name="silkworm08"/> Jedan koristan razvoj za industriju svile su svilene bube koje se mogu hraniti hranom osim listovima duda, uključujući i vještačku ishranu.<ref name=Goldsmith1 /> Istraživanje [[genom]]a također otvara mogućnost genetičkog inženjerstva svilenih buba za proizvodnju proteina, uključujući farmakološke lijekove, umjesto proteina svile. Ženke ''Bombyx mori'' su također jedan od rijetkih organizama s [[homologni hromosom|homolognim hromosomima]] koji se drže zajedno samo [[sinaptonemalni kompleks|sinaptonemalnim kompleksom]] (a ne [[krosingover]]ima) tokom [[mejoza|mejoze]].<ref>{{cite journal|last1=Gerton and Hawley|title=Homologous Chromosome Interactions in Meiosis: Diversity Amidst Conservation|journal=Nature Reviews Genetics|date=2005|volume=6|issue=6|pages=477–487|doi=10.1038/nrg1614|pmid=15931171|s2cid=31929047}}</ref> U [[oocit]]ima ''B. mori'', mejoza je potpuno [[hijazma (genetika)|bez hijazmi]] (bez krosingovera).<ref>{{cite journal |vauthors=Xiang Y, Tsuchiya D, Guo F, Gardner J, McCroskey S, Price A, Tromer EC, Walters JR, Lake CM, Hawley RS |title=A molecular cell biology toolkit for the study of meiosis in the silkworm Bombyx mori |journal=G3 (Bethesda) |volume=13 |issue=5 |date=maj 2023|pmid=36911915 |pmc=10151401 |doi=10.1093/g3journal/jkad058 |url=}}</ref> Iako se sinaptonemalni kompleksi formiraju tokom pahitenske faze mejoze kod ''B. mori'', [[homologna rekombinacija]] ukrštanja se ne dešava između sparenih [[hromosom]]a..<ref>{{cite journal |vauthors=Rasmussen SW |title=The transformation of the Synaptonemal Complex into the 'elimination chromatin' in Bombyx mori oocytes |journal=Chromosoma |volume=60 |issue=3 |pages=205–21 |date=april 1977 |pmid=870294 |doi=10.1007/BF00329771 |url=https://archive.org/details/sim_chromosoma_1977_60_3/page/205}}</ref> [[Kraig Biocraft Laboratories]]<ref>{{cite web|title=Kraig Biocraft Laboratories|date=13. 10. 2014|url=https://www.kraiglabs.com/spider-silk/}}</ref> je koristio istraživanja sa Univerziteta u [[Wyoming]]u i Univerziteta Notre Dame u zajedničkom nastojanju da stvori svilenu bubu koja je [[GMO|genetički modificirana]] za proizvodnju paukove svile. U septembru 2010, napor je proglašen uspješnim.<ref>{{cite web|title=University of Notre Dame|date=6. 1. 2012 |url=https://science.nd.edu/news/34100-hybrid-silkworms-spin-stronger-spider-silk/}}</ref> Istraživači u [[Tuftsov Medicinski centar|Tuftsa]] razvili su skele od [[spužva]]ste svile koje izgledaju i osjećaju se slično ljudskom tkivu. Ugrađuju se tokom rekonstruktivne hirurgije, kako bi podržali ili restrukturirali oštećene [[ligament]]e, tetive i drugo [[tkivo]]. Također su kreirali implantate od svile i ljekovitih spojeva koji se mogu implantirati pod kožu za stabilno i postepeno oslobađanje lijekova.<ref>{{cite web|author=Wolchover, Natalie|title=The Silk Renaissance |publisher=Seed Magazine |url=http://seedmagazine.com/content/article/the_silk_renaissance/|access-date=1. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326051023/http://seedmagazine.com/content/article/the_silk_renaissance|archive-date=26. 3. 2017|url-status=unfit}}</ref> == Domestikacija == [[Slika:Han Gold Silkworm (47425344012).jpg|thumb|left|Zlatna svilena buba, [[Dinastija Han]]]] Domaća vrsta ''B. mori'', u poređenju s divljim vrstama (npr. ''B. mandarina''), ima povećanu veličinu čahure, veličinu tijela, stopu rasta i efikasnost probave. Stekla je toleranciju na ljudsko prisustvo i rukovanje, kao i na život u skučenim uslovima. Domaći svileni moljci ne mogu letjeti, pa mužjacima treba ljudska pomoć u pronalaženju partnera, a nedostaje im i strah od potencijalnih [[predator]]a. Izvorni [[pigment]]i boje su također izgubljeni, pa su domaći svileni moljci [[leucizam|leucistički]], jer kamuflaža nije korisna kada žive samo u zatočeništvu. Ove promjene su učinile ''B. mori'' potpuno ovisnim o ljudima za preživljavanje, a ne postoji u divljini.<ref>{{cite journal |author=Marian R. Goldsmith |author2=Toru Shimada |author3=Hiroaki Abe |year=2005 |title=The genetics and genomics of the silkworm, ''Bombyx mori'' |journal=Annual Review of Entomology |volume=50 |issue=1 |pages=71–100 |pmid=15355234 |doi=10.1146/annurev.ento.50.071803.130456|bibcode=2005AREnt..50...71G |s2cid=44514698 |url=https://digitalcommons.uri.edu/bio_facpubs/337 |url-access=subscription }}</ref> Jaja se drže u inkubatorima kako bi se olakšalo njihovo izleganje. === Uzgoj === [[Datoteka:Women placing silkworms on trays together with mulberry leaves (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|thumb|Svilene bube i listovi duda postavljeni na poslužavnike ([[Liang Kai]]-ovo ''Serikultiranje'' oko 13. stoljeća)]] Najraniji arheološki dokazi o pripitomljavanju svilenog moljca povezani su s [[Yangshao kultura|Yangshao kulturom]] sjeverne Kine, a datiraju iz prije više od 5.000 godina.[<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |author=Hong-Song Yu1 |author2=Yi-Hong Shen |author3=Gang-Xiang Yuan|display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-06_28_6/page/1784 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid =21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access= }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dennis Normile |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode = 2009Sci...325.1058N |doi-access=free }}</ref> Kinezi su također pripitomili običnog [[šaran]]a prije više od 5.000 godina. Šarani su često uzgajani u ribnjacima na farmama svile i hranjeni su [[larva]]ma svilenog moljca i izmetom. To je omogućilo zajedničko bavljenje svilarstvom i [[akvakultura|akvakulturom]].<ref>{{Cite book |last1=Parker |first1=R. O. |url=https://books.google.com/books?id=qqKpMV3aP34C&pg=PA6 |title=Aquaculture Science |last2=Parker |first2=Rick |date=2002 |publisher=Delmar Thomson Learning |isbn=978-0-7668-1321-2 |language=en}}</ref> [[Slika:Pupa of Silk worm nepal.jpg|thumb|left]]Kukuljica|Lutke]].]] [[Slika:Weighing and sorting the cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|thumb|right| Vaganje i sortiranje čahura svilene bube (Liang Kaijev ''Serikult'')]] Uzgoj svilenog moljca ima za cilj sveukupno poboljšanje svilenih buba sa komercijalne tačke gledišta. Glavni ciljevi su poboljšanje plodnosti, zdravlja larvi, količine proizvodnje čahura i svile, te otpornosti na bolesti. Zdrave larve dovode do zdravog uroda čahura. Zdravlje zavisi od faktora kao što su bolja stopa kukuljičavosti, manji broj mrtvih larvi u planini,<ref>{{cite web|title=Mountage: Meaning and Types {{!}} Sericulture|url=https://www.notesonzoology.com/sericulture/mountage-meaning-and-types-sericulture/200|website=Zoology Notes|date=21. 7. 2016|access-date=9. 5. 2026|archive-date=7. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251107035658/https://www.notesonzoology.com/sericulture/mountage-meaning-and-types-sericulture/200|url-status=dead}}</ref> kraće trajanje stadija larvi (ovo smanjuje mogućnost infekcije) i plavkasto obojene larve petog stupnja (koje su zdravije od crvenkastosmeđih). Količina proizvedene čahure i svile direktno je povezana sa stopom kukuljice i težinom larvi. Zdravije larve imaju veću stopu kukuljičenja i težinu čahure. Kvalitet čahure i svile zavisi od niza faktora, uključujući genetiku. === Uzgoj iz hobija i školski projekti === U SAD-u, nastavnici ponekad mogu upoznati svoje učenike sa životnim ciklusom insekata uzgajajući domaće svilene moljce u učionici kao naučni projekat. Učenici imaju priliku da posmatraju kompletne životne cikluse insekata od jaja do larvi, kukuljica i moljaca.<ref>{{Cite web |title=Bombyx mori (Linnaeus, 1758) |url=https://www.gbif.org/species/112871225/verbatim |access-date=6. 4. 2025 |website=www.gbif.org |language=en |archive-date=6. 4. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406054516/https://www.gbif.org/species/112871225/verbatim |url-status=dead }}</ref> Other than the U.S., this domestic silk moth is utilized in educational settings in several countries, including China, South Africa, Zimbabwe, Iran, and Taiwan.<ref>{{Cite web |date=13. 5. 2018 |title=Researchers develop silkworm for children to raise - Taipei Times |url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2018/05/13/2003693004?utm |access-date=6. 4. 2025 |website=www.taipeitimes.com}}</ref> == Genom == Cijeli [[genom]] domaćeg svilenog moljca objavljen je 2008. od strane Međunarodnog konzorcija za genom svilene bube.<ref name ="silkworm08">{{cite journal |author=The International Silkworm Genome Consortium |year=2008 |title=The genome of a lepidopteran model insect, the silkworm ''Bombyx mori'' |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=38 |issue=12 |pages=1036–1045 |doi=10.1016/j.ibmb.2008.11.004 |pmid=19121390|bibcode=2008IBMB...38.1036T }}</ref> Nacrti sekvenci su objavljeni u 2004.<ref>{{cite journal |author1=Kazuei Mita |author2=Masahiro Kasahara |author3=Shin Sasaki |display-authors=et al |year=2004 |title=The genome sequence of silkworm, ''Bombyx mori'' |journal=[[DNA Research]] |volume=11 |issue=1 |pages=27–35 |pmid=15141943 |doi=10.1093/dnares/11.1.27|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author=Xia Q |author2=Zhou Z |author3=Lu C|s2cid=7227719 |display-authors=et al |name-list-style=amp |year=2004 |title=A draft sequence for the genome of the domesticated silkworm (Bombyx mori) |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-10_306_5703/page/1936 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=306 |issue=5703 |pages=1937–40 |pmid=15591204 |doi=10.1126/science.1102210|bibcode = 2004Sci...306.1937X }}</ref> Genom domaćeg svilenog moljca je srednjeg opsega sa [[veličina genoma|veličinom genoma]] od oko 432 miliona [[bazni par|baznih parova]]. Značajna karakteristika je da 43,6% genoma čine [[Ponavljajuće sekvence (DNK)|ponavljajuće sekvence]], od kojih je većina [[transpozon|transpozabilnih elemenata]]. Najmanje 3.000 gena svilene bube je jedinstveno i nemaju homologne ekvivalente u drugim genomima. Sposobnost svilene bube da proizvodi velike količine svile [[korelacija|korelira]] sa prisustvom specifičnih klastera [[tRNK]], kao i nekih klasterovanih [[sericin]]skih gena. Osim toga, sposobnost svilene bube da konzumira otrovne listove duda povezana je sa specijaliziranim genima saharaze, koji su, izgleda, stečeni iz bakterijskih gena.<ref name="silkworm08"/> U 2018., objavljeni su kratki pregledi [[Illumina, Inc.|Illumina]] za 137 sojevakih genoma.<ref>{{Cite journal |last1=Xiang |first1=Hui |last2=Liu |first2=Xiaojing |last3=Li |first3=Muwang |last4=Zhu |first4=Ya’nan |last5=Wang |first5=Lizhi |last6=Cui |first6=Yong |last7=Liu |first7=Liyuan |last8=Fang |first8=Gangqi |last9=Qian |first9=Heying |last10=Xu |first10=Anying |last11=Wang |first11=Wen |last12=Zhan |first12=Shuai |date=2. 7. 2018 |title=The evolutionary road from wild moth to domestic silkworm |url=https://www.nature.com/articles/s41559-018-0593-4 |journal=Nature Ecology & Evolution |language=en |volume=2 |issue=8 |pages=1268–1279 |doi=10.1038/s41559-018-0593-4 |pmid=29967484 |bibcode=2018NatEE...2.1268X |issn=2397-334X|url-access=subscription }}</ref> U 2022., objavljeni su opširni opisi 545 genoma sojeva kompanije [[Oxford Nanopore Technologies|Nanopore]].<ref>{{Cite journal |last1=Tong |first1=Xiaoling |last2=Han |first2=Min-Jin |last3=Lu |first3=Kunpeng |last4=Tai |first4=Shuaishuai |last5=Liang |first5=Shubo |last6=Liu |first6=Yucheng |last7=Hu |first7=Hai |last8=Shen |first8=Jianghong |last9=Long |first9=Anxing |last10=Zhan |first10=Chengyu |last11=Ding |first11=Xin |last12=Liu |first12=Shuo |last13=Gao |first13=Qiang |last14=Zhang |first14=Bili |last15=Zhou |first15=Linli |date=24. 9. 2022 |title=High-resolution silkworm pan-genome provides genetic insights into artificial selection and ecological adaptation |journal=Nature Communications |language=en |volume=13 |issue=1 |page=5619 |doi=10.1038/s41467-022-33366-x |issn=2041-1723 |pmc=9509368 |pmid=36153338|bibcode=2022NatCo..13.5619T }}</ref> == Kao hrana == [[Datoteka:Silkworm pupae to eat.jpg|thumb|Jela od kukuljica svilene bube]] Kukuljice svilenog moljca su [[jestivi insekti]] i jedu se [[Entomofagija|u nekim kulturama]]: * U [[Assam]]u, [[Indija]], kuhaju se radi ekstrakcije svile, a kuhane kukuljice se jedu direktno sa soli ili prže s čili papričicom ili [[začin]]skim biljem kao grickalica ili jelo. Žive kukuljice mogu se jesti sirove, kuhane ili pržene.<ref>{{Cite news |last=Akhtar |first=M. |date=16. 7. 2020 |title=In India's Northeast, a Rich Tradition of Insect Foods |url=https://science.thewire.in/environment/assam-entomophagy-silkworms-proteins-silk/ |access-date=30. 10. 2024 |work=The Wire (India)}}</ref> * U [[Koreja|Koreji]], kuhaju se i začinjavaju kako bi se napravila popularna grickalica poznata kao ''[[beondegi]]'' (번데기).<ref>{{Cite web |title=Have You Tried Steamed Silkworm Pupae? |url=https://www.atlasobscura.com/foods/beondegi-silkworm-pupae-korea |access-date=6. 8. 2022 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref> * U [[Kina|Kini]], Ulični prodavači prodaju pečene kukuljice svilenog moljca. bube [[izmet]] su sekreti koji se koriste u [[tradicionalna kineska medicina|tradicionalnoj kineskoj medicini]].<ref name="oregon">{{cite web | url = http://www.itmonline.org/arts/sangpiaoxiao.htm | title = SANGPIAOXIAO SAN: Example of a "Mind-Body" Formula | author = Subhuti Dharmananda | publisher = Institute for Traditional Medicine }}</ref> *U [[Japan]]u, svilene bube se obično serviraju kao ''[[tsukudani]]'' (佃煮), tj. kuhane u slatko-kiselom sosu napravljenom od [[soja sos]]a i šećera. * U [[Vijetnam]]u, ovo je poznato kao ''[[vijetnamski|vi]] ''nhộng tằm'', obično se kuhaju, začinjavaju ribljim sosom, zatim prže i jedu kao glavno jelo s rižom. * U [[Tajland]]u, pečene svilene bube se često prodaju na otvorenim pijacama. Prodaju se i kao upakirane grickalice. U Kini, svilene bube su također predložene za uzgoj od strane [[taikonaut]]a, kao [[svemirska hrana]] na dugoročnim misijama.<ref>{{cite news |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2009/01/13-02.html |title=Care for a Silkworm With Your Tang? |last=Choi |first=Charles Q. |date=13. 1. 2009 |work=ScienceNOW Daily News |access-date=14. 1. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225234236/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2009/01/13-02.html |archive-date=25. 2. 2011}}</ref> == U kulturi == === Kina === {{glavni|Konj u kineskoj mitologiji#Porijeklo svilčarstva}} U Kini, legenda kaže da je otkriće svilene bube otkrila drevna carica po imenu [[Leizu]], supruga [[Žuti car|Žutog cara]], poznatog i kao Xi Lingshi. Pila je čaj pod drvetom kada joj je svilena čahura pala u čaj. Dok ju je vadila i počela namotavati svilenu nit oko prsta, polako je osjetila toplinu. Kada je svila ponestala, ugledala je malu larvu. U trenutku je shvatila da je ova [[larva]] gusjenice izvor svile. Poručila je to ljudima i to se proširilo. Prepričava se još mnogo legendi o svilenoj bubi. Kinezi su čuvali svoje znanje o svili, ali, prema jednoj priči, kineska princeza udata za princa iz [[Kraljevstvo Khotan|Khotan]] donijela je u oazu tajnu proizvodnje svile, "skrivajući svilene bube u kosi kao dio miraza", vjerovatno u prvoj polovini prvog vijeka nove ere.<ref>Sarah Underhill Wisseman, Wendell S. Williams. ''Ancient Technologies and Archaeological Materials ''. Routledge, 1994. {{ISBN|2-88124-632-X}}. Page 131.</ref> Oko 550. nove ere, kaže se da su kršćanski monasi imali [[Krijumčarenje jaja svilene bube u Bizantsko carstvo|prokrijumčarene]] svilene bube skrivene u šupljem štapu iz Kine, prodajući tajnu [[Istočno Rimsko Carstvo|istočnim Rimljanima]]. === Vijetnam === Prema vijetnamskoj narodnoj priči, svilene bube su prvobitno bile prelijepe kućne pomoćnice koje su bježale od svojih jezivih gospodara i živjele u planini, gdje ih je štitio bog planine. Jednog dana, razvratni bog s neba sišao je na Zemlju da zavede žene. Kada ju je ugledao, pokušao ju je silovati, ali je uspjela pobjeći i sakrio ju je bog planine. Razvratni bog je zatim pokušao da je pronađe i uhvati postavljajući mrežu-zamku oko planine. Uz blagoslov [[Guanyin]], djevojka je uspjela sigurno progutati tu mrežu u svoj stomak. Konačno, zli bog poziva svoje kolege bogove groma i kiše da napadnu i spale njenu odjeću, prisiljavajući je da se sakrije u pećini. Gola i promrzla, ispljunula je mrežu i koristila je kao pokrivač za spavanje. Djevojčica je umrla u snu, a kako je željela nastaviti pomagati drugim ljudima, njena duša se pretvorila u svilene bube. == Ishrana == ''Bombyx mori'' je u suštini monofag, isključivo se hrani listovima duda (''Morus'' spp.). Razvojem tehnika za korištenje vještačke prehrane, poznate su [[aminokiseline]] potrebne za razvoj.<ref>Hamed Kioumarsi, Nazanin Amani ''Silkworm/''Bombyx mori'': An Overview of What You Need to Know ''. AREEO, 2021. {{ISBN|978-600-91994-0-2}}. Page 27.</ref> Različite aminokiseline mogu se podijeliti u pet kategorija: *One koje, kada se uklone, uzrokuju potpuni prekid razvoja larvi: lizin, leucin, izoleucin, histidin, arginin, valin, triptofan, treonin, fenilalanin, metionin *One koje, kada se uklone, ometaju kasnije faze razvoja larvi: glutamat i aspartat *Poluesencijalne aminokiseline, s negativnim efektima koji se mogu eliminirati dodavanjem drugih aminokiselina: prolin (ornitin se može zamijeniti) *Neesencijalne aminokiseline koje larve mogu zamijeniti putem biosinteze: alanin, glicin, serin *Neesencijalne aminokiseline koje se mogu ukloniti bez ikakvog efekta: tirozin == Bolesti == *''[[Beauveria bassiana]]'', gljivica, uništava cijelo tijelo svilene bube. Ova gljivica se obično pojavljuje kada se svilene bube uzgajaju u hladnim uslovima s visokom vlažnošću. Ova bolest se ne prenosi na jaja s moljaca, jer zaražene svilene bube ne mogu preživjeti do stadija moljca. Međutim, ova gljivica se može proširiti na druge insekte. *[[Nuklearni poliedrozni virus|Grasserie]], također poznat kao nuklearni poliedrozni virus, mliječna bolest ili bolest vješanja, uzrokovan je infekcijom ''Bombyx mori nukleopolihedrovirusom''<!--ICTV MSL 2018b.v2--> (također poznat kao ''Bombyx mori nuklearni poliedrozni virus'', rod ''[[Alphabaculovirus]]''). Ako se trava uoči u stadiju chawkie, onda su larve chawkie morale biti zaražene tokom izleganja ili tokom uzgoja chawkiea. Zaražena jaja mogu se dezinficirati čišćenjem njihovih površina prije izleganja. Infekcije se mogu pojaviti kao rezultat nepravilne higijene u uzgajalištu chawkiea. Ova bolest se brže razvija u ranom stadiju uzgoja. *[[Pébrine]] je bolest koju uzrokuje parazitski mikrosporidija, ''[[Nosema bombycis]]''. Bolesne larve pokazuju spor rast, premala, blijeda i mlitava tijela, te slab apetit. Sitne crne mrlje pojavljuju se na larvalnom omotaču. Osim toga, mrtve larve ostaju gumenaste i ne podliježu truljenju nakon smrti. ''N. bombycis'' ubija 100% svilenih buba koje se izlegu iz zaraženih jaja. Ova bolest se može prenijeti s crva na moljce, zatim ponovo na jaja i crve. Ova mikrosporidija dolazi iz hrane koju svilene bube jedu. Ženke moljaca prenose bolest na jaja, a 100% svilenih buba koje se izlegu iz oboljelih jaja ugine u fazi crva. Da bi se spriječila ova bolest, jaja zaraženih moljaca se isključuju provjerom tjelesne tekućine moljca pod mikroskopom. *[[Flacherie]] zaražene svilene bube izgledaju slabo i tamnosmeđe su boje prije nego što uginu. Bolest uništava crijeva larve i uzrokovana je virusima ili otrovnom hranom. *Nekoliko bolesti uzrokovanih raznim gljivicama zajednički se nazivaju ''[[Muscardine]]''. == Također pogledajte== * [[Kokon]] * [[Kokonaza]] * [[Historija svile]] * [[Put svile]] * [[Spisak životinja koje proizvode svilu]] * ''[[Samia cynthia]]'' * [[Tajlandska svila]] * [[Laoska svila]] * [[Japanska svila]] * [[Spisak domaćih životinja]] == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_4waAAAAYAAJ&pg=PA1 |title=The culture of the mulberry silkworm |first1=Henrietta Aiken |last1=Kelly |place=Washington DC |publisher=U.S. Department of Agriculture, United States Government Publishing Office |year=1903 |access-date=17. 1. 2012}} * {{cite book |last1=Grimaldi |last2=Engel |first1=David A. |first2=Michael S. |year=2005 |title=Evolution of the Insects |url=https://archive.org/details/evolutionofinsec0000grim |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82149-0}} * {{cite book |last=Johnson |first=Sylvia |year=1989 |title=Silkworms |publisher=Lerner Publications |isbn=978-0-8225-9557-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/silkworms00john }} * {{cite book |last=Scoble |first=M. J. |year=1995 |title=The Lepidoptera: Form, Function and Diversity |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-19-854952-9}} * {{cite journal |author=Yoshitake, N. |year=1968 |title=Phylogenetic aspects on the origin of Japanese race of the silkworm, ''Bombyx mori'' L. |journal=Journal of Sericological Sciences of Japan |volume=37 |pages=83–87}} * {{cite web|last=Trevisan|first=Adrian|title=Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture|url=http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|publisher=Sense of Nature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507085636/http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|archive-date=7. 5. 2012}} == Vanjski linkovi== {{Commons category|Bombyx mori}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Bombyx_mori.html Student page on silkworm] * [https://web.archive.org/web/20060412215344/http://www.wormspit.com/index.htm WormSpit, a site about silkworms, silk moths, and silk] * [https://www.suekayton.com/silk.htm Information about silkworms for classroom teachers with many photos] * [https://web.archive.org/web/20070626074209/http://morus.ab.a.u-tokyo.ac.jp/ SilkBase Silkworm full length cDNA Database] * [https://archive.today/20121108172719/http://picasaweb.google.com/srither240255/CycleOfSilkworm Silk worm Life cycle photos] * [https://web.archive.org/web/20120314044223/http://www.silkwormeggs.net/resources/Silkworm-School-Science-Project-Instruction.pdf Silkworm School Science Project Instruction] * [https://books.google.com/books?id=pCcDAAAAMBAJ&pg=PA136 Life Cycle Of A Silkworm] 1943 article with first photographic study of subject {{Taxonbar|from=Q134747}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bombyx Mori}} [[Kategorija:Bombycidae]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Jestivi insekti]] [[Kategorija:Moljci Azije]] [[Kategorija:Moljci Japana]] [[Kategorija:Moljci Afrike]] [[Kategorija:Moljci Sjeverne Amerike]] [[Kategorija:Svila]] [[Kategorija:Uzgoj svile]] [[Kategorija:Tradicionalna kineska medicina]] [[Kategorija:Moljci Novog Zelanda]] [[Kategorija:Lepidoptera Turske]] [[Kategorija:Životinjske taksone koje je imenovao Carl Linnaeus]] [[Kategorija:Insekti u kulturi]] [[Kategorija:Životinjski modeli]] icctae9hhb6lz4a2svbjm59sv5844ew Svitavsko jezero 0 534648 3915835 3894589 2026-08-01T21:04:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915835 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Svitavsko jezero | drugo_ime = Svitavsko blato; Donje blato | slika = | alt = Svitavsko jezero | opis = Svitavsko jezero u Hutovom blatu | lokacija = [[Svitava]], [[Čapljina]], [[Hercegovačko-neretvanski kanton]], [[Bosna i Hercegovina]] | grupa = [[Hutovo blato]] | koordinate = {{coord|43|01|27|N|17|47|02|E|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = [[vještačko jezero|vještačko]] / [[akumulacijsko jezero]] | etimologija = prema naselju [[Svitava]] | dio = Donje Hutovo blato | priliv = vode [[Hidroelektrana Čapljina|HE Čapljina]] | rijeke = | odliv = [[Krupa (Neretva)|Krupa]] | okeani = | sliv = | države_sliva = | agencija = | oznaka = | datum_izgradnje = 1979. | inžinjer = | datum_plavljenja = 1979. | dužina = | širina = | površina = 10 | dubina = | maks_dubina = | zapremina = 0,044 | vrijeme_zadržavanja = | slanost = | obala = | nadmorska_visina = | zamrznuto = | ostrva = | sekcije = | rovovi = | klupe = | gradovi = [[Svitava]] | pushpin_karta = Bosna i Hercegovina | pushpin_reljef = yes | pushpin_oznaka = Svitavsko jezero | pushpin_oznaka_pozicija = right | pushpin_karta_alt = Položaj Svitavskog jezera u Bosni i Hercegovini | pushpin_karta_opis = Položaj Svitavskog jezera u Bosni i Hercegovini | širina_stepeni = 43 | širina_minuta = 01 | širina_sekundi = 27 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 17 | dužina_minuta = 47 | dužina_sekundi = 02 | dužina_IZ = E | veb-sajt = | reference = | mapframe = yes }} '''Svitavsko jezero''' jeste [[vještačko jezero|vještačko]] i akumulacijsko jezero kod naselja [[Svitava]] u gradu [[Čapljina|Čapljini]], u južnoj [[Hercegovina|Hercegovini]]. Dio je šire močvarno-jezerske cjeline [[Hutovo blato|Hutovog blata]] i nalazi se u njegovom donjem, Svitavskom dijelu. Nastalo je 1979. izgradnjom sistema [[Hidroelektrana Čapljina|Hidroelektrane Čapljina]], u kojem služi kao donji kompenzacijski bazen.<ref name="enc">{{cite web |title=Hutovo blato |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/hutovo-blato |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=18. 5. 2026}}</ref><ref name="caportal">{{cite web |title=Svitavsko jezero iz zraka |url=https://caportal.net/2023/07/05/video-svitavsko-jezero-iz-zraka/ |website=Čapljinski portal |date=5. 7. 2023 |access-date=18. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Jezero se nalazi između naselja Svitava i doline [[Neretva|Neretve]], u sklopu kompleksa Hutovog blata. Hutovo blato krečnjački greben Ostrovo dijeli na gornji, Deranski dio, i donji, Svitavski dio, kojem pripada Svitavsko jezero.<ref name="enc"/> Šire područje obuhvata močvare, jezera, krške izvore i vodotoke povezane s rijekom [[Krupa (Neretva)|Krupom]], lijevom pritokom Neretve.<ref name="medwet">{{cite web |title=Hutovo Blato, Bosnia and Herzegovina |url=https://www.medwetculture.org/wetland_items/hutovo-blato-bosnia-and-herzegovina/ |website=MedWet Culture |access-date=18. 5. 2026 |archive-date=11. 12. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211033509/https://www.medwetculture.org/wetland_items/hutovo-blato-bosnia-and-herzegovina/ |url-status=dead }}</ref> == Nastanak i hidroenergetska funkcija == Svitavsko jezero nastalo je 1979. u vezi s izgradnjom reverzibilne Hidroelektrane Čapljina. U tom sistemu predstavlja donji kompenzacijski bazen, dok se voda u crpnom režimu može vraćati iz donjeg u gornji bazen radi kasnije proizvodnje električne energije.<ref name="ephzhb">{{cite web |title=CHE Čapljina |url=https://ephzhb.ba/resursi-detaljno/che-capljina/ |website=Elektroprivreda HZHB |access-date=18. 5. 2026}}</ref> Površina jezera iznosi oko 10&nbsp;km², a zapremina oko 44 miliona m³.<ref name="caportal"/> Kao dio hidroenergetskog sistema Donjih horizonata, jezero je povezano s režimom voda [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i Neretve, ali je istovremeno sastavni dio močvarnog područja Hutovog blata.<ref name="enc"/><ref name="ephzhb"/> == Hidrologija i zaštićeno područje == Glavni prirodni vodotok Hutovog blata jeste Krupa, koja odvodi vode iz jezersko-močvarnog sistema prema Neretvi. Zbog odnosa vodostaja Neretve i močvarnih voda, Krupa može teći u oba smjera: pri višem vodostaju Neretve vraća vodu prema jezerima i močvari, dok pri nižem vodostaju odvodi vodu iz Hutovog blata prema Neretvi.<ref name="medwet"/> Svitavsko jezero nalazi se u okviru [[Hutovo blato|Parka prirode Hutovo blato]], jednog od najvažnijih močvarnih područja u Bosni i Hercegovini. Hutovo blato proglašeno je močvarom od međunarodnog značaja prema [[Ramsarska konvencija|Ramsarskoj konvenciji]] 24. septembra 2001.<ref name="ramsar">{{cite web |title=Hutovo Blato |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1105 |website=Ramsar Sites Information Service |access-date=18. 5. 2026}}</ref> Jezero i okolne močvare važno su stanište ptica močvarica i dio šireg ekološkog sistema donje Neretve.<ref name="medwet"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Čapljina]] gn5hwxdi6by8au2kkyx7q4gut71lqz6 Šablon:Psihologija bočna traka 10 534830 3915895 3848166 2026-08-02T03:43:50Z Bosancica by MK 173186 Malo standardizovano, ali se treba još pozabaviti (uskladim i sa bočnom trakom) 3915895 wikitext text/x-wiki {{Bočni stubac sa sklopivim spiskovima | name = Psihologija bočna traka | class = hlist | pretitle = Tema | titlestyle = padding-top:0.2em;background:#ccccff; | title = [[Psihologija]] | imagestyle = padding-bottom:0;padding:0.8em; | image = [[Datoteka:Greek uc psi icon.svg|upright=0.2|frameless|link=|class=skin-invert|alt=Grčko slovo psi, simbol povezan s psihologijom]] | headingstyle = background:#ddddff; | contentstyle = | listtitlestyle = background:#ddddff;text-align:center; | expanded = {{{expanded|{{{1|{{{cTopic|}}}}}}}}} | abovestyle = display:block; margin-bottom:0.35em; | above = * [[Historija psihologije|Historija]] * [[Spisak grana psihologije|Grane]] * [[Pregled psihologije|Pregled]] | list1name = osnovna | list1title = [[Osnovna psihologija]] | list1 = * [[Abnormalna psihologija|Abnormalnog ponašanja]] * [[Afektivna nauka]] * [[Afektivna neuronauka]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna neuronauka]] * [[Biheviorizam]] * [[Diferencijalna psihologija|Diferencijalna]] * [[Ekološka psihologija|Ekološka]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna]] * [[Evolucijska psihologija|Evolucijska]] * [[Geštalt psihologija|Geštalt]] * [[Inteligencija|Inteligencija]] * [[Kognitivna psihologija|Kognitivna]] / [[Kognitivizam (psihologija)|kognitivizam]] * [[Kognitivna neuronauka]] ** [[Socijalna kognitivna neuronauka|socijalna]] * [[Komparativna psihologija|Komparativna]] * [[Kulturna psihologija|Kulturna]] * [[Kvantitativna psihologija|Kvantitativna]] * [[Psihologija ličnosti|Ličnosti]] * [[Matematička psihologija|Matematička]] * [[Međukulturna psihologija|Međukulturna]] * [[Moralna psihologija|Moralna]] * [[Neuropsihologija]] * [[Percepcija]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Razvojna psihologija|Razvojna]] * [[Socijalna psihologija|Socijalna]] * [[Teorijska psihologija|Teorijska]] | list2name = primijenjena | list2title = [[Primijenjena psihologija]] | list2 = * [[Anomalistička psihologija|Anomalistička]] * [[Avijacijska psihologija|Avijacijska]] * [[Psihologija boja|Boja]] * [[Ergonomija]] * [[Feministička psihologija|Feministička]] * [[Forenzička psihologija|Forenzička]] * [[Psihologija fotografije|Fotografije]] * [[Humanistička psihologija|Humanistička]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija|Industrijska i organizacijska]] * [[Psihologija ishrane|Ishrane]] * [[Klinička psihologija|Klinička]] * [[Koučing psihologija|Koučing]] * [[Kritička psihologija|Kritička]] * [[Psihologija mase|Mase]] * [[Medicinska psihologija|Medicinska]] * [[Psihologija medija|Medija]] * [[Psihologija mira|Mira i rata]] * [[Psihologija mode|Mode]] * [[Psihologija muzike|Muzike]] * [[Pastoralna psihologija|Pastoralna]] * [[Pedagoška psihologija|Pedagoška]] * [[Policijska psihologija|Policijska]] * [[Politička psihologija|Politička]] * [[Potrošačko ponašanje|Potrošačka]] * [[Pozitivna psihologija|Pozitivna]] * [[Pravna psihologija|Pravna]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihološko testiranje|Procjena]] * [[Psihobiografija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psihometrija]] * [[Psihoterapija]] * [[Psihologija religije|Religije]] * [[Saobraćajna psihologija|Saobraćajna]] * [[Savjetodavna psihologija|Savjetodavna]] * [[Sistemska psihologija|Sistemska]] * [[Spolne razlike u psihologiji|Spolne razlike]] * [[Sportska psihologija|Sporta i vježbanja]] * [[Suicidologija]] * [[Svemirska psihologija|Svemirska]] * [[Školska psihologija|Školska]] * [[Berzanski trgovac|Trgovanje]] * [[Psihologija umjetnosti|Umjetnosti]] * [[Vojna psihologija|Vojna]] * [[Psihologija zajednice|Zajednice]] * [[Psihologija zdravlja na radu|Zdravlja na radu]] * [[Zdravstvena psihologija|Zdravstvena]] | list3name = pojmovi | list3title = Pojmovi | list3 = <section begin=Pojmovi /> * [[Afekt (psihologija)|Afekt]] * [[Anksioznost]] * [[Emocije]] * [[Emocionalna inteligencija]] * [[Empatija]] * [[Identitet (društvene nauke)|Identitet]] * [[Inteligencija]] * [[Kazna]] * [[Klasično uslovljavanje]] * [[Konformizam]] * [[Ličnost]] * [[Nagon]] * [[Mentalni poremećaj]] * [[Mentalno zdravlje]] * [[Mišljenje]] * [[Motivacija]] * [[Navika]] * [[Nesvjesni um|Nesvjesno]] * [[Odbrambeni mehanizmi]] * [[Operantno uslovljavanje]] * [[Osjet]] * [[Pamćenje]] * [[Pažnja]] * [[Percepcija]] * [[Ponašanje]] * [[Potkrepljenje]] * [[Potreba]] * [[Predrasuda]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Raspoloženje (psihologija)|Raspoloženje]] * [[Rješavanje problema]] * [[Spoznaja]] * [[Psihološki stres|Stres]] * [[Samopoštovanje]] * [[Slika o sebi]] * [[Socijalizacija]] * [[Stav (psihologija)|Stav]] * [[Stereotip]] * [[Svijest]] * [[Temperament]] * [[Učenje]] * [[Um]] * [[Zaboravljanje]] <section end=Pojmovi /> | list4name = spiskovi | list4title = Spiskovi | list4 = * [[Spisak grana psihologije|Discipline]] * [[Hronologija psihologije|Hronologija]] * [[Spisak psiholoških istraživačkih metoda|Istraživačke metode]] * [[Spisak psiholoških organizacija|Organizacije]] * [[Pregled psihologije|Pregled]] * [[Spisak psihologa|Psiholozi]] * [[Spisak psihoterapija|Psihoterapije]] * [[Spisak psiholoških škola|Škole mišljenja]] * [[Indeks članaka o psihologiji|Teme]] * [[Pregled savjetovanja|Teme iz savjetovanja]] }} <noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> ie1b0417h1yfbvwsajgy10kzadlmjua Univerzitet u Ljubljani 0 534999 3915899 3894484 2026-08-02T04:37:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915899 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Univerzitet u Ljubljani | slika = University of Ljubljana Building in the Congress Square, Ljubljana, Slovenia (36427664981).jpg | latinsko_ime = Universitas Labacensis<ref name="Latitude_Ljubljana">{{cite web |title=University of Ljubljana |url=https://latitude.to/articles-by-country/si/slovenia/15694/university-of-ljubljana |website=Latitude.to |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> | moto = | motobos = | osnovan = {{start date and age|1919|df=y}} | vrsta = [[Javni univerzitet]] | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = | izdaci = | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = Gregor Majdič | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = cca 4.000 | admin_osoblje = cca 2.000 | studenti = 37,509<ref name="TopUniversities_Ljubljana">{{cite web |title=University of Ljubljana |url=https://www.topuniversities.com/universities/university-ljubljana |website=TopUniversities |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> | dodipl = | dipl = | doktorat = | ostali = | lokacija = | grad = [[Ljubljana]] i [[Portorož]] | savezna_država = | provincija = | država = [[Slovenija]] | koor = {{coord|46|02|56|N|14|30|14|E|region:SI-061_type:edu|display=inline,title}} | kampus = | prijašnja_imena = {{Plainlist| * Univerzitet kralja Aleksandra u Ljubljani * Univerzitet ″Edvard Kardelj″ u Ljubljani }} | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = {{Plainlist| * [[Udruženje evropskih istraživačkih univerziteta]] * [[Mreža Utrecht]] * [[Mreža univerziteta iz glavnih gradova Evrope]] (UNICA) }} | web-sajt = [https://www.uni-lj.si/eng/ uni-lj.si/eng] | logo = | pushin_map = | fusnote = }} '''Univerzitet u Ljubljani''', skraćeno '''UL''', javni je [[univerzitet]] i najstarija te najveća visokoškolska ustanova u [[Slovenija|Sloveniji]]. Osnovan je u [[Ljubljana|Ljubljani]], gdje se i danas nalaze centralna univerzitetska zgrada i većina njegovih fakulteta, dok su pojedini noviji objekti izgrađeni u širem gradskom području. U sastavu Univerziteta djeluju 23 [[fakultet]]a i tri umjetničke akademije, na kojima studira oko 38.000 studenata.<ref name="TopUniversities_Ljubljana" /> U nastavno-istraživačkom procesu učestvuje približno 4.000 nastavnika i istraživača, uz oko 2.000 zaposlenih u tehničkim i administrativnim službama. Na Univerzitetu u Ljubljani izvode se studijski programi iz humanističkih, [[Društvene nauke|društvenih]] i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[tehnika|tehnike]] i [[Tehnologija|tehnologije]], kao i iz oblasti [[Medicina|medicine]], [[Stomatologija|stomatologije]] i [[Veterinarska medicina|veterinarske medicine]]. == Historija == === Počeci === Počeci visokog obrazovanja na prostoru današnje Slovenia sežu u 17. vijek, kada su [[isusovci]] u Ljubljana organizovali studije [[Filozofija|filozofije]], [[Teologija|teologije]] i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]]. Tokom 18. vijeka nastava iz [[Matematika|matematike]] i [[Fizika|fizike]] dodatno je razvijena uvođenjem eksperimentalne nastave i savremenijih nastavnih metoda.<ref name="NTF_History">{{cite web |title=History of the Faculty of Technical Sciences |url=https://www.ntf.uni-lj.si/omm/en/about-deparment/general-information/history/ |website=Naravoslovnotehniška fakulteta, Oddelek za materiale in metalurgiju – Univerza v Ljubljani |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> Važan korak u razvoju visokog obrazovanja predstavljalo je osnivanje Carsko-kraljevskog liceja u Ljubljani 1791. Ova ustanova djelovala je kao viši obrazovni centar sa studijima [[Filozofija|filozofije]], [[Teologija|teologije]], [[Medicina|medicine]] i [[Hirurgija|hirurgije]], a obuhvatala je i nastavu iz prirodnih i tehničkih disciplina.<ref name="NTF_History" /> Za vrijeme uprave [[Prvo Francusko Carstvo|Francuskog Carstva]] nad [[Ilirske provincije|Ilirskim provincijama]], u Ljubljani je 1810. osnovan prvi univerzitet. Univerzitet je djelovao u okviru francuskog obrazovnog sistema ''Écoles centrales'', a nastava se izvodila iz [[Medicina|medicine]], [[Hirurgija|hirurgije]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]], [[Arhitektura|arhitekture]], [[pravo|prava]] i [[Teologija|teologije]]. Njegov kancelar bio je Joseph Walland.<ref name="NTF_History" /> Nakon ponovnog uspostavljanja vlasti [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]] 1813, univerzitet je ukinut, a obrazovni sistem vraćen pod upravu Carsko-kraljevskog liceja u Ljubljani.<ref name="NTF_History" /> === Osnivanje nacionalnog univerziteta === Tokom druge polovine 19. vijeka među slovenskim intelektualcima i političkim predstavnicima jačale su inicijative za osnivanje univerziteta na [[Slovenski jezik|slovenskom jeziku]] u Ljubljana. Potreba za nacionalnim univerzitetom posebno je došla do izražaja krajem vijeka, kada je sve veći broj slovenskih studenata studirao na univerzitetima u okviru [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], naročito u [[Austrija|Austriji]] i češkim zemljama, dok su brojni slovenski naučnici ostvarivali akademske karijere širom [[Srednja Evropa|srednje Evrope]]. Među univerzitetima na kojima su djelovali slovenski intelektualci bio je [[Karlov univerzitet u Pragu]] i [[Univerzitet Palackog u Olomoucu]]. S ciljem organizovanog djelovanja, tokom 1890-ih formiran je odbor za osnivanje slovenskog univerziteta, među čijim su najistaknutijim članovima bili [[Ivan Hribar]], Henrik Tuma i [[Aleš Ušeničnik]]. Kao dio priprema za budući univerzitet, Zemaljski sabor Kranjske je 1898. uveo stipendije za studente koji su se pripremali za univerzitetsku karijeru, uz obavezu da po osnivanju univerziteta preuzmu nastavne dužnosti u Ljubljani. Time je postepeno stvaran budući nastavni kadar.<ref name="Ciperle_90let_2009">{{cite book|last=Ciperle |first=Jože |title=90 let Univerze v Ljubljani: Med tradicijo in izzivi časa |chapter=Skozi stoletja po poti ljubljanskega višjega šolstva do univerze |url=https://www.uni-lj.si/assets/Sluzba-za-pravne-zadeve/Arhivsko-muzejska-sluzba/Dokumenti/Publikacije/2009/90-let-Univerze-v-Ljubljani-Med-tradicijo-in-izzivi-casa-Monografija-90-let-Univerze.pdf |date=2009 |publisher=Univerza v Ljubljani |pages=24–35 |access-date=26. 5. 2026 |language=sl |format=PDF}}</ref> Osnivanje univerziteta dugo je bilo onemogućeno političkim okolnostima u Austro-Ugarskoj Monarhiji. Tek nakon njenog raspada 1918. i formiranja [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba|Države Slovenaca, Hrvata i Srba]], a potom i [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]], stvoreni su uslovi za realizaciju ove ideje. Prvi sastanak osnivačkog odbora Univerziteta u Ljubljani održan je 23. novembra 1918. pod predsjedavanjem [[Mihajlo Rostohar|Mihajla Rostohara]], profesora [[Psihologija|psihologije]] na [[Karlov univerzitet u Pragu|Karlovom univerzitetu u Pragu]]. U saradnji sa [[Danilo Majaron|Danilom Majaronom]], Rostohar je učestvovao u pregovorima sa vladom u [[Beograd]]u radi donošenja zakona o osnivanju univerziteta. Zakon o osnivanju Univerziteta u Ljubljani usvojen je 23. jula 1919. Tokom iste godine imenovani su prvi profesori i formirano Univerzitetsko vijeće, čime je univerzitet započeo redovan rad. Prvo predavanje održao je [[Lingvistika|lingvista]] Franc Ramovš 3. decembra 1919. u dvorani Zemaljskog dvorca u Ljubljani, što se i danas slavi kao Dan Univerziteta u Ljubljani.<ref name="GovSI_Stoletnica">{{cite web |title=Stoletnica Univerze v Ljubljani – V družbi treh odstotkov najboljših na svetu |url=https://www.gov.si/novice/2019-09-23-stoletnica-univerze-v-ljubljani-v-druzbi-treh-odstotkov-najboljsih-na-svetu/ |website=Portal GOV.SI |date=2019 |access-date=26. 5. 2026 |language=sl}}</ref> === Prve decenije rada === [[Datoteka:Univerza v Ljubljani 1929.jpg|mini|desno|300px|Univerzitetska upravna zgrada 1929.]] Nakon osnivanja 1919, Univerzitet u Ljubljani započeo je rad sa pet osnovnih fakulteta: pravnim, filozofskim, tehničkim, teološkim i medicinskim. Univerzitet je bio smješten u centru [[Ljubljana|Ljubljane]], na Kongresnom trgu, u zgradi koja je ranije služila kao sjedište Zemaljske vlade Kranjske u periodu od 1902. do 1918. Tokom 1920-ih godina univerzitet je preimenovan u Univerzitet kralja Aleksandra u Ljubljani (''Universitas Alexandrina Labacensis''), u čast [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|kralja Jugoslavije Aleksandra I]]. Uprkos finansijskim poteškoćama i političkim pritiscima centralističkog sistema u okviru [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], univerzitet je postupno jačao svoju organizacijsku strukturu i proširivao akademsku djelatnost.<ref name="UL_Zgodovina">{{cite web |title=Zgodovina univerze |url=https://www.uni-lj.si/univerza/o-nas/zgodovina-univerze |website=Univerza v Ljubljani |access-date=26. 5. 2026 |language=sl}}</ref> U ovom periodu realizovani su i značajni infrastrukturni projekti, među kojima se posebno izdvaja izgradnja [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Slovenije|Nacionalne i univerzitetske biblioteke Slovenije]], završena 1941. prema projektu arhitekte [[Jože Plečnik]]a.<ref name="HiddenArch_NUK">{{cite web |title=NUK: National and University Library |url=https://hiddenarchitecture.net/nuk-national-and-university-library/ |website=Hidden Architecture |date=25. 11. 2018 |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> Izbijanjem [[aprilski rat|Invazije na Jugoslaviju]] u aprilu 1941, univerzitet je nastavio s radom u izuzetno otežanim okolnostima pod italijanskom i njemačkom okupacijom. Njegova autonomija bila je značajno ograničena, a dio nastavnog osoblja izložen represiji, uključujući hapšenja i deportacije u [[koncentracijski logor|koncentracijske logore]]. U tom periodu dio studenata i profesora uključio se u [[Osobodilačka fronta slovenačkog naroda|Osobodilačku frontu slovenačkog naroda]], dok su se drugi pridružili [[Slovensko domobranstvo|Slovenskom domobranstvu]]. === 1945. i kasniji period === Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], upravljanje Univerzitetom u Ljubljani preuzelo je novo akademsko rukovodstvo, a za [[rektor]]a je izabran [[Češka|češki]] profesor Alois Král, jedini strani državljanin koji je obavljao tu funkciju. Král je bio dugogodišnji nastavnik na Fakultetu tehničkih nauka, gdje je od 1920. radio kao profesor, a u više navrata obavljao je i dužnost [[dekan]]a.<ref name="UL_Rectors2009">{{cite web |title=The University of Ljubljana and its rectors |url=http://www.uni-lj.si/files/ULJ/userfiles/ulj/o_univerzi_v_lj/uni_arhiv/Razstave/ULinRektorji2009/Univerza_LJ_Rektorji_ANG-2009.pdf |website=Univerza v Ljubljani |date=2009 |access-date=26. 5. 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233126/http://www.uni-lj.si/files/ULJ/userfiles/ulj/o_univerzi_v_lj/uni_arhiv/Razstave/ULinRektorji2009/Univerza_LJ_Rektorji_ANG-2009.pdf |archive-date=19. 7. 2011 |language=en}}</ref> U poslijeratnom periodu, u okviru uspostave [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]], univerzitet je došao pod pojačan politički nadzor. U tom kontekstu došlo je do kadrovskih promjena, uključujući razrješenja pojedinih profesora, dok su neki nastavnici bili izloženi hapšenjima i sudskim postupcima. Također, Teološki fakultet je izdvojen iz sastava univerziteta, a dio akademskog osoblja i studenata napustio je zemlju. Uprkos ovim promjenama, univerzitet je nastavio sa radom i očuvao svoju osnovnu obrazovnu i naučnu funkciju. Od sredine 1950-ih postepeno je obnovljen određeni stepen akademske [[Autonomija|autonomije]], što je omogućilo stabilizaciju nastavnog i istraživačkog rada. Tokom 1970-ih i početkom 1980-ih ponovo su zabilježena ograničenja univerzitetske autonomije, uključujući smjene pojedinih profesora. Godine 1979. univerzitet je preimenovan u Univerzitet ″Edvard Kardelj″ u Ljubljani, po jednom od političkih lidera [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]]. Nakon političkih promjena krajem 1980-ih i [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]], 1990. univerzitetu je vraćeno prvobitno ime – Univerzitet u Ljubljani. == Organizacija == === Fakulteti i akademije === [[Datoteka:StiskiDvorec1-Ljubljana.JPG|mini|desno|300px|Muzička akademija]] U okviru Univerziteta u Ljubljani djeluju 23 fakulteta i tri umjetničke akademije, koji su raspoređeni na različitim lokacijama u urbanom području Ljubljane:<ref name="UL_Members">{{cite web |title=Faculties and academies |url=https://www.uni-lj.si/en/university/member-faculties-and-academies-ul |website=University of Ljubljana |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> * [[Akademija za pozorište, radio, film i televiziju u Ljubljani|Akademija za pozorište, radio, film i televiziju]] * [[Akademija likovnih umjetnosti i dizajna u Ljubljani|Akademija likovnih umjetnosti i dizajna]] * [[Muzička akademija u Ljubljani|Muzička akademija]] * [[Fakultet za upravu u Ljubljani|Fakultet za upravu]] * [[Arhitektonski fakultet u Ljubljani|Arhitektonski fakultet]] * [[Filozofski fakultet u Ljubljani|Filozofski fakultet]] * [[Biotehnički fakultet u Ljubljani|Biotehnički fakultet]] * [[Fakultet za hemiju i hemijsku tehnologiju u Ljubljani|Fakultet za hemiju i hemijsku tehnologiju]] * [[Fakultet za građevinarstvo i geodeziju u Ljubljani|Fakultet za građevinarstvo i geodeziju]] * [[Fakultet za računarstvo i informatiku u Ljubljani|Fakultet za računarstvo i informatiku]] * [[Ekonomski fakultet u Ljubljani|Ekonomski fakultet]] * [[Pedagoški fakultet u Ljubljani|Pedagoški fakultet]] * [[Elektrotehnički fakultet u Ljubljani|Elektrotehnički fakultet]] * [[Pravni fakultet u Ljubljani|Pravni fakultet]] * [[Fakultet za pomorstvo i saobraćaj u Portorožu|Fakultet za pomorstvo i saobraćaj]] * [[Fakultet za matematiku i fiziku u Ljubljani|Fakultet za matematiku i fiziku]] * [[Mašinski fakultet u Ljubljani|Mašinski fakultet]] * [[Medicinski fakultet u Ljubljani|Medicinski fakultet]] * [[Prirodno-matematički i tehnički fakultet u Ljubljani|Prirodno-matematički i tehnički fakultet]] * [[Farmaceutski fakultet u Ljubljani|Farmaceutski fakultet]] * [[Fakultet društvenih nauka u Ljubljani|Fakultet društvenih nauka]] * [[Fakultet za socijalni rad u Ljubljani|Fakultet za socijalni rad]] * [[Fakultet za sport u Ljubljani|Fakultet za sport]] * [[Teološki fakultet u Ljubljani|Teološki fakultet]] * [[Veterinarski fakultet u Ljubljani|Veterinarski fakultet]] * [[Zdravstveni fakultet u Ljubljani|Zdravstveni fakultet]] Prvobitno je univerzitet bio smješten u centru Ljubljane, gdje se i danas nalaze centralna zgrada univerziteta i većina njegovih fakulteta. Kasnije su u drugim dijelovima grada ([[Bežigrad]], [[Vič]], [[Brdo, Ljubljana|Brdo]]) izgrađene nove, moderne zgrade i manji univerzitetski kompleksi (kampusi). === Biblioteke === Univerzitet u Ljubljani raspolaže razvijenim bibliotečkim sistemom koji uključuje univerzitetske, nacionalne i fakultetske [[Biblioteka|biblioteke]]. Posebno mjesto u tom sistemu zauzima [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Slovenije]], koja istovremeno ima funkciju [[Nacionalna biblioteka|nacionalne biblioteke]] i [[Univerzitetska biblioteka|univerzitetske biblioteke]]. Ova institucija posjeduje oko 1,3 miliona knjiga, kao i brojne zbirke štampanih, vizuelnih i multimedijalnih izvora. Druga centralna institucija je Centralna tehnička biblioteka Univerziteta u Ljubljana, koja predstavlja nacionalni informacijski centar u oblasti prirodnih i tehničkih nauka. Ova biblioteka ima značajnu ulogu u podršci naučno-istraživačkom radu iz područja [[Nauka|nauke]] i [[Tehnologija|tehnologije]]. Pored centralnih biblioteka, u okviru Univerziteta u Ljubljana djeluje više od 30 biblioteka pri pojedinim fakultetima, institutima i odjeljenjima. Među najvećim i najznačajnijim izdvajaju se Centralna humanistička biblioteka u okviru Filozofskog fakulteta, Centralna ekonomska biblioteka, Centralna medicinska biblioteka i Biblioteka Biotehničkog fakulteta, koji pokriva oblasti [[Biologija|biologije]] i [[Biotehnologija|biotehnologije]].<ref name="UL_Libraries">{{cite web |title=University libraries |url=https://www.uni-lj.si/en/university/university-press-and-libraries/university-libraries |website=University of Ljubljana |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Galerija === Univerzitet u Ljubljani upravlja univerzitetskom galerijom koja je otvorena 18. juna 2012.<ref name="UL_Gallery">{{cite web |title=UL Gallery |url=https://www.uni-lj.si/en/university/arts/activities/ul-gallery |website=University of Ljubljana |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Nastavna i naučno-istraživačka djelatnost == Univerzitet u Ljubljani razvija nastavnu i naučno-istraživačku djelatnost u širokom spektru disciplina, uključujući [[Prirodne nauke|prirodne]] i tehničke nauke, [[Društvene nauke|društvene]] i humanističke nauke, [[Lingvistika|lingvistiku]], [[umjetnost]], [[Medicina|medicinu]] te različita interdisciplinarna područja. U okviru svoje međunarodne akademske saradnje, Univerzitet je u periodu od 2004. do 2013. bio sjedište Međunarodnog udruženja studenata političkih nauka (IAPSS), globalne studentske organizacije koja okuplja studente [[Političke nauke|političkih nauka]] iz brojnih zemalja. Sjedište ove organizacije je 2013. premješteno u Nijmegen u [[Nizozemska|Nizozemskoj]].<ref name="UIA_IAPSS">{{cite web |title=International Association for Political Science Students (IAPSS) |url=https://uia.org/s/or/en/1100039220 |website=Union of International Associations |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> Prema ''QS World University Rankings'' za 2026, Univerzitet u Ljubljani zauzima 535. mjesto među svjetskim univerzitetima.<ref name="TopUniversities_Ljubljana" /> == Značajne ličnosti == * [[Slavoj Žižek]] – slovenački [[filozof]], kulturni kritičar i predstavnik lacanovske psihoanalize i hegelijanskog marksizma. Na Univerzitetu u Ljubljani diplomirao je i magistrirao filozofiju 1975,<ref name="Zizek_Chronology">{{Cite web |url=https://www.lacan.com/zizekchro1.htm |title=Slavoj Zizek: Chronology - His Life |website=Lacan.com |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> a kasnije je radio kao viši istraživač na Institutu za sociologiju i filozofiju univerziteta. * [[Marko Bošnjak (sudija)]] – slovenački pravnik, sudija [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]], [[advokat]] i profesor. * [[Matjaž Gams]] – glavni i odgovorni urednik časopisa ''Informatica''.<ref name="Informatica_Editorial">{{Cite web |title=Editorial Team |url=https://www.informatica.si/index.php/informatica/about/editorialTeam |website=Informatica |access-date=26. 5. 2026 |language=en |archive-date=29. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260429021359/https://www.informatica.si/index.php/informatica/about/editorialTeam |url-status=dead }}</ref> Član je Slovenačke inženjerske akademije<ref name="IAS_Gams">{{Cite web |title=Matjaž Gams — IAS/SAE |url=https://www.ias.si/en/matjaz-gams |website=Inženirska akademija Slovenije |access-date=26. 5. 2026 |language=en-GB}}</ref> i [[Evropska akademija nauka i umjetnosti|Evropske akademije nauka i umjetnosti]].<ref name="EASA_Report2024">{{Cite web |title=2024 Annual Report |url=https://euro-acad.eu/files/Jahresbericht_2024_v08_Ansicht_DS.pdf |website=European Academy of Sciences and Arts |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak modernih univerziteta u Evropi (1801–1945)]] * [[Slovenačka akademija nauka i umjetnosti]] * [[Institut "Jožef Stefan"]] * [[Studentska organizacija Univerziteta u Ljubljani]] == Vanjski linkovi == * [https://www.uni-lj.si/eng/ Službeni sajt] (si) (en) == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Univerziteti u Ljubljani]] [[Kategorija:Udruženje evropskih istraživačkih univerziteta]] [[Kategorija:Mreža univerziteta iz glavnih gradova Evrope]] [[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1919.]] [[Kategorija:Javni univerziteti]] [[Kategorija:Obrazovanje u Ljubljani]] ojtqt22l9c3z3rcvdibx3xg9qgtlebl Susanne Wenger 0 535119 3915827 3894446 2026-08-01T20:41:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915827 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Susanne Wenger | slika = Susanne Wenger.tif | opis_slike = | drugo_ime = Adunni Olorisha | datum_rođenja = {{datum rođenja|1915|7|4}} | mjesto_rođenja = [[Graz]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{datum smrti i godine|2009|1|12|1915|7|4}} | mjesto_smrti = [[Ošogbo]], [[Nigerija]] | nacionalnost = [[Austrijanci|Austrijanka]]; [[Nigerija|nigerijska državljanka]] | obrazovanje = Škola primijenjenih umjetnosti u [[Graz]]u; [[Akademija likovnih umjetnosti u Beču]] | polje = [[slikarstvo]], [[skulptura]], [[grafički dizajn]], [[ilustracija]], [[batik]], [[sakralna umjetnost]] | pravac = [[Ošogbo škola]], New Sacred Art | poznata_djela = obnova [[Sveti gaj Osun-Ošogbo|Svetog gaja Osun-Ošogbo]] | supružnik = [[Ulli Beier]]; Lasisi Ayansola Onilu | nagrade = Member of the Order of the Federal Republic }} '''Susanne Wenger''' (4. juli 1915 – 12. januar 2009), poznata i kao '''Adunni Olorisha''', bila je [[Austrijanci|austrijsko]]-[[Nigerija|nigerijska]] [[slikarstvo|slikarica]], [[skulptura|skulptorica]], [[grafički dizajn|grafička dizajnerica]], ilustratorica, kulturna aktivistica i svećenica [[Joruba religija|joruba religije]]. Nakon školovanja u [[Austrija|Austriji]] preselila se u Nigeriju, gdje je živjela od 1950. do smrti i postala jedna od najprepoznatljivijih figura umjetničkog i duhovnog kruga oko [[Ošogbo]]a.<ref name="AWARE">{{cite web |title=Susanne Wenger |url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/susanne-wenger/ |website=AWARE: Archives of Women Artists, Research and Exhibitions |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Guardian">{{cite news |last=Probst |first=Peter |title=Suzanne Wenger |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2009/mar/26/obituary-suzanne-wenger |work=The Guardian |date=26. 3. 2009 |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> Najviše je povezana sa Svetim gajem Osun-Ošogbo, šumskim kompleksom hramova, skulptura i svetišta posvećenih rijeci i božanstvu [[Osun]]. Od kasnih 1950-ih radila je s lokalnim svećenicima, zanatlijama i umjetnicima na obnovi i zaštiti tog prostora, koji je 2005. upisan na [[UNESCO]]-v [[Svjetska baština|Spisak svjetske baštine]].<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Osun-Osogbo Sacred Grove |url=https://whc.unesco.org/en/list/1118/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="WMF">{{cite web |title=Osun-Osogbo Sacred Grove |url=https://www.wmf.org/monuments/osun-osogbo-sacred-grove |website=World Monuments Fund |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Rođena je 4. jula 1915. u Grazu. Umjetničko obrazovanje započela je u rodnom gradu, gdje je pohađala školu primijenjenih umjetnosti, a zatim je od 1933. do 1935. studirala u [[Beč]]u.<ref name="Biennale">{{cite web |title=Susanne Wenger |url=https://www.labiennale.org/en/art/2024/nucleo-contemporaneo/susanne-wenger |website=La Biennale di Venezia |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> Tokom ranog rada bavila se crtežom, slikarstvom, ilustracijom i grafikom, a njen izraz povezivao je evropski modernizam, nadrealne kompozicije i interes za duhovne teme.<ref name="AWARE" /> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] djelovala je u bečkoj umjetničkoj sredini i bila povezana s Art-Clubom, grupom koja je okupljala autore zainteresirane za obnovu austrijske moderne umjetnosti nakon nacizma i rata.<ref name="Foundation">{{cite web |title=Obituary: Susanne Wenger |url=https://susannewengerfoundation.at/en/obituary-susanne-wenger |website=Susanne Wenger Foundation |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1949. upoznala je [[Ulli Beier|Ullija Beiera]], njemačkog lingvistu i kulturnog posrednika, s kojim je ubrzo napustila Evropu i otišla u Nigeriju.<ref name="AWARE"/> === Nigerija i joruba religija === Wenger se u Nigeriju preselila 1950. i ondje ostala do kraja života.<ref name="AWARE"/> Prvo je živjela u [[Ibadan]]u i drugim gradovima zapadne Nigerije, a potom se vezala za Ošogbo, gdje se uključila u lokalne religijske i umjetničke zajednice. Nakon susreta s joruba svećenicima i starješinama počela je učiti jezik, mitologiju, rituale i umjetničke oblike povezane s [[oriša]]ma.<ref name="GoogleArts">{{cite web |title=Who was Susanne Wenger / Àdùnní Olórìṣà? |url=https://artsandculture.google.com/story/who-was-susanne-wenger-%C3%80d%C3%B9nn%C3%AD-ol%C3%B3r%C3%AC%E1%B9%A3%C3%A0-the-osun-osogbo-grove/IAXBGVfmA6LkIA?hl=en |website=Google Arts & Culture |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> U joruba religijskoj zajednici dobila je ime Adunni Olorisha. Inicirana je u kultove više božanstava i postala je jedna od javno najpoznatijih evropskih učesnica tradicionalne religije u jugozapadnoj Nigeriji.<ref name="Guardian"/> Njena umjetnost iz tog perioda ne može se odvojiti od ritualnog života: batik, zidno slikarstvo, skulptura i arhitektonsko oblikovanje postali su dio obrednog prostora, a ne samo galerijski predmeti.<ref name="Biennale"/> === Sveti gaj Osun-Ošogbo === Središnje mjesto u njenom kasnijem životu imao je Sveti gaj Osun-Ošogbo, šumski i svetišni kompleks uz rijeku Osun. Prema podacima World Monuments Funda, Wenger je krajem 1950-ih pozvana da pomogne u obnovi jednog od svetišta, a tokom narednih decenija radila je s nigerijskim umjetnicima i zanatlijama na izradi i obnovi stotina monumentalnih skulptura posvećenih joruba božanstvima.<ref name="WMF"/><ref name="CyArk">{{cite web |title=Digitally Preserving the Sacred Grove of Osun Osogbo |url=https://artsandculture.google.com/story/digitally-preserving-the-sacred-grove-of-osun-osogbo-cyark/ZAUBPwpovR_cfQ?hl=en |website=Google Arts & Culture / CyArk |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njen rad u gaju uključivao je obnovu oštećenih hramova, izgradnju novih skulpturalnih formi od [[cement]]a, drveta i drugih materijala te razvoj umjetničkog jezika koji se naziva New Sacred Art. U tom pristupu savremena skulptura, mural, arhitektura i ritualni predmet nisu bili odvojeni, nego su stvarali cjelinu namijenjenu obrednom korištenju.<ref name="WMF"/> Na obnovi su učestvovali i lokalni umjetnici kao što su Buraimoh Gbadamosi, Adebisi Akanji, Kasali Akangbe i drugi članovi ošogboškog kruga.<ref name="CyArk"/> Gaj je 1965. proglašen nacionalnim spomenikom Nigerije, a 2005. upisan je na UNESCO-vu listu svjetske baštine kao izuzetno očuvan primjer joruba svetog pejzaža.<ref name="UNESCO"/> Iako je UNESCO istakao historijsku i religijsku vrijednost prostora, Wengerin rad imao je važnu ulogu u očuvanju njegove vidljive skulpturalne i arhitektonske forme u drugoj polovini 20. vijeka.<ref name="WMF"/> === Umjetnički rad === Wengerin opus obuhvata crteže, [[ulje na platnu|ulja]], [[grafika|grafike]], tekstil, batike, zidne slike i monumentalne skulpture. AWARE navodi da se njen rad kretao od preciznih crteža i nadrealnih skica do monumentalnih prostornih djela u Nigeriji, čime je istovremeno doprinijela modernoj austrijskoj umjetnosti i modernoj nigerijskoj umjetnosti.<ref name="AWARE"/> U Nigeriji je razvila specifičan izraz zasnovan na joruba religijskim oblicima, ali nije jednostavno kopirala tradicionalne modele. Njene skulpture i arhitektonske intervencije u gaju često imaju organsku, gotovo živu strukturu, s izduženim oblicima, gustim površinama i složenim simboličkim odnosima između ljudskih, životinjskih i božanskih figura. Takav rad nastajao je u saradnji s lokalnim majstorima i u kontekstu obrednog života, zbog čega se u literaturi često opisuje kao spoj umjetnosti, zaštite naslijeđa i religijske prakse.<ref name="Biennale"/><ref name="GoogleArts"/> Bavila se i batikom, posebno nakon upoznavanja s tehnikama zapadnoafričkog [[adire]] tekstila. Pet njenih batik radova nastalih između 1958. i 1963. prikazano je 2024. na 60. [[Venecijanski bijenale|Venecijanskom bijenalu]] u izložbi ''Foreigners Everywhere'' ("Stranci svuda").<ref name="Universes">{{cite web |title=Susanne Wenger |url=https://universes.art/en/venice-biennale/2024/foreigners-everywhere-tour-5/susanne-wenger |website=Universes in Universe |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Ošogbo škola i kulturni krug === Wenger je bila jedna od ličnosti povezanih s razvojem Ošogbo škole, šireg umjetničkog pokreta koji je od 1960-ih okupljao nigerijske autore, radionice, galerije i kulturne centre. Dok je Ulli Beier imao važnu organizacijsku ulogu u kulturnim mrežama kao što su Mbari i Mbari Mbayo, Wenger je bila usmjerena na sakralnu umjetnost, zaštitu gaja i rad s umjetnicima koji su se bavili obnovom joruba svetišta.<ref name="AWARE"/> Njen odnos prema lokalnoj kulturi često je opisivan kao izuzetan primjer dugogodišnjeg uranjanja u drugi religijski i umjetnički sistem. Istovremeno, njen položaj evropske umjetnice u joruba religijskom prostoru ostao je predmet rasprave u historiji umjetnosti, antropologiji i postkolonijalnim studijama. Dio autora naglašava njen doprinos očuvanju svetog prostora, dok drugi analiziraju složene odnose između modernizma, duhovnog autoriteta, kulturnog posredovanja i kolonijalnog naslijeđa.<ref name="AWARE"/><ref name="Guardian"/> == Priznanja i smrt == Nigerijska vlada dodijelila joj je 2005. nacionalno odlikovanje za doprinos kulturi i očuvanju naslijeđa.<ref name="Adegbola">{{cite web |title=Susanne Wenger: Biography |url=https://adegbola.com/artists/54-susanne-wenger/biography/ |website=Adegbola Gallery |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> U Ošogbu je dobila i poglavarsku titulu povezanu s njenom ulogom u očuvanju joruba religijskih svetišta.<ref name="Guardian"/> Umrla je 12. januara 2009. u Ošogbu, u 93. godini.<ref name="Foundation"/> Nakon smrti ostala je predmet izložbi, istraživanja i projekata digitalnog dokumentiranja Svetog gaja. Njena djela čuvaju se u muzejskim i privatnim zbirkama, a Susanne Wenger Foundation i Adunni Olorisha Trust nastavljaju rad na očuvanju njene ostavštine.<ref name="AWARE"/><ref name="CyArk"/> == Odabrana djela == * {{cite book |last=Beier |first=Ulli |title=The Return of the Gods: The Sacred Art of Susanne Wenger |trans-title=Povratak bogova: sakralna umjetnost Susanne Wenger |url=https://books.google.com/books?id=1DQ3AQAAIAAJ |publisher=Cambridge University Press |date=1975 |language=en}} * {{cite book|last=Probst|first=Peter|title=Osogbo and the Art of Heritage: Monuments, Deities, and Money|trans-title=Ošogbo i umjetnost naslijeđa: spomenici, božanstva i novac|url=https://iupress.org/9780253000063/osogbo-and-the-art-of-heritage/|publisher=Indiana University Press|date=2011|language=en}} * {{cite book |last=Denk |first=Wolfgang |title=Susanne Wenger: Künstlerin, Priesterin, Abenteurerin |trans-title=Susanne Wenger: umjetnica, svećenica, pustolovka |url=https://www.residenzverlag.com/buch/susanne-wenger |publisher=Residenz Verlag |date=2015 |isbn=978-3-7017-3341-5 |language=de}} * {{cite book |last=Esguerra |first=Diane |title=The Oshun Diaries |trans-title=Dnevnici Ošun |url=https://eye-books.com/books/the-oshun-diaries |publisher=Eye Books |date=2019 |isbn=978-1-78563-142-9 |language=en }}{{Mrtav link}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wenger, Susanne}} [[Kategorija:Rođeni 1915.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] [[Kategorija:Biografije, Graz]] [[Kategorija:Austrijski slikari]] [[Kategorija:Kultura Nigerije]] gwwvsst5wdnxsm1jw19wi3yv0v4j5t1 Top-p uzorkovanje 0 535158 3915885 3894431 2026-08-02T02:11:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915885 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Top-''p'' uzorkovanje}} '''Top-''p'' uzorkovanje''', poznato i kao '''uzorkovanje jezgre''' ({{jez-en|nucleus sampling}}), jeste [[stohastički proces|stohastička]] strategija dekodiranja za generiranje sekvenci iz [[autoregresivni model|autoregresivnih]] [[vjerovatnoća|vjerovatnosnih]] modela. Prvobitno su ga 2019. predložili [[Ari Holtzman]], [[Yejin Choi]] i saradnici za [[generiranje prirodnog jezika]], radi ublažavanja ponavljajućeg i besmislenog teksta koji mogu proizvoditi druge uobičajene metode dekodiranja, kao što je [[beam search|pretraga snopom]].<ref name="Holtzman2019">{{cite arXiv |last1=Holtzman |first1=Ari |last2=Buys |first2=Jan |last3=Du |first3=Li |last4=Forbes |first4=Maxwell |last5=Choi |first5=Yejin |title=The Curious Case of Neural Text Degeneration |date=22. 4. 2019 |class=cs.CL |eprint=1904.09751}}</ref> Tehnika je kasnije primijenjena i u drugim naučnim oblastima, kao što su [[proteinsko inženjerstvo]]<ref name="Darmawan2025">{{cite conference |last1=Darmawan |first1=Jeremie Theddy |last2=Gal |first2=Yarin |last3=Notin |first3=Pascal |title=Sampling Protein Language Models for Functional Protein Design |date=6. 3. 2025 |book-title=ICLR 2025 Workshop on Reasoning and Learning |url=https://openreview.net/forum?id=eRALDwvk9O |access-date=31. 7. 2025}}</ref> i [[geofizika]].<ref name="Li2024">{{cite journal |last1=Li |first1=Jin |last2=Luo |first2=Yucheng |last3=Li |first3=Guang |last4=Liu |first4=Yecheng |last5=Tang |first5=Jingtian |title=Atom-profile updating dictionary learning with nucleus sampling attention mechanism sparse coding for audio magnetotelluric denoising |journal=Geophysics |date=2024 |volume=89 |issue=3 |pages=E73–E85 |doi=10.1190/geo2023-0205.1 |bibcode=2024Geop...89E..73L}}</ref> Kod top-''p'' uzorkovanja zadaje se prag vjerovatnoće ''p'', a naredna stavka u sekvenci uzorkuje se samo iz najmanjeg mogućeg skupa kandidata s visokom vjerovatnoćom čija kumulativna vjerovatnoća prelazi ''p''. Ovaj metod prilagođava veličinu skupa kandidata prema sigurnosti modela, zbog čega je fleksibilniji od [[#Top-k uzorkovanje|top-''k'' uzorkovanja]], koje uzorkuje iz fiksnog broja kandidata. Zbog djelotvornosti se široko koristi u mnogim primjenama [[veliki jezički modeli|velikih jezičkih modela]].<ref>{{cite web |last1=von Platen |first1=Patrick |title=How to generate text: using different decoding methods for language generation with Transformers |url=https://huggingface.co/blog/how-to-generate |website=Hugging Face |access-date=23. 8. 2023}}</ref> == Tehnika == U svakom koraku procesa generiranja teksta [[jezički model]] računa [[raspodjela vjerovatnoće|raspodjelu vjerovatnoće]] nad cijelim [[rječnik]]om za naredni [[token]]. Iako je moguće jednostavno izabrati token s najvećom vjerovatnoćom ([[pohlepni algoritam|pohlepna pretraga]]) ili ograničen skup sekvenci visoke vjerovatnoće ([[beam search|pretraga snopom]]), ovi deterministički metodi često proizvode tekst koji je jednoličan, ponavljajući ili besmislen.<ref name="Holtzman2019"/> Top-''p'' uzorkovanje uvodi slučajnost kako bi se izbjegli takvi problemi, ali uz zadržavanje kvaliteta. Osnovna ideja jeste da se u svakom koraku uzorkuje iz manjeg i vjerodostojnijeg skupa tokena, koji se naziva '''jezgra'''. Jezgra sadrži najvjerovatnije naredne tokene čija zbirna, odnosno [[kumulativna vjerovatnoća]], tek prelazi prag ''p''. Uzorkovanjem samo iz ove dinamički određene grupe model se može prilagoditi različitim situacijama. Kada je model siguran u naredni token, naprimjer ako jedan token ima vrlo visoku vjerovatnoću, jezgra će biti mala. Kada je nesiguran, odnosno kada su vjerovatnoće ravnomjernije raspoređene, jezgra će biti veća i dopustit će više raznolikosti. Postupak u svakom koraku izgleda ovako: # Model računa vjerovatnoće za sve moguće naredne tokene. # Tokeni se poredaju po vjerovatnoći silaznim redoslijedom. # Jezgra se formira biranjem tokena od vrha liste dok njihova kumulativna vjerovatnoća ne pređe unaprijed zadani prag ''p''. # Vjerovatnoće tokena unutar jezgre zatim se ponovno skaliraju tako da njihov zbir bude 1. Svi tokeni izvan jezgre odbacuju se, odnosno dodjeljuje im se vjerovatnoća 0. # Konačni naredni token nasumično se uzorkuje iz nove, manje raspodjele. Formalno, jezgra <math>V^{(p)} \subseteq V</math> definira se kao najmanji skup tokena koji zadovoljava: <math display="block">\sum_{x \in V^{(p)}} P(x|x_{1}, \dots, x_{t-1}) \geq p</math> U ovoj formuli <math>P(x|x_{1}, \dots, x_{t-1})</math> predstavlja vjerovatnoću tokena <math>x</math> s obzirom na prethodne tokene <math>x_{1}, \dots, x_{t-1}</math>. === Primjer === Zamislimo da u određenom koraku jezički model ima rječnik od pet riječi: <code>[kuća, pas, mačka, jede, spava]</code> i proizvodi sljedeće vjerovatnoće: * kuća: 0,5 * pas: 0,2 * mačka: 0,1 * jede: 0,1 * spava: 0,1 Ako postavimo <math>p = 0{,}8</math>: # Tokeni se poredaju po vjerovatnoći: <code>[kuća, pas, mačka, jede, spava]</code>. # Izračunava se kumulativna vjerovatnoća: #* kuća: 0,5 #* kuća + pas: 0,5 + 0,2 = 0,7 #* kuća + pas + mačka: 0,7 + 0,1 = 0,8 # Jezgra je najmanji skup s kumulativnom vjerovatnoćom ≥ 0,8, što je <math>V^{(0{,}8)} = \{\text{kuća, pas, mačka}\}</math>. # Vjerovatnoće za ovaj skup ponovno se skaliraju tako da im zbir bude 1: #* P(kuća) = 0,5 / 0,8 = 0,625 #* P(pas) = 0,2 / 0,8 = 0,25 #* P(mačka) = 0,1 / 0,8 = 0,125 # Naredni token zatim se uzorkuje iz ove nove raspodjele, što znači da jede i spava imaju 0% vjerovatnoće da budu izabrani. === Top-''k'' uzorkovanje === Top-''k'' uzorkovanje slična je tehnika u kojoj se skup kandidatskih tokena ograničava na <math>k</math> najvjerovatnijih tokena. Glavna prednost top-''p'' uzorkovanja jeste njegova prilagodljivost. Kada je model vrlo siguran u naredni token, odnosno kada je raspodjela izrazito vršna, jezgra <math>V^{(p)}</math> može biti vrlo mala. Kada je model nesiguran, odnosno kada je raspodjela ravna, ona može biti znatno veća i omogućiti više raznolikosti. Nasuprot tome, top-''k'' uvijek uzorkuje iz fiksnog broja tokena, što u zavisnosti od konteksta može biti previše ograničavajuće ili preširoko.<ref name="Holtzman2019"/> == Primjene == Iako je top-''p'' uzorkovanje najpoznatije kao strategija dekodiranja za velike jezičke modele, tehnika je prilagođena i drugim naučnim oblastima koje uključuju generiranje ili analizu sekvencijalnih podataka iz vjerovatnosnih modela. === Generiranje prirodnog jezika === U izvornoj oblasti [[generiranje prirodnog jezika|generiranja prirodnog jezika]] top-''p'' uzorkovanje cijeni se zbog mogućnosti proizvodnje raznovrsnijeg i koherentnijeg teksta u poređenju s determinističkim metodima. Pokazalo se korisnim u zadacima kao što je automatsko generiranje pitanja, gdje je raznolikost uzoraka važna za stvaranje djelotvornih podataka za treniranje modela za [[sistem za odgovaranje na pitanja|odgovaranje na pitanja]].<ref name="Sultan2020">{{cite conference |last1=Sultan |first1=Md Arafat |last2=Chandel |first2=Shubham |last3=Astudillo |first3=Ramón Fernandez |last4=Castelli |first4=Vittorio |title=On the Importance of Diversity in Question Generation for QA |date= |book-title=Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics |pages=5651–5656 |publisher=Association for Computational Linguistics |location=Online |doi=10.18653/v1/2020.acl-main.500 |url=https://aclanthology.org/2020.acl-main.500/ |doi-access=free}}</ref> === Dizajn lijekova i proteina === Top-''p'' uzorkovanje koristi se u [[računarska biologija|računarskoj biologiji]] za generiranje novih molekulskih i proteinskih sekvenci pomoću specijaliziranih jezičkih modela. U [[de novo sinteza|''de novo'']] [[dizajn lijekova|dizajnu lijekova]] hemijski jezički modeli trenirani na molekulskim strukturama koriste uzorkovanje jezgre za generiranje usmjerenih biblioteka novih i valjanih kandidata za lijekove. Kombiniranjem takvog generiranja s prediktivnim modelom za [[biološka aktivnost|bioaktivnost]] istraživači su identificirali nove i potentne [[inhibitor kinaze|inhibitore kinaza]].<ref name="Moret2023">{{cite journal |last1=Moret |first1=Michael |last2=Angona |first2=Irene Pachon |last3=Cotos |first3=Leandro |last4=Yan |first4=Shen |last5=Atz |first5=Kenneth |last6=Brunner |first6=Cyrill |last7=Baumgartner |first7=Martin |last8=Grisoni |first8=Francesca |last9=Schneider |first9=Gisbert |title=Leveraging molecular structure and bioactivity with chemical language models for de novo drug design |journal=Nature Communications |date=7. 1. 2023 |volume=14 |issue=1 |pages=114 |doi=10.1038/s41467-022-35692-6 |bibcode=2023NatCo..14..114M}}</ref> Slično tome, u [[proteinsko inženjerstvo|proteinskom inženjerstvu]] ova tehnika koristi se za uzorkovanje proteinskih jezičkih modela radi istraživanja ogromnog prostora mogućih sekvenci [[aminokiselina]] i pronalaženja novih funkcionalnih kandidata za upotrebu u [[terapeutik|terapeuticima]] ili novim materijalima.<ref name="Darmawan2025"/> === Geofizika === Tehnika je primijenjena i u [[geofizika|geofizici]] za uklanjanje šuma iz audio [[magnetotelurika|magnetoteluričkih]] (AMT) podataka. U jednoj metodi uzorkovanje jezgre uključeno je u mehanizam [[pažnja (mašinsko učenje)|pažnje]] kako bi se pomoglo u prepoznavanju i uklanjanju složenog antropogenog šuma iz geofizičkih signala. Time se poboljšava tačnost AMT-a pri tumačenju strukture [[električni otpor|otpornosti]] Zemljine podzemne građe, što je važno za primjene kao što je [[istraživanje minerala]].<ref name="Li2024"/> == Ograničenja i alternative == Iako top-''p'' i top-''k'' uzorkovanje rješavaju mnoge probleme determinističkih metoda kao što je pretraga snopom, imaju i nedostatke. Istraživanja su pokazala da ovi stohastički metodi mogu proizvesti tekst s nepoželjnim ponavljanjima i da ne moraju u potpunosti obuhvatiti statistička svojstva ljudskog jezika.<ref name="Meister2023">{{cite journal |last1=Meister |first1=Clara |last2=Pimentel |first2=Tiago |last3=Wiher |first3=Gian |last4=Cotterell |first4=Ryan |date=12. 1. 2023 |title=Locally Typical Sampling |journal=Transactions of the Association for Computational Linguistics |volume=11 |pages=102–121 |doi=10.1162/tacl_a_00536 |issn=2307-387X |doi-access=free}}</ref><ref name="Nadeem2020">{{cite arXiv |last1=Nadeem |first1=Moin |last2=He |first2=Tianxing |last3=Cho |first3=Kyunghyun |last4=Glass |first4=James |title=A Systematic Characterization of Sampling Algorithms for Open-ended Language Generation |date=15. 9. 2020 |eprint=2009.07243 |class=cs.CL}}</ref><ref name="Chang2025">{{cite journal |last1=Chang |first1=Haw-Shiuan |last2=Peng |first2=Nanyun |last3=Bansal |first3=Mohit |last4=Ramakrishna |first4=Anil |last5=Chung |first5=Tagyoung |date=18. 7. 2025 |title=REAL Sampling: Boosting Factuality and Diversity of Open-ended Generation by Extrapolating the Entropy of an Infinitely Large LM |journal=Transactions of the Association for Computational Linguistics |volume=13 |pages=760–783 |doi=10.1162/tacl_a_00757 |issn=2307-387X |doi-access=free}}</ref> Predložen je niz alternativnih strategija uzorkovanja za rješavanje ovih ograničenja. * '''Činjenično uzorkovanje jezgre''' predloženo je radi suzbijanja sklonosti da "uniformna slučajnost" primijenjena na jezgru naruši [[provjera činjenica|činjeničnost]] generiranog teksta. Ono dinamički prilagođava nivo slučajnosti kako bi poboljšalo činjeničnu tačnost uz održavanje kvaliteta teksta.<ref name="Lee2022">{{cite conference |last1=Lee |first1=Nayeon |last2=Ping |first2=Wei |last3=Xu |first3=Peng |last4=Patwary |first4=Mostofa |last5=Fung |first5=Pascale N. |last6=Shoeybi |first6=Mohammad |last7=Catanzaro |first7=Bryan |title=Factuality Enhanced Language Models for Open-Ended Text Generation |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems 35 (NeurIPS 2022) |year=2022 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2022/hash/df438caa36714f69277daa92d608dd63-Abstract-Conference.html}}</ref> * '''Lokalno tipično uzorkovanje''' posmatra generiranje teksta iz ugla [[teorija informacija|teorije informacija]]. Umjesto da bira samo tokene s najvećom vjerovatnoćom, uzorkuje iz skupa tokena koji su "lokalno tipični" u informacijsko-teorijskom smislu, što prema istraživanjima smanjuje ponavljanje i poboljšava kvalitet.<ref name="Meister2023"/> * '''Prioritetno uzorkovanje''' deterministička je alternativa oblikovana za rješavanje problema ponovljenih ili nekoherentnih uzoraka. Ono proizvodi skup jedinstvenih uzoraka poredanih prema sigurnosti modela i u nekim zadacima optimizacije [[kompajler]]a pokazalo se boljim od uzorkovanja jezgre.<ref name="Grubisic2024">{{cite conference |last1=Grubisic |first1=Dejan |last2=Seeker |first2=Volker |last3=Synnaeve |first3=Gabriel |last4=Leather |first4=Hugh |last5=Mellor-Crummey |first5=John |last6=Cummins |first6=Chris |title=Priority Sampling of Large Language Models for Compilers |date=22. 4. 2024 |book-title=Proceedings of the 4th Workshop on Machine Learning and Systems |pages=91–97 |doi=10.1145/3642970.3655831 |url=https://doi.org/10.1145/3642970.3655831 |arxiv=2402.18734}}</ref> == Također pogledajte == * [[Beam search]] == Dalje čitanje == * {{cite book|last=Lukić|first=Antonio|url=https://dabar.srce.hr/object/fer%3A13974|title=Analiza metoda lanca misli za učenje u kontekstu u višekoračnom zaključivanju velikih jezičnih modela|publisher=Sveučilište u Zagrebu, Fakultet elektrotehnike i računarstva|year=2025|location=Zagreb|type=Diplomski rad|access-date=2. 6. 2026}}{{Mrtav link}} * {{cite book|last=Gabelica|first=Benedicte Amelie Zorana|url=https://dabar.srce.hr/object/fer%3A12261|title=Upotreba LLM-ova prilikom rukovanja sigurnosnim incidentima|publisher=Sveučilište u Zagrebu, Fakultet elektrotehnike i računarstva|year=2024|location=Zagreb|type=Završni rad|access-date=2. 6. 2026}}{{Mrtav link}} * {{cite book|last=Juroš|first=Jana|url=https://dabar.srce.hr/object/fer%3A11871|title=Analiza sentimenta u novinskim naslovima korištenjem velikih jezičnih modela|publisher=Sveučilište u Zagrebu, Fakultet elektrotehnike i računarstva|year=2024|location=Zagreb|type=Diplomski rad|access-date=2. 6. 2026}}{{Mrtav link}} == Reference == {{Refspisak}} {{Generativna umjetna inteligencija}} [[Kategorija:Generiranje prirodnog jezika]] [[Kategorija:Mašinsko učenje]] [[Kategorija:Veliki jezički modeli]] [[Kategorija:Vještačka inteligencija]] tnp7nw38xlpusy9lmhysgacn4tzfygj Varijacijski autoenkoder 0 535163 3915906 3894430 2026-08-02T05:45:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915906 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Varijacijski autoenkoder}} [[Datoteka:VAE Basic.png|mini|425px|Osnovna shema varijacijskog autoenkodera. Model prima <math>x</math> kao ulaz. Enkoder ga komprimira u latentni prostor. Dekoder kao ulaz prima informaciju uzorkovanu iz latentnog prostora i proizvodi <math>{x'}</math> što sličnije <math>x</math>.]] {{Mašinsko učenje}} U [[mašinsko učenje|mašinskom učenju]] '''varijacijski autoenkoder''' ('''VAE''') jest arhitektura [[Umjetna neuronska mreža|vještačke neuronske mreže]] koju su 2013. uveli Diederik P. Kingma i Max Welling.<ref>{{cite arXiv |last1=Kingma |first1=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |title=Auto-Encoding Variational Bayes |date=10. 12. 2022 |class=stat.ML |eprint=1312.6114}}</ref> Pripada porodicama [[grafički model|probabilističkih grafičkih modela]] i [[varijacijski Bayesovi metodi|varijacijskih Bayesovih metoda]].<ref>{{cite book |first1=Lucas |last1=Pinheiro Cinelli |first2=Matheus |last2=Araújo Marins |first3=Eduardo Antônio |last3=Barros da Silva |first4=Sérgio |last4=Lima Netto |display-authors=1 |title=Variational Methods for Machine Learning with Applications to Deep Networks |publisher=Springer |year=2021 |pages=111–149 |chapter=Variational Autoencoder |isbn=978-3-030-70681-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=N5EtEAAAQBAJ&pg=PA111 |doi=10.1007/978-3-030-70679-1_5 }}</ref> Osim što se može posmatrati kao arhitektura [[autoenkoder]]ske neuronske mreže, varijacijski autoenkoderi mogu se proučavati i u matematičkoj formulaciji varijacijskih Bayesovih metoda, gdje se neuronska enkoderska mreža povezuje s dekoderom preko probabilističkog [[latentni prostor|latentnog prostora]]. Taj prostor može biti, naprimjer, opisan kao [[višedimenzionalna normalna raspodjela]] koja odgovara parametrima varijacijske raspodjele. Enkoder zato preslikava svaku tačku, kao što je slika, iz velikog i složenog skupa podataka u raspodjelu unutar latentnog prostora, a ne u jednu tačku tog prostora. Dekoder ima suprotnu funkciju: preslikava iz latentnog prostora u ulazni prostor, također prema raspodjeli, iako se u praksi šum rijetko dodaje tokom dekodiranja. Preslikavanjem tačke u raspodjelu umjesto u jednu tačku mreža može izbjeći preprilagođavanje podacima za treniranje. Obje mreže obično se treniraju zajedno pomoću trika reparametrizacije, iako se varijansa modela šuma može učiti odvojeno. Iako je ova vrsta modela prvobitno oblikovana za [[nenadzirano učenje]],<ref>{{cite arXiv |last1=Dilokthanakul |first1=Nat |last2=Mediano |first2=Pedro A. M. |last3=Garnelo |first3=Marta |last4=Lee |first4=Matthew C. H. |last5=Salimbeni |first5=Hugh |last6=Arulkumaran |first6=Kai |last7=Shanahan |first7=Murray |title=Deep Unsupervised Clustering with Gaussian Mixture Variational Autoencoders |date=13. 1. 2017 |class=cs.LG |eprint=1611.02648}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hsu |first1=Wei-Ning |last2=Zhang |first2=Yu |last3=Glass |first3=James |title=2017 IEEE Automatic Speech Recognition and Understanding Workshop (ASRU) |chapter=Unsupervised domain adaptation for robust speech recognition via variational autoencoder-based data augmentation |date=12. 2017 |pages=16–23 |doi=10.1109/ASRU.2017.8268911 |arxiv=1707.06265 |isbn=978-1-5090-4788-8 |s2cid=22681625}}</ref> njegova djelotvornost potvrđena je i u [[polunadzirano učenje|polunadziranom učenju]]<ref>{{cite book |last1=Ehsan Abbasnejad |first1=M. |last2=Dick |first2=Anthony |last3=van den Hengel |first3=Anton |title=Infinite Variational Autoencoder for Semi-Supervised Learning |date=2017 |pages=5888–5897 |url=https://openaccess.thecvf.com/content_cvpr_2017/html/Abbasnejad_Infinite_Variational_Autoencoder_CVPR_2017_paper.html}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Weidi |last2=Sun |first2=Haoze |last3=Deng |first3=Chao |last4=Tan |first4=Ying |title=Variational Autoencoder for Semi-Supervised Text Classification |journal=Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence |date=12. 2. 2017 |volume=31 |issue=1 |doi=10.1609/aaai.v31i1.10966 |s2cid=2060721 |url=https://ojs.aaai.org/index.php/AAAI/article/view/10966 |language=en |doi-access=free}}</ref> i [[nadzirano učenje|nadziranom učenju]].<ref>{{cite journal |last1=Kameoka |first1=Hirokazu |last2=Li |first2=Li |last3=Inoue |first3=Shota |last4=Makino |first4=Shoji |title=Supervised Determined Source Separation with Multichannel Variational Autoencoder |journal=Neural Computation |date=1. 9. 2019 |volume=31 |issue=9 |pages=1891–1914 |doi=10.1162/neco_a_01217 |pmid=31335290 |s2cid=198168155 |url=https://direct.mit.edu/neco/article/31/9/1891/8494/Supervised-Determined-Source-Separation-with |url-access=subscription}}</ref> == Pregled arhitekture i rada == Varijacijski autoenkoder jeste [[generativni model]] s prethodnom raspodjelom i raspodjelom šuma. Takvi modeli obično se treniraju pomoću meta-algoritma [[algoritam očekivanja i maksimizacije|očekivanja i maksimizacije]], kao u probabilističkoj [[analiza glavnih komponenti|analizi glavnih komponenti]] ili rijetkom kodiranju tipa "spike and slab". Ova shema optimizira donju granicu vjerovatnosti podataka, koja je obično računski neizvodljiva, i pritom zahtijeva pronalaženje ''q''-raspodjela, odnosno varijacijskih [[posteriorna vjerovatnoća|posteriornih raspodjela]]. Takve ''q''-raspodjele obično se parametriziraju za svaku pojedinačnu tačku podataka u zasebnom optimizacijskom procesu. Međutim, varijacijski autoenkoderi koriste neuronsku mrežu kao amortizirani pristup za zajedničku optimizaciju preko tačaka podataka. Na taj način isti parametri ponovo se koriste za više tačaka podataka, što može dovesti do velikih ušteda memorije. Prva neuronska mreža kao ulaz prima same tačke podataka i daje parametre varijacijske raspodjele. Budući da preslikava iz poznatog ulaznog prostora u niskodimenzionalni latentni prostor, naziva se enkoderom. Dekoder je druga neuronska mreža ovog modela. On je funkcija koja preslikava iz latentnog prostora u ulazni prostor, naprimjer kao srednje vrijednosti raspodjele šuma. Moguće je koristiti još jednu neuronsku mrežu koja preslikava u varijansu, ali se to radi jednostavnosti može izostaviti. U tom slučaju varijansa se može optimizirati [[gradijentni spust|gradijentnim spustom]]. Za optimizaciju ovog modela potrebno je poznavati dva člana: "grešku rekonstrukcije" i [[Kullback–Leiblerova divergencija|Kullback–Leiblerovu divergenciju]] (KL-D). Oba člana izvode se iz izraza slobodne energije probabilističkog modela, pa se razlikuju zavisno od raspodjele šuma i pretpostavljene prethodne raspodjele podataka, koja se ovdje naziva ''p''-raspodjelom. Naprimjer, za standardni VAE zadatak kao što je IMAGENET obično se pretpostavlja gausovski raspodijeljen šum, dok zadaci kao što je binarizirani MNIST zahtijevaju Bernoullijev šum. KL-D iz izraza slobodne energije maksimizira vjerovatnosnu masu ''q''-raspodjele koja se preklapa s ''p''-raspodjelom, što nažalost može dovesti do ponašanja usmjerenog na modus. Član "rekonstrukcije" ostatak je izraza slobodne energije i za računanje svoje očekivane vrijednosti zahtijeva uzorkovnu aproksimaciju.<ref name="Kingma2013">{{cite arXiv |last1=Kingma |first1=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |title=Auto-Encoding Variational Bayes |date=20. 12. 2013 |class=stat.ML |eprint=1312.6114}}</ref> == Formulacija == Iz ugla probabilističkog modeliranja želi se maksimizirati vjerovatnost podataka <math>x</math> njihovom izabranom parametriziranom vjerovatnosnom raspodjelom <math>p_{\theta}(x) = p(x|\theta)</math>. Ova raspodjela obično se bira kao Gaussova raspodjela <math>N(x|\mu,\sigma)</math>, parametrizirana s <math>\mu</math> i <math>\sigma</math>, i kao član [[eksponencijalna porodica|eksponencijalne porodice]] pogodna je za rad kao raspodjela šuma. Jednostavne raspodjele dovoljno je lako maksimizirati, ali raspodjele u kojima se pretpostavlja prethodna raspodjela nad latentnim promjenljivim <math>z</math> dovode do neizvodljivih integrala. Neka se <math>p_\theta(x)</math> pronađe [[marginalna raspodjela|marginaliziranjem]] preko <math>z</math>: : <math>p_\theta(x) = \int_{z}p_\theta({x,z}) \, dz, </math> gdje <math>p_\theta({x,z})</math> predstavlja [[zajednička raspodjela|zajedničku raspodjelu]] pod <math>p_\theta</math> posmatranih podataka <math>x</math> i njihove latentne reprezentacije ili kodiranja <math>z</math>. Prema [[lančano pravilo (vjerovatnoća)|lančanom pravilu]], jednačina se može prepisati kao : <math>p_\theta(x) = \int_{z}p_\theta({x| z})p_\theta(z) \, dz</math> U osnovnom varijacijskom autoenkoderu <math>z</math> se obično uzima kao konačnodimenzionalni vektor realnih brojeva, a <math>p_\theta({x|z})</math> kao [[Gaussova raspodjela]]. Tada je <math>p_\theta(x)</math> mješavina Gaussovih raspodjela. Sada je moguće definirati skup odnosa između ulaznih podataka i njihove latentne reprezentacije kao: * prethodna raspodjela <math>p_\theta(z)</math> * vjerovatnost <math>p_\theta(x|z)</math> * posteriorna raspodjela <math>p_\theta(z|x)</math> Nažalost, računanje <math>p_\theta(z|x)</math> skupo je i u većini slučajeva neizvodljivo. Da bi se računanje ubrzalo i učinilo izvodljivim, potrebno je uvesti dodatnu funkciju kojom se aproksimira posteriorna raspodjela: :<math>q_\phi({z| x}) \approx p_\theta({z| x})</math> pri čemu je <math>\phi</math> definiran kao skup realnih vrijednosti koje parametriziraju <math>q</math>. To se ponekad naziva ''amortizirana inferencija'', jer se "ulaganjem" u pronalaženje dobre funkcije <math>q_\phi</math> kasnije može brzo izvesti <math>z</math> iz <math>x</math>, bez računanja integrala. Na taj način problem je pronaći dobar probabilistički autoenkoder, u kojem uslovnu raspodjelu vjerovatnosti <math>p_\theta(x|z)</math> računa ''probabilistički dekoder'', a aproksimiranu posteriornu raspodjelu <math>q_\phi(z|x)</math> računa ''probabilistički enkoder''. Enkoder se parametrizira kao <math>E_\phi</math>, a dekoder kao <math>D_\theta</math>. == Donja granica evidencije (ELBO) == {{Glavni|Donja granica evidencije}} Kao i mnogi pristupi [[duboko učenje|dubokog učenja]] koji koriste optimizaciju zasnovanu na gradijentu, VAE-ovi zahtijevaju diferencijabilnu funkciju gubitka da bi se težine mreže ažurirale [[backpropagation|propagacijom unazad]]. Kod varijacijskih autoenkodera ideja je zajednički optimizirati parametre generativnog modela <math>\theta</math> kako bi se smanjila greška rekonstrukcije između ulaza i izlaza, te <math>\phi</math> kako bi <math>q_\phi({z| x})</math> bila što bliža <math>p_\theta(z|x)</math>. Kao rekonstrukcijski gubitak često se koriste [[srednja kvadratna greška]] i [[unakrsna entropija]]. [[Kullback–Leiblerova divergencija]] <math>D_{KL}(q_\phi({z| x})\parallel p_\theta({z| x}))</math> može se koristiti kao funkcija gubitka kojom se <math>q_\phi({z| x})</math> sabija pod <math>p_\theta(z|x)</math>.<ref name="Kingma2013"/><ref>{{cite news |title=From Autoencoder to Beta-VAE |url=https://lilianweng.github.io/lil-log/2018/08/12/from-autoencoder-to-beta-vae.html |website=Lil'Log |language=en |date=12. 8. 2018}}</ref> Ovaj divergencijski gubitak razvija se u : <math>\begin{align} D_{KL}(q_\phi({z| x})\parallel p_\theta({z| x})) &= \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{q_\phi(z|x)}{p_\theta(z|x)}\right]\\ &= \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{q_\phi({z| x})p_\theta(x)}{p_\theta(x, z)}\right]\\ &=\ln p_\theta(x) + \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{q_\phi({z| x})}{p_\theta(x, z)}\right]. \end{align}</math> Sada se definira [[donja granica evidencije]] (ELBO): <math display="block">L_{\theta,\phi}(x) := \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{p_\theta(x, z)}{q_\phi({z| x})}\right] = \ln p_\theta(x) - D_{KL}(q_\phi({\cdot| x})\parallel p_\theta({\cdot | x})) </math> Maksimiziranje ELBO-a <math display="block">\theta^*,\phi^* = \underset{\theta,\phi}\operatorname{arg max} \, L_{\theta,\phi}(x) </math> ekvivalentno je istovremenom maksimiziranju <math>\ln p_\theta(x)</math> i minimiziranju <math>D_{KL}(q_\phi({z| x})\parallel p_\theta({z| x}))</math>. Drugim riječima, maksimizira se log-vjerovatnost posmatranih podataka i minimizira divergencija od aproksimirane posteriorne raspodjele <math>q_\phi(\cdot | x)</math> do tačne posteriorne raspodjele <math>p_\theta(\cdot | x)</math>. Navedeni oblik nije posebno pogodan za maksimizaciju, ali sljedeći, ekvivalentan oblik jeste: <math display="block">L_{\theta,\phi}(x) = \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln p_\theta(x|z)\right] - D_{KL}(q_\phi({\cdot| x})\parallel p_\theta(\cdot)) </math> gdje se <math>\ln p_\theta(x|z)</math> implementira kao <math>-\frac{1}{2}\| x - D_\theta(z)\|^2_2</math>, jer je to, do aditivne konstante, rezultat pretpostavke <math>x|z \sim \mathcal N(D_\theta(z), I)</math>. To znači da se raspodjela <math>x</math> uslovljena s <math>z</math> modelira kao Gaussova raspodjela centrirana u <math>D_\theta(z)</math>. Raspodjele <math>q_\phi(z |x)</math> i <math>p_\theta(z)</math> često se također biraju kao Gaussove, i to <math>z|x \sim \mathcal N(E_\phi(x), \sigma_\phi(x)^2I)</math> i <math>z \sim \mathcal N(0, I)</math>. Tada se, prema formuli za [[Kullback–Leiblerova divergencija#Višedimenzionalne normalne raspodjele|KL-divergenciju Gaussovih raspodjela]], dobija: <math display="block">L_{\theta,\phi}(x) = -\frac 12\mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[ \|x - D_\theta(z)\|_2^2\right] - \frac 12 \left( N\sigma_\phi(x)^2 + \|E_\phi(x)\|_2^2 - 2N\ln\sigma_\phi(x) \right) + Const </math> Ovdje je <math>N</math> dimenzija <math>z</math>. == Reparametrizacija == [[Datoteka:Reparameterization Trick.png|mini|300px|Shema trika reparametrizacije. Slučajna promjenljiva <math>{\varepsilon}</math> ubrizgava se u latentni prostor <math>z</math> kao vanjski ulaz. Na taj način moguće je propagirati gradijent unazad bez uključivanja stohastičke promjenljive tokom ažuriranja.]] Za efikasno traženje <math display="block">\theta^*,\phi^* = \underset{\theta,\phi}\operatorname{arg max} \, L_{\theta,\phi}(x) </math> uobičajeni metod je [[gradijentni spust]]. Lako je pronaći <math display="block">\nabla_\theta \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{p_\theta(x, z)}{q_\phi({z| x})}\right] = \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[ \nabla_\theta \ln \frac{p_\theta(x, z)}{q_\phi({z| x})}\right] </math> Međutim, <math display="block">\nabla_\phi \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{p_\theta(x, z)}{q_\phi({z| x})}\right] </math> ne dopušta da se <math>\nabla_\phi</math> premjesti unutar očekivanja, jer se <math>\phi</math> pojavljuje u samoj vjerovatnosnoj raspodjeli. '''Trik reparametrizacije''' (poznat i kao stohastička propagacija unazad<ref>{{cite journal |last1=Rezende |first1=Danilo Jimenez |last2=Mohamed |first2=Shakir |last3=Wierstra |first3=Daan |date=18. 6. 2014 |title=Stochastic Backpropagation and Approximate Inference in Deep Generative Models |url=https://proceedings.mlr.press/v32/rezende14.html |journal=International Conference on Machine Learning |language=en |publisher=PMLR |pages=1278–1286 |arxiv=1401.4082}}</ref>) zaobilazi ovu teškoću.<ref name="Kingma2013"/><ref>{{cite journal |last1=Bengio |first1=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |year=2013 |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50 |pmid=23787338 |issn=1939-3539 |arxiv=1206.5538 |bibcode=2013ITPAM..35.1798B |s2cid=393948}}</ref><ref>{{cite arXiv |last1=Kingma |first1=Diederik P. |last2=Rezende |first2=Danilo J. |last3=Mohamed |first3=Shakir |last4=Welling |first4=Max |date=31. 10. 2014 |title=Semi-Supervised Learning with Deep Generative Models |class=cs.LG |eprint=1406.5298}}</ref> Najvažniji primjer javlja se kada je <math>z \sim q_\phi(\cdot | x)</math> normalno raspodijeljeno kao <math>\mathcal N(\mu_\phi(x), \Sigma_\phi(x))</math>. : [[Datoteka:Reparameterized Variational Autoencoder.png|mini|Shema varijacijskog autoenkodera nakon trika reparametrizacije|300px]] To se može reparametrizirati tako što se uzme da je <math>\boldsymbol{\varepsilon} \sim \mathcal{N}(0, \boldsymbol{I})</math> "standardni [[generiranje slučajnih brojeva|generator slučajnih brojeva]]" i konstruira <math>z</math> kao <math>z = \mu_\phi(x) + L_\phi(x)\epsilon</math>. Ovdje se <math>L_\phi(x)</math> dobija [[Choleskyjeva dekompozicija|Choleskyjevom dekompozicijom]]: <math display="block">\Sigma_\phi(x) = L_\phi(x)L_\phi(x)^T </math> Tada vrijedi: <math display="block">\nabla_\phi \mathbb E_{z \sim q_\phi(\cdot | x)} \left[\ln \frac{p_\theta(x, z)}{q_\phi({z| x})}\right] = \mathbb {E}_{\epsilon}\left[ \nabla_\phi \ln {\frac {p_{\theta }(x, \mu_\phi(x) + L_\phi(x)\epsilon)}{q_{\phi }(\mu_\phi(x) + L_\phi(x)\epsilon | x)}}\right] </math> i tako se dobija nepristran estimator gradijenta, što omogućava [[stohastički gradijentni spust]]. Pošto je <math>z</math> reparametriziran, potrebno je pronaći <math>q_\phi(z|x)</math>. Neka je <math>q_0</math> funkcija gustoće vjerovatnoće za <math>\epsilon</math>; tada je <math display="block">\ln q_\phi(z | x) = \ln q_0 (\epsilon) - \ln|\det(\partial_\epsilon z)|</math> gdje je <math>\partial_\epsilon z</math> [[Jakobijeva matrica]] od <math>z</math> po <math>\epsilon</math>. Budući da je <math>z = \mu_\phi(x) + L_\phi(x)\epsilon</math>, dobija se <math display="block">\ln q_\phi(z | x) = -\frac 12 \|\epsilon\|^2 - \ln|\det L_\phi(x)| - \frac n2 \ln(2\pi)</math> == Varijacije == Mnoge primjene i proširenja varijacijskih autoenkodera korišteni su za prilagođavanje arhitekture drugim domenima i poboljšavanje njenog učinka. <math>\beta</math>-VAE je izvedba s ponderiranim članom Kullback–Leiblerove divergencije, namijenjena automatskom otkrivanju i tumačenju faktoriziranih latentnih reprezentacija. Uz ovu izvedbu moguće je forsirati razdvajanje mnogostrukosti za vrijednosti <math>\beta</math> veće od jedan. Ova arhitektura može otkriti razdvojene latentne faktore bez nadzora.<ref>{{cite conference |last1=Higgins |first1=Irina |last2=Matthey |first2=Loic |last3=Pal |first3=Arka |last4=Burgess |first4=Christopher |last5=Glorot |first5=Xavier |last6=Botvinick |first6=Matthew |last7=Mohamed |first7=Shakir |last8=Lerchner |first8=Alexander |date=4. 11. 2016 |title=beta-VAE: Learning Basic Visual Concepts with a Constrained Variational Framework |url=https://openreview.net/forum?id=Sy2fzU9gl |language=en |conference=NeurIPS}}</ref><ref>{{cite arXiv |last1=Burgess |first1=Christopher P. |last2=Higgins |first2=Irina |last3=Pal |first3=Arka |last4=Matthey |first4=Loic |last5=Watters |first5=Nick |last6=Desjardins |first6=Guillaume |last7=Lerchner |first7=Alexander |date=10. 4. 2018 |title=Understanding disentangling in β-VAE |class=stat.ML |eprint=1804.03599}}</ref> Uslovni VAE (CVAE) umeće informaciju o oznaci u latentni prostor kako bi forsirao determinističku ograničenu reprezentaciju naučenih podataka.<ref>{{cite conference |last1=Sohn |first1=Kihyuk |last2=Lee |first2=Honglak |last3=Yan |first3=Xinchen |date=1. 1. 2015 |title=Learning Structured Output Representation using Deep Conditional Generative Models |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2015/file/8d55a249e6baa5c06772297520da2051-Paper.pdf |language=en |conference=NeurIPS}}</ref> Neke strukture neposredno se bave kvalitetom generiranih uzoraka<ref>{{cite arXiv |last1=Dai |first1=Bin |last2=Wipf |first2=David |date=30. 10. 2019 |title=Diagnosing and Enhancing VAE Models |class=cs.LG |eprint=1903.05789}}</ref><ref>{{cite arXiv |last1=Dorta |first1=Garoe |last2=Vicente |first2=Sara |last3=Agapito |first3=Lourdes |last4=Campbell |first4=Neill D. F. |last5=Simpson |first5=Ivor |date=31. 7. 2018 |title=Training VAEs Under Structured Residuals |class=stat.ML |eprint=1804.01050}}</ref> ili uvode više od jednog latentnog prostora radi daljeg poboljšavanja [[učenje reprezentacija|učenja reprezentacija]]. Neke arhitekture miješaju VAE i [[generativna suparnička mreža|generativne suparničke mreže]] kako bi dobile hibridne modele.<ref>{{cite journal |last1=Larsen |first1=Anders Boesen Lindbo |last2=Sønderby |first2=Søren Kaae |last3=Larochelle |first3=Hugo |last4=Winther |first4=Ole |date=11. 6. 2016 |title=Autoencoding beyond pixels using a learned similarity metric |url=http://proceedings.mlr.press/v48/larsen16.html |journal=International Conference on Machine Learning |language=en |publisher=PMLR |pages=1558–1566 |arxiv=1512.09300}}</ref><ref>{{cite arXiv |last1=Bao |first1=Jianmin |last2=Chen |first2=Dong |last3=Wen |first3=Fang |last4=Li |first4=Houqiang |last5=Hua |first5=Gang |date=2017 |title=CVAE-GAN: Fine-Grained Image Generation Through Asymmetric Training |pages=2745–2754 |class=cs.CV |eprint=1703.10155}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=Rui |last2=Hou |first2=Xingsong |last3=Qin |first3=Jie |last4=Chen |first4=Jiaxin |last5=Liu |first5=Li |last6=Zhu |first6=Fan |last7=Zhang |first7=Zhao |last8=Shao |first8=Ling |date=2020 |title=Zero-VAE-GAN: Generating Unseen Features for Generalized and Transductive Zero-Shot Learning |journal=IEEE Transactions on Image Processing |volume=29 |pages=3665–3680 |doi=10.1109/TIP.2020.2964429 |pmid=31940538 |bibcode=2020ITIP...29.3665G |s2cid=210334032 |issn=1941-0042}}</ref> Nije nužno koristiti gradijente za ažuriranje enkodera. Zapravo, enkoder nije neophodan za generativni model.<ref>{{cite book |last1=Drefs |first1=J. |last2=Guiraud |first2=E. |last3=Panagiotou |first3=F. |last4=Lücke |first4=J. |chapter=Direct evolutionary optimization of variational autoencoders with binary latents |title=Joint European Conference on Machine Learning and Knowledge Discovery in Databases |series=Lecture Notes in Computer Science |pages=357–372 |year=2023 |volume=13715 |publisher=Springer Nature Switzerland |doi=10.1007/978-3-031-26409-2_22 |arxiv=2011.13704 |isbn=978-3-031-26408-5}}</ref> == VAE varijante sa statističkom udaljenošću == Nakon početnog rada Diederika P. Kingme i [[Max Welling|Maxa Wellinga]],<ref>{{cite arXiv |eprint=1312.6114 |class=stat.ML |first1=Diederik P. |last1=Kingma |first2=Max |last2=Welling |title=Auto-Encoding Variational Bayes |date=10. 12. 2022}}</ref> predloženo je nekoliko postupaka za apstraktnije formuliranje rada VAE-a. U tim pristupima funkcija gubitka sastoji se od dva dijela: * uobičajenog rekonstrukcijskog člana, koji nastoji osigurati da preslikavanje enkoderom pa dekoderom <math>x \mapsto D_\theta(E_\psi(x))</math> bude što bliže identičnom preslikavanju; uzorkovanje se u vrijeme izvršavanja vrši iz empirijske raspodjele <math>\mathbb{P}^{real}</math> dostupnih objekata, naprimjer za MNIST ili IMAGENET to je empirijski zakon vjerovatnoće svih slika u skupu podataka. Time se dobija član: <math> \mathbb{E}_{x \sim \mathbb{P}^{real}} \left[ \|x - D_\theta(E_\phi(x))\|_2^2\right]</math>. * varijacijskog člana koji osigurava da se, kada se empirijska raspodjela <math>\mathbb{P}^{real}</math> propusti kroz enkoder <math>E_\phi</math>, dobije ciljna raspodjela, ovdje označena kao <math>\mu(dz)</math>, koja se obično uzima kao [[višedimenzionalna normalna raspodjela]]. Ovdje se <math>E_\phi \sharp \mathbb{P}^{real}</math> označava kao [[pushforward mjera]], što je u praksi empirijska raspodjela dobijena propuštanjem svih objekata iz skupa podataka kroz enkoder <math>E_\phi</math>. Da bi se osiguralo da je <math>E_\phi \sharp \mathbb{P}^{real}</math> blizu ciljne raspodjele <math>\mu(dz)</math>, uvodi se [[statistička udaljenost]] <math>d</math> i u gubitak dodaje član <math>d \left( \mu(dz), E_\phi \sharp \mathbb{P}^{real} \right)^2</math>. Dobija se konačna formula za gubitak: <math display="block"> L_{\theta,\phi} = \mathbb{E}_{x \sim \mathbb{P}^{real}} \left[ \|x - D_\theta(E_\phi(x))\|_2^2\right] +d \left( \mu(dz), E_\phi \sharp \mathbb{P}^{real} \right)^2</math> Statistička udaljenost <math>d</math> mora imati posebna svojstva; naprimjer, mora posjedovati formulu u obliku očekivanja, jer će se funkcija gubitka optimizirati [[stohastički gradijentni spust|stohastičkim optimizacijskim algoritmima]]. Može se izabrati nekoliko udaljenosti, što je dovelo do više varijanti VAE-a: * rezana Wassersteinova udaljenost koju su Soheil Kolouri i saradnici koristili u svom VAE-u;<ref>{{cite conference |last1=Kolouri |first1=Soheil |last2=Pope |first2=Phillip E. |last3=Martin |first3=Charles E. |last4=Rohde |first4=Gustavo K. |date=2019 |title=Sliced Wasserstein Auto-Encoders |url=https://openreview.net/forum?id=H1xaJn05FQ |conference=International Conference on Learning Representations |publisher=ICPR |book-title=International Conference on Learning Representations}}</ref> * [[energetska udaljenost]] implementirana u Radon–Soboljevljevom varijacijskom autoenkoderu;<ref>{{cite journal |last=Turinici |first=Gabriel |year=2021 |title=Radon-Sobolev Variational Auto-Encoders |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0893608021001556 |journal=Neural Networks |volume=141 |pages=294–305 |arxiv=1911.13135 |doi=10.1016/j.neunet.2021.04.018 |issn=0893-6080 |pmid=33933889}}</ref> * [[maksimalna srednja diskrepancija]] korištena u MMD-VAE-u;<ref>{{cite journal |arxiv=1705.02239 |first1=A. |last1=Gretton |first2=Y. |last2=Li |title=A Polya Contagion Model for Networks |date=2017 |last3=Swersky |first3=K. |last4=Zemel |first4=R. |last5=Turner |first5=R. |journal=IEEE Transactions on Control of Network Systems |volume=5 |issue=4 |pages=1998–2010 |doi=10.1109/TCNS.2017.2781467}}</ref> * [[Wassersteinova udaljenost]] korištena u WAE-ovima;<ref>{{cite arXiv |eprint=1711.01558 |first1=I. |last1=Tolstikhin |first2=O. |last2=Bousquet |title=Wasserstein Auto-Encoders |date=2018 |last3=Gelly |first3=S. |last4=Schölkopf |first4=B. |class=stat.ML}}</ref> * udaljenosti zasnovane na jezgrama, korištene u Kerneliziranom varijacijskom autoenkoderu (K-VAE).<ref>{{cite arXiv |eprint=1901.02401 |first1=C. |last1=Louizos |first2=X. |last2=Shi |title=Kernelized Variational Autoencoders |date=2019 |last3=Swersky |first3=K. |last4=Li |first4=Y. |last5=Welling |first5=M. |class=astro-ph.CO}}</ref> == Također pogledajte == {{div col|colwidth=22em}} * [[Autoenkoder]] * [[Vještačka neuronska mreža]] * [[Duboko učenje]] * [[Generativna suparnička mreža]] * [[Učenje reprezentacija]] * [[Učenje rijetkog rječnika]] * [[Proširivanje podataka]] * [[Backpropagation]] {{div col end}} == Reference == {{Refspisak}} == Dalje čitanje == * {{cite journal |last1=Kingma |first1=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |year=2019 |title=An Introduction to Variational Autoencoders |journal=Foundations and Trends in Machine Learning |publisher=Now Publishers |volume=12 |issue=4 |pages=307–392 |doi=10.1561/2200000056 |arxiv=1906.02691 |issn=1935-8237}} * {{cite book |last=Katić |first=Mislav |title=Primjena evolucijskih algoritama u latentnom prostoru modela dubokog učenja |year=2024 |type=Diplomski rad |publisher=Sveučilište u Zagrebu, Fakultet elektrotehnike i računarstva |location=Zagreb |url=https://repozitorij.fer.unizg.hr/object/fer%3A12399 |access-date=2. 6. 2026 }}{{Mrtav link}} * {{cite book |last=Grubelić |first=Damjan |title=Otkrivanje prijevara kreditnim karticama korištenjem varijacijskog autoenkodera |year=2024 |type=Diplomski rad |publisher=Sveučilište u Zagrebu, Fakultet elektrotehnike i računarstva |location=Zagreb |url=https://repozitorij.fer.unizg.hr/hr/object/fer%3A12885 |access-date=2. 6. 2026 }}{{Mrtav link}} * {{cite book |last=Šušnjara |first=Josip |title=Generiranje slika iz tekstualnih opisa |year=2018 |type=Diplomski rad |publisher=Sveučilište u Zagrebu, Fakultet elektrotehnike i računarstva |location=Zagreb |url=https://zir.nsk.hr/object/fer%3A4166 |access-date=2. 6. 2026 }}{{Mrtav link}} {{Generativna umjetna inteligencija}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] 8zbllvr1zpub6tps3iqmothz8sg4dnr Tumačenje snova (Freud) 0 535304 3915893 3898049 2026-08-02T03:06:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915893 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga | naziv = Tumačenje snova | naziv_originala = Die Traumdeutung | prijevod = {{Plainlist| * [[A. A. Brill]] (prva verzija na engleski) * [[James Strachey]] (autorizovana verzija) * [[Joyce Crick]] (prijevod prvog izdanja na engleski) * J. A. Underwood (najnoviji prijevod na engleski) * Albin Vilhar (prijevod na [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]], 1969) }} | slika = Die Traumdeutung (Congress scan).jpg | veličina_slike = | opis_slike = Naslovna strana originalnog njemačkog izdanja | autor = [[Sigmund Freud]] | ilustrator = | dizajn korica = | država = [[Austrija]] | jezik = [[Njemački jezik|njemački]] | žanr = [[Psihologija]] ([[psihoanaliza]]) | vrsta_djela = {{Plainlist| * Stručna literatura * Naučna studija }} | izdavač = {{Plainlist| * [[Franz Deuticke]] ([[Leipzig]] i [[Beč]]) * Za prostor bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]: Matica srpska ([[Novi Sad]]) }} | vrijeme i mjesto nastanka = ljeto 1895, Schloss Bellevue (blizu Grinzinga, Austrija) | datum_izdanja = 4. novembar 1899. (datirano kao 1900) | vrsta_korica = Tvrdi / meki povez (Štampa) | broj_stranica = | pripovjedač = | gledište = | vrijeme_radnje = | mjesto_radnje = | glavni_lik = | vrhunac = | teme = {{Plainlist| * [[Tumačenje snova]] * [[Nesvjesno]] * [[Potiskivanje]] * [[Edipov kompleks]] }} | prethodnik = | nasljednik = O snovima (Über den Traum) | isbn = }} {{Šablon:Psihoanaliza}} '''Tumačenje snova''' ({{de|Die Traumdeutung}}) knjiga je [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], osnivača [[Psihoanaliza|psihoanalize]], objavljena 1899, u kojoj autor izlaže svoju teoriju [[Nesvjesno|nesvjesnog]] u kontekstu [[Interpretacija snova|tumačenja snova]] te raspravlja o idejama koje će kasnije postati poznate kao teorija [[Edipov kompleks|Edipovog kompleksa]]. Freud je knjigu tokom života preradio najmanje osam puta, a u trećem izdanju dodao je opsežno poglavlje o simbolici snova, koje je nastalo pod utjecajem ideja [[Wilhelm Stekel|Wilhelma Stekela]]. O značaju ovog djela Freud je zapisao da se takav uvid čovjeku pruža samo jednom u životu.<ref name="Freud_SE_IV">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1953 |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume IV (1900): The Interpretation of Dreams (First Part) |editor-last=Strachey |editor-first=James |publisher=Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis |location=London |url=https://archive.org/download/sigmund-freud-standard-edition-vol-4-1900/sigmund-freud-standard-edition-vol-4-1900.pdf |format=PDF |access-date=8. 6. 2026 |language=en}}</ref> Iako je na knjizi označena godina 1900, prvo izdanje objavljeno je krajem 1899. u tiražu od 600 primjeraka. Prodaja je u početku bila spora te je bilo potrebno osam godina da se rasproda cijelo izdanje. Kasnije je djelo steklo veliku popularnost, pa je tokom Freudovog života objavljeno još sedam izdanja.<ref name="PBS_Science_Odyssey">{{cite web |title=A Science Odyssey: People and Discoveries: Freud's book, "The Interpretation of Dreams" released |url=https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dh00fr.html |website=PBS (Public Broadcasting Service) |access-date=8. 6. 2026 |language=en}}</ref> Zbog obimnosti i složenosti sadržaja, Freud je kasnije objavio i sažetu verziju pod naslovom ''O snovima'' ({{de|Über den Traum}}). Originalno djelo smatra se jednim od najznačajnijih Freudovih radova i jednim od najutjecajnijih tekstova u historiji psihoanalize. === Pozadina nastanka === Tokom ljeta 1895. Freud je boravio u dvorcu Bellevue (''Schloss Bellevue'') u blizini [[Grinzing]]a u [[Austrija|Austriji]], gdje je započeo rad na knjizi ''Tumačenje snova''.<ref name="Storr_1989">{{cite book |last=Storr |first=Anthony |date=1989 |title=Freud: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-285455-1 |url=https://archive.org/download/monique-zerdoun-bat-yehouda-le-papier-au-moyen-age/Anthony%20Storr%20Freud%20A%20Very%20Short%20Introduction%202001.pdf |format=PDF |access-date=8. 6. 2026 |language=en}}</ref> U pismu upućenom [[Wilhelm Fliess|Wilhelmu Fliessu]] 1900, osvrćući se na značaj tog mjesta, napisao je: {{Citat|Mislite li da će jednog dana na ovu kuću biti postavljena mramorna ploča s natpisom: „U ovoj kući je 24. jula 1895. dr Sigm. Freudu otkrivena tajna snova“? U ovom trenutku ne vidim mnogo izgleda za to.<ref name="Freud_Fliess_Letters">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1985 |title=The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887–1904 |editor-last=Masson |editor-first=Jeffrey Moussaieff |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |url=https://archive.org/details/completeletterso0000freu |access-date=8. 6. 2026 |language=en}}</ref>}} Za vrijeme boravka u dvorcu Bellevue Freud je usnio svoj poznati san poznat kao ″[[Irmina injekcija]]″. Kasnije je taj san protumačio kao izraz nesvjesne želje da se oslobodi odgovornosti za neuspjehe u liječenju jedne pacijentice 1895. godine.<ref name="Storr_1989" /> Dvorac Bellevue srušen je 1963, ali je na njegovom nekadašnjem mjestu postavljena spomen-ploča s natpisom koji je Freud zamislio u svom pismu. Ploču je postavilo Društvo Sigmunda Freuda u Beču.<ref name="Wien_Bellevue">{{cite web |title=Bellevue (Anstalt) |url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/Bellevue_(Anstalt) |website=Wien Geschichte Wiki (Zvanična historijska enciklopedija grada Beča) |date=21. 3. 2023 |access-date=8. 6. 2026 |language=de}}</ref> === Sadržaj i osnovne ideje === Prema Freudovom shvatanju, [[San|snovi]] nastaju djelovanjem dva psihička procesa. Prvi proces čine nesvjesne sile koje oblikuju želju izraženu kroz san, dok drugi predstavlja proces cenzure koji tu želju prikriva i preoblikuje. Freud je smatrao da su svi snovi oblici [[Ispunjenje želje|ispunjenja želje]], iako je kasnije u djelu ''[[S one strane principa zadovoljstva]]'' razmatrao i snove koji naizgled ne predstavljaju ispunjenje želje. U vezi s tim napisao je: ″Moja pretpostavka da se snovi mogu tumačiti odmah me dovodi u suprotnost s vladajućom teorijom snova, a zapravo i sa svakom teorijom snova.″<ref name="Freud_Basic_Books_2010_121">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=121 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> Freud je također razlikovao manifestni i latentni sadržaj sna. ''Manifestni sadržaj'' odnosi se na san onako kako ga osoba pamti nakon buđenja, odnosno na njegovu radnju, slike i događaje. ''Latentni sadržaj'' označava skriveno značenje sna, koje odražava nesvjesne želje, misli i konflikte. Tokom spavanja nesvjesni psihički procesi sažimaju, premještaju i simbolički preoblikuju latentni sadržaj, zbog čega njegovo izvorno značenje nakon buđenja često ostaje neprepoznato.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_205">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=205 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> Pojedini kritičari tvrdili su da Freudova teorija snova podrazumijeva isključivo seksualno tumačenje njihovog sadržaja. Freud je odbacivao takve tvrdnje, ističući da se u ''Tumačenju snova'' nigdje ne navodi da svi snovi zahtijevaju seksualnu interpretaciju te da je takvo shvatanje u suprotnosti s drugim stavovima iznesenim u knjizi.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_407">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=407 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> Freud je tumačenje snova smatrao posebno važnim za razumijevanje ljudske psihe, navodeći da je ono ″kraljevski put do spoznaje nesvjesnih aktivnosti uma″.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_604">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=604 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> === Izvori sadržaja snova === Freud je smatrao da svaki san ima određenu vezu s iskustvom iz prethodnog dana. Ta povezanost može biti vrlo slaba ili naizgled beznačajna, jer sadržaj sna može biti povezan s bilo kojim dijelom života osobe koja sanja.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_192">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=192 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> Prema Freudu, sadržaj snova može potjecati iz četiri osnovna izvora: * neposredno prikazanih psihički značajnih iskustava; * više novijih i značajnih iskustava koja su u snu spojena u jedinstvenu cjelinu; * jednog ili više novijih i značajnih iskustava koja su predstavljena posredstvom nekog savremenog, ali emocionalno nevažnog događaja; * unutrašnjeg značajnog iskustva, poput sjećanja ili niza misli, koje je u snu redovno predstavljeno nekim novijim, ali emocionalno ravnodušnim utiskom. Freud je također ukazivao na to da se vanjski podražaji tokom spavanja često uključuju u sadržaj snova. Tako se, na primjer, zvuk budilnika, muzika ili drugi podražaji iz okoline mogu preoblikovati i postati dio sna. Objašnjavao je to činjenicom da je tokom spavanja um djelimično povučen iz vanjskog svijeta te zbog toga ne tumači vanjske podražaje na uobičajen način.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_242">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=242 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> Prema njegovom mišljenju, um nastoji održati stanje sna, pa vanjske podražaje pokušava potisnuti, uklopiti u sadržaj sna ili ih preoblikovati na način koji omogućava nastavak spavanja. Tek kada to nije moguće, podražaj može dovesti do buđenja. Freud je snove upoređivao sa slikovnim zagonetkama. Smatrao je da oni na površini mogu djelovati besmisleno i bezvrijedno, ali da se njihovim tumačenjem može otkriti dublji smisao i značenje. Prema njegovim riječima, proces interpretacije može od prividno nepovezanih elemenata sna oblikovati ″pjesničku rečenicu najveće ljepote i značenja″.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_296">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=296 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> ==== Kondenzacija, pomjeranje i predstavljanje u snovima ==== Freud je smatrao da su snovi znatno kraći od obima i složenosti misli iz kojih nastaju. Zbog procesa ''kondenzacije ili sažimanja'', veliki broj misli, ideja i asocijacija može biti predstavljen kroz relativno mali broj slika i događaja u snu. Osoba često može imati utisak da je tokom jedne noći sanjala više različitih snova, ali je Freud smatrao da svi snovi nastali iste noći predstavljaju dijelove jedinstvene cjeline i da dijele zajedničko značenje.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_328">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=328 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |format=PDF |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema njegovom mišljenju, prvi san je često više iskrivljen i prikriven, dok kasniji snovi mogu jasnije odražavati osnovni sadržaj koji se nastoji izraziti. Freud je također opisao proces ''pomjeranja'', koji nastaje kada manifestni sadržaj sna ne odgovara njegovom stvarnom, latentnom značenju. U tom slučaju emocionalni značaj neke misli, osobe ili događaja prenosi se na drugi, manje važan element sna. Freud je smatrao da do toga dolazi pod utjecajem psihičke cenzure, koja prikriva stvarni sadržaj sna i otežava njegovo neposredno prepoznavanje. Pod ''predstavljanjem u snovima'' Freud je podrazumijevao način na koji se odnosi između ideja, osoba ili događaja prikazuju kroz slike i simbole. Smatrao je da se dvije osobe ili dva objekta u snu mogu spojiti u jednu jedinstvenu figuru koja istovremeno predstavlja karakteristike oba elementa. Kao primjer navodio je vlastiti san u kojem su osobine njegovog ujaka i prijatelja R. bile objedinjene u jednom liku.<ref name="Freud_Basic_Books_2010_162_163">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams |editor-last=Strachey |editor-first=James |translator-last=Strachey |translator-first=James |publisher=Basic Books |location=New York |page=162–163 |isbn=978-0465019779 |oclc=434126117 |orig-date=1900 |url=https://media.icamiami.org/2020/07/686d3ab5-freud-sigmund.-the-interpretation-of-dreams.pdf |language=en}}</ref> === ''O snovima'' === Sažeta verzija Freudovog djela ''Tumačenje snova'' pod naslovom ''O snovima'' ({{de|Über den Traum}}) objavljena je 1901. kao dio edicije ''Grenzfragen des Nerven und Seelenlebens'', čiji su urednici bili Löwenfeld i Kurella. Godine 1911. ponovno je objavljena kao zasebna knjiga u nešto proširenom obliku.<ref name="GayFreud1989">{{cite book |first=Sigmund |last=Freud |editor-first=Peter |editor-last=Gay |title=The Freud Reader |publisher=W. W. Norton & Company |place=New York |date=1989 |pages=142–143 |url=https://archive.org/details/freudreader0000freu_q1q6/page/142/mode/2up |access-date=8. 6. 2026}}</ref> Djelo ''O snovima'' uključeno je i u izdanje Freudovih sabranih djela iz 1953, kao drugi dio petog toma ''[[Standardno izdanje kompletnih psiholoških djela Sigmunda Freuda|Standardnog izdanja]]'', pod naslovom ''Tumačenje snova II i O snu''. U tom izdanju slijedi nakon sedmog poglavlja ''Tumačenja snova'' i obuhvata pedeset i tri stranice.<ref name="FreudSE5-zbirno">{{cite book |first=Sigmund |last=Freud |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume V (1900-1901): The Interpretation of Dreams (Second Part) and On Dreams |publisher=The Hogarth Press |place=London |date=1953 |pages=Introduction, 633, 686 |url=https://archive.org/details/completepsycholo0005unse/page/n7/mode/2up |isbn=0-7012-0067-7 |access-date=8. 6. 2026}}</ref> Djelo je podijeljeno na trinaest poglavlja, a Freud u više navrata upućuje čitaoce na ''Tumačenje snova'' radi detaljnijeg razmatranja pojedinih tema, posebno u završnom poglavlju. Neposredno nakon objavljivanja Freud je djelo ''O snovima'' smatrao skraćenom verzijom ''Tumačenja snova''. Prvi engleski prijevod objavljen je 1914, dok je drugo englesko izdanje objavljeno 1953. u prijevodu [[James Strachey|Jamesa Stracheya]] u okviru ''[[Standardno izdanje kompletnih psiholoških djela Sigmunda Freuda|Standardnog izdanja]]''.<ref name="FreudSE5-zbirno1">{{cite book |first=Sigmund |last=Freud |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume V (1900-1901): The Interpretation of Dreams (Second Part) and On Dreams |publisher=The Hogarth Press |place=London |date=1953 |pages=631–633, 659, 671, 686 |url=https://archive.org/details/completepsycholo0005unse/page/n7/mode/2up |isbn=0-7012-0067-7 |access-date=8. 6. 2026}}</ref> U djelu Freud posebno razmatra proces pomjeranja (displacement) i njegovu ulogu u otežanom prepoznavanju latentnog značenja snova. U šestom poglavlju navodi da je upravo proces pomjeranja glavni razlog zbog kojeg misli sna nije moguće neposredno prepoznati u njegovom manifestnom sadržaju, dok ga u osmom poglavlju opisuje kao jedno od najupečatljivijih obilježja rada sna.<ref name="FreudSE5-zbirno2">{{cite book |first=Sigmund |last=Freud |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume V (1900-1901): The Interpretation of Dreams (Second Part) and On Dreams |publisher=The Hogarth Press |place=London |date=1953 |pages=659, 671 |url=https://archive.org/details/completepsycholo0005unse/page/n7/mode/2up |isbn=0-7012-0067-7 |access-date=8. 6. 2026}}</ref> ''O snovima'' prevedeno je na [[ruski jezik]] već 1904, čime je postalo prvo Freudovo djelo prevedeno na neki strani jezik.<ref name="Seidman_2024">{{cite book |last=Seidman |first=Naomi |date=2024 |title=Translating the Jewish Freud: Psychoanalysis in Hebrew and Yiddish |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |page=186 |isbn=978-1-5036-3926-3 |url=https://www.sup.org/books/jewish-studies/translating-jewish-freud |access-date=9. 6. 2026 |language=en |archive-date=16. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116094923/https://www.sup.org/books/jewish-studies/translating-jewish-freud |url-status=dead }}</ref> == Sadržaj == Prvo izdanje knjige Freud započinje sljedećim riječima: {{Citat|Na narednim stranicama pokazat ću da postoji psihološka tehnika pomoću koje se snovi mogu tumačiti te da se primjenom te metode svaki san može razumjeti kao smislen psihološki sklop koji se može smjestiti u određeni kontekst psihičkog života budne osobe. Također ću nastojati objasniti procese koji dovode do neobičnosti i nejasnoće snova te otkriti psihičke sile koje, djelujući zajedno ili međusobno suprotstavljeno, učestvuju u njihovom nastanku. Nakon toga istraživanje će se završiti na mjestu gdje se problem snova susreće sa širim psihološkim pitanjima, čije se rješavanje mora tražiti u drugim izvorima.<ref name="Freud_Sterling_2010_9">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams (The Illustrated Edition) |publisher=Sterling Press |page=9 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Freud/Dreams/dreams.pdf |format=PDF |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref>}} Freud knjigu započinje prvim poglavljem pod naslovom ″Naučna literatura o problemima snova″, u kojem daje pregled različitih naučnih pristupa tumačenju snova. Iako te pristupe smatra zanimljivim, ocjenjuje da oni ne pružaju zadovoljavajuće objašnjenje prirode i značenja snova.<ref name="Freud_Sterling_2010_9_68">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=The Interpretation of Dreams (The Illustrated Edition) |publisher=Sterling Press |page=9–68 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Freud/Dreams/dreams.pdf |format=PDF |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga iznosi vlastitu teoriju i potkrepljuje je analizom niza snova za koje smatra da potvrđuju njegove tvrdnje. Značajan dio izvora koje Freud koristi u svojim analizama potječe iz književnosti i drugih pisanih djela. Među najvažnijim primjerima nalaze se i njegovi vlastiti snovi, pri čemu svoju metodu tumačenja uvodi analizom sna ″[[Irmina injekcija]]″. Pored toga, brojni primjeri preuzeti su iz studija slučaja njegovih pacijenata. == Utjecaj i recepcija == [[Datoteka:Stele - Sigmund Freud, Das Geheimnis des Traumes (Wien 1900) 002.jpg|mini|desno|300px|Spomen-ploča na mjestu gdje je Freud započeo rad na ''Tumačenju snova'', u blizini [[Grinzing]]a u [[Austrija|Austriji]]]] ''Tumačenje snova'' prvobitno je objavljeno u tiražu od svega 600 primjeraka, a bilo je potrebno osam godina da se cijelo izdanje rasproda. Nakon toga djelo je postepeno sticalo popularnost, pa je tokom Freudovog života objavljeno još sedam izdanja, od kojih je posljednje izašlo 1929.<ref name="PBS_Science_Odyssey" /> [[Klasicizam|Klasicist]] [[Norman O. Brown]] opisao je ''Tumačenje snova'' u djelu ''Life Against Death'' (1959) kao jedno od najznačajnijih ostvarenja koje razvija i proširuje sokratsko načelo ″upoznaj samoga sebe″.<ref name="Brown_1959">{{cite book |last=Brown |first=Norman O. |date=1959 |title=Life Against Death: The Psychoanalytical Meaning of History |publisher=Vintage Books (Random House) |location=New York |series=Vintage V169 |url=https://archive.org/details/lifeagainstdeath0000norm/mode/2up |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Filozof]] [[Paul Ricœur]] nazvao je ''Tumačenje snova'' Freudovom ″prvom velikom knjigom″ u djelu ''Freud and Philosophy'' (1965). Smatrao je da ovo djelo, kao i Freudov opus u cjelini, počiva na ″semantici želje″, odnosno na tumačenju psihičkih procesa kroz simboličko izražavanje želja i motiva.<ref name="Ricoeur_1970">{{cite book |last=Ricœur |first=Paul |date=1970 |title=Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation |publisher=Yale University Press |location=New Haven |url=https://archive.org/details/freudphilosophye0000ricu |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Mitologija|Mitolog]] [[Joseph Campbell]] opisao je knjigu u djelu ''The Masks of God: Creative Mythology'' (1968) kao epohalno djelo, ističući da je nastala na osnovu uvida koje je Freud stekao tokom dugogodišnjeg proučavanja fantazija osoba s neurotskim smetnjama.<ref name="Campbell_1968">{{cite book |last=Campbell |first=Joseph |date=1968 |title=The Masks of God: Creative Mythology |url=https://dn720006.ca.archive.org/0/items/TheMasksOfGodVol.04CreativeMythologyCampbell_201703/The%20Masks%20of%20God%20-%20Vol.%2004%20-%20Creative%20Mythology%20-%20Campbell.pdf |format=PDF |access-date=9. 6. 2026 |publisher=Penguin Compass |language=en}}</ref> Freudov ljekar i bliski saradnik [[Max Schur]] u knjizi ''Freud: Living and Dying'' (1972) iznio je argumente da Freudov poznati san ″[[Irmina injekcija]]″, koji je poslužio kao polazište za razvoj njegove metode tumačenja snova, nije bio naročito prikriven simbolima, već je relativno vjerno odražavao medicinski problem povezan s Freudovom pacijenticom [[Emma Eckstein|Emmom Eckstein]].<ref name="Schur_1972_79-87">{{cite book |last=Schur |first=Max |date=1972 |title=Freud: Living and Dying |publisher=International Universities Press |location=New York |pages=79–87 |url=https://archive.org/details/freudlivingdying00maxs |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Psihologija|Psiholog]] [[Hans Eysenck]] iznio je suprotno stajalište u knjizi ''Decline and Fall of the Freudian Empire'' (1985), tvrdeći da snovi koje Freud navodi kao potvrdu svoje teorije zapravo predstavljaju argumente protiv njezine valjanosti.<ref name="Eysenck_1986_35_119">{{cite book |last=Eysenck |first=Hans |date=1986 |title=Decline and Fall of the Freudian Empire |publisher=Pelican Books |location=Harmondsworth |pages=35, 119 |isbn=0-14-022562-5 |url=https://archive.org/details/declinefalloffre0000eyse |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Filozof]] i [[historija|historičar]] [[John Forrester]] opisao je ''Tumačenje snova'' kao Freudovo ″remek-djelo″ u knjizi ''Dispatches from the Freud Wars'' (1997). Također je sugerisao da se ovo djelo može posmatrati kao oblik autobiografskog pisanja te ga je uporedio s djelom [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]], ''[[O porijeklu vrsta]]'' (1859).<ref name="Forrester_1997_115_140_182">{{cite book |last=Forrester |first=John |date=1997 |title=Dispatches from the Freud Wars: Psychoanalysis and Its Passions |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts i London, Engleska |pages=115, 140, 182 |isbn=0-674-53960-5 |url=https://archive.org/details/dispatchesfromfr0000forr_s0z0 |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Filozof]] [[Dermot Moran]] uporedio je utjecaj koji je ''Tumačenje snova'' imalo na razvoj psihoanalize s utjecajem koji su Edmund Husserlova Logical Investigations (1900–1901) izvršila na evropsku filozofiju 20. vijeka.<ref name="Husserl_2008_Vol1">{{cite book |last1=Moran |first1=Dermot |last2=Husserl |first2=Edmund |date=2008 |title=Logical Investigations Volume 1 |publisher=Routledge |location=Milton Park |isbn=978-0-521-72978-9 |url=https://philpapers.org/archive/husliv.pdf |format=PDF |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Filozof]] [[Mikkel Borch-Jacobsen]] i [[Psihologija|psiholog]] [[Sonu Shamdasani]] naveli su u knjizi ''The Freud Files'' (2012) da je [[Švicarska|švicarski]] [[Psihijatrija|psihijatar]] [[Eugen Bleuler]] u pismu Freudu iz oktobra 1905. izrazio uvjerenje u ispravnost teza iznesenih u ''Tumačenju snova'' odmah nakon što je pročitao djelo. Isti autori, međutim, tvrde da je Freudova analiza sna ″Irmina injekcija″ djelimično bila zasnovana na analizi sna koju je [[belgija|belgijski]] [[Psihologija|psiholog]] [[Joseph Delboeuf]] prethodno iznio u djelu ''Sleep and Dreams''. Prema njihovom mišljenju, ''Tumačenje snova'' treba posmatrati u širem kontekstu tradicije ″introspektivne hipnoze″, koju su razvijali istraživači poput [[Auguste Forel|Augustea Forela]], Eugena Bleulera i [[Oskar Vogt|Oskara Vogta]]. Borch-Jacobsen i Shamdasani također su tvrdili da je Freud selektivno koristio raniju literaturu o snovima. Prema njihovoj ocjeni, pozivao se na pojedine autore, među kojima su bili Marie-Jean-Léon d'Hervey de Saint-Denysa i [[Louis Ferdinand Alfred Maury|Alfred Maury]], dok je druge, poput [[Jean-Martin Charcot|Jean-Martin Charcota]], [[Pierre Janet|Pierrea Janeta]] i [[Richard von Krafft-Ebing|Richarda von Krafft-Ebinga]], uglavnom zanemarivao. Nadalje, smatrali su da je sistematski izbjegavao citirati one dijelove radova svojih prethodnika koji su bili najsličniji njegovim vlastitim teorijskim stavovima.<ref name="Borch-Jacobsen_2012_43_111">{{cite book |last1=Borch-Jacobsen |first1=Mikkel |last2=Shamdasani |first2=Sonu |date=2012 |title=The Freud Files: An Inquiry into the History of Psychoanalysis |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=43, 111 |isbn=978-0-521-72978-9 |url=https://archive.org/details/freudfilesinquir0000borc |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> U uvodu zbirke pisama između Freuda i [[Psihoanaliza|psihoanalitičara]] [[Otto Rank|Otta Ranka]], autori E. James Lieberman i Robert Kramer navode da je Rank bio snažno impresioniran djelom ''Tumačenje snova'' nakon što ga je pročitao 1905. To ga je potaknulo da napiše kritičku reinterpretaciju jednog od Freudovih vlastitih snova. Prema njihovom mišljenju, upravo je ta analiza vjerovatno doprinijela tome da Rank privuče Freudovu pažnju. Također ističu da je Freud, uz Rankovu pomoć, 1909. objavio drugo izdanje ''Tumačenja snova''.<ref name="Lieberman_2012_1-2_4">{{cite book |last1=Lieberman |first1=E. James |last2=Kramer |first2=Robert |date=2012 |title=The Letters of Sigmund Freud & Otto Rank: Inside Psychoanalysis |publisher=The Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |pages=1–2, 4 |isbn=978-1-4214-0354-0 |url=https://archive.org/details/lettersofsigmund0000freu_u0j0 |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Historija umjetnosti|Historičar umjetnosti]] i filmski autor i [[režiser]] [[Joseph Koerner]] preuzeo je naslov svog filma ''The Burning Child'' iz sna istog naziva koji se nalazi na početku sedmog poglavlja ''Tumačenja snova''.<ref name="Buchloh_2018">{{cite journal |last=Buchloh |first=Benjamin H. D. |date=2018 |title=On The Burning Child: A Conversation with Joseph Koerner |journal=October |volume=166 |pages=5–44 |doi=10.1162/octo_a_00331 |url=https://direct.mit.edu/octo/article/doi/10.1162/octo_a_00331/59405/On-The-Burning-Child-A-Conversation-with-Joseph |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> Na omotu albuma ''Heathen'' iz 2002, autora [[David Bowie|Davida Bowieja]], nalazi se i prikaz primjerka knjige ''Tumačenje snova''.<ref name="Pegg_2009">{{cite book |last=Pegg |first=Nicholas |date=2009 |title=The Complete David Bowie |publisher=Reynolds & Hearn |location=London |isbn=978-1-905-28791-8 |url=https://archive.org/details/completedavidbow0000pegg |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Prijevodi == Prvi autorizirani prijevod djela ''Tumačenje snova'' s [[Njemački jezik|njemačkog]] na [[engleski jezik]] izradio je 1913. jedan od Freudovih najranijih sljedbenika i prevodilaca, [[Abraham Brill|A. A. Brill]]. Revidirano drugo izdanje tog prijevoda objavljeno je 1915. Prijevod je bio zasnovan na trećem njemačkom izdanju Freudove knjige iz 1911. Godine 1932. objavljeno je treće izdanje Brillovog prijevoda, označeno kao ″potpuno revidirano″. Ono je bilo usklađeno s osmim njemačkim izdanjem iz 1930.<ref name="Freud_Brill_1932">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |translator=A. A. Brill |date=1932 |title=The Interpretation of Dreams (Third Edition, Completely revised in accordance with the eighth German edition) |publisher=Allen & Unwin / Macmillan |location=London / New York |url=https://archive.org/details/theinterpretationofdreams1932 |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> i sadržavalo je novi kratki predgovor koji je napisao Freud.<ref>Pregled historije objavljivanja djela dostupan je u četvrtom tomu ''Standardnog izdanja'', na stranici xi i narednim stranicama.</ref> Treće izdanje Brillovog prijevoda, objavljeno 1931. godine i zasnovano na trećem njemačkom izdanju iz 1911, ponovo je objavljeno 2024. u skraćenom i urednički priređenom obliku, uz novi uvod koji je napisao Richard Stevens.<ref>Treće izdanje Brillovog prijevoda, objavljeno 1931. godine i zasnovano na trećem njemačkom izdanju iz 1911, ponovo je objavljeno 2024. u skraćenom i urednički priređenom obliku, uz novi uvod koji je napisao Richard Stevens. Freud, Sigmund (2024) ''The Interpretation of Dreams'' London: Flame Tree Publishing.</ref> Međutim, nije poznato ko je izvršio same revizije prijevoda. Iako se Brillovi prijevodi uglavnom smatraju manje uspješnim od kasnijih prijevoda koje je izradio [[James Strachey]],<ref>U pismu upućenom svom nećaku Edward L. Bernays od 14. septembra 1923, Freud je ocijenio da Brillovi prijevodi ″nisu dobri″, naročito u poređenju s novijim prijevodima koje su izradili Joan Riviere i James Strachey. Grubrich-Simitis, Ilse (1996). ''Back to Freud's Texts: Making Silent Documents Speak'' Yale University Press</ref> urednici revidiranog izdanja Brillovog prijevoda iz 1915.<ref name="Freud_OHara_2005">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |editor1-last=O'Hara |editor1-first=Daniel T. |editor2-last=MacKenzie |editor2-first=Gina Masucci |translator=A. A. Brill |date=2005 |title=The Interpretation of Dreams |publisher=Barnes & Noble Classics |isbn=978-1-59308-298-7 |url=https://books.google.com/books/about/The_Interpretation_of_Dreams.html?id=XwP0BQAQQBAJ |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> istaknuli su da njegov prijevod ″nije toliko manjkav koliko se pretpostavljalo″. Također su naglasili da njegove, ponekad veoma opširne, fusnote imaju značajnu historijsku vrijednost.<ref>Odjeljak ″Napomena o prijevodu i bilješkama″ ''(Note on the Translation and the Notes)'', u: Freud, Sigmund (2005) ''The Interpretation of Dreams'' Barnes & Noble Classics ured. Daniel T. O'Hara i Gina Masucci Mackenzie.</ref> Ovlašteni variorum prijevod osmog njemačkog izdanja, koji je izradio [[James Strachey]], objavljen je 1953. kao četvrti i peti tom ''[[Standardno izdanje kompletnih psiholoških djela Sigmunda Freuda|Standardnog izdanja]]''. Uz manje izmjene, isti prijevod uključen je i u ''Revidirano standardno izdanje'' iz 2024, također u četvrtom i petom tomu. Godine 1999. Joyce Crick objavila je prijevod prvog njemačkog izdanja iz 1900. u izdanju ''Oxford University Press''. Za taj prijevod nagrađena je nagradom Schlegel-Tieck.<ref name="SocietyOfAuthors_SchlegelTieck">{{cite web |title=Schlegel-Tieck Prize |url=https://societyofauthors.org/prizes/translation-prizes/german-schlegel-tieck-prize/ |website=The Society of Authors |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> Najnoviji engleski prijevod, pod naslovom ''Interpreting Dreams'', objavio je 2006. J. A. Underwood.<ref name="Freud_Underwood_2006">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |translator=J. A. Underwood |author-link=Sigmund Freud |date=2006 |title=Interpreting Dreams |publisher=Penguin Books |location=London |series=Penguin Modern Classics |isbn=978-0-141-18708-2 |url=https://www.penguin.co.uk/books/57434/interpreting-dreams-by-sigmund-freud-trans-jim-underwood-intro-john-forrester/9780141187082 |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> Za razliku od Stracheyjevog prijevoda, Underwoodov prijevod nije kritičko izdanje. Objavljen je u okviru serije New Penguin Freud, koju je uređivao [[Adam Phillips]], u izdanju Penguin Books.<ref name="Phillips_2007">{{cite web |last=Phillips |first=Adam |date=2007 |title=After Strachey |magazine=London Review of Books |volume=29 |issue=19 |issn=0260-9592 |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v29/n19/adam-phillips/after-strachey |access-date=9. 6. 2026 |language=en}}</ref> Na prostoru bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] djelo je objavljeno u prijevodu s [[Njemački jezik|njemačkog jezika]] koji je sačinio [[Albin Vilhar]]. Izdanje je objavila Matica srpska u Novom Sadu 1969.<ref name="Freud_Vilhar_1969">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |translator=Albin Vilhar |date=1969 |title=Tumačenje snova |publisher=Matica srpska |location=Novi Sad |url=https://siriusfiles.com/uploads/f5e3e1e605c61.pdf |access-date=9. 6. 2026 |language=sh}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Interpretation of Dreams, The}} * {{Wikisource-inline|The Interpretation of Dreams|''The Interpretation of Dreams''|single=true}}, vjerna kopija trećeg izdanja koje je na engleski jezik preveo Abraham Arden Brill, a objavila izdavačka kuća The Macmillan Company 1913. (en) * {{Gutenberg | no=66048 | title= The Interpretation of Dreams}} * {{Gutenberg | no=75333 | title= On Dreams}} * [http://www.gutenberg.org/ebooks/66048 ''The Interpretation of Dreams'' na projektu Gutenberg, engleski prijevod Abrahama Ardena Brilla iz 1913. (en) * [http://www.bartleby.com/285/ ''The Interpretation of Dreams''] na Bartlebyju, preuzeto iz gore navedenog izdanja (en) * [http://www.psywww.com/books/interp/index.html ''The Interpretation of Dreams''] na stranici Psych Web, preuzeto iz gore navedenog izdanja (en) * {{librivox book | title=The Interpretation of Dreams | author=Sigmund Freud}} * [http://www.gutenberg.org/ebooks/40739 ''Die Traumdeutung''] na projektu Gutenberg, preuzeto iz originalnog teksta na njemačkom jeziku (de) * [https://archive.org/details/Freud_1900_Die_Traumdeutung_k ''Die Traumdeutung''] na Internet Archive, skenirani snimci originalnog teksta na njemačkom jeziku (de) [[Kategorija:Knjige iz 1899.]] [[Kategorija:Knjige iz 1900.]] [[Kategorija:Knjige Sigmunda Freuda]] [[Kategorija:Knjige o tumačenju snova]] [[Kategorija:Knjige o psihoanalizi]] [[Kategorija:Knjige na njemačkom jeziku]] [[Kategorija:Historija psihologije]] j1316s3zrw7mr44s3ycds9a2me7acc0 Tetovo 0 535508 3915878 3900195 2026-08-02T01:04:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915878 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | slika_veličina = | slika_zastava = Flag of Tetovo Municipality, North Macedonia.svg | slika_grb = Coat of arms of Tetovo Municipality, Macedonia.svg | slika = 20090715 Tetovo view from the mountain.jpg | slika_opis = Pogled na Tetovo | vođa_titula = Načelnik | vođa_ime = [[Bilal Kasami]] | visina = 468 | stanovništvo_ukupno = 63,176 | stanovništvo_gustoća = 59.15 | poštanski_broj = 1200 | pozivni_broj = +389 044 | registarske_tablice = TE | veb-sajt = https://tetovo.gov.mk/ | površina_ukupno = 1,068 }}'''Tetovo''' ({{sq|Tetova}}) je grad u sjeverozapadnoj [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]], smješten u donjoj [[Pološka kotlina|Pološkoj kotlini]], u podnožju [[Šar-planina|Šar-planine]]. Sa oko 63.000 stanovnika, prema popisu 2021. Tetovo je jedan od najvećih gradova u državi, važno administrativno, privredno i kulturno središte regiona Polog. == Etimologija == Ime Tetovo, prema narodnoj legendi, potiče od junaka po imenu Teto koji je oslobodio kraj od opasne zmije. Druga verzija sugeriše da ime potiče od staroslovenske riječi „hътѣтово“ (željeno mjesto). Tokom osmanskog perioda grad je bio poznat i kao Kalkandelen, a na albanskom jeziku nosi naziv Tetova.<ref name="Senev">{{cite book |title=Makedonskite gradovi vo turisko vreme |last1=Senev |first1=Zoran |last2=Gerasimov |first2=Kiro |year=2004 |location=Kočani |pages=83-84}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Tetovo,_razglednica,_1936.jpg|lijevo|mini|Tetovo, razglednica, 1936]] Arheološka istraživanja (lokaliteti Tumba i Pod Selo) potvrđuju naseljenost još iz ranog neolita, prije oko 8.000 godina.<ref name="gavro">''Darko Gavrovski, "Tetovski drevnosti. Polog od Praistorijata do VI vek n.e.", Tetovo, 2009.''</ref> U antičkom periodu ovdje je postojalo naselje ''Draudacum'', a kasnije je područje bilo pod vlašću Agrijana, Rimljana i Vizantije. Tetovo se prvi put u pisanim izvorima kao naselje spominje u 12. vijeku. Tokom osmanske vladavine (od 15. vijeka), grad se razvija u značajan trgovački i zanatski centar, poznat po proizvodnji oružja i tekstila. U 19. vijeku, putopisac Ami Boué opisuje Tetovo kao grad sa mnogo zelenila i oko 4.500 stanovnika. U 20. vijeku, Tetovo je bilo značajno središte [[Antifašističko sobranje narodnog oslobođenja Makedonije|komunističkog pokreta u Makedoniji]]; 1943. godine u njemu je osnovana Komunistička partija Makedonije u kući koja je danas muzej. Grad je također bio poprište sukoba tokom 2001. godine.<ref name="CNN">{{cite web |url=http://transcripts.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/macedonia.offensive.0555/index.html |title=''Macedonia issues rebel ultimatum'' |accessdate=2009-01-18 }}{{Mrtav link}}</ref> == Demografija == Prema popisu iz 2021, Tetovo broji 63.176 stanovnika.<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Popis stanovništva 2021|publisher=[[Državni zavod za statistiku Makedonije]]}}</ref> Grad je multikulturalna sredina gdje većinu čine [[Albanci]] (oko 54%) i [[Makedonci]] (oko 22%), uz značajne zajednice [[Romi|Roma]], [[Turci|Turaka]] i drugih naroda. == Kultura i znamenitosti == [[Datoteka:Шарена_Џамија.jpg|mini|Šarena džamija]] Tetovo je prepoznatljivo po kulturnom naslijeđu: * [[Šarena džamija]]: Spomenik islamske arhitekture iz 16. vijeka, poznat po bogato oslikanim fasadama. * [[Arabati Baba-tekija]]: Jedna od najznačajnijih bektašijskih tekija na Balkanu, osnovana u 16. vijeku, koja je služila kao duhovno središte. * [[Tetovsko kale]]: Tvrđava na brdu Baltepe iz 19. vijeka, izgrađena od strane Abdurahman-paše.[[Datoteka:Sv._Nikola_vo_Tetovo_09.JPG|mini|Crkva Sv. Nikole]] * Crkve: U gradu se nalaze pravoslavni hramovi: >[[Saborni hram sv. Ćirila i Metodija]] i [[Crkva sv. Nikole]], koja je više puta obnavljana. * Kulturne institucije: Dom kulture "Iljo Anteski - Smok" je centralno mjesto za pozorišne predstave, koncerte i likovne izložbe. == Obrazovanje == Tetovo je univerzitetski centar. U gradu se nalaze: * [[Državni univerzitet u Tetovu]] * [[Univerzitet Jugoistočne Evrope]] (osnovan 2001.) U gradu postoji i nekoliko srednjih škola, uključujući najstariju gimnaziju "Kiril Pejčinović" i medicinsku školu "Nikola Štejn". == Privreda i turizam == [[Datoteka:Popova-Shapka-Panoramic-View.jpg|mini|Skijaški centar Popova Šapka]] Privreda grada se oslanja na tekstilnu industriju (nekadašnji gigant "Teteks"), prerađivačku industriju, trgovinu i zanatstvo. Posljednjih godina prisutan je razvoj privatnog sektora i uslužnih djelatnosti. Tetovo je glavna polazna tačka za [[Skijaški centar Popova Šapka|skijaški centar Popova Šapka]] na [[Šar-planina|Šar-planini]]. Sa nadmorskom visinom od 1.780 metara, Popova Šapka predstavlja zimski centar sa skijaškim stazama na Šar-planini, dok se tokom ljetnih mjeseci koristi za planinarenje i pristup glacijalnim jezerima. == Sport == [[Datoteka:StadiumTetovo.jpg|mini|Gradski stadion]] Fudbal je najmasovniji sport u Tetovu. U gradu djeluju četiri kluba, od kojih se tri takmiče u [[Prva liga Sjeverne Makedonije|Prvoj ligi Sjeverne Makedonije]]. Fudbalski klubovi su: * [[KF Shkëndija]] * [[FK Renova]] * [[FK Teteks]] Odbojka je također veoma popularna, a grad je dao veliki broj uspješnih odbojkaša kroz klubove kao što su Škendija i Bami Kor Medika. Od 1976. godine održava se memorijalni odbojkaški turnir "Branko Hadži-Iljoski".<ref>[https://www.okljuboten.mk/ Istorijat i tradicija OK Ljuboten]{{Mrtav link}}</ref> Pored navedenih, u Tetovu su popularni rvanje, karate i tenis (kroz [[TK Ljuboten]]), koji se razvija od 1950-ih godina.<ref>{{cite web |url=http://www.kiss.com.mk/mak/novosti1.asp?id=4352 |title=''Teniseri u Tetovu bez elementarnih uslova'' |accessdate=2009-01-03 |archive-date=8. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308050438/http://www.kiss.com.mk/mak/novosti1.asp?id=4352 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Gradovi u Sjevernoj Makedoniji]] [[Kategorija:Tetovo]] d8v1u5j1kfzycjcog0r63pexswu1hjm Korisnik:Velebit1991 2 535884 3915816 3904338 2026-08-01T19:03:58Z Velebit1991 183474 Poništena izmjena [[Special:Diff/3904338|3904338]] korisnika [[Special:Contributions/KWiki|KWiki]] ([[User talk:KWiki|razgovor]]) 3915816 wikitext text/x-wiki [[File:State Flag of Serbian Krajina (1991).svg|500px|center]] [[en:User:Velebit1991]] [[es:Usuario:Velebit1991]] [[pt:Usuário(a):Velebit1991]] [[sr:Корисник:Velebit1991]] [[sh:Korisnik:Velebit1991]] [[hr:Suradnik:Velebit1991]] n2gia0qmntu5k3xh0ash55txxt62f1a 3915820 3915816 2026-08-01T19:59:06Z Bosancica by MK 173186 Uklanjanje spornog simbola u skladu s ranijim uklanjanjem (KWiki). Molim da se prije ponovnog vraćanja otvori rasprava na stranici za razgovor. 3915820 wikitext text/x-wiki {{Korisnička stranica}} [[en:User:Velebit1991]] [[es:Usuario:Velebit1991]] [[pt:Usuário(a):Velebit1991]] [[sr:Корисник:Velebit1991]] [[sh:Korisnik:Velebit1991]] [[hr:Suradnik:Velebit1991]] 0t93os71zn5f4b69qz5flr7iyx0hsja Tasha Yar 0 535970 3915856 3914015 2026-08-01T22:52:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915856 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Tasha Yar | serija = ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'' | slika = TashaYar.jpg | prvo = "Encounter at Farpoint" (1987)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'') | zadnje = "All Good Things..." (1994) | kreator = [[Gene Roddenberry]]<br />[[D. C. Fontana]] | portretirao = [[Denise Crosby]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Čovjek]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = Poručnica | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Tasha Yar''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', koju glumi [[Denise Crosby]]. Uglavnom sepojavljivala u prvoj sezoni ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeće generacije]]'', kao šefica sigurnosti na brodu Zvjezdane flote [[USS Enterprise-D]] i s činom poručnice. Lik se prvi put pojavio u pilot epizodi serije, "Encounter at Farpoint". Nakon što je Crosby odlučila napustiti seriju, Yar je ubijena u epizodi "Skin of Evil" pri kraju prve sezone serije. Gostuje u epizodi treće sezone "Yesterday's Enterprise", u kojoj je njen lik još uvijek bio živ u alternativnoj vremenskoj liniji, te ponovo u posljednjoj epizodi serije "All Good Things...", koja je uključivala događaje smještene prije pilot epizode. Yar je opisana kao preteča drugim snažnim ženama u naučnoj fantastici, poput [[Kara Thrace|Kare Thrace]] iz [[Battlestar Galactica (2004)|Battlestar Galactica]] iz 2004, dok je istovremeno pružala posredni korak između prikaza ženskih likova u originalnoj seriji i komandnih pozicija koje imaju u [[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Dubokom svemiru 9]] i [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyageru]]. Neki obožavatelji su nagađali o seksualnosti njenog lika i da su događaji u epizodi "The Naked Now" bili osmišljeni da utvrde njenu heteroseksualnost s obzirom na inače dvosmislen prikaz. == Koncept i razvoj == Originalni poziv za glumce iz decembra 1986. opisivao je rane verzije posade. Uključivao je lik po imenu "Macha Hernandez" inspirisan Vasquezom iz filma "[[Aliens (1986)|Aliens]]", koja je bila šefica obezbjeđenja na Enterpriseu.<ref name="nemecek13">{{harvp|Nemecek|2003|pp=13-15}}.</ref> Verzija iz februara 1987. dala joj je poziciju taktičke oficirke kako bi imala razlog da bude na mostu.<ref name="nemecek13" /> Producenti su razmatrali [[Jenette Goldstein]], koja je glumila Vasquez, za ulogu, ali je scenaristica [[D. C. Fontana|Dorothy Fontana]] istakla da glumica "nije Latinoamerikanka. Ona je sitna, plavooka, pjegava u licu".<ref name=tngewoh>{{cite magazine|title=''Star Trek: TNG'': An Oral History |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=25. 9. 2007 |url=https://ew.com/article/2007/09/25/star-trek-tng-oral-history/ |access-date=7. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607171026/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20058192%2C00.html |archive-date=7. 6. 2011 |url-status=live }}</ref> Kao rezultat toga, lik je nakratko preimenovan u "Tanya" u martu 1987.<ref name="nemecek13" /> Do trenutka kada je objavljen vodič za scenariste i režisere za seriju, datiran 23. marta 1987, ime lika je postalo Natasha "Tasha" Yar.<ref name=rodd6>{{Harvp|Roddenberry|1987|p=6}}.</ref> Vodič je njen lik opisao na sljedeći način: {{Quote|Šefica obezbjeđenja svemirskog broda, Tasha, koja obavlja istu funkciju i na brodu i na misijama. Rođena u "neuspjeloj" zemaljskoj koloniji odmetnika i drugih nasilnih nepoželjnih, pobjegla je na Zemlju u tinejdžerskim godinama i otkrila [[Zvjezdana flota|Zvjezdanu flotu]], koju i danas "obožava" kao potpunu suprotnost svoj ružnoći koju je nekada poznavala.<ref name=rodd6/>}} Njeno prezime predložio je Robert Lewin, crpeći inspiraciju iz zločina [[Babin Jar|Babinom Jaru]] u Ukrajini tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="nemecek13" /> U njenoj biografiji je navedeno da je imala 28 godina i potvrđeno je njeno ukrajinsko porijeklo. Planirano je da se sprijatelji s tinejdžerom [[Wesley Crusher|Wesleyjem Crusherom]], a u vodiču je opisana kao osoba koja se "tretira ovog dječaka kao najdivnija osoba koju možete zamisliti. Wes je prijatelj iz djetinjstva kojeg Tasha nikada nije imala."<ref name=rodd30>{{Harvp|Roddenberry|1987|p=30}}.</ref> U aprilu 1987, [[Lianne Langland]], [[Julia Nickson]], [[Rosalind Chao]], [[Leah Ayres]] i [[Bunty Bailey]] bile su navedene kao kandidatkinje za ulogu; Chao je bila omiljena kandidatkinja.<ref>{{Cite web | url=https://www.alexanderjarvis.com/star-trek-casting/ | title=Star Trek Casting | work=Alexander Jarvis}}</ref> Denise Crosby je opisana kao "jedina mogućnost" za lik [[Deanna Troi|Deanne Troi]].<ref>{{cite news | url=https://screenrant.com/star-trek-tng-denise-crosby-troi-audition-natasha-yar/ | title=Star Trek: The Role Tasha Yar's Actress Auditioned For (& Was A Better Fit) | first=Sarah Bea | last=Milner | work=[[Screen Rant]] | date=Mar 31, 2021}}</ref> Produkcijsko osoblje nije bilo oduševljeno time da u ulogama ekipe mosta budu dvije glumice sa sličnim fizičkim tipovima i bojama kose, pa je tim razmatrao zajedničku audiciju za dvije uloge.<ref name="nemecek18">{{harvp|Nemecek|2003|p=18}}.</ref> U vodiču za scenariste i reditelje, Yar je opisana kao osoba s mišićavom, ali vrlo ženstvenom građom, te kao dovoljno atletska da pobijedi većinu ostalih članova posade u borilačkim vještinama.<ref name=rodd30/> Nakon što su Crosby i [[Marina Sirtis]] obavili audicije za Troi odnosno Yar, Gene Roddenberry je odlučio zamijeniti glumice i Crosby odabrati ulogu Tashe Yar.<ref name=tngewoh/> Smatrao je da Sirtisin izgled bolje pristaje "egzotičnoj" Troi.<ref name="nemecek18" /> {{multiple image | align = right | direction = horizontal | footer = ''Gene Roddenberry je zamijenio uloge za koje su Denise Crosby (lijevo) i Marina Sirtis (desno) bile na razgovoru, jer je smatrao da je Sirtis bolje odgovarala ulozi Deanne Troi.'' | footer_align = left | width = | image1 = Denise Crosby STICCon 2003.jpg | width1 = 200 | image2 = Marina Sirtis (7271366256).jpg | width2 = 200 }} Prije kraja prve sezone, Crosby je zatražila raskid ugovora jer je bila nezadovoljna što se njen lik ne razvija. Kasnije je rekla: "Bila sam jadna. Jedva sam čekala da završim s tom serijom. Umirala sam".<ref name="catchup1">{{cite web |url=https://www.startrek.com/en-un/news/catching-up-with-denise-crosby-part-1 |title=Catching Up With Denise Crosby, Part 1 | work=[[Star Trek]] |publisher=[[CBS Productions]] |date=13. 3. 2012}}</ref> Roddenberry je pristao na njen zahtjev i ona je otišla u dobrim odnosima.<ref name="catchup2" /> Posljednja epizoda koju je snimila bila je "Symbiosis", koja je završena nakon Yarine smrti u epizodi "Skin of Evil". Njena posljednja scena bila je tokom posljednjeg čina epizode, u kojoj se holografski oproštajni snimak nje pušta za ekipu na mostu. Nakon njenog odlaska, arhivski snimci Crosby kao Yar korišteni su u epizodama "The Shizoid Man" i "Shades of Gray".<ref name="schuzoidman">{{cite episode |title=The Schizoid Man|episode-link=The Schizoid Man (Star Trek: The Next Generation)|series=Star Trek: The Next Generation |first1=Tracy |last1=Tormé |first2=Richard |last2=Manning |first3=Hans |last3=Beimler |season=2 |number=6 |date=23. 1. 1989}}</ref><ref name="shades">{{cite episode |title=Shades of Gray |episode-link=Shades of Gray (Star Trek: The Next Generation) |series=Star Trek: The Next Generation |first1=Maurice |last1=Hurley |first2=Richard |last2=Manning |first3=Hans |last3=Beimler |season=2 |number=22 |date=17. 7. 1989}}</ref> U kasnijoj retrospektivi, Crosby je primijetila da su producenti voljeli lik Tashe Yar, uprkos tome što scenariji prve sezone nisu uspjeli mnogo učiniti s likom. Nagađala je da je njen odlazak (i ​​odlazak [[Gates McFadden|Gatesa McFaddena]]) možda spasio tada krhku poziciju Marine Sirtis, jer su producenti morali izbjeći situaciju u kojoj bi sve tri glavne glumice iz prve sezone bile otpuštene u drugoj sezoni.<ref name="ign2024">{{cite web |url=https://www.ign.com/articles/denise-crosby-leaving-star-trek-next-generation-wasnt-going-to-be-the-token-hot-blonde |title=Denise Crosby on Leaving Star Trek: I Wasn't Going to Be 'The Token Hot Blonde' |first=Scott |last=Collura |date=13. 4. 2024 |website=IGN }}</ref> Crosby se rado vratila u "Yesterday's Enterprise" zbog snage scenarija, rekavši da je "imala više posla u toj epizodi nego ikad prije".<ref name=catchup2>{{cite web |url=https://www.startrek.com/en-un/news/catching-up-with-denise-crosby-part-1 |title=Catching Up With Denise Crosby, Part 2 | work=[[Star Trek]] |publisher=[[CBS Productions]] |date=14. 3. 2012}}</ref> Prije emitiranja epizode, mediji su morali biti uvjereni da se Yar ne vraća u sekvenci iz sna.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1989/12/05/the-tv-column/b267d8f2-8034-483c-9198-ab7a5239c232/ |title=The TV Column |last=Carmody |first=John |newspaper=[[The Washington Post]] |date=5. 12. 1989}}</ref> Crosby je kasnije rekla da je bila impresionirana promjenama koje je [[Michael Piller]] kao voditelj serije napravio u trećoj sezoni.<ref name="ign2024" /> Nakon njenog pojavljivanja u toj epizodi, Crosby je producentima predložila ideju o Yarinoj kćeri, Selu.<ref name=catchup2/> Prvi put se pojavila u ovoj ulozi u dvodijelnoj epizodi "Redemption" i pojavila se još jednom u drugoj dvodijelnoj epizodi, "Ujedinjenje".<ref name=catchup1/> Denise se vratila još dva puta u nekanonskom univerzumu Zvjezdanih staza. Godine 2007. pojavila se kao predak Tashe Yar, Jenna Yar, u epizodi "Krv i vatra", epizodi serije koju su producirali fanovi ''[[Zvjezdane staze: Nova putovanja|Nova putovanja]]''.<ref>{{cite web |url=https://trekmovie.com/2009/11/21/fanmade-review-of-star-trek-phase-ii-blood-and-fire-part-2/ |last=Pascale |first=Anthony |title=Review of Star Trek Phase II “Blood and Fire” Part 2 |website=[[TrekMovie.com]] |date=21. 11. 2009}}</ref> Tasha Yar je uvrštena u ''[[Star Trek Online]]'' kao dio proslave treće godišnjice 2013. Denise Crosby je snimila audio za igru, u scenama smještenim nakon onih u "Jučerašnji Enterprise".<ref name="2013-01-30 PC Gamer">{{cite magazine |last1=Petitte |first1=Omri |date=30. 1. 2013 |title=Star Trek Online three-year anniversary beams up guest appearance by Denise Crosby |url=https://www.pcgamer.com/star-trek-online-three-year-anniversary/ |magazine=[[PC Gamer]] |language=en |issn=1080-4471 |oclc=680447102 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120171756/https://www.pcgamer.com/star-trek-online-three-year-anniversary/ |archive-date=20. 1. 2025 |access-date=10. 3. 2025}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A.|title=Captains' Logs: The Unauthorized Complete Trek Voyages|date=1995|publisher=Little Brown & Co.|location=Boston|isbn=978-0-316-32957-6|ref=grossaltman|url=https://archive.org/details/captainslogsunau00gros}} * {{cite book|last=Hanley|first=Richard|author-link=Richard Hanley|title=The Metaphysics of Star Trek|year=1997|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-09124-9|url=https://archive.org/details/isdatahumanmetap00hanl}} * {{cite book|last=Jenkins|first=Henry|author-link=Henry Jenkins|title=Textual Poachers: Television Fans & Participatory Culture|year=1992|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-90571-8|url=https://www.questia.com/read/107582944/textual-poachers-television-fans-participatory|archive-date=11. 4. 2013}}{{Mrtav link}} * {{Cite book |title=Exploring Picard's Galaxy: Essays on Star Trek: The Next Generation |editor-first=Peter W. |editor-last=Lee |last=Lee |first=Peter W. |chapter=Out of Order: Tasha Yar's Downfall in the Age of Reagan |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, NC |date=2018 |isbn=978-1-4766-6661-7 |pages=198-210}} * {{cite book|last=Nemecek|first=Larry |author-link=Larry Nemecek |title=Star Trek: The Next Generation Companion |date=2003 |edition=3rd|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn= 0-7434-5798-6 }} * {{cite book|last1=Reeves-Stevens|first1=Judith |author-link=Judith and Garfield Reeves-Stevens |last2=Reeves-Stevens |first2=Garfield |author2-link=Judith and Garfield Reeves-Stevens |title=Star Trek: The Next Generation: The Continuing Mission |date=1998 |publisher=Pocket Books |location=New York|edition=2nd|isbn=978-0-671-02559-5|ref=Reeves-Stevens1998}} * {{cite book|last1=Roberts|first1=Robin |title=Sexual Generations: "Star Trek: The Next Generation" and Gender |date=1999 |publisher=University of Illinois Press|location=Urbana |isbn=978-0-252-06810-2}} * {{cite book|last=Roddenberry|first=Gene|author-link=Gene Roddenberry|title=Star Trek: The Next Generation Writer/Director's Guide|year=1987|url=http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/2_The_Next_Generation/Star_Trek_-_The_Next_Generation_Bible.pdf|publisher=[[Paramount Domestic Television]]|location=Hollywood, CA|access-date=10. 1. 2013|archive-date=11. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130311173222/http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/2_The_Next_Generation/Star_Trek_-_The_Next_Generation_Bible.pdf|url-status=dead}} * {{cite book |last1=Tulloch |first1=John |last2=Jenkins |first2=Henry |author-link2=Henry Jenkins |title=Science Fiction Audiences: Watching Doctor Who and Star Trek |date=1995 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-203-99339-2 |url=https://www.questia.com/read/108368272/science-fiction-audiences-watching-doctor-who-and |ref=tullochjenkins1995 |access-date=15. 9. 2017 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110042/https://www.questia.com/read/108368272/science-fiction-audiences-watching-doctor-who-and |url-status=dead }} * {{cite book |last1=Wagner |first1=Jon |last2=Lundeen |first2=Jan |title=Deep Space and Sacred Time: Star Trek in the American Mythos |year=1998 |publisher=Praeger |location=Westport, CT |isbn=978-0-275-96225-8 |url=https://archive.org/details/isbn_9780275962258 }} * {{cite book |last=Westfahl |first=Gary |author-link=Gary Westfahl |title=Space and Beyond: The Frontier Theme in Science Fiction |year=2000 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=978-0-313-30846-8 |url=https://www.questia.com/read/27328162/space-and-beyond-the-frontier-theme-in-science-fiction |ref=westfahl2000 |access-date=15. 9. 2017 |archive-date=7. 7. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707100642/https://www.questia.com/read/27328162/space-and-beyond-the-frontier-theme-in-science-fiction |url-status=dead }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Natasha_Yar Tasha Yar] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Sljedeća generacija}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 69d2exlm8foeihjst9d14xldj7cqsd5 Trijaža 0 536015 3915890 3914404 2026-08-02T02:46:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915890 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Firstrespondersexercisetbayontarionov08.JPG|mini|desno|300px|Pregled i trijaža povrijeđenih osoba na mjestu događaja]] [[Datoteka:DN-SD-04-12743.JPEG|mini|desno|300px|Trijažni punkt uspostavljen izvan Pentagona 11. septembra 2001.]] U [[medicina|medicini]], '''trijaža''' predstavlja postupak kojim pružaoci zdravstvene zaštite, poput [[zdravstveni radnik|zdravstvenih radnika]] i osoba osposobljenih za pružanje [[prva pomoć|prve pomoći]], određuju redoslijed prioriteta za zbrinjavanje povrijeđenih osoba,<ref name="Robertson_Steel_Triage_2006">{{cite journal |last=Robertson-Steel |first=Iain |title=Evolution of triage systems |date=2006 |journal=Emergency Medicine Journal |volume=23 |issue=2 |pages=154–155 |doi=10.1136/emj.2005.030270 |pmid=16439754 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2564046/pdf/154.pdf |publisher=BMJ Publishing Group |language=en |access-date=17. 7. 2026}}</ref> odnosno raspoređuju ograničene medicinske resurse kako bi oni bili dostupni onima koji od njih mogu imati najviše koristi.<ref name="Muensterer_2021_Rationing">{{cite web |last1=Muensterer |first1=OJ |last2=Gianicolo |first2=EA |last3=Paul |first3=NW |date=2021 |title=Rationing and triage of scarce, lifesaving therapy in the context of the COVID-19 pandemic: a cross-sectional, social media-driven, scenario-based online query of societal attitudes |url=https://www.ovid.com/jnls/ijsgh/fulltext/10.1097/gh9.0000000000000047~rationing-and-triage-of-scarce-lifesaving-therapy-in-the |website=IJS Global Health |publisher=Wolters Kluwer |doi=10.1097/GH9.0000000000000047 |issn=2576-3342 |s2cid=220847218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Trijaža se primjenjuje u situacijama kada je broj povrijeđenih veći od broja raspoloživih zdravstvenih radnika (što se naziva [[incident s velikim brojem žrtava]]) ili kada nema dovoljno medicinskih sredstava za liječenje svih povrijeđenih.<ref name="Iserson_2007_Triage1">{{cite web |last1=Iserson |first1=Kenneth V. |last2=Moskop |first2=John C. |date=2007 |title=Triage in medicine, part I: Concept, history, and types |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2007-03_49_3/page/274/mode/2up |website=Annals of Emergency Medicine |publisher=Elsevier. doi:10.1016/j.annemergmed.2006.05.019. PMID 17141139. |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Metode trijaže razlikuju se među ustanovama, regijama i državama, ali se svaka od njih zasniva na istim univerzalnim principima.<ref name="WHO_2008_Triage">{{cite book |author=World Health Organization |title=Triage and emergency assessment |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK143755/ |location=Geneva |publisher=World Health Organization |date=2008 |isbn=978-92-4-154765-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> U većini protokola trijaže prednost imaju osobe s [[Teška trauma|najtežim povredama]] koje imaju najveće šanse za preživljavanje, dok se osobe s [[Neizlječiva bolest|neizlječivim (terminalnim) povredama]] svrstavaju u posljednju grupu prioriteta (osim u slučaju obrnute trijaže).<ref name="vanRuler_2022_ShockingInjury">{{cite web |last1=van Ruler |first1=Rick |last2=Eikendal |first2=Ties |last3=Kooij |first3=Fabian O. |last4=Tan |first4=Edward C. T. H. |date=2022 |title=A shocking injury: A clinical review of lightning injuries highlighting pitfalls and a treatment protocol |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900586-1 |website=Injury |publisher=Elsevier |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Protokoli trijaže međusobno se znatno razlikuju te mogu biti zasnovani na unaprijed utvrđenim, mjerljivim kriterijima, poput sistema bodovanja traume, ili na stručnoj medicinskoj procjeni zdravstvenog radnika.<ref name="Petridou_2008_Injuries">{{cite book |last1=Petridou |first1=E.T. |last2=Antonopoulos |first2=C.N. |last3=Alexe |first3=D.M. |date=2008 |editor=Heggenhougen H.K. |title=International Encyclopedia of Public Health |chapter=Injuries, Epidemiology of |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780123739605001866 |location=Oxford |publisher=Academic Press |page=609–625 |doi=10.1016/b978-012373960-5.00186-6 |isbn=978-0-12-373960-5 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Trijaža nije potpuno precizan postupak i može biti prilično subjektivna, naročito kada se zasniva na općem utisku umjesto na standardizovanom bodovanju.<ref name="Xiang_2014_Undertriage">{{cite web |last1=Xiang |first1=Huiyun |last2=Wheeler |first2=Krista Kurz |last3=Groner |first3=Jonathan Ira |last4=Shi |first4=Junxin |last5=Haley |first5=Kathryn Jo |date=2014 |title=Undertriage of major trauma patients in the US emergency departments |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675714004069?via%3Dihub |website=The American Journal of Emergency Medicine |publisher=Elsevier |volume=32 |issue=9 |pages=997-1004 |doi=10.1016/j.ajem.2014.05.038 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="TureganoFuentes_2008_OverallAsessment">{{cite web |last1=Turégano-Fuentes |first1=F |last2=Pérez-Díaz |first2=D |last3=Sanz-Sánchez |first3=M |last4=Ortiz Alonso |first4=J |date=2008 |title=Overall Asessment of the Response to Terrorist Bombings in Trains, Madrid, 11 March 2004 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00068-008-8805-2 |website=European Journal of Trauma and Emergency Surgery |publisher=Springer |volume=34 |issue=5 |pages=433–441 |doi=10.1007/s00068-008-8805-2 |pmid=26815987 |s2cid=13657747 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Razlog tome je što je pri donošenju odluka potrebno istovremeno uskladiti više, ponekad i međusobno suprotstavljenih ciljeva, uključujući vjerovatnoću preživljavanja, efikasnost liječenja, preostali životni vijek pacijenta te etička načela i religijska uvjerenja. == Etimologija == Termin ''trijaža'' potječe iz [[francuski jezik|francuskog]] jezika, od riječi ''triage'', koja označava radnju odabiranja ili razvrstavanja,<ref name="OED_Triage_Noun">{{cite web |author=Oxford English Dictionary |date=2020 |title=Triage |url=https://www.oed.com/dictionary/triage_n?tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> a koja je izvedena je od [[Starofrancuski jezik|starofrancuskog]] glagola ''trier'', koji znači odvojiti, sortirati, razvrstati, prosijati ili odabrati. Glagol ''trier'' vuče korijene iz [[Kasni latinski jezik|kasnolatinskog]] izraza ''tritare'', što znači drobiti ili mljeti.<ref name="MerriamWebster_Triage">{{cite web |author=Merriam-Webster |date=2026 |title=Triage |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/triage |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iako je sam koncept postojao mnogo ranije, najmanje još u vrijeme vladavine [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]],<ref name="Cueni_2020_TriageCorona">{{cite web |last1=Cueni |first1=Claude |date=2020 |title=Triage in Zeiten der Corona-Pandemie – Claude Cueni |url=https://www.blick.ch/meinung/kolumnen/kolumne-geschichte-ueber-die-triage-in-der-corona-pandemie-lizenz-zum-sterben-id16215543.html |website=Blick |publisher=Ringier |access-date=17. 7. 2026 |language=de}}</ref> izraz ''trier'' počeo se koristiti za opisivanje postupka trijaže tek početkom 19. vijeka.<ref name="Nakao_2017_HistoryTriage">{{cite web |last1=Nakao |first1=H. |last2=Ukai |first2=I. |last3=Kotani |first3=J. |date=2017 |title=A review of the history of the origin of triage from a disaster medicine perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ams2.293 |website=Acute Medicine & Surgery |publisher=Wiley |volume=4 |issue=4 |pages=379–384 |doi=10.1002/ams2.293 |pmc=5649292 |pmid=29123897 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> U tom periodu [[Dominique-Jean Larrey]], glavni [[hirurg]] [[Napoléon Bonaparte|Napoleonove]] [[Carska garda (Napoleon I)|Carske garde]], postavio osnove onoga što će se razviti u savremenu trijažu,<ref name="Robertson_Steel_Triage_2006" /> princip prema kojem se "ranjenici zbrinjavaju u skladu s utvrđenom težinom njihovih povreda i hitnošću medicinske pomoći, bez obzira na njihov vojni čin ili nacionalnost".<ref name="Skandalakis_2006_LarreyNapoleon">{{cite web |last1=Skandalakis |first1=Panagiotis N. |last2=Lainas |first2=Panagiotis |last3=Zoras |first3=Odyseas |last4=Skandalakis |first4=John E. |last5=Mirilas |first5=Petros |date=2006 |title="To afford the wounded speedy assistance": Dominique Jean Larrey and Napoleon |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s00268-005-0436-8 |website=World Journal of Surgery |publisher=Springer |volume=30 |issue=8 |pages=1392-9 |doi=10.1007/s00268-005-0436-8 |pmid=16850154 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Koncepti u trijaži == === Jednostavna trijaža === Jednostavna trijaža najčešće se primjenjuje na mjestu nesreće ili tokom [[incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]] (MCI), s ciljem razvrstavanja pacijenata u nekoliko grupa: one kojima je za preživljavanje neophodna hitna medicinska pomoć i transport u ustanovu sekundarne ili tercijarne zdravstvene zaštite, one kojima za preživljavanje nije potrebna hitna medicinska pomoć, na nepovrijeđene, te na preminule ili one kod kojih je smrt neizbježna u kratkom roku.<ref name="Ciottone_2015_DisasterMedicine">{{cite book |last1=Hanfling |first1=D. |last2=Lang |first2=C.R. |chapter=Aircraft Crash Preparedness and Response |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama najčešće se primjenjuju modeli trijaže [[START trijaža|START]] i SALT, u Kanadi CTAS, a u Australiji ATS.<ref name="Yancey_2023">{{cite book |last1=Yancey |first1=Charles C. |last2=O'Rourke |first2=Maria C. |date=2023 |title=Emergency Department Triage |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557583/ |location=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32491515 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CHEMM_SALT_Triage">{{cite web |author=Chemical Hazards Emergency Medical Management |date=2026 |title=SALT Mass Casualty Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/salttriage.htm |website=CHEMM |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Procjena obično započinje pozivom svim osobama koje mogu hodati da se udalje u označeni prostor, čime im se dodjeljuje najniži prioritet, nakon čega se pristupa pregledu ostalih pacijenata.<ref name="Yancey_2023" /> Nakon početne procjene koju provodi zdravstveni radnik, zasnovane na [[ABC (medicina)|ABCDE pristupu]],<ref name="WHO_2008_Triage"/><ref name="Thim_2012_ABCDE">{{cite web |last1=Thim |first1=Troels |last2=Krarup |first2=Niels Henrik Vinther |last3=Grove |first3=Erik Lerkevang |last4=Rohde |first4=Claus Valter |last5=Løfgren |first5=Bo |date=2012 |title=Initial assessment and treatment with the Airway, Breathing, Circulation, Disability, Exposure (ABCDE) approach |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3273374/ |website=International Journal of General Medicine |publisher=Dove Medical Press |volume=5 |pages=117–121 |doi=10.2147/IJGM.S28478 |pmc=3273374 |pmid=22319249 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> pacijenti se označavaju dostupnim podacima, što uključuje "ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikaciju pružaoca pomoći, trijažni skor i jasno vidljivu opću kategoriju trijaže". pacijenti se označavaju dostupnim identifikacijskim i medicinskim podacima, uključujući ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikacijske oznake zdravstvenog radnika, rezultat trijaže te jasno vidljivo označenu kategoriju trijaže.<ref name="Ciottone_2015_DisasterMedicine1">{{cite book |last1=Foley |first1=E. |last2=Reisner |first2=A.T. |chapter=Triage |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== ABCDE procjena ==== {{Glavni|ABC (medicina)}} ABCDE procjena (čije su druge varijante ABC,<ref name="ARC_ABC_vs_CAB">{{cite web |author=American Red Cross |date=15. 7. 2024 |title=Why has the American Red Cross (ARC) retained the A-B-C (Airway – Breathing – Circulation) mnemonic and does the ARC use the mnemonic C-A-B (Circulation – Airway – Breathing)? |url=https://www.redcross.org/take-a-class/resources/articles/abc-vs-cab?srsltid=AfmBOor22jvyaDN4gRqeLXerqzwJNvFUNATrMsa2GquXBn-k3ZMQKMyZ |website=Red Cross Training Services |publisher=The American National Red Cross |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> ABCD,<ref name="Livingston_1991_Resuscitation">{{cite journal |last1=Livingston |first1=E.H. |last2=Passaro |first2=E.P. |date=1991 |title=Resuscitation. Revival should be the first priority |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/00325481.1991.11700789?needAccess=true |journal=Postgraduate Medicine |volume=89 |issue=1 |pages=117–120, 122 |doi=10.1080/00325481.1991.11700789 |pmid=1985304 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> ABCDEF<ref name="UK_Ambulance_2013_Guidelines">{{cite book |author=Association of Ambulance Chief Executives |date=2013 |title=UK ambulance services clinical practice guidelines 2013 : pocket book |url=https://archive.org/details/ukambulanceservi0000unse_s4r6 |location=Bridgwater |publisher=Class Professional Publishing |isbn=978-1-85959-365-3 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> i brojne druge, uključujući verzije prilagođene jezicima koji nisu engleski) predstavlja strukturirani algoritam za brzu procjenu stanja pacijenta. Dizajniran je za sistematski pregled vitalnih funkcija prema stepenu njihove važnosti za preživljavanje organizma.<ref name="Thim_2012_ABCDE" /> {| class="wikitable" |+ Primjer ABCDE procjene<ref name="Thim_2012_ABCDE" /> !Slovo !Naziv !Opis |- |A |Disajni put (''Airway'') |Provjera prohodnosti disajnog puta i postojanja opstrukcije |- |B |Disanje (''Breathing'') |Provjera da li pacijent diše i da li je disanje uredno |- |C |Cirkulacija (''Circulation'') |Procjena srčane frekvencije i vremena kapilarnog punjenja |- |D |Neurološki status (''Disability'') |Procjena stanja svijesti, budnosti i odgovora na bolne podražaje |- |E |Skidanje odjeće i pregled (''Exposure'') |Pregled pacijenta radi utvrđivanja povreda, krvarenja, tjelesne temperature i drugih promjena na koži |} ==== Trijažna oznaka ==== {{Glavni|Trijažna oznaka}} [[Datoteka:Triage 041105 big.jpg|mini|desno|300px|Mnogi protokoli trijaže koriste trijažne oznake standardizovanih oblika]] [[Datoteka:ET Light Picture 352 X 240.jpg|mini|desno|300px|Svjetlosne oznake za hitnu trijažu (E/T), posebno korisne noću ili u nepovoljnim uslovima]] [[Trijažna oznaka]] je unaprijed pripremljena oznaka koja se postavlja na svakog pacijenta i služi za: * identifikacije pacijenta; * evidentiranja rezultata početne procjene; * označavanja prioriteta za pružanje medicinske pomoći i transport s mjesta događaja; * praćenja pacijenta tokom postupka trijaže; * označavanja dodatnih rizika, poput kontaminacije. Trijažne oznake mogu imati različite oblike. U pojedinim državama koriste se nacionalno standardizovane trijažne oznake,<ref name="Idoguchi_2006_TriageTag">{{cite journal |last1=Idoguchi |first1=K. |last2=Mizobata |first2=Y. |date=2006 |title=Usefulness of Our Proposed Format of Triage Tag |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jjaam1990/17/5/17_5_183/_article/-char/ja/ |journal=Journal of Japanese Association for Acute Medicine |volume=17 |issue=5 |pages=183–191 |doi=10.3893/jjaam.17.183 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=ja}}</ref> dok se u drugima primjenjuju komercijalno dostupni modeli čiji se izgled i sadržaj razlikuju.<ref name="Nocera_1999_DisasterTriage">{{cite journal |last1=Nocera |first1=A. |last2=Garner |first2=A. |date=1999 |title=Australian disaster triage: a colour maze in the Tower of Babel |url=http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314034438/http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-date=14. 3. 2011 |journal=The Australian and New Zealand Journal of Surgery |volume=69 |issue=8 |pages=598–602 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01643.x |pmid=10472919 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Neke međunarodne organizacije također koriste standardizovane trijažne oznake, kao što je slučaj s [[NATO]]-om.<ref name="USMC_FMSO107_Triage">{{cite web |author=United States Marine Corps |date=2026 |title=FMSO 107 CONDUCT TRIAGE |url=https://www.trngcmd.marines.mil/Portals/207/Docs/FMTB-E/FMSO/FMSO_107.pdf |website=Field Medical Training Battalion-East |publisher=U.S. Marine Corps, Camp Lejeune |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Među najčešće korištenim komercijalnim sistemima nalaze se METTAG,<ref name="METTAG_About_Products">{{cite web |author=METTAG |title=About METTAG Products |url=https://mettag.com/#about |website=METTAG |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> SMARTTAG,<ref name="TSG_SMARTTag">{{cite web |author=TSG Associates |title=SmartTag - Triage & Incident Management |url=https://www.tsgassociates.co.uk/products/smarttag/triage-incident-management |website=TSG Associates |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> E/T LIGHT<ref name="Beidel_2010_MilitaryMedics">{{cite journal |last1=Beidel |first1=E. |date=2010 |title=Military Medics, First Responders Guided By Simple Light |url=http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131074100/http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-date=31. 1. 2011 |journal=National Defense |publisher=National Defense Industrial Association |location=Arlington, VA |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> i CRUCIFORM.<ref name="Tolley_Disaster_Management_2002">{{cite book |last1=Rajapakse |first1=R. |last2=Bartholomew |first2=R. |date=2002 |title=Tolley's handbook of disaster and emergency management : principles and practice |url=https://archive.org/details/tolleyshandbooko0000unse |location=Croydon |publisher=Tolley |isbn=978-0-406-95709-2 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Napredniji modeli označavanja sadrže posebne indikatore koji pokazuju da li je pacijent kontaminiran opasnim materijama, kao i perforirane odvojive trake koje olakšavaju praćenje kretanja pacijenata tokom cijelog procesa.<ref name="ASPR_START_Triage_2017">{{cite web |author=Administration for Strategic Preparedness and Response |date=2017 |title=Mass Casualty START Triage and the SMART Tag System |url=https://www.blessinghealth.org/sites/default/files/users/user15/EMS_START_Triage_SMART_Tags_2017.pdf |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> === Napredna trijaža === Naprednu trijažu provode zdravstveni radnici s višim stepenom stručne osposobljenosti, poput ljekara, medicinskih sestara i tehničara te paramedika. Na osnovu detaljnije kliničke procjene oni donose odluke o daljnjem liječenju, pri čemu se mogu koristiti i naprednim dijagnostičkim metodama, kao što je [[kompjuterizirana tomografija]] (CT).<ref name="Jannat_2014_DisasterTriage">{{cite journal |last1=Jannat |first1=Forouzandeh |last2=Ardalan |first2=Ali |last3=Masoumi |first3=Gholamreza |last4=Vahid Dastjerdi |first4=Marzieh |last5=Alipour |first5=Sadaf |date=2014 |title=Simple and Advanced Triage in Occurrence of Natural Disasters and Examine the Role of Volunteers |url=https://www.academia.edu/attachments/49162373/download_file |journal=International Journal of Current Life Sciences |volume=4 |issue=5 |pages=2169–2171 |issn=2249-1465 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Napredna trijaža može predstavljati i oblik sekundarne trijaže, kada se procjena pacijenta obavlja na drugoj lokaciji, poput bolnice,<ref name="Herndon_2012_TotalBurnCare">{{cite book |editor-last=Herndon |editor-first=David N. |date=2012 |title=Total burn care |url=https://archive.org/details/totalburncare0000unse_a5a7 |edition=4. |location=Edinburgh |publisher=Saunders Elsevier |isbn=978-1-4377-2786-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> ili nakon dolaska kvalifikovanijeg medicinskog osoblja na mjesto nesreće. === Obrnuta trijaža === Pod pojmom ''obrnute trijaže'' podrazumijevaju se tri osnovna koncepta. Prvi se odnosi na ubrzani otpust stabilnih pacijenata iz bolnice kako bi se oslobodili kapaciteti za prihvat velikog broja nastradalih u slučaju [[Incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]].<ref name="Pollaris_2016">{{cite journal |last1=Pollaris |first1=Gwen |last2=Sabbe |first2=Marc |date=2016 |title=Reverse triage: more than just another method |url=https://lirias.kuleuven.be/retrieve/077efa3b-ee93-4196-8207-89d36074e316 |journal=European Journal of Emergency Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=240–247 |doi=10.1097/MEJ.0000000000000339 |pmid=26479736 |s2cid=23551247 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Drugi koncept obrnute trijaže primjenjuje se kod specifičnih stanja, kao što su povrede izazvane udarom groma, kada se osobama koje na prvi pogled izgledaju kao da ne pokazuju znakove života može dati prednost u liječenju u odnosu na druge pacijente, jer postoji velika vjerovatnoća uspješne reanimacije.<ref name="vanRuler_2022_ShockingInjury" /> Treće koncept odnosi se na davanje prednosti liječenju lakše povrijeđenih osoba kako bi se one što prije osposobile za povratak svojim dužnostima. Ovaj pristup vuče korijene iz vojne medicine, gdje vraćanje boraca na ratište može presudno utjecati na ishod borbe, a time i na ukupnu stopu preživljavanja jedinice.<ref name="Pollaris_2016" /> === Podtrijaža i nadtrijaža === '''Podtrijaža''' (''nedovoljna trijaža'') predstavlja potcjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer ovakve procjene bio bi razvrstavanje pacijenta prioriteta 1 (hitni slučajevi) u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 3 (minimalno zbrinjavanje). Stopa podtrijaže razlikuje se u zavisnosti od mjesta na kojem se provodi trijaža. Pregled trijažne prakse u službama hitne pomoći iz 2014. pokazao je da se u bolnicama u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] podtrijaža javlja u 34% slučajeva,<ref name="Xiang_2014_Undertriage" /> dok su analize vanbolničke trijaže utvrdile znatno nižu stopu od 14%.<ref name="Lokerman_2022_PrehospitalTriage">{{cite journal |last1=Lokerman |first1=Robin D. |last2=Waalwijk |first2=Job F. |last3=van der Sluijs |first3=Rogier |last4=Houwert |first4=Roderick M. |last5=Leenen |first5=Luke P. H. |last6=van Heijl |first6=Mark |date=2022 |title=Evaluating pre-hospital triage and decision-making in patients who died within 30 days post-trauma: A multi-site, multi-center, cohort study |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900161-9 |journal=Injury |volume=53 |issue=5 |pages=1699–1706 |doi=10.1016/j.injury.2022.02.047 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> '''Nadtrijaža''' (''pretjerana trijaža'') označava precjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer bi bio kada se pacijent prioriteta 3 (minimalno zbrinjavanje) svrsta u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 1 (hitni slučajevi). U cilju sprječavanja podtrijaže i njenih fatalnih posljedica, u praksi se toleriše stopa nadtrijaže čak i do 50%. Pojedine studije ukazuju na to da je pojava nadtrijaže rjeđa kada postupak provode bolnički medicinski timovi nego kada to čine paramedici ili tehničari hitne pomoći na terenu.<ref name="TureganoFuentes_2008_OverallAsessment" /> === Telefonska trijaža === U telefonskoj trijaži zdravstveni radnici, poput kvalifikovani zdravstveni radnici (najčešće [[Zdravstvena njega|medicinske sestre i tehničari]]) procjenjuju simptome i i uzimaju anamnezu pacijenta te na osnovu tih informacija daju preporuku o daljnjem postupanju putem [[telefon]]a.<ref name="Wheeler_2015_TelephoneTriage">{{cite journal |last1=Wheeler |first1=Sheila Q |last2=Greenberg |first2=Mary E |last3=Mahlmeister |first3=Laura |last4=Wolfe |first4=Nicole |date=2015 |title=Safety of clinical and non-clinical decision makers in telephone triage: a narrative review |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1357633X15571650 |journal=Journal of Telemedicine and Telecare |volume=21 |issue=6 |pages=305–322 |doi=10.1177/1357633x15571650 |pmid=25761468 |s2cid=23049229 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Analiza dostupne naučne literature pokazala je da ovakve službe pružaju tačne i sigurne informacije u oko 90% slučajeva.<ref name="Huibers_2011_TelephoneTriage">{{cite journal |last1=Huibers |first1=L |last2=Smits |first2=M |last3=Renaud |first3=V |last4=Giesen |first4=P |last5=Wensing |first5=M |date=2011 |title=Safety of telephone triage in out-of-hours care: a systematic review |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.3109/02813432.2011.629150?needAccess=true |journal=Scandinavian Journal of Primary Health Care |volume=29 |issue=4 |pages=198–209 |doi=10.3109/02813432.2011.629150 |pmc=3308461 |pmid=22126218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Palijativna njega === U uslovima trijaže, [[paliativna njega]] dobija širu primjenu jer određena zdravstvena stanja – koja bi u redovnim okolnostima bila izlječiva – postaju fatalna zbog same prirode [[incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]] i nedostatka resursa.<ref name="Matzo_2009_PalliativeCare">{{cite journal |last1=Matzo |first1=Marianne |last2=Wilkinson |first2=Anne |last3=Lynn |first3=Joan |last4=Galamaga |first4=Rosalind |last5=Phillips |first5=Sally |date=2009 |title=Palliative care considerations in mass casualty events with scarce resources |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/bsp.2009.0017 |journal=Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science |volume=7 |issue=2 |pages=199–210 |doi=10.1089/bsp.2009.0017 |pmid=19635004 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Za ove pacijente, kao i za one kod kojih je procjenjeno da im se ne može pomoći, palijativna njega predstavlja razliku između bolne i relativno mirne smrti.<ref name="Arya_2020_PandemicPalliative">{{cite journal |last1=Arya |first1=Amit |last2=Buchman |first2=Sandy |last3=Gagnon |first3=Bruno |last4=Downar |first4=James |date=2020 |title=Pandemic palliative care: beyond ventilators and saving lives |url=https://www.cmaj.ca/content/192/15/E400 |journal=CMAJ |volume=192 |issue=15 |pages=E400–E404 |doi=10.1503/cmaj.200465 |pmc=7162443 |pmid=32234725 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Pandemija COVID-19|pandemije bolesti COVID-19]] značaj palijativne njege u postupku trijaže postao je posebno izražen, jer su pojedine države, uslijed nedostatka medicinske opreme i [[respirator]]a, bile primorane ograničiti ili uskratiti liječenje određenim grupama pacijenata.<ref name="Arya_2020_PandemicPalliative" /><ref name="Misek_2022_InjusticeTriage">{{cite journal |last1=Misek |first1=Ryan |date=2022 |title=The Injustice of Categorical Exclusions during Triage |url=https://www.pdcnet.org/pdc/bvdb.nsf/purchase26?openform&fp=ncbq&id=ncbq_2022_0022_0003_0495_0507 |journal=The National Catholic Bioethics Quarterly |volume=22 |issue=3 |pages=495–507 |doi=10.5840/ncbq202222345 |issn=1532-5490 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Evakuacija === Konačni cilj rada na terenu jeste [[Evakuacija povrijeđenih|evakuacija]] svih povrijeđenih,<ref name="Xie_2014_MilitaryMedicine">{{cite journal |last1=Tai |first1=Xie |last2=Xiao-Rong |first2=Liu |last3=Guo-Liang |first3=Chen |last4=Liang |first4=Qi |last5=Zhi-Yin |first5=Xu |last6=Xu-Dong |first6=Liu |date=2014 |title=Progress of military casualty triage technology |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/2054-9369-1-12.pdf |journal=Military Medical Research |volume=1 |issue=12 |pages=1–5 |doi=10.1186/2054-9369-1-12 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> kako bi se mjesto nesreće u potpunosti ispraznilo, po potrebi istražilo i na kraju proglasilo sigurnim. Pri organizaciji evakuacije potrebno je voditi računa i o tome da se ne preopterete raspoloživi zdravstveni kapaciteti u lokalnoj zajednici,<ref name="Pinkert_2008_PrimaryTriage">{{cite journal |last1=Pinkert |first1=Moshe |last2=Lehavi |first2=Ofer |last3=Benin Goren |first3=Odeda |last4=Raiter |first4=Yaron |last5=Shamis |first5=Ari |last6=Priel |first6=Zvi |last7=Schwartz |first7=Dagan |last8=Goldberg |first8=Avishay |last9=Levi |first9=Yehezkel |last10=Bar-Dayan |first10=Yaron |date=august 2008 |title=Primary Triage, Evacuation Priorities, and Rapid Primary Distribution between Adjacent Hospitals—Lessons Learned from a Suicide Bomber Attack in Downtown Tel-Aviv |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/primary-triage-evacuation-priorities-and-rapid-primary-distribution-between-adjacent-hospitalslessons-learned-from-a-suicide-bomber-attack-in-downtown-telaviv/B485914CA6566BCC91CC30919737BC05 |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=337–341 |doi=10.1017/S1049023X00005975 |pmid=18935948 |s2cid=10929982 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> što u izuzetnim okolnostima može podrazumijevati i evakuaciju pojedinih pacijenata u druge države. === Alternativne zdravstvene ustanove === Alternativni stacionari (improvizovane bolnice) su objekti namijenjeni zbrinjavanju većeg broja pacijenata ili prostori koji se mogu privremeno prilagoditi toj namjeni. To mogu biti škole, sportske dvorane, stadioni ili veliki kampovi koji se, prema potrebi, organizuju za prihvat, zbrinjavanje i privremeni smještaj velikog broja povrijeđenih ili drugim vanrednim situacijama.<ref name="PHAC_SARS_Toronto_Chapter8">{{cite web |author=Public Health Agency of Canada |title=Chapter 8 - Clinical and Public Health Systems Issues Arising from the Outbreak of Sars in Toronto |url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/migration/phac-aspc/publicat/sars-sras/pdf/chapter8-e.pdf |publisher=Government of Canada |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Ovakve improvizovane ustanove obično se uspostavljaju u saradnji s lokalnim bolnicama, koje ih koriste kao strategiju za proširenje vlastitih kapaciteta u kriznim situacijama. Iako bolnice ostaju poželjno mjesto zbrinjavanja svih pacijenata, tokom incidenata s velikim brojem žrtava ovakvi objekti mogu se koristiti za prihvat pacijenata s lakšim povredama ili manje hitnim zdravstvenim stanjima, čime se sprječava preopterećenje bolničkih kapaciteta. == Historija trijaže prije savremenog doba == [[Datoteka:Edwin Smith Papyrus v2.jpg|mini|desno|300px|Stranica Edwin Smithovog papirusa]] === Edwin Smithov papirus === Opći koncept trijaže prvi put je opisan u [[Stari Egipat|egipatskom]] dokumentu iz 17. vijeka p. n. e., poznatom kao [[Edwin Smithov papirus]].<ref name="vanMiddendorp_2010">{{cite journal |last1=van Middendorp |first1=Joost J. |last2=Sanchez |first2=Gonzalo M. |last3=Burridge |first3=Alwyn L. |date=2010 |title=The Edwin Smith papyrus: a clinical reappraisal of the oldest known document on spinal injuries |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00586-010-1523-6.pdf |journal=European Spine Journal |volume=19 |issue=11 |pages=1815–1823 |doi=10.1007/s00586-010-1523-6 |pmc=2989268 |pmid=20697750 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Papirus je otkriven 1862. u blizini današnjeg [[Luksor]]a u [[Egipat|Egiptu]],<ref name="Stiefel_2006_EdwinSmith">{{cite journal |last1=Stiefel |first1=Marc |last2=Shaner |first2=Arlene |last3=Schaefer |first3=Steven D. |date=2006 |title=The Edwin Smith Papyrus: The Birth of Analytical Thinking in Medicine and Otolaryngology |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |journal=The Laryngoscope |volume=116 |issue=2 |pages=182–188 |doi=10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |pmid=16467701 |s2cid=35256503 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> a sadrži opise pregleda i liječenja brojnih medicinskih stanja pri čemu povrede razvrstava u tri kategorije: # "Zdravstveno stanje koje mogu izliječiti."<ref name="vanMiddendorp_2010" /> # "Zdravstveno stanje s kojim se namjeravam boriti."<ref name="vanMiddendorp_2010" /> # "Zdravstveno stanje koje se ne može izliječiti."<ref name="vanMiddendorp_2010" /> === Sveto Rimsko Carstvo === Tokom vladavine cara [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]], u ratnim okolnostima uvedeno je pravilo prema kojem su vojnici imali prednost u bolničkom liječenju u odnosu na ostale pacijente, pri čemu su najteže povrijeđeni vojnici prvi dobijali medicinsku pomoć.<ref name="Cueni_2020_TriageCorona" /> == Savremena historija trijaže == [[Datoteka:Larrey's Flying Ambulance.jpg|mini|desno|300px|Nacrt Larreyevih ''letećih ambulantnih kola'']] === Napoleonova trijaža === Savremeni koncept trijaže razvijen je zahvaljujući radu vojnih hirurga [[Dominique Jean Larrey|Dominiquea-Jeana Larreya]] i [[Pierre-François Percy|Pierrea-Françoisa Percyja]] za vrijeme vladavine [[Napoleon I Bonaparta|Napoleona]]. Larrey je posebno zaslužan za uvođenje koncepta "leteće [[Historija ambulante Vozilo hitne pomoći|hitne pomoći]]", pri čemu izraz "leteće" označava [[Vozilo hitne pomoći|prijevozno sredstvo]], a ne letjelicu.<ref name="Robertson_Steel_Triage_2006" /> === Prvi svjetski rat === Godine 1914. [[Belgija|belgijski]] hirurg [[Antoine Depage]] razvio je peterostepeni protokol trijaže ''Ordre de Triage'', kojim su utvrđene smjernice za određivanje prioriteta liječenja i organizovani protokol evakuacije povrijeđenih.<ref name="Hodge">{{cite web |last=Hodge |first=Nathan |title=World War I Centenary: Triage |url=https://graphics.wsj.com/100-legacies-from-world-war-1/ |website=The Wall Street Journal |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pollock">{{cite journal |last=Pollock |first=Richard A |title=Triage and management of the injured in world war I: the diuturnity of antoine de page and a belgian colleague |journal=Craniomaxillofacial Trauma & Reconstruction |volume=1 |issue=1 |pages=63–70 |date=2008 |pmid=22110790 |pmc=3052731 |doi=10.1055/s-0028-1098965 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3052731/ |access-date=17. 7. 2026 }}</ref> [[Francuska|Francuski]] i [[Belgija|belgijski]] ljekari počeli su primjenjivati ove principe pri zbrinjavanju ranjenika u poljskim [[Punkt prve pomoći|prihvatilištima za ranjenike]] iza linije fronta.<ref name="Pollock" /><ref name="Thompson">{{cite web |last=Thompson |first=George |title=Battlefield Medicine: Triage-Field Hospital Section |url=https://www.kumc.edu/school-of-medicine/academics/departments/history-and-philosophy-of-medicine/archives/wwi/essays/military-medical-operations/triage-field-hospital-section.html |website=Kansas University Medical Center |access-date=17. 7. 2026 |language=en-us}}</ref> Osobe zadužene za izvlačenje ranjenika s ratišta i njihovo naknadno zbrinjavanje razvrstavale su žrtve u tri osnovne kategorije:<ref name="Iserson_2007_Triage1" /><ref name="Chipman_1980_Triage">{{cite book |last1=Chipman |first1=M. |last2=Hackley |first2=B.E. |last3=Spencer |first3=T.S. |date=1980 |title=Triage of mass casualties: concepts for coping with mixed battlefield injuries |url=https://archive.org/details/sim_military-medicine_1980-02_145_2/page/98/mode/2up |location=Bethesda |publisher=Military Medicine, 145(2) |page=99–100 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> * one za koje se očekivalo da će preživjeti bez obzira na vrstu i obim pružene pomoći; * one za koje se nije očekivalo da će preživjeti bez obzira na to kakva im se pomoć pruži; * one kod kojih bi hitna medicinska intervencija mogla direktno i presudno utjecati na preživljavanje i pozitivan ishod liječenja. Na osnovu ovih smjernica, medicinsko osoblje je provodilo dalji redoslijed zbrinjavanja (''Ordre de Triage''): ==== Prvi nivo trijaže ==== [[Datoteka:A ward in the 2nd Australian Casualty Clearing Station near Steenvoorde.jpg|mini|desno|300px|Organizacija prihvatilište za ranjenike u okviru drugog nivoa trijaže]] U prvom nivou trijaže ranjenici su evakuisani do prihvatilišta za ranjenike tokom noći, kada je mrak pružao najveću zaštitu od djelovanja snaga [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]].<ref name="Pollock" /><ref name="Lewis_2013">{{cite web |last=Lewis |first=Carolyn Herbst |date=2013 |title=Triage and Trauma Medicine in United States Military History |url=https://lewiscar.sites.grinnell.edu/HistoryofMedicine/uncategorized/triage-and-trauma-medicine-in-united-states-military-history/ |website=Health & Medicine in American History |publisher=Grinnell College |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Drugi nivo trijaže ==== Po dolasku u prihvatilište za ranjenike, rane su previjane,<ref name="Lewis_2013" /> a ranjenici kojima je bio potreban hitan hirurški zahvat odmah su prevoženi do mjesta za prihvat sanitetskih vozila radi daljnjeg transporta. Oni čije je stanje dopuštalo odgađanje operativnog zahvata evakuisani su sanitetskim vozilima tokom noći.<ref name="Pollock" /> ==== Treći nivo trijaže ==== Sanitetska vozila, kojima su upravljali vozači obučeni u okviru organizacija [[YMCA]] i [[Američki Crveni krst|Američkog Crvenog krsta]], prevozila su ranjenike u mobilne hirurške centre, poznate kao ''postes avancés des hôpitaux du front'' (isturena odjeljenja bolnica na liniji fronta).<ref name="Pollock" /><ref name="Lewis_2013" /> ==== Četvrti nivo trijaže ==== U pokretnim hirurškim bolnicama prvenstveno su liječeni najteže ranjeni, posebno oni za koje se procjenjivalo da neće preživjeti transport do stalne, bolje opremljene bolnice. Ranjenici za koje se smatralo da mogu podnijeti put upućivani su u udaljenije, bolnice koje su se uglavnom nalazile uz obalu.<ref name="Pollock" /><ref name="Lewis_2013" /> ==== Peti nivo trijaže ==== Po dolasku u stalnu bolnicu ranjenicima je pružano potpuno i odgovarajuće liječenje svih zadobijenih povreda.<ref name="Pollock" /><ref name="Lewis_2013" /> === Drugi svjetski rat === Do početka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] američke i britanske oružane snage usvojile su i dodatno razvile protokol trijaže, što su učinile i druge svjetske sile.<ref name="ScienceMuseum_2019">{{cite web |author=Science Museum |date=2019 |title=Medicine in the war zone |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/medicine-war-zone |website=Science Museum |publisher=Science Museum Group |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Katoch_2010">{{cite book |last1=Katoch |first1=R. |last2=Rajagopalan |first2=S. |date=2010 |title=Warfare Injuries: History, Triage, Transport and Field Hospital Setup in the Armed Forces |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4919805/ |publisher=Medical Journal, Armed Forces India, 66(4) |page=304–308 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Šira primjena aviona omogućila je brzu evakuaciju povrijeđenih u bolnice izvan ratne zone, što je postalo sastavni dio trijažnog procesa.<ref name="ScienceMuseum_2019" /><ref name="Katoch_2010" /> Iako je osnovna praksa ostala ista kao u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] - početna evakuacija do prihvatilišta za ranjenike, zatim premještanje na više nivoe zdravstvene zaštite i na kraju prijem u stalnu bolnicu - na svakom nivou počela se pružati naprednija medicinska njega. Istovremeno je napušten dotadašnji pristup prema kojem se pružala isključivo najnužnija medicinska pomoć.<ref name="Baker_2007_Creating">{{cite book |last1=Baker |first1=Michael S. |date=2007 |title=Creating Order from Chaos: Part I: Triage, Initial Care, and Tactical Considerations in Mass Casualty and Disaster Response |url=https://doi.org/10.7205/MILMED.172.3.232 |publisher=Military Medicine, 172(3) |page=232–236 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iako je gotovo sigurno da je trijaža provođena i neposredno nakon [[Atomsko bombardovanje Hirošime i Nagasakija|atomskih bombardovanja Hirošime i Nagasakija]], haos izazvan razmjerama razaranja onemogućio je vođenje pouzdane dokumentacije. Zbog toga ne postoje vjerodostojni zapisi o provođenju trijaže tokom prvih pet dana nakon napada, dok su kasniji izvori od ograničene historijske vrijednosti.<ref name="Leaning_1986_Burn">{{cite book |last1=Leaning |first1=Jennifer |editor1-last=Solomon |editor1-first=F. |editor2-last=Marston |editor2-first=R.Q. |date=1986 |chapter=Burn and Blast Casualties: Triage in Nuclear War |title=The Medical Implications of Nuclear War |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219175/ |location=Washington (DC) |publisher=National Academies Press (US) |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Razvoj trijaže u Jugoslaviji ==== Na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] prva organizovana primjena trijaže povrijeđenih i ranjeničke (trijažne) karte započela je tokom Drugog svjetskog rata u okviru [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]].<ref name="Nikolis_1962_Iskustva">{{cite journal |last1=Nikoliš |first1=Gojko |date=1962 |title=Iskustva iz evakuacije ranjenika iz Užica 1941. |journal=Vojnosanitetski pregled |url=https://www.vojnodelo.mod.gov.rs/pdf_clanci/vojnodelo110/vd-110-1962-14-5-7-Nikolis.pdf |volume=19 |issue=11 |pages=751–756 |access-date=17. 7. 2026 |language=sh}}</ref> Krajem 1944. formirana je posebna grupa stručnjaka sa zadatkom da izradi prijedlog i organizuje primjenu jedinstvene vojnomedicinske doktrine za trijažu, zbrinjavanje i medicinsku evakuaciju sve većeg broja ranjenika tokom završnih operacija za oslobođenje Jugoslavije. U tu svrhu na tačkama glavnih evakuacijskih pravaca uspostavljene su sanitetske prijemno-otpremne stanice (SANPROST), u kojima su obavljani prijem, prikupljanje i trijaža ranjenika. Istovremeno su organi SOVŠ-a koordinisali angažovanje sanitetskih vozova i sanitetskih autokolona, raspoređivanje pokretnih poljskih bolnica i uspostavljanje novih evakuacijskih centara, čime je omogućena efikasnije provođenje planiranog protokola trijaže i medicinske evakuacije prema stepenu hitnosti.<ref name="Cvetkovic">{{cite journal |last1=Cvetković |first1=Žarko |title=I. Evakacija i lečenje ranjenika i bolesnika u NOR-u |journal=Zbornik radova |url=https://znaci.org/00001/199_1.pdf |access-date=17. 7. 2026 |language=sr}}</ref> === Katastrofa u Texas Cityju (1947) === [[Datoteka:Txcitydisaster5storybuilding.jpg|mini|desno|300px|Uništena tvornica gume nakon katastrofe u Texas Cityju]] [[Katastrofa u Texas Cityju]] dogodila se 1947. kada je eksplodira teretni brod SS ''Grandcamp'' u [[Texas City, Texas|Texas Cityju]] u saveznoj državi [[Teksas]], pri čemu je poginulo oko 600 ljudi, a nekoliko hiljada je povrijeđeno.<ref name="Barnes_2020_Texas">{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: A witness to one of America's worst human-made disasters |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/04/17/texas-history-witness-to-one-of-americas-worst-human-made-disasters/1335171007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> U eksploziji su poginuli svi pripadnici gradske vatrogasne službe, nakon čega je uslijedila opsežna improvizovana trijaža velikog broja povrijeđenih.<ref name="MannWall_2015">{{cite journal |last1=Mann Wall |first1=Barbra |date=2015 |title=Disasters, Nursing, and Community Responses: A Historical Perspective |journal=Nursing History Review |url=https://connect.springerpub.com/content/sgrnhr/23/1/11.full.pdf |volume=23 |issue=1 |pages=11–27 |doi=10.1891/1062-8061.23.11 |issn=1062-8061 |pmid=25272474 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Apoteke, ambulante i privatne kuće privremeno su pretvorene u punktove za trijažu. Budući da grad nije imao bolnicu, povrijeđeni su evakuirani u zdravstvene ustanove u okolnim područjima, uključujući [[Galveston, Texas|Galveston]] i [[Houston]].<ref name="MannWall_2015" /> Najmanje jedan ljekar pri donošenju odluka o liječenju koristio je iskustva stečena tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="Barnes_2020_TexasCity">{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: Readers relive the horrors of the 1947 Texas City Disaster |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/05/08/texas-history-readers-relive-horrors-of-1947-texas-city-disaster/1227001007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Korejski rat === Tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]] uveden je višestepeni protokol trijaže, u kojem su pacijenti razvrstavani u unaprijed definisane kategorije.<ref name="Nocera_1999">{{cite journal |last1=Nocera |first1=Antony |last2=Garner |first2=Alan |date=1999 |title=An Australian Mass Casualty Incident Triage System for the Future Based Upon Triage Mistakes of the Past: The Homebush Triage Standard |journal=ANZ Journal of Surgery |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |volume=69 |issue=8 |pages=603–608 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |issn=1445-1433 |pmid=10472920 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kategorije ''hitno'', ''odgođeno'', ''minimalno'' i ''na samrti'' i danas čine osnovu većine savremenih protokola trijaže.<ref name="Nocera_1999" /> Ovaj period obilježio je i napredak u medicinskom razumijevanju stanja poput [[Šok (cirkulatorni)|šoka]], što je omogućilo raniju primjenu efikasnih intervencija tokom samog trijažnog postupka, a to je značajno poboljšalo ishode liječenja.<ref name="Mitchell_2008">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Glenn W. |date=2008 |title=A Brief History of Triage |journal=Disaster Medicine and Public Health Preparedness |url=https://www.cambridge.org/core/journals/disaster-medicine-and-public-health-preparedness/article/abs/brief-history-of-triage/7A06DA1AE46DBBF782BD741C5F5CF4B2 |volume=2 |issue=S1 |pages=S4–S7 |doi=10.1097/DMP.0b013e3181844d43 |issn=1935-7893 |pmid=18769265 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno su uvedene [[pokretna vojna hirurška bolnica|pokretne vojne hirurške bolnice]] (MASH), a za medicinsku evakuaciju počeli su se koristiti helikopteri. Međutim, u tom periodu helikopteri su služili isključivo za transport ranjenika, dok se medicinska pomoć nije pružala tokom leta.<ref name="USMC_FMSO107_Triage" /> Ovi pomaci smanjili su stopu smrtnosti među ranjenim vojnicima i do 30% i značajno promijenili način zbrinjavanja povrijeđenih na ratištu.<ref name="Mitchell_2008" /> === Vijetnamski rat === Specifični uslovi [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] potakli su dalji razvoj koncepata uspostavljenih tokom Korejskog rata. Napredak u primjeni helikoptera omogućio je uvođenje prvih medicinskih timova za zračni transport, koji su tokom leta mogli provoditi [[nadoknada tečnosti|nadoknadu tečnosti]] i druge hitne medicinske intervencije.<ref name="Mitchell_2008" /> Zahvaljujući tome, prosječno vrijeme od ranjavanja do pružanja konačnog odgovarajućeg liječenja skraćeno je na manje od dva sata.<ref name="USMC_FMSO107_Triage" /> Ovaj razvoj imao je utjecaj i na civilno zdravstvo, pa su se sredinom 1960-ih pojavljuju prve civilne helikopterske medicinske službe.<ref name="Mitchell_2008" /> Nakon toga je uslijedila i brza integracija trijažnih postupaka u rad bolničkih hitnih prijema i službi urgentne medicine.<ref name="USMC_FMSO107_Triage" /> === Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar (1993) === Godine 1993. izveden je [[Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar 1993.|bombaški napad na sjeverni toranj Svjetskog trgovinskog centra]], s ciljem sličnim onome koji su napadači nastojali ostvariti tokom [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra 2001]].<ref name="911Memorial_1993_Commemoration">{{cite web |date=1993 |title=February 26, 1993 Commemoration |url=https://www.911memorial.org/connect/commemoration/February26-1993 |website=9/11 Memorial & Museum |publisher=National September 11 Memorial & Museum |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iako su potraga, spašavanje i trijaža neposredno nakon eksplozije provedeni prema tadašnjim uobičajenim procedurama, napad je predstavljao jedan od prvih velikih napada na teritoriji Sjedinjenih Američkih Država. Spoznaja da Sjedinjene Američke Države više nisu pošteđene takvih prijetnji, zajedno s [[Bombaški napad u Oklahoma Cityju|bombaškim napadom u Oklahoma Cityju]] 1995. i napadima 11. septembra 2001, dovela je do dugoročnih promjena u organizaciji trijaže. Novi pristup stavlja veći naglasak na operativnu sigurnost spasilačkih timova i procjenu rizika od sekundarnih napada usmjerenih na zdravstvene radnike i druge pripadnike službi za hitno djelovanje.<ref name="Eckstein_1999_Medical">{{cite journal |last1=Eckstein |first1=Marc |date=1999 |title=The Medical Response to Modern Terrorism: Why the \"Rules of Engagement\" Have Changed |journal=Annals of Emergency Medicine |url=https://www.annemergmed.com/action/showPdf?pii=S0196-0644%2899%2970232-5 |volume=34 |issue=2 |pages=219–221 |doi=10.1016/S0196-0644(99)70232-5 |pmid=10424924 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Napad sarinom u Matsumotu (1994) === U junu 1994. službe za urgentnu medicinu počele su primati dojave o većem broju osoba sa simptomima izloženosti otrovnom plinu u jednom naselju grada [[Matsumoto]]. Zbog nedostatka odgovarajuće [[lična zaštitna oprema|lične zaštitne opreme]] evakuirano je više od 253 stanovnika, dok je 50 osoba hospitalizovano.<ref name="Kulling_1999_KAMEDO">{{cite journal |last1=Kulling |first1=Per E. J. |last2=Lorin |first2=Henry |date=1999 |title=KAMEDO — A Swedish Disaster Medicine Study Organization |journal=Prehospital and Disaster Medicine |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/kamedo-a-swedish-disaster-medicine-study-organization/80E07A8E088DFA389AA4C5A076117F2F |volume=14 |issue=1 |pages=25–33 |doi=10.1017/S1049023X0002851X |issn=1049-023X |pmid=10537595 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na mjesto događaja upućeno je 20 vozila, a u neposrednoj blizini uspostavljen je mobilni operativni centar koji se vjerovatno nalazio unutar kontaminirane zone. Budući da prisustvo [[sarin]]a nije bilo prepoznato, trijaža je provedena prema tadašnjim standardnim postupcima. Kao posljedica toga, osam zdravstvenih radnika zadobilo je blaže trovanje sarinom, dok je nepoznat broj ostalih pripadnika interventnih službi imao opću slabost.<ref name="Okudera_1997">{{cite journal |last1=Okudera |first1=Hiroshi |last2=Morita |first2=Hiroshi |last3=Iwashita |first3=Tomomi |last4=Shibata |first4=Tatsuhiko |last5=Otagiri |first5=Tetsutaro |last6=Kobayashi |first6=Shigeaki |last7=Yanagisawa |first7=Nobuo |date=1997 |title=Unexpected nerve gas exposure in the city of Matsumoto: Report of rescue activity in the first sarin gas terrorism |journal=The American Journal of Emergency Medicine |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675797902011?via%3Dihub |volume=15 |issue=5 |pages=527–528 |doi=10.1016/S0735-6757(97)90201-1 |pmid=9270397 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> U to vrijeme nisu postojali protokoli dekontaminacije niti zaštitne maske namijenjene za intervencije u slučajevima hemijske kontaminacije. Kao odgovor na ovaj događaj, [[Japanske snage za samoodbranu]] osnovale su tim za dekontaminaciju, koji je imao važnu ulogu u odgovoru na [[napad sarinom u tokijskom metrou]] samo sedam mjeseci kasnije.<ref name="Okudera_1997" /> === Savremena trijaža === Razvojem medicinske tehnologije razvijali su se i savremeni pristupi trijaži, koji se sve više zasnivaju na naučno zasnovanim modelima. Razvrstavanje pacijenata često se vrši na osnovu trijažnih bodova (skala) izvedenih iz specifičnih [[fiziologija|fizioloških]] parametara za procjenu težine stanja. Neki modeli, poput [[START trijaža|START]] trijaže, zasnovani su na definisanim protokolima. Kako bi se povećali sigurnost pacijenata i kvalitet zdravstvene zaštite, razvijeni su različiti sistemi za podršku odlučivanju koji pomažu zdravstvenim radnicima u standardizaciji i djelimičnoj automatizaciji postupka trijaže. Takvi sistemi, kao što su eCTAS i [[NHS 111]], primjenjuju se u [[bolnica]]ma i na terenu.<ref name="HospitalNews_2020">{{cite web |date=2020 |title=Digital tools and virtual care in emergency services |url=https://www.hospitalnews.com/digital-tools-and-virtual-care-in-emergency-services/ |website=Hospital News |publisher=Hospital News |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> Najnoviji razvoj metoda [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] otvara mogućnost kreiranja optimalnih trijažnih protokola na osnovu analize podataka. U budućnosti bi takvi modeli mogli dopuniti ili unaprijediti protokole koje su razvili stručnjaci.<ref name="Buchard_2020_Learning">{{cite journal |last1=Buchard |first1=Albert |last2=Bouvier |first2=Baptiste |last3=Prando |first3=Giulia |last4=Beard |first4=Rory |last5=Livieratos |first5=Michail |last6=Busbridge |first6=Dan |last7=Thompson |first7=Daniel |last8=Richens |first8=Jonathan |last9=Gourgoulias |first9=Kostis |last10=Zhang |first10=Yuanzhao |date=2020 |title=Learning medical triage from clinicians using Deep Q-Learning |journal=arXiv preprint arXiv:2003.12828v2 |url=https://arxiv.org/pdf/2003.12828 |doi=10.48550/arXiv.2003.12828 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Posebni protokoli i metode trijaže == [[Datoteka:Tabela medicinske trijaze - bs.png|mini|desno|300px|Vitalni znakovi koji određuju trijažne kategorije označene bojama. RR: [[respiratorna frekvencija]]; SpO2: [[Zasićenost krvi kisikom|periferna zasićenost krvi kisikom]] (pulsna oksimetrija); HR: [[srčana frekvencija]]; GCS: [[Glasgowska skala kome|rezultat na Glasgowskoj skali kome]]; Tp: tjelesna temperatura. Abnormalni vitalni znakovi snažni su prediktori prijema u jedinicu intenzivne njege i bolničke smrtnosti kod odraslih pacijenata trijažiranih u službama urgentne medicine.]] Osnovna svrha trijaže jeste razvrstavanje pacijenata prema težini njihovog zdravstvenog stanja kako bi se donijele odgovarajuće odluke o liječenju i spasio što veći broj ljudi.<ref name="SaveTheChildren_2011_Leadership">{{cite web |title=Leadership During a Pandemic: What your municipality can do |date=2011 |url=https://resourcecentre.savethechildren.net/pdf/leadership-during-a-pandemic.pdf |website=Save the Children Resource Centre |publisher=Save the Children US |type=pdf |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iako postoji veliki broj protokola, oznaka bojama, kodova i kategorija, svi postupci trijaže zasnivaju se na istim osnovnim principima.<ref name="WHO_2008_Triage" /><ref name="MSF_2020_What">{{cite web |date=2020 |title=What is the triage procedure? |url=https://www.msf-me.org/media-centre/news-and-stories/what-triage-procedure |website=Ljekari bez granica (MSF) |publisher=Médecins Sans Frontières |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svim protokolima najprije se procjenjuju povrede pacijenta,<ref name="WHO_2008_Triage" /><ref name="Hogan_2007_Disaster">{{cite book |editor1-last=Hogan |editor1-first=David E. |editor2-last=Burstein |editor2-first=Jonathan L. |date=2007 |title=Disaster Medicine |url=https://books.google.com.jm/books?id=hgLccSb8DIUC |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6262-5 |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> nakon čega se pacijent razvrstava u odgovarajuću kategoriju prema težini povreda.<ref name="WHO_2008_Triage" /> Iako se broj kategorija razlikuje između pojedinih protokola, svi oni imaju najmanje tri zajedničke kategorije: teško povrijeđeni, lakše povrijeđeni i umrli. Pojedini protokoli uključuju i metode bodovanja, kao što su [[Revidirani trauma skor|revidiranog trauma skora]],<ref name="Petridou_2008_Injuries" /> [[Skor težine povrede|skora težine povrede]] i skora težine traume i povrede (TRISS), pri čemu se ovaj posljednji pokazao najefikasnijim u predviđanju konačnog ishoda liječenja. === Protokoli trijaže prema metodologiji === ==== Model S.T.A.R.T. ==== {{Glavni|START trijaža}} S.T.A.R.T. ({{en|Simple Triage and Rapid Treatment}}, {{bs|jednostavna trijaža i brzo liječenje}}) predstavlja jednostavan protokol trijaže koji mogu primjenjivati i osobe s osnovnom obukom, kao i pripadnici službi urgentne medicine u vanrednim situacijama.<ref name="Hogan_2007_Disaster" /> Razvijen je 1983. u bolnici Hoag u [[Newport Beach, Kalifornija|Newport Beachu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]] za potrebe službi urgentne medicine.<ref name="CHEMM_START_Adult">{{cite web |title=START Adult Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/startadult.htm#more |website=Chemical Hazards Emergency Medical Management (CHEMM) |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovom protokolu, povrijeđeni se razvrstavaju u četiri grupe:<ref name="CHEMM_START_Adult" /> * ''Pacijenti na samrti'' – oni kojima se više ne može pomoći. * Povrijeđeni kojima je potreban ''hitan'' transport kako bi preživjeli. * Povrijeđeni čiji se transport može ''odložiti''. * Pacijenti s ''lakšim'' povredama kojima medicinska pomoć nije hitno potrebna. Protokol također određuje prioritete za evakuaciju i transport:<ref name="CHEMM_START_Adult" /> * ''Preminuli'' – ostavljaju se na mjestu gdje su pronađeni. U ovu grupu spadaju osobe koje ne dišu ni nakon pokušaja uspostavljanja prohodnosti disajnog puta. * ''Hitni'' ili ''Prioritet 1'' (crvena oznaka) – zahtijevaju hitan transport u zdravstvenu ustanovu jer im je potrebno napredno medicinsko zbrinjavanje odmah ili u roku od jednog sata. Riječ je o životno ugroženim osobama koje bez neposredne medicinske pomoći vjerovatno neće preživjeti. * ''Odgođeni'' ili ''Prioritet 2'' (žuta oznaka) – njihov transport može se odgoditi dok se ne evakuiraju svi pacijenti iz grupe hitnih slučajeva. Njihovo stanje je stabilno, ali zahtijeva medicinsko zbrinjavanje. * ''Lakše povrijeđeni'' ili ''Prioritet 3'' (zelena oznaka) – evakuiraju se tek nakon što budu zbrinuti svi pacijenti iz kategorija hitnih i odloženih. Obično im nije potrebna napredna medicinska njega tokom narednih nekoliko sati. Njihovo stanje treba periodično ponovno procjenjivati (ponovna trijaža) kako bi se uočilo eventualno pogoršanje. Ovi pacijenti uglavnom mogu hodati i često zahtijevaju samo osnovno zbrinjavanje, poput [[zavoj]]a i [[antiseptik]]a. ==== JumpSTART trijaža ==== {{Glavni|JumpSTART trijaža}} JumpSTART je pedijatrijski protokol trijaže za incidente s velikim brojem žrtava (MCI) i predstavlja prilagođenu verziju modela S.T.A.R.T. Oba protokola služe za razvrstavanje pacijenata u trijažne kategorije tokom [[incident s velikim brojem žrtava|incidenata s velikim brojem žrtava]], ali je JumpSTART razvijen posebno za trijažu djece u uslovima katastrofa. Iako je namijenjen djeci od dojenačke dobi do osme godine života, koristi se kod svih pacijenata za koje se procijeni da su djeca, dok se osobe koje izgledaju kao [[Adolescencija|adolescent]]i ili mladi odrasli razvrstavaju prema modelu S.T.A.R.T.<ref name="CHEMM_JumpSTART_Pediatric">{{cite web |title=JumpSTART Pediatric Triage Algorithm |url=https://chemm-cms.beam.hhs.gov/startpediatric |website=Chemical Hazards Emergency Medical Management (CHEMM) |publisher=United States Department of Health and Human Services |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Indeks hitnosti stanja ==== {{Glavni|Indeks hitnosti stanja}} Indeks hitnosti stanja ({{en|Emergency Severity Index}}, ESI) predstavlja petostepeni algoritam za trijažu u [[služba urgentne medicine|službama urgentne medicine]]. Razvili su ga 1998. ljekari urgentne medicine Richard Wurez i David Eitel, u saradnji s medicinskim sestrama urgentne medicine Nicki Gilboy, Taulom Tanabe i Debbie Travers.<ref name="Wolf_2023_ESI">{{cite book |last1=Wolf |first1=Lisa |last2=Ceci |first2=Katrina |last3=McCallum |first3=Danielle |last4=Brecher |first4=Deena |editor1-last=Zahn |editor1-first=Chris |date=2023 |title=Emergency Severity Index Handbook |edition=5. |url=https://media.emscimprovement.center/documents/Emergency_Severity_Index_Handbook.pdf |publisher=Emergency Nurses Association |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> ESI se zasniva na procjeni težine zdravstvenog stanja pacijenta u okviru akutne zdravstvene zaštite, kao i na procjeni broja zdravstvenih resursa koji će vjerovatno biti potrebni za njegovo zbrinjavanje. Ovaj [[algoritam]] najčešće primjenjuju paramedici i [[medicinska sestra|medicinske sestre]] u bolničkim službama urgentne medicine.<ref name="Visser_2018_Fast">{{cite book |last1=Visser |first1=Lynn Sayre |last2=Montejano |first2=Anna Sivo |date=2018 |title=Fast Facts for the Triage Nurse: An Orientation and Care Guide |url=https://www.springerpub.com/fast-facts-for-the-triage-nurse-second-edition-9780826148292.html |edition=2. |publisher=Springer Publishing Company, LLC |location=New York, NY |isbn=978-0-8261-4829-2 |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Manchesterski protokol trijaže ==== Manchesterski protokol trijaže ({{en|Manchester Triage System}}, MTS) jeste protokol trijaže u [[služba urgentne medicine|službama urgentne medicine]] razvijen tokom 1990-ih u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Pacijenti se pri prvom kontaktu s medicinskim osobljem razvrstavaju u jednu od pet prioritetnih kategorija. MTS se zasniva na tzv. diskriminatorima, odnosno kliničkim indikatorima koji služe za potvrdu ili isključivanje određenih simptoma i kliničkih stanja. U okviru ovog algoritma odlučivanja koristi se 52 standardizovane kartice s najčešćim razlozima dolaska pacijenta u hitnu pomoć.<ref name="Ingielewicz_2024">{{cite journal |last1=Ingielewicz |first1=Anna |last2=Rychlik |first2=Piotr |last3=Sieminski |first3=Mariusz |date=2024 |title=Drinking from the Holy Grail—Does a Perfect Triage System Exist? And Where to Look for It? |journal=Journal of Personalized Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=590 |doi=10.3390/jpm14060590 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11204574/ |doi-access=free |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+Manchesterski protokol trijaže (MTS)<ref name="Ingielewicz_2024" /> ! colspan="3" |Nivoi !Prvi kontakt s ljekarom |- |Prioritet 1 |style="background: #FF0000; width: 20px;" | |Crveno |Odmah |- |Prioritet 2 |style="background: #FFA500; width: 20px;" | |Narandžasto |do 10 minuta |- |Prioritet 3 |style="background: #FFFF00; width: 20px;" | |Žuto |do 60 minuta |- |Prioritet 4 |style="background: #008000; width: 20px;" | |Zeleno |do 120 minuta |- |Prioritet 5 |style="background: #0000FF; width: 20px;" | |Plavo |do 240 minuta |} === Protokoli trijaže po državama === ==== Australija i Novi Zeland ==== U bolničkim ustanovama u [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] primjenjuje se Australijska skala trijaže ({{en|Australasian Triage Scale}}, ATS), ranije poznata kao Nacionalna skala trijaže ({{lang-en|National Triage Scale}}).<ref name="Aacharya_2011_Emergency">{{cite journal |last1=Aacharya |first1=Ramesh P. |last2=Gastmans |first2=Chris |last3=Denier |first3=Yvonne |date=2011 |title=Emergency department triage: an ethical analysis |journal=BMC Emergency Medicine |volume=11 |issue=1 |pages=16 |doi=10.1186/1471-227X-11-16 |pmid=21982119 |pmc=3199257 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3199257/ |doi-access=free |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ACEM_2000_Policy">{{cite web |author=Australasian College for Emergency Medicine |date=2000 |title=Policy on the Australasian Triage Scale |url=https://acem.org.au/getmedia/484b39f1-7c99-427b-b46e-005b0cd6ac64/P06_Policy_Australasian_Triage_Scale |website=Australasian College for Emergency Medicine |format=PDF |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ACEM_Triage">{{cite web |author=Australasian College for Emergency Medicine |title=Triage |url=https://acem.org.au/Content-Sources/Advancing-Emergency-Medicine/Better-Outcomes-for-Patients/Triage |website=Australasian College for Emergency Medicine |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ova skala primjenjuje se od 1994.<ref name="Christ_2010_Modern">{{cite journal |last1=Christ |first1=Michael |last2=Grossmann |first2=Florian |last3=Winter |first3=Daniela |last4=Bingisser |first4=Roland |last5=Platz |first5=Elke |date=2010 |title=Modern triage in the emergency department |journal=Deutsches Ärzteblatt International |volume=107 |issue=50 |pages=892–898 |doi=10.3238/arztebl.2010.0892 |pmid=21246025 |pmc=3021905 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3021905/ |doi-access=free |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> Sastoji se od pet nivoa prioriteta, pri čemu nivo 1 označava pacijente kojima je potrebna neposredna reanimacija, dok nivo 5 obuhvata pacijente čije stanje nije hitno.<ref name="Aacharya_2011_Emergency" /> {| class="wikitable sortable" |+ Australijska skala trijaže (ATS) ! Nivo ! Kategorija ! Maksimalno vrijeme do pregleda ljekara ! Karakteristike stanja |- | '''1''' | '''Reanimacija''' | Odmah (0 minuta) | Neposredno životno ugrožavajuće stanje |- | '''2''' | '''Hitno''' | 10 minuta | Neposredno prijeteće po život ili stanje koje zahtijeva hitnu medicinsku intervenciju; izrazito jak bol |- | '''3''' | '''Urgentno''' | 30 minuta | Potencijalno životno ugrožavajuće stanje ili stanje koje zahtijeva pravovremenu medicinsku intervenciju |- | '''4''' | '''Poluhitno''' | 60 minuta | Potencijalno ozbiljno stanje ili stanje koje zahtijeva složeniju procjenu i liječenje |- | '''5''' | '''Nije hitno''' | 120 minuta | Manje hitna stanja |} S obzirom da ne postoji jedinstveni nacionalni standard za cijelo područje, u vanbolničkim uslovima i na terenu, koriste se različiti standardizovani protokoli trijaže.<ref name="Field_2012_Australian">{{cite journal |last1=Field |first1=Kate |last2=Norton |first2=Ian |date=2012 |title=Australian triage tags: a prospective, randomised cross-over trial and evaluation of user preference |journal=Emergency Medicine Australasia |volume=24 |issue=3 |pages=321–328 |doi=10.1111/j.1742-6723.2012.01573.x |pmid=22672173 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1742-6723.2012.01573.x |url-access=subscription |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Francuska ==== U [[Francuska|Francuskoj]] se u vanbolničkim uslovima, u slučaju katastrofa i drugih nesreća s velikim brojem stradalih, primjenjuje višestepeni protokol trijaže koji obuhvata sljedeće kategorije: * Preminuli (''décédé'') ili bez izgleda za preživljavanje (''urgence dépassée'').<ref name="Franceinfo_Attentats">{{cite web |author=Franceinfo |date=2015 |title=Attentats : que signifient "urgence absolue" ou "pronostic vital engagé"? |url=https://www.franceinfo.fr/sante/soigner/attentats-que-signifient-urgence-absolue-ou-pronostic-vital-engage_3098925.html |website=Franceinfo |access-date=20. 7. 2026 |language=fr}}</ref> * Izuzetno hitno stanje (''extrême urgence'') – zahtijeva medicinsko zbrinjavanje u roku od 30 minuta.<ref name="NR_2015_Extreme">{{cite web |author=La Nouvelle République |date=2015 |title=Extrême, absolue, relative: comment trier les urgences |url=https://www.lanouvellerepublique.fr/deux-sevres/extreme-absolue-relative-comment-trier-les-urgences |website=La Nouvelle République |access-date=20. 7. 2026 |language=fr}}</ref> * Apsolutno hitno stanje (''urgence absolue'')<ref name="Carli_2003_Terrorism">{{cite journal |last1=Carli |first1=Pierre |last2=Telion |first2=Caroline |last3=Baker |first3=David |date=2003 |title=Terrorism in France |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=18 |issue=2 |pages=92–99 |doi=10.1017/S1049023X00000820 |pmid=15074489 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/terrorism-in-france/84D3863A3CC12856763C3F8D4E54544E |url-access=subscription |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> – zahtijeva medicinsko zbrinjavanje u roku od jednog sata.<ref name="NR_2015_Extreme" /> * Relativno hitno stanje (''urgence relative'')<ref name="Carli_2003_Terrorism" /> – zahtijeva medicinsko zbrinjavanje, ali ne odmah.<ref name="NR_2015_Extreme" /> * Lakše povrijeđeni (''blessé léger'').<ref name="Franceinfo_Attentats" /> * Uključene osobe (''impliqué'') – osobe koje su bile uključene u događaj, ali nisu povrijeđene.<ref name="Franceinfo_Attentats" /> Trijažu provodi ljekar zadužen za razvrstavanje povrijeđenih.<ref name="Wilson_2007_Trauma">{{cite book |editor1-last=Wilson |editor1-first=William C. |editor2-last=Grande |editor2-first=Christopher M. |editor3-last=Hoyt |editor3-first=David B. |date=2007 |title=Trauma: Resuscitation, Perioperative Management, and Critical Care |location=Boca Raton |publisher=CRC Press |doi=10.1201/b16040 |isbn=9780429116384 |url=https://books.google.je/books?id=3H3AIEtvc8YC |doi-access=free |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hamada_2014_Evaluation">{{cite journal |last1=Hamada |first1=Sophie Rym |last2=Gauss |first2=Tobias |last3=Duchateau |first3=François-Xavier |last4=Truchot |first4=Jennifer |last5=Harrois |first5=Anatole |last6=Raux |first6=Mathieu |last7=Duranteau |first7=Jacques |last8=Mantz |first8=Jean |last9=Paugam-Burtz |first9=Catherine |date=2014 |title=Evaluation of the performance of French physician-staffed emergency medical service in the triage of major trauma patients |journal=Journal of Trauma and Acute Care Surgery |volume=76 |issue=6 |pages=1476–1483 |doi=10.1097/TA.0000000000000239 |url=https://journals.lww.com/jtrauma/abstract/2014/06000/evaluation_of_the_performance_of_french.23.aspx |url-access=subscription |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Hong Kong ==== U [[Hong Kong]]u trijažu na odjelima hitne medicinske pomoći provode iskusne [[medicinska sestra|medicinske sestre]], a pacijenti se razvrstavaju u pet kategorija: kritično, hitno, urgentno, poluhitno i nije hitno.<ref>{{cite web |title=Guide to Accident & Emergency (A&E) Service| publisher=Hospital Authority |url=http://www.ha.org.hk/visitor/ha_visitor_index.asp?Content_ID=10051&Lang=ENG&Dimension=100&Parent_ID=10042 | access-date = 20. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908014449/http://www.ha.org.hk/visitor/ha_visitor_index.asp?Content_ID=10051&Lang=ENG&Dimension=100&Parent_ID=10042 |archive-date=8. 9. 2012 |url-status=dead}}</ref> U slučaju incidenata s velikim brojem žrtava primjenjuje se protokol [[START trijaža|START trijaže]].<ref name="Lau_Disaster">{{cite journal |last=Lau |first=Tingleung |title=Disaster response approach in Hong Kong |journal=Shengming Kexue Yi Qi Zazhi |url=https://html.rhhz.net/SYXKZZ/1596268862640-1973378719.htm |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Japan ==== U [[Japan]]u protokol trijaže prvenstveno primjenjuju zdravstveni radnici. Kategorije trijaže i njima odgovarajuće boje su: {| class="wikitable" |+ Japanski protokol trijaže ! Boja ! Kategorija ! Klinički status i značenje |- | style="background-color: red;" | | '''Kategorija I''' | Pacijenti sa životno ugrožavajućim stanjima kod kojih postoji realna mogućnost preživljavanja uz hitno liječenje. |- | style="background-color: yellow;" | | '''Kategorija II''' | Pacijenti s povredama koje nisu neposredno životno ugrožavajuće, ali zahtijevaju hitno zbrinjavanje. |- | style="background-color: green;" | | '''Kategorija III''' | Pacijenti s lakšim povredama kojima nije potreban transport sanitetski transport. |- | style="background-color: black; color: white;" | | '''Kategorija 0''' | Preminuli ili pacijenti čije su povrede nespojive sa životom. |} ==== Kanada ==== U [[Kanada|Kanadi]] je 1995. uvedena CAEP skala trijaže i hitnosti ({{en|CAEP Triage and Acuity Scale}}) Udruženja ljekara hitne pomoći Kanade, zasnovana na pojednostavljenoj verziji australijske Nacionalne skale trijaže.<ref name="ACEP_1999_Uniform">{{cite web |author=American College of Emergency Physicians |date=1999 |title=A Uniform Triage Scale in Emergency Medicine: Information Paper |url=https://www.acep.org/ |website=American College of Emergency Physicians |format=PDF |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ova skala je obuhvatala tri kategorije: kritične, hitne i nehitne slučajeve.<ref>{{Cite web |date=2012 |title=The Canadian Triage and Acuity Scale: Education Manual |url=https://caep.ca/wp-content/uploads/2017/06/module_1_slides_v2.5_2012.pdf |access-date=10. 5. 2023 |publisher=The Canadian Association of Emergency Physicians |archive-date=10. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510183256/https://caep.ca/wp-content/uploads/2017/06/module_1_slides_v2.5_2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Godine 1999. zamijenjena je Kanadskom skalom trijaže i hitnosti ({{en|Canadian Triage and Acuity Scale}}, CTAS), koja se danas primjenjuje u cijeloj zemlji za razvrstavanje pacijenata pri prijemu u hitne službe.<ref name="CAEP_2013_CTAS">{{cite web |author=Canadian Association of Emergency Physicians |date=2013 |title=The Canadian Triage and Acuity Scale: Combined Adult/Paediatric Educational Program Participants Manual |url=http://ctas-phctas.ca/wp-content/uploads/2018/05/participant_manual_v2.5b_november_2013_0.pdf |website=Canadian Triage and Acuity Scale |format=PDF |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Canadian Triage and Acuity Scale (Canadian Association of Emergency Physicians website) |url=http://www.caep.ca/template.asp?id=B795164082374289BBD9C1C2BF4B8D32 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210093457/http://www.caep.ca/template.asp?id=B795164082374289BBD9C1C2BF4B8D32 |archive-date=10. 12. 2008 |access-date=20. 7. 2026}}</ref> CTAS razvrstava pacijente na osnovu vrste povrede ili bolesti, kao i fizioloških indikatora, te ih rangira prema stepenu hitnosti od 1 do 5, pri čemu prvi nivo označava najveći stepen hitnosti.<ref name="Alghalyini_2022_Does">{{cite journal |last1=Alghalyini |first1=Baraa |last2=Shakir |first2=Ismail M. |last3=Wahed |first3=Muaz M. |last4=Babar |first4=Sultan M. |last5=Mohamed |first5=Mohamed S. |date=2022 |title=Does SARI Score Predict COVID-19 Positivity? A Retrospective Analysis of Emergency Department Patients in a Tertiary Hospital |journal=Journal of Health and Allied Sciences |volume=13 |issue=1 |pages=077–082 |doi=10.1055/s-0042-1748806 |url=https://www.thieme-connect.de/products/ejournals/pdf/10.1055/s-0042-1748806.pdf |format=PDF |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj protokol se ne koristi za trijažu u incidentima s velikim brojem žrtava. U takvim situacijama u Kanadi se najčešće primjenjuju protokol [[START trijaža|START]] i trijažne oznake METTAG.<ref>{{cite web |title=METTAG Triage Tags |url=http://www.mettag.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328180133/https://www.mettag.com/ |archive-date=28. 3. 2019 |access-date=20. 7. 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Kanadska skala trijaže i hitnosti (CTAS) ! Nivo ! Kategorija ! Maksimalno vrijeme čekanja na pregled |- | '''1''' | '''Reanimacija''' | 0 minuta |- | '''2''' | '''Hitni slučaj''' | 15 minuta |- | '''3''' | '''Hitno''' | 30 minuta |- | '''4''' | '''Manje hitno''' | 60 minuta |- | '''5''' | '''Nije hitno''' | 120 minuta |} ==== Njemačka ==== [[Njemačka|Njemački]] protokol trijaže zasniva se na četiri kategorije označene bojama.<ref name="Franke_2020">{{cite journal |last1=Franke |first1=Axel |last2=Bieler |first2=Dan |last3=Friemert |first3=Benedikt |last4=Hoth |first4=Patrick |last5=Pape |first5=Hans-Christoph |last6=Achatz |first6=Gerhard |collaboration=Deployment, Disaster and Tactical Surgery Working Group of the German Trauma Society |date=2020 |title=Terrorist incidents: strategic treatment objectives, tactical diagnostic procedures and the estimated need of blood and clotting products |journal=European Journal of Trauma and Emergency Surgery |volume=46 |issue=4 |pages=695–707 |doi=10.1007/s00068-020-01399-w |pmid=32676714 |pmc=7364295 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7364295/ |doi-access=free |access-date=20. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ Njemački protokol trijaže<ref name="Franke_2020" /> ! Boja ! Kategorija ! Značenje ! Postupak ! Primjeri |- | style="background-color: red;" | | '''Kategorija T1''' | Akutno, po život opasno stanje | Hitna medicinska pomoć i najviši prioritet zbrinjavanja | Arterijske povrede, unutrašnja krvarenja, velike amputacije |- | style="background-color: yellow;" | | '''Kategorija T2''' | Teška povreda koja zahtijeva hitno zbrinjavanje | Brzi transport i medicinski tretman | Manje amputacije, duboke rane, prelomi i iščašenja zglobova |- | style="background-color: green;" | | '''Kategorija T3''' | Lakša povreda ili bez povrede | Ljekarski pregled, procjena i otpuštanje u najkraćem mogućem roku | Manje posjekotine, ugnuća, ogrebotine |- | style="background-color: black; color: white;" | | '''Preminuli''' | Već [[Smrt|preminula]] osoba ili osoba bez izgleda za preživljavanje | Nema ili ima vrlo nizak prioritet. Identifikacija, osiguranje tijela i evakuacija kada je to moguće | Smrt ili povrede nespojive sa životom |} Pored navedenog protokola, u Njemačkoj i drugim zemljama njemačkog govornog područja uveden je i Manchesterski protokol trijaže ({{en|Manchester Triage System}}, MTS). U Njemačkoj je uveden 2004, u [[Austrija|Austriji]] 2009, a u njemačkom govornom području [[Švicarska|Švicarske]] 2011. (vidjeti i [[w:de:Manchester-Triage-System|Manchesterski protokol trijaže]] na njemačkoj Wikipediji). ==== Portugal ==== U [[Portugal]]u se primjenjuje Manchesterski protokol trijaže ({{pt|Sistema de Triagem de Manchester}}).<ref name="GPT_Historia">{{cite web |author=Grupo Português de Triagem |title=História do Protocolo da Triagem de Manchester |url=https://www.grupoportuguestriagem.pt/grupo-portugues-triagem/protocolo-triagem-manchester/ |website=Grupo Português de Triagem |access-date=21. 7. 2026 |language=pt}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Portugalski protokol trijaže ! Boja ! Nivo ! Kategorija ! Pacijenta treba pregledati u roku od |- | style="background-color: red;" | | '''1''' | '''Hitno stanje''' | 0 minuta; zahtijeva neposredan tretman |- | style="background-color: orange;" | | '''2''' | '''Visok stepen hitnosti''' | 10 minuta; zahtijeva gotovo trenutan tretman |- | style="background-color: yellow;" | | '''3''' | '''Hitno''' | 60 minuta; zahtijeva brzu intervenciju, ali pacijent može sačekati |- | style="background-color: green;" | | '''4''' | '''Manje hitno''' | 120 minuta; pacijent može sačekati ili biti upućen u druge zdravstvene službe |- | style="background-color: blue;" | | '''5''' | '''Nije hitno''' | 240 minuta; pacijent može sačekati ili biti upućen u druge zdravstvene službe |} ==== Singapur ==== Sve javne bolnice u [[Singapur]]u koriste Skalu kategorija hitnosti pacijenata ({{en|Patient Acuity Category Scale}}, PACS) za trijažu pacijenata na odjelima hitne pomoći. PACS je dijagnostički pristup zasnovan na simptomima koji razvrstava pacijente na osnovu njihovih pri prijemu i objektivnih indikatora, kao što su parametri i [[Glasgowska skala kome|Glasgowskoj skali kome]]. Ovo omogućava brzo prepoznavanje životno ugroženih pacijenata i njihovo blagovremeno zbrinjavanje. PACS razvrstava pacijente u četiri osnovne kategorije: P1, P2, P3 i P4.<ref name="Fong_2018">{{cite journal |last1=Fong |first1=Ru Ying |last2=Glen |first2=Wee Sern Sim |last3=Jamil |first3=Ahmad Khairil Mohamed |last4=Tam |first4=Wilson Wai San |last5=Kowitlawakul |first5=Yanika |date=2018 |title=Comparison of the Emergency Severity Index versus the Patient Acuity Category Scale in an emergency setting |journal=International Emergency Nursing |volume=41 |pages=13–18 |doi=10.1016/j.ienj.2018.05.001 |pmid=29887281 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1755599X18300648 |url-access=subscription |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Skala kategorija hitnosti pacijenata (PACS)<ref name="Fong_2018" /> ! Kategorija (nivo prioriteta) ! Naziv kategorije ! Opis i klinički status ! Primjeri |- | '''P1''' | '''Kritično stanje – potrebna reanimacija''' | Stanje kardiovaskularnog kolapsa ili neposredna opasnost od kolapsa; zahtijeva hitnu medicinsku intervenciju. | Višestruke teške povrede (politrauma), povrede glave s gubitkom svijesti, otežano disanje (dispneja), besvjesno stanje bilo kojeg uzroka. |- | '''P2''' | '''Teška hitna stanja''' | Pacijenti koji ne mogu hodati i pokazuju znakove ozbiljnog zdravstvenog stanja; na inicijalnom pregledu djeluju stabilno i nisu u neposrednoj neposrednoj životnoj opasnosti, ali zahtijevaju vrlo brzo zbrinjavanje. | Bol u prsima, prijelomi ekstremiteta, iščašenja zglobova, povreda kičmene moždine, povreda trupa uz stabilne vitalne parametre. |- | '''P3''' | '''Manje hitno stanje''' | Pacijenti koji mogu hodati, imaju blage do umjerene simptome i zahtijevaju pravovremeno zbrinjavanje. | Sva ugnuća i istegnuća, blaži kontinuirani bol u trbuhu, višednevna povišena tjelesna temperatura praćena kašljem, ubodi insekata ili ujedi životinja (bez teškog općeg stanja), površinske povrede s manjim krvarenjem ili bez krvarenja, lakše povrede glave (pacijent svjestan, bez povraćanja), strano tijelo u uhu, nosu ili grlu, infekcije urinarnog trakta, glavobolja. |- | '''P4''' | '''Nije hitno''' | Starije povrede ili hronična stanja koja traju duži vremenski period. | Hronični bol u donjem dijelu leđa, povišen holesterol, akne. |} U slučaju incidenta s velikim brojem žrtava u [[Singapur]]u se primjenjuje [[START trijaža|START protokol trijaže]].<ref name="Maruhashi_2019_Tsukui">{{cite journal |last1=Maruhashi |first1=Takaaki |last2=Takeuchi |first2=Ichiro |last3=Hattori |first3=Jun |last4=Kataoka |first4=Yuichi |last5=Asari |first5=Yasushi |date=2019 |title=The Tsukui (Japan) Yamayuri-en Facility Stabbing Mass-Casualty Incident |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=34 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1017/S1049023X19000128 |pmid=30957735 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/tsukui-japan-yamayurien-facility-stabbing-masscasualty-incident/2683D556031B1C85E30CE0BE1DACB9A9 |url-access=subscription |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Suzuki_2020_Current">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Yoko |last2=Tsujiguchi |first2=Takakiyo |last3=Sakamoto |first3=Mizuki |last4=Ito |first4=Katsuhiro |last5=Tokonami |first5=Shinji |last6=Kashiwakura |first6=Ikuo |date=2020 |title=Current Situation of Triage Methods for Exposed Patients in the Acute Phase of a Nuclear Disaster |journal=Radiation Environment and Medicine |volume=9 |issue=1 |pages=41–45 |doi=10.51083/radiatenvironmed.9.1_41 |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/radiatenvironmed/9/1/9_41/_pdf |format=PDF |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Sjedinjene Američke Države ==== U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] u upotrebi je veliki broj različitih protokola trijaže i ne postoji jedinstveni nacionalni standard.<ref name="Christian_2019_Triage">{{cite journal |last=Christian |first=Michael D. |date=2019 |title=Triage |journal=Critical Care Clinics |volume=35 |issue=4 |pages=575–589 |doi=10.1016/j.ccc.2019.06.009 |pmid=31445606 |pmc=7127292 |url=https://www.criticalcare.theclinics.com/article/S0749-0704(19)30048-X/fulltext |doi-access=free |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među lokalnim, regionalnim, saveznim i međudržavnim protokolima najšire je rasprostranjen [[START trijaža|START protokol trijaže]].<ref name="Yancey_2023" /> ===== Oružane snage Sjedinjenih Američkih Država ===== Oružane snage Sjedinjenih Američkih Država primjenjuju četverostepeni protokol trijaže.<<ref name="USMC_FMSO107_Triage" /> U borbenim uslovima zdravstveno osoblje određuje redoslijed zbrinjavanja povrijeđenih prema hitnosti njihovog stanja, pruža medicinsku pomoć onima kojima se ona može sigurno pružiti na mjestu događaja te organizuje evakuaciju povrijeđenih kojima je to potrebno u ustanove višeg nivoa zdravstvene zaštite, kao što su [[Istraureni hirurški timovi|istureni hirurški tim]] ili [[borbena bolnica za podršku]].<ref name="US_Army_2013_ATP4025">{{cite book |author=Headquarters, Department of the Army |date=10. maj 2013 |title=Casualty Care (ATP 4-02.5) |publisher=Department of the Army |location=Washington, DC |url=https://www.globalsecurity.org/military/library/policy/army/atp/atp4-02-5.pdf |format=PDF |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kategorije trijaže (s odgovarajućim oznakama u boji), prema redoslijedu prioriteta, su:<ref name="USMC_FMSO107_Triage" /><ref>{{cite web|url=http://www.armystudyguide.com/content/powerpoint/First_Aid_Presentations/triage-2.shtml|title=US Army Study Guide|access-date=21. 7. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914193002/http://www.armystudyguide.com/content/powerpoint/First_Aid_Presentations/triage-2.shtml|archive-date=14. 9. 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ Kategorije trijaže Oružanih snaga SAD-a<ref name="USMC_FMSO107_Triage" /> ! Boja ! Kategorija ! Opis ! Stanja i indikacije |- | style="background-color: red;" | | '''Neodložno''' | Povrede opasne po život | Problemi s disajnim putevima ili disanjem, obilno krvarenje |- | style="background-color: gold;" | | '''Odloženo''' | Potencijalno životno ugrožavajuće povrede | Šok, prijelomi i iščašenja, povrede trbuha, kičme, grudnog koša ili glave, nekomplikovane teške opekotine |- | style="background-color: green;" | | '''Minimalno''' | Povrede koje ne ugrožavaju život | Posjekotine, modrice, oguljotine, prijelomi manjih kostiju, lakše opekotine, uganuća/iščašenja, promrzline |- | style="background-color: black; color: white;" | | '''Očekujuće''' | Povrede nespojive sa životom | Srčani zastoj, masivna trauma glave ili mozga, opekotine drugog ili trećeg stepena na više od 70% površine tijela |} ==== Španija ==== U [[Španija|Španiji]] se u bolničkim uslovima najčešće primjenjuju dva protokola trijaže: * Strukturirani protokol trijaže ({{es|Sistema Estructurado de Triaje}}, SET), koji predstavlja prilagođenu verziju Andorskog protokola trijaže ({{ca|Model Andorrà de Triatge}}, MAT). Ovaj protokol koristi 650 razloga za dolazak na pregled raspoređenih u 32 kategorije simptoma. Na osnovu ovih parametara, u kombinaciji s podacima o pacijentu i osnovnim dijagnostičkim nalazima, pacijenti se razvrstavaju u jedan od pet nivoa hitnosti. * Manchesterski protokol trijaže ({{en|Manchester Triage System}}, MTS), zasnovan na istoimenom sistemu razvijenom u Ujedinjenom Kraljevstvu.<ref name="Azeredo_2015_Efficacy">{{cite journal |last1=Azeredo |first1=Thereza Raquel Machado |last2=Guedes |first2=Helisamara Mota |last3=de Almeida |first3=Ricardo Alexandre Rebelo |last4=Chianca |first4=Tânia Couto Machado |last5=Martins |first5=José Carlos Amado |date=2015 |title=Efficacy of the Manchester Triage System: A systematic review |journal=International Emergency Nursing |volume=23 |issue=2 |pages=47–52 |doi=10.1016/j.ienj.2014.06.001 |pmid=25087059 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1755599X14000512 |url-access=subscription |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pomoću dijagrama odlučivanja s pitanjima zatvorenog tipa (da/ne), pacijenti se svrstavaju u pet kategorija prema nivou hitnosti. U vanbolničkim uslovima i slučajevima incidenata s velikim brojem žrtava koristi se Vanbolnički protokol napredne trijaže ({{es|Modelo Extrahospitalario de Triaje Avanzado}}, META).<ref name="CastroDelgado_2022">{{cite journal |last1=Castro Delgado |first1=Rafael |last2=Gan |first2=Rick Kye |last3=Cabrera García |first3=Víctor |last4=Arcos González |first4=Pedro |date=2022 |title=Sensitivity and Specificity of Spanish Prehospital Advanced Triage Method (META) |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=37 |issue=3 |pages=321–326 |doi=10.1017/S1049023X22000504 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/sensitivity-and-specificity-of-spanish-prehospital-advanced-triage-method-meta/AA6335C8675CD8A4A6FE610B6FDCE0B6 |doi-access=free |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ArcosGonzalez_2016">{{cite journal |last1=Arcos González |first1=Pedro |last2=Castro Delgado |first2=Rafael |last3=Cuartas Alvarez |first3=Tatiana |last4=Garijo Gonzalo |first4=Gracia |last5=Martinez Monzon |first5=Carlos |last6=Pelaez Corres |first6=Nieves |last7=Rodriguez Soler |first7=Alberto |last8=Turegano Fuentes |first8=Fernando |date=2016 |title=The development and features of the Spanish prehospital advanced triage method (META) for mass casualty incidents |journal=Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine |volume=24 |issue=1 |pages=63 |doi=10.1186/s13049-016-0255-y |pmid=27130042 |pmc=4850631 |doi-access=free|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13049-016-0255-y |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> META je sedmostepeni sistem koji pacijente razvrstava u kategorije: crvena 1, crvena 2, crvena 3, žuta 1, žuta 2, zelena i preminuli.<ref name="ArcosGonzalez_2016" /> Metodologija ovog protokola usklađena je s protokolom ABCDE. {| class="wikitable" |+ Vanbolnički protokol napredne trijaže<br />''Modelo Extrahospitalario de Triaje Avanzado'' (META)<ref name="ArcosGonzalez_2016" /> ! Boja ! Kategorija ! Značenje |- | style="background-color: red;" | | '''Crvena 1''' | Opstrukcija ili ugroženost disajnih puteva |- | style="background-color: red;" | | '''Crvena 2''' | Prestanak disanja (apneja) ili patološki obrasci disanja |- | style="background-color: red;" | | '''Crvena 3''' | [[Asistolija]], [[Aritmija|aritmije]] ili obilno krvarenje |- | style="background-color: yellow;" | | '''Žuta 1''' | Povrede koje zahtijevaju hitno zbrinjavanje |- | style="background-color: yellow;" | | '''Žuta 2''' | Povrede čije se zbrinjavanje može odgoditi |- | style="background-color: green;" | | '''Zelena''' | Lakše povrijeđeni ili nepovrijeđeni pacijenti |- | style="background-color: black; color: white;" | | '''Preminuli''' | Smrtni ishod |} ==== Ujedinjeno Kraljevstvo ==== U aprilu 2023. [[Nacionalna zdravstvena služba Ujedinjenog Kraljevstva)|Nacionalna zdravstvena služba]] (NHS) i službe hitne medicinske pomoći u Ujedinjenom Kraljevstvu uvele su dva nova alata za trijažu u slučaju [[Upravljanje u vanrednim situacijama|velikih incidenata]], koji su zamijenili dotadašnji sistem NASMeD Triage Sieve.<ref name="Vassallo_2022">{{cite journal |last1=Vassallo |first1=James |last2=Moran |first2=Chris G. |last3=Cowburn |first3=Philip |last4=Smith |first4=Jason |date=2022 |title=New NHS Prehospital Major Incident Triage Tool: from MIMMS to MITT |journal=Emergency Medicine Journal |volume=39 |issue=11 |pages=800–802 |doi=10.1136/emermed-2022-212569 |url=https://emj.bmj.com/content/39/11/800 |doi-access=free |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Moran_Groves_2023_Major">{{cite web |last1=Moran |first1=Chris |last2=Groves |first2=Stephen |date=2023 |title=Major incident triage tools |url=https://www.england.nhs.uk/long-read/major-incident-triage-tools/ |publisher=NHS England |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Novi alati razvijeni su nakon stručne revizije koju je predvodio NHS, a njihovo uvođenje dodatno je ubrzano nakon što je Istražna komisija o [[Napad u Manchester Areni|napadu u Manchester Areni]] preporučila njihovo usvajanje kao mjeru čije je provođenje trebalo pratiti od strane NHS-a i Nacionalna jedinica za pripravnost službi hitne pomoći.<ref name="Vassallo_2022" /><ref name="Saunders_2022_Manchester">{{cite report |last=Saunders |first=John |date=novembar 2022 |title=Report of the Public Inquiry into the Attack on Manchester Arena on 22nd May 2017 - Volume 2-II: Emergency Response |publisher=Manchester Arena Inquiry |location=London |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6363d597e90e0705a35f5754/MAI-Vol2-Part_Ii_Accessible.pdf |format=PDF |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> ===== Protokol desetosekundne trijaže ===== Protokol desetosekundne trijaže ({{en|Ten Second Triage Tool}}, TST) uveden je kako bi sve hitne službe, uključujući policiju i vatrogasne službe, mogle brzo procijeniti i odrediti prioritete zbrinjavanja kod incidenata s velikim brojem žrtava radi pružanja mjera za spašavanje života.<ref name="Moran_Groves_2023_Major" /> Ovaj alat omogućava vrlo brzu procjenu jer ne zahtijeva mjerenje fizioloških vitalnih znakova, već se zasniva na onome što spasilac može uočiti vizuelnim pregledom.<ref name="Moran_Groves_2023_Major" /><ref name="NHS_2025_TenSecond">{{cite web |author=NHS England |date=2025 |title=Ten Second Triage tool |url=https://www.england.nhs.uk/long-read/ten-second-triage-tool/ |website=NHS England |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ Protokol desetosekundne trijaže (TST) ! Boja ! Kategorija ! Opis i mjere zbrinjavanja |- | style="background-color: red;" | | '''P1''' | Pacijenti s obilnim krvarenjem ili opstrukcijom disajnih puteva kojima je potrebna neposredna intervencija za spašavanje života (npr. primjena podveska ili otvaranje disajnih puteva). |- | style="background-color: yellow;" | | '''P2''' | Pacijenti koji ne mogu samostalno hodati, ali nemaju neposredno životno ugrožavajuća krvarenja niti opstrukciju disajnih puteva. |- | style="background-color: green;" | | '''P3''' | Pacijenti koji mogu samostalno hodati i imaju lakše povrede. |- | style="background-color: black; color: white;" | | '''Preminuli''' | Pacijenti koji ne dišu nakon pokušaja otvaranja disajnih puteva. |} ===== NHS-ov protokol trijaže u incidentima s velikim brojem žrtava ===== NHS-ov protokol trijaže u incidentima s velikim brojem žrtava ({{en|NHS Major Incident Triage Tool}}, MITT) služi kao napredniji trijažni algoritam namijenjen medicinskim timovima hitne pomoći za razvrstavanje povrijeđenih.<ref name="Moran_Groves_2023_Major" /> Razvijen je na osnovu Modifikovanog fiziološkog trijažnog protokola ({{en|Modified Physiological Triage Tool}}), a može se primjenjivati i kod odraslih i kod djece. Za razliku od TST-a, uključuje procjenu fizioloških vitalnih parametara.<ref name="Moran_Groves_2023_Major" /><ref name="NHS_2023_MITT">{{cite web |author=NHS England |date=2023 |title=NHS Major Incident Triage Tool (MITT) |url=https://www.england.nhs.uk/long-read/nhs-major-incident-triage-tool-mitt/ |website=NHS England |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! Boja ! Kategorija ! Opis i klinički status |- | style="background-color: red;" | | '''P1''' | Životno ugrožavajuće povrede |- | style="background-color: gold;" | | '''P2''' | Pacijent bez svijesti, ali diše |- | style="background-color: green;" | | '''P3''' | Povrede koje ne ugrožavaju život |- | style="background-color: black; color: white;" | | '''Preminuli''' | Bez znakova života ili povrede nespojive sa životom |} == Ograničenja postojećih praksi == U stručnoj literaturi ističe se da pojedini danas korišteni protokoli trijaže za incidente s velikim brojem žrtava imaju određena metodološka ograničenja. Neki autori smatraju da START protokol trijaže i njemu slični trijažni protokoli koji koriste kategorizaciju prema bojama za određivanje prioriteta pružaju slabu procjenu težine povreda, ne omogućavaju uvijek dovoljno preciznu procjenu težine povreda pri čemu spasiocima prepuštaju da subjektivno rješavaju redoslijed zbrinjavanja i raspodjelu resursa unutar samih kategorija.<ref name="Lindsey_2005">{{cite journal |last=Lindsey |first=J. |title=New triage method considers available resources |journal=JEMS: A Journal of Emergency Medical Services |volume=30 |issue=7 |pages=92–94 |date=2005 |pmid=16027670 |doi=10.1016/S0197 |url=http://saccotriage.com/pdf/JEMS_7_05_New_Triage_v2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054034/http://saccotriage.com/pdf/JEMS_7_05_New_Triage_v2.pdf | archive-date=4. 3. 2016 |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među najčešće navedenim ograničenjima su: * Postojeći protokoli nalažu da se prvi zbrinjavaju najteži pacijenti (kategorija "Neodložno"), iako oni često imaju najmanje šanse da prežive. Time se troše dragocjeni resursi na slučajeve s malim izgledima, umjesto da se spase oni koji imaju veće šanse.<ref name="Lindsey_2005" /><ref name="Lerner_2008">{{cite journal |last1=Lerner |first1=E. Brooke |last2=Schwartz |first2=Richard B. |last3=Coule |first3=Phillip L. |last4=Weinstein |first4=Eric S. |last5=Cone |first5=David C. |last6=Hunt |first6=Richard C. |last7=Sasser |first7=Scott M. |last8=Liu |first8=J. Marc |last9=Nudell |first9=Nikiah G. |last10=Wedmore |first10=Ian S. |last11=Hammond |first11=Jeffrey |last12=Bulger |first12=Eileen M. |last13=Salomone |first13=Jeffrey P. |last14=Sanddal |first14=Teri L. |last15=Lord |first15=Graydon C. |last16=Markenson |first16=David |last17=O'Connor |first17=Robert E. |date=2008 |title=Mass casualty triage: An evaluation of the data and development of a proposed national guideline |journal=Disaster Medicine and Public Health Preparedness |volume=2 |issue=Suppl 1 |pages=S25–S34 |doi=10.1097/DMP.0b013e318182194e |pmid=18769263 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/disaster-medicine-and-public-health-preparedness/article/mass-casualty-triage-an-evaluation-of-the-data-and-development-of-a-proposed-national-guideline/1F46780F3780F6C0DE330B5302C0A33F |doi-access=free |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> * Koriste se nepouzdani testovi na terenu (poput brzine punjenja kapilara krvlju).<ref name="Lerner_2008" /> Osim toga, podjela u nekoliko širokih kategorija u bojama ne prikazuje stvarnu težinu povreda niti vjerovatnoću preživljavanja pacijenta. * Unutar iste grupe (npr. među "crvenim" ili "žutim" pacijentima), spasioci sami i po vlastitome nahođenju odlučuju koga će prije zbrinuti. Takva procjena nije ujednačena i često nije optimalna.<ref name="Lindsey_2005" /> * Isti postupak se primjenjuje bilo da ima 3, 30 ili 3.000 povrijeđenih. Protokol uopće ne uzima u obzir koliko spasioca i opreme je stvarno na raspolaganju na terenu.<ref name="Lindsey_2005" /><ref name="Lerner_2008" /> * Protokoli ne prave razliku između mladih i starijih pacijenata, niti uzimaju u obzir je li povreda nastala udarcem ili npr. ranjavanjem vatrenim oružjem, što znatno utječe na preživljavanje. * Zbog nepreciznih procedura, pacijenti se često pogrešno razvrstavaju, što dovodi do nadtrijaže – odnosno dodjeljivanja visokog prioriteta onima kojima to zapravo nije potrebno, čime se bespotrebno opterećuju bolnice. Iako se u zdravstvo ulažu velika sredstva, nikada nisu urađene analize isplativosti i efikasnosti. Ti skriveni troškovi obuhvataju: * Od [[Napadi 11. septembra 2001.|11. septembra 2001.]] utrošena su velika sredstva na razvoj vještina spasioca za primjenu trijažnih protokola.<ref name="Lerner_2008" /> * Nedostatak ujednačenog i pouzdanog sistema usporava zajednički rad različitih službi na terenu.<ref name="Lerner_2008" /> * Zbog nadtrijaže, bolnice i službe hitne pomoći se preopterećuju, čime se stvaraju visoki operativni troškovi i potreba za dodatnim ulaganjima novca poreskih obveznika. * Primjenom novih i naučno potvrđenih trijažnih protokola, spasilo bi se više ljudskih života i smanjili ukupni troškovi sistema.<ref name="Appelbaum_2011_Agencies">{{cite news |last=Appelbaum |first=Binyamin |date=2011 |title=As U.S. Agencies Put More Value on a Life, Businesses Fret |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/02/17/business/economy/17regulation.html |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref>. == Etički aspekti == Budući da se u protokolima trijaže liječenje pojedinih pacijenata namjerno odgađa ili uskraćuje, trijaža sa sobom nosi značajne etičke dileme koje usložnjavaju proces donošenja odluka. Osobe koje provode trijažu moraju sagledavati postupak u cjelini kako bi se osigurala zaštita principa odanosti, istinitosti, pravednosti, autonomije i dobročinstva.<ref name="Repine_2005_Dynamics">{{cite journal |last1=Repine |first1=Thomas B. |last2=Lisagor |first2=Philip |last3=Cohen |first3=David J. |date=juni 2005 |title=The Dynamics and Ethics of Triage: Rationing Care in Hard Times |journal=Military Medicine |volume=170 |issue=6 |pages=505–509 |doi=10.7205/milmed.170.6.505 |pmid=16001601 |url=https://mercyhighered.org/wp-content/uploads/Dynamics-and-Ethics-of-Triage-Rationing-Care-in-Hard-Times-1-1.pdf |format=PDF |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Etičke implikacije variraju u zavisnosti od okruženja i primijenjenog protokola trijaže. Službama hitne medicine preporučuje se da unaprijed razviju strategije kako bi ublažili emocionalno opterećenje zdravstvenih radnika odgovornih za provođenje trijaže.<ref name="Hick_2012_Allocating">{{cite journal |last1=Hick |first1=John L. |last2=Hanfling |first2=Dan |last3=Cantrill |first3=Stephen V. |date=2012 |title=Allocating Scarce Resources in Disasters: Emergency Department Principles |journal=Annals of Emergency Medicine |volume=59 |issue=3 |pages=177–187 |doi=10.1016/j.annemergmed.2011.06.012 |pmid=21855170 |url=https://www.annemergmed.com/article/S0196-0644(11)00676-7/fulltext |doi-access=free |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno je neophodno održavati odgovarajuće [[standardi zdravstvene zaštite|standarde zdravstvene zaštite]] kako bi se očuvala sigurnost pacijenata i zdravstvenih radnika. Među [[etika|etičarima]] postoji konsenzus da bi trijaža u praksi trebala dati prednost osobama koje imaju najveće izglede za preživljavanje te se zasnivati na jasno definisanim kriterijima koji uzimaju u obzir i kratkoročnu i dugoročnu vjerovatnoću preživljavanja.<ref name="Joebges_2020_Ethics">{{cite journal |last1=Joebges |first1=Susanne |last2=Biller-Andorno |first2=Nikola |date=2020 |title=Ethics guidelines on COVID-19 triage-an emerging international consensus |journal=Critical Care |volume=24 |issue=1 |pages=201 |doi=10.1186/s13054-020-02927-1 |pmid=32375855 |pmc=7202791 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7202791/ |doi-access=free |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Utilitaristički pristup i kritike === Prema [[utilitarizam|utilitarističkom]] pristupu, cilj trijaže jeste ostvariti najveću moguću korist spašavanjem što većeg broja osoba. Takav pristup podrazumijeva da će pojedini pacijenti vjerovatno pretrpjeti štetu ili izgubiti život kako bi se povećale šanse za preživljavanje većeg broja drugih osoba. Zdravstveni radnici koji provode trijažu stoga raspoređuju ograničene resurse uzimajući u obzir potrebe pojedinca, ali i potrebe populacije u cjelini. Neki etičari ističu da princip "spasavanja što većeg broja osoba" nije sasvim pravedan. On često zanemaruje lošije uslove života u kojima žive siromašne i marginalizovane grupe, zbog čega one u startu imaju manje šanse za oporavak. Zato je ovaj pristup u praksi koristan, ali nije dovoljan da bi medicinske pomoći bila u potpunosti pravedna.<ref name="Okorie_2019_Partiality">{{cite journal |last=Okorie |first=Ndukaku |date=2019 |title=Partiality, impartiality and the ethics of triage |journal=Developing World Bioethics |volume=19 |issue=2 |pages=76–85 |doi=10.1111/dewb.12201 |pmid=29933511 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dewb.12201 |url-access=subscription |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Posebne grupe pacijenata === U stručnoj literaturi vodi se rasprava o načinu zbrinjavanja [[Vrlo važna osoba|vrlo važnih osoba]] (VIP) i poznatih osoba u službama hitne pomoći. Općenito se smatra da je pružanje posebnog tretmana ili odstupanje od uobičajenih [[medicinske smjernice|medicinskih protokola]] iz etičkih razloga neprihvatljivo jer se time ugrožava zbrinjavanje drugih pacijenata. Međutim, pojedini autori smatraju da takav pristup može biti moralno opravdan sve dok njihovo zbrinjavanje ne narušava potrebe drugih pacijenata te ako se pri tome vodi računa o pravičnosti, kvaliteti zdravstvene zaštite, zaštiti privatnosti i drugim etičkim aspektima.<ref name="Geiderman_2018">{{cite journal |last1=Geiderman |first1=Joel Martin |last2=Malik |first2=Sanjeev |last3=McCarthy |first3=James J. |last4=Jagoda |first4=Andy |date=2018 |title=The care of VIPs in the emergency department: Triage, treatment and ethics |journal=The American Journal of Emergency Medicine |volume=36 |issue=10 |pages=1881–1885 |doi=10.1016/j.ajem.2018.07.009 |pmid=30238911 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675718305667 |url-access=subscription |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Predloženi okviri za ratna i krizna područja === Brojni logistički problemi otežavaju provođenje trijaže i pružanje zdravstvene zaštite u područjima zahvaćenim oružanim sukobima. Humanitarne organizacije kao glavne prepreke navode prekide u lancima snabdijevanja hranom i medicinskim materijalom, nedostatak odgovarajućih zdravstvenih ustanova te postojanje politika koje ograničavaju pružanje zdravstvene zaštite pojedinim zajednicama ili grupama stanovništva.<ref name="Broussard_2019">{{cite journal |last1=Broussard |first1=Grant |last2=Rubenstein |first2=Leonard S. |last3=Robinson |first3=Courtland |last4=Maziak |first4=Wasim |last5=Gilbert |first5=Sappho Z. |last6=DeCamp |first6=Matthew |date=2019 |title=Challenges to ethical obligations and humanitarian principles in conflict settings: A systematic review |journal=Journal of International Humanitarian Action |volume=4 |issue=1 |pages=15 |doi=10.1186/s41018-019-0063-x |issn=2364-3404 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/s41018-019-0063-x |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Takve okolnosti ugrožavaju primjenu bioetičkog načela dobročinstva, odnosno obaveze djelovanja u najboljem interesu i za dobrobit drugih.<ref name="Broussard_2019" /> === Izazovi razvoja protokola trijaže u ratnim uslovima === Radi rješavanja etičkih pitanja povezanih s provođenjem trijaže u ratnim i [[Humanitarna kriza|humanitarnim krizama]] predloženi su novi modeli i protokoli klasifikacije pacijenata koji nastoje bolje zaštititi [[ljudska prava]]. Pojedini autori smatraju da bi takvi modeli trebali davati prednost informisanom pristanku te se zasnivati isključivo na utvrđenim medicinskim kriterijima, kako bi se poštovala ljudska prava predviđena [[Ženevske konvencije|ženevskom konvencijom]] iz 1864. i [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Univerzalnom deklaracijom o ljudskim pravima]].<ref name="Domres_2001_Ethics">{{cite journal |last1=Domres |first1=B. |last2=Koch |first2=M. |last3=Manger |first3=A. |last4=Becker |first4=H.D. |date=2001 |title=Ethics and triage |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=16 |issue=1 |pages=53–58 |doi=10.1017/s1049023x00025590 |pmid=11367943 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11367943/ |url-access=subscription |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, međunarodna tijela do danas nisu usvojila nijedan sveobuhvatan trijažni model te vrste. === Veterinarska trijaža === Načela trijaže primjenjuju se i u veterinarskoj medicini. Veterinarka Jessica Fragola istaknula je 2022. da su etički izazovi veterinarske trijaže postali izraženiji zbog nedostatka stručnog osoblja nakon pandemije bolesti COVID-19, uz istovremeni rast potražnje za veterinarskim uslugama i povećanu upotrebu osiguranja kućnih ljubimaca.<ref name="Fragola_2022_Pets">{{cite news |last=Fragola |first=John |date=7. februar 2022 |title=Pets need vets: Be kind to both |newspaper=Newsday |url=https://www.newsday.com/opinion/commentary/pet-care-veterinary-care-animal-er-p06697 |access-date=21. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Akutna reakcija na stres u borbi]] * [[Bolnički kodovi za vanredne situacije]] * [[Glasgowska skala kome]] * [[Incident s velikim brojem žrtava]] * [[START trijaža]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Trijaža}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Trijaža| ]] [[Kategorija:Urgentna medicina]] [[Kategorija:Upravljanje u vanrednim situacijama]] [[Kategorija:Prva pomoć]] mutcvnerkt8p2s4db1rak72u98kvplv Sistemska biologija 0 536360 3915745 3915346 2026-08-01T14:06:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3915745 wikitext text/x-wiki {{Short description|Computational and mathematical modeling of complex biological systems}} {{Razlikovati| Sistematska biologija}} '''Sistemska biologija''' je [[računarsko modeliranje|računarska]] i [[matematika|matematička]] analiza i modeliranje složenih [[biološki sistem|bioloških sistema]]. To je interdisciplinarno polje studija zasnovano na [[biologija|biologiji]] koje se fokusira na složene interakcije unutar bioloških sistema, koristeći holistički pristup ([[holizam]] umjesto tradicionalnijeg [[redukcionizam|redukcionizma]]) biološkim istraživanjima..<ref name="Tavassoly 487–500">{{Cite journal|last1=Tavassoly|first1=Iman|last2=Goldfarb|first2=Joseph|last3=Iyengar|first3=Ravi|date=2018-10-04|title=Systems biology primer: the basic methods and approaches|journal=Essays in Biochemistry|volume=62|issue=4|pages=487–500|doi=10.1042/EBC20180003|issn=0071-1365|pmid=30287586|s2cid=52922135}}</ref> Ova višestruka istraživačka oblast zahtijeva zajedničke napore hemičara, biologa, matematičara, fizičara i inženjera, kako bi se dešifrovala biologija složenih živih sistema, spajanjem različitih kvantitativnih molekularnih mjerenja sa pažljivo konstruisanim matematičkim modelima. Predstavlja sveobuhvatnu metodu za razumijevanje složenih odnosa unutar bioloških sistema. Za razliku od konvencionalnih bioloških studija koje se obično fokusiraju na izolovane elemente, sistemska biologija nastoji da kombinuje različite biološke podatke, kako bi stvorila modele koji ilustruju i objašnjavaju dinamičke interakcije unutar sistema. Ova metodologija neophodna je za razumijevanje složenih mreža [[gen]]a, [[protein]]a i [[metabolit]]a koji utiču na ćelijske aktivnosti i [[osobina|osobine]] organizama.<ref>{{Cite journal |last1=MacLeod |first1=Miles |last2=Nersessian |first2=Nancy J. |date=2016-10-01 |title=Interdisciplinary problem- solving: emerging modes in integrative systems biology |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13194-016-0157-x |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=401–418 |doi=10.1007/s13194-016-0157-x |issn=1879-4920}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Veenstra |first=Timothy D. |date=February 2021 |title=Omics in Systems Biology: Current Progress and Future Outlook |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.202000235 |journal=Proteomics |language=en |volume=21 |issue=3–4 |doi=10.1002/pmic.202000235 |pmid=33320441 |issn=1615-9853|url-access=subscription }}</ref> Jedan od ciljeva sistemske biologije je modeliranje i otkrivanje emergentnih svojstava ćelija, tkiva i [[organizam]]a koji funkcionišu kao sistem čiji je teorijski opis moguć samo korištenjem tehnika sistemske biologije.<ref name="Tavassoly 487–500" /><ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-642-35938-5 |title=Perspectives on Organisms: Biological time, Symmetries and Singularities |last2=Montévil |first2=Maël |date=2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-35937-8 |series=Lecture Notes in Morphogenesis |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-35938-5}}</ref> Istražujući kako funkcija proizlazi iz dinamičkih interakcija, sistemska biologija premošćuje jazove koji postoje između molekula i fizioloških procesa. Kao [[paradigma]], sistemska biologija se obično definira u antitezi prema takozvanoj [[redukcionizam|redukcionističkoj]] paradigmi ([[biološka organizacija]]), iako je u skladu sa [[naučna metoda|naučnom metodom]]. Razlika između dvije paradigme spominje se u ovim citatima: "[[redukcionizam|redukcionistički]] pristup uspješno je identificirao većinu komponenti i mnoge interakcije, ali, nažalost, ne nudi uvjerljive koncepte ili metode za razumijevanje kako se pojavljuju svojstva sistema... pluralizam uzroka i posljedica u biološkim mrežama se bolje rješava posmatranjem, putem kvantitativnih mjera, više komponenti istovremeno i rigoroznom integracijom podataka s matematičkim modelima". (Sauer ''et al.'')<ref>{{Cite journal |last1=Sauer |first1=Uwe |last2=Heinemann |first2=Matthias |last3=Zamboni |first3=Nicola |date=2007-04-27 |title=Getting Closer to the Whole Picture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1142502 |journal=Science |language=en |volume=316 |issue=5824 |pages=550–551 |doi=10.1126/science.1142502 |pmid=17463274 |bibcode=2007Sci...316..550S |issn=0036-8075}}</ref> "Sistemska biologija&nbsp... radi o sastavljanju, a ne o rastavljanju, integraciji, a ne o redukciji. To zahtijeva da razvijemo načine razmišljanja o integraciji koji su jednako rigorozni kao i naši redukcionistički programi, ali drugačiji.... To znači promjenu naše filozofije, u punom smislu te riječi." ([[Denis Noble]])<ref>{{Cite book |last=Noble |first=Denis |title=The music of life: biology beyond the genome |date=2009 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-929573-9 |edition=Repr |location=Oxford}}</ref> [[Slika:Omics-en.svg|thumb|280px| Centralni tok bioloških informacija i odgovarajuća omika, s naglaskom na pristup sistemske biologije integriranja [[genomika|genomike]], [[transkriptomika| transkriptomike]], [[oroteomika|proteomike]] i [[metabolomika|metabolomike]] radi povezivanja [[genotip]]a sa [[fenotip]]om.]] Djeluje kao niz operativnih [[protokol (prirodne nauke)|protokola]] koji se koriste za izvođenje istraživanja, ciklus sastavljen od teorije, [[matematički model|analitičkog]] ili [[računarsko modeliranje| računarskog modela]] za predlaganje specifičnih provjerljivih hipoteza o biološkom sistemu, eksperimentalne validacije, a zatim korištenja novostečenog kvantitativnog opisa ćelija ili ćelijskih procesa za usavršavanje računarskog modela ili teorije.<ref>{{cite book |last1=Kholodenko |first1=Boris N. |chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks |date=2005 |title=Systems Biology |pages=143–159 |editor-last=Alberghina |editor-first=Lila |location=Berlin/Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |language=en |doi=10.1007/b136809 |isbn=978-3-540-22968-1 |last2=Bruggeman |first2=Frank J. |last3=Sauro |first3=Herbert M. |editor2-last=Westerhoff |editor2-first=H.V.}}</ref> Budući da je cilj model interakcija u sistemu, eksperimentalne tehnike koje najviše odgovaraju sistemskoj biologiji su one koje obuhvataju cijeli sistem i pokušavaju biti što potpunije. Stoga se [[multiomika]] ([[transkriptomika]], [[metabolomika]], [[proteomika]], itd.) i [[tehnike visokog protoka|visokopropusni skrining]] koriste za prikupljanje kvantitativnih podataka za konstrukciju i validaciju modela.<ref>{{cite book |last1=Romualdi |first1=Chiara |chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources |date=2009 |title=Bioinformatics for Systems Biology |pages=181–205 |editor-last=Krawetz |editor-first=Stephen |location=Totowa, NJ |publisher=Humana Press |language=en |doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 |isbn=978-1-934115-02-2 |last2=Lanfranchi |first2=Gerolamo}}</ref> Sveobuhvatan pristup sistemske biologije zahtijeva: #temeljitu karakterizaciju organizma u pogledu njegovih molekularnih komponenti, interakcija među tim molekulama i kako te interakcije doprinose ćelijskim funkcijama; #detaljnu prostorno-vremensku molekularnu karakterizaciju ćelije (naprimjer, dinamika komponenti, kompartmentalizacija i transport [[vezikula]]); i #opsežnu sistemsku analizu "molekularnog odgovora" ćelije na vanjske i unutrašnje perturbacije. Nadalje, podatke iz (1) i (2) treba sintetizirati u matematičke modele, kako bi se testiralo znanje generiranjem predviđanja ([[hipoteza]]), otkrivanjem novih bioloških mehanizama, procjenom ponašanja sistema izvedenog iz (3) i konačno formuliranjem racionalnih strategija za kontrolu i manipulaciju ćelijama. Da bi se suočila s ovim izazovima, sistemska biologija mora uključiti metode i pristupe iz različitih disciplina koje se tradicionalno nisu međusobno povezivale.<ref>{{Cite journal |last1=Bruggeman |first1=Frank J. |last2=Westerhoff |first2=Hans V. |date=January 2007 |title=The nature of systems biology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0966842X06002642 |journal=Trends in Microbiology |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=45–50 |doi=10.1016/j.tim.2006.11.003|pmid=17113776 |bibcode=2007TrMic..15...45B |url-access=subscription }}</ref> Pojava multiomičkih tehnologija transformirala je sistemsku biologiju, pružajući opsežne skupove podataka koji pokrivaju različite biološke slojeve, uključujući genomiku, transkriptomiku, proteomiku i metabolomiku. Ove tehnologije omogućavaju mjerenje [[biomolekula]] velikih razmjera, što dovodi do dubljeg razumijevanja bioloških procesa i interakcija.<ref>{{Cite journal |last1=Dhillon |first1=Bhavjinder K. |last2=Smith |first2=Maren |last3=Baghela |first3=Arjun |last4=Lee |first4=Amy H. Y. |last5=Hancock |first5=Robert E. W. |date=2020-07-30 |title=Systems Biology Approaches to Understanding the Human Immune System |journal=Frontiers in Immunology |volume=11|doi=10.3389/fimmu.2020.01683 |doi-access=free |issn=1664-3224 |pmc=7406790 |pmid=32849587}}</ref> Sve se više koriste metode poput analize mreža, mašinskog učenja i obogaćivanja puteva za integraciju i interpretaciju multiomičkih podataka, čime se poboljšava razumijevanje bioloških funkcija i mehanizama bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pazhamala |first1=Lekha T. |last2=Kudapa |first2=Himabindu |last3=Weckwerth |first3=Wolfram |last4=Millar |first4=A. Harvey |last5=Varshney |first5=Rajeev K. |date=July 2021 |title=Systems biology for crop improvement |journal=The Plant Genome |language=en |volume=14 |issue=2|doi=10.1002/tpg2.20098 |pmid=33949787 |issn=1940-3372|doi-access=free }}</ref> == Historija == [[Slika:SystemsBiologyTrendsInMostCitedResearch.PNG|thumb|Trendovi u istraživanju sistemske biologije. Od 1992. do 2013. godine, broj članaka o razvoju baza podataka se povećao. Članci o algoritmima su fluktuirali, ali su ostali prilično stabilni. Broj članaka o mrežnim svojstvima i razvoju softvera ostao je nizak, ali je doživio porast otprilike na polovini vremenskog perioda 1992–2013. Broj članaka o analizi metaboličkog toka smanjio se od 1992. do 2013. godine. U 1992. godini, članci o algoritmima, jednačinama, modeliranju i simulaciji bili su najcitiraniji. U 2012. godini, najcitiraniji su bili članci o razvoju baza podataka.<ref>{{Cite journal|last1=Zou|first1=Yawen|last2=Laubichler|first2=Manfred D.|date=2018-07-25 |title=From systems to biology: A computational analysis of the research articles on systems biology from 1992 to 2013|journal=PLOS ONE|language=en|volume=13|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0200929|issn=1932-6203|pmc=6059489|pmid=30044828|bibcode=2018PLoSO..1300929Z|doi-access=free}}</ref>]] ;Holizam naspram redukcionizma Teško je pratiti porijeklo i početke sistemske biologije. Sveobuhvatna perspektiva ljudskog tijela bila je ključna za medicinske prakse grčke, rimske i istočnoazijske tradicije, gdje su ljekari i mislioci poput [[Hipokrat]]a vjerovali da su zdravlje i bolest povezani s ravnotežom ili poremećajem tjelesnih tekućina poznatih kao humori. Ova holistička perspektiva opstala je u zapadnom svijetu tokom 19. i 20. stoljeća, a istaknuti fiziolozi smatrali su da tijelo kontroliraju različiti sistemi, uključujući [[nervni sistem|nervni]], [[gastrointestinalni sistem| gastrointestinalni]] i [[kardiovaskularni sistem]]. Međutim, u drugoj polovini 20. stoljeća ovaj način razmišljanja uveliko je zamijenio redukcionizam:<ref>Savageau MA. Reconstructionist molecular biology. The New Biologist. 1991 Feb;3(2):190-197. PMID 2065013.</ref><ref>Brigandt, I., and Love, A. (2017). ''Reductionism in biology''. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Available at: <nowiki>https://plato.stanford.edu/entries/reduction-biology/</nowiki></ref> Da bi se shvatilo kako tijelo pravilno funkcioniše, bilo je potrebno shvatiti ulogu svake komponente, od tkiva i ćelija do kompletnog skupa intracelularnih molekularnih gradivnih blokova.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Voit |first=Eberhard O. |date=2022-10-05 |title=Perspective: Systems biology beyond biology |journal=Frontiers in Systems Biology |volume=2|doi=10.3389/fsysb.2022.987135 |doi-access=free |issn=2674-0702}}</ref> U 17. stoljeću, trijumfi fizike i napredak mehaničkih satova podstakli su redukcionistički pogled u biologiji, tumačeći organizme kao složene mašine sastavljene od jednostavnijih elemenata.<ref name=":3">{{Cite journal |last=Trewavas |first=Anthony |date=October 2006 |title=A Brief History of Systems Biology: "Every object that biology studies is a system of systems." Francois Jacob (1974). |journal=The Plant Cell |language=en |volume=18 |issue=10 |pages=2420–2430 |doi=10.1105/tpc.106.042267 |issn=1040-4651 |pmc=1626627 |pmid=17088606}}</ref> [[Jan Smuts]] (1870–1950), prirodnjak/filozof i dva puta premijer Južne Afrike, skovao je uobičajeno korišteni termin [[holizam]]. Predloženo je da cijeli sistemi poput [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[tkivo|tkiva]], [[organizam]]a i [[populacija]] imaju jedinstvena (emergentna) svojstva. Bilo je nemoguće pokušati ponovo sastaviti ponašanje cjeline iz svojstava pojedinačnih komponenti, a nove tehnologije su bile neophodne da bi se definisalo i razumjelo ponašanje sistema.<ref name=":3"/> Iako se [[redukcionizam]] i holizam često suprotstavljaju jedan drugom, oni se mogu sintetizirati. Mora se razumjeti kako su organizmi izgrađeni (redukcionizam), dok je podjednako važno razumjeti zašto su tako uređeni (sistemi; holizam). Svaki pruža korisne uvide i odgovara na različita pitanja. Međutim, proučavanje bioloških sistema zahtijeva znanje o paradigmama kontrole i dizajna, kao i principe strukturne stabilnosti, otpornosti i robusnosti koji se ne mogu direktno zaključiti iz mehanističkih informacija. Dublji uvid će se dobiti primjenom kompjuterskog modeliranja kako bi se prevazišla složenost bioloških sistema.<ref name=":3"/> Ipak, ovu perspektivu dosljedno su balansirali mislioci koji su naglašavali značaj organizacije i emergentnih osobina u živim sistemima. Ova redukcionistička perspektiva postigla je izuzetan uspjeh, a razumijevanje bioloških procesa proširilo se nevjerovatnom brzinom i intenzitetom. Međutim, uz ove izvanredne napretke, nauka je postepeno shvatila da posjedovanje potpunih [[informacija]] o molekularnim komponentama samo po sebi nije dovoljno da se razjasni funkcionisanje života: pojedinačne komponente rijetko ilustruju funkciju složenog sistema. Sada je općeprihvaćeno da su nam potrebni pristupi za rekonstrukciju integrisanih sistema iz njihovih sastavnih dijelova i procesa ako želimo razumjeti biološke [[fenomen]]e i manipulisati njima na promišljen i fokusiran način.<ref>Savageau MA. The challenge of reconstruction. New Biol. 1991 Feb;3(2):101-2. PMID 2065004.</ref> ;Porijeklo sistemske biologije kao oblasti Termin "sistemska biologija" prvi put je uveden na konferenciji 1968. godine.<ref>{{Cite conference |last=Mesarović |first=Mihajlo D. |date=1968 |editor-last=Mesarović |editor-first=M. D. |chapter=Systems Theory and Biology—View of a Theoretician |book-title=Systems Theory and Biology: Proceedings of the III Systems Symposium at Case Institute of Technology |language=en |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=59–87 |doi=10.1007/978-3-642-88343-9_3 |isbn=978-3-642-88343-9}}</ref> Oni koji su se bavili ovom disciplinom ubrzo su prepoznali – i to razumijevanje je postepeno postalo poznato široj javnosti – da su računarski pristupi neophodni za potpuno artikulisanje koncepata i potencijala sistemske biologije. Konkretno, ove tehnike su morale da posmatraju biološke fenomene kao složene, višeslojne, adaptivne i dinamičke sisteme. Morale su uzeti u obzir transformacije i složene nelinearnosti, omogućavajući time nesmetanu integraciju manjih modela ("modula") u veće, dobro organizovane sklopove modela unutar složenih okruženja. Postalo je jasno da su [[matematika]] i [[računarstvo]] ključni za ove metode.<ref>{{Cite journal |last=Melham |first=Tom |date=April 2013 |title=Modelling, abstraction, and computation in systems biology: A view from computer science |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0079610712000892 |journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology |language=en |volume=111 |issue=2–3 |pages=129–136 |doi=10.1016/j.pbiomolbio.2012.08.015|pmid=22975313 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Motta |first1=S. |last2=Pappalardo |first2=F. |date=2013-07-01 |title=Mathematical modeling of biological systems |url=https://academic.oup.com/bib/article-lookup/doi/10.1093/bib/bbs061 |journal=Briefings in Bioinformatics |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=411–422 |doi=10.1093/bib/bbs061 |pmid=23063928 |issn=1467-5463}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cvijovic |first1=Marija |last2=Höfer |first2=Thomas |last3=Aćimović |first3=Jure |last4=Alberghina |first4=Lilia |last5=Almaas |first5=Eivind |last6=Besozzi |first6=Daniela |last7=Blomberg |first7=Anders |last8=Bretschneider |first8=Till |last9=Cascante |first9=Marta |last10=Collin |first10=Olivier |last11=de Atauri |first11=Pedro |last12=Depner |first12=Cornelia |last13=Dickinson |first13=Robert |last14=Dobrzynski |first14=Maciej |last15=Fleck |first15=Christian |date=2016-05-26 |title=Strategies for structuring interdisciplinary education in Systems Biology: an European perspective |journal=npj Systems Biology and Applications |language=en |volume=2 |issue=1 |page=16011 |doi=10.1038/npjsba.2016.11 |issn=2056-7189 |pmc=5516850 |pmid=28725471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=MacLeod |first=Miles |date=September 2021 |title=The applicability of mathematics in computational systems biology and its experimental relations |url=https://link.springer.com/10.1007/s13194-021-00403-3 |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=11 |issue=3|issn=1879-4912}}</ref> Ubrzanje razumijevanja sistema došlo je objavljivanjem prvog revolucionarnog teksta koji je sakupljao molekularnu, fiziološku i anatomsku individualnost kod životinja,<ref>Williams, R.J. (1956). Biochemical Individuality. The Key for the Genetotrophic Concept. (New York: John Wiley & Sons).</ref> koje je opisano kao revolucija.<ref>Elsasser, W. (1987). Reflections on a Theory of Organisms. (Quebec, Canada: Orbis).</ref> U početku, šira naučna zajednica nije bila voljna da prihvati integraciju računarskih metoda i teorije upravljanja u istraživanje živih sistema, vjerujući da je "biologija previše složena da bi se primjenjivala matematika". Međutim, kako se približavao novi milenij, ovo gledište je doživjelo značajnu i trajnu transformaciju.<ref name=":2" /> Sve više naučnika je počelo raditi na integraciji matematičkih koncepata kako bi razumjeli i riješili biološke probleme. Sada se sistemska biologija široko primjenjuje u nekoliko oblasti, uključujući poljoprivredu i medicinu. == Pristupi sistemskoj biologiji == === Pristup odozgo prema dolje === Sistemska biologija odozgo prema dolje identificira mreže molekularnih interakcija analizirajući [[korelacija|korelirana]] ponašanja uočena u studijama velikih razmjera '[[omika]]'. Pojavom 'omics', ova strategija odozgo prema dolje postala je vodeći pristup. Počinje sa sveobuhvatnom perspektivom ponašanja sistema – ispitujući sve odjednom – prikupljanjem eksperimentalnih podataka na nivou cijelog [[genom]]a i nastoji otkriti i razumjeti biološke mehanizme na granularnijem nivou – posebno, pojedinačne komponente i njihove interakcije. U ovom okviru sistemske biologije "od vrha prema dolje", primarni cilj je otkriti nove molekularne mehanizme kroz ciklični proces koji započinje eksperimentalnim podacima, prelazi u analizu podataka i integraciju, kako bi se identificirale korelacije među koncentracijama molekula, a završava razvojem hipoteza u vezi s ko– i inter– regulacijom molekularnih grupa. Ove hipoteze zatim generiraju nova predviđanja [[korelacija]], koja se mogu istražiti u narednim eksperimentima ili kroz dodatna biohemijska istraživanja.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Chellaboina |first1=V. |last2=Bhat |first2=S. P. |last3=Haddad |first3=W. M. |last4=Bernstein |first4=D. S. |date=August 2009 |title=Modeling and analysis of mass-action kinetics |journal=IEEE Control Systems Magazine |volume=29 |issue=4 |pages=60–78 |doi=10.1109/MCS.2009.932926 |issn=1941-000X |s2cid=12122032}}</ref> Značajne prednosti sistemske biologije od vrha prema dolje leže u njenom potencijalu da pruži sveobuhvatne (tj. genomske) uvide i njenom fokusu na [[metabolom]], [[fluksom]], [[transkriptom]] i/ili [[proteom]]. Metode od vrha prema dolje daju prioritet ukupnim stanjima sistema kao faktorima uticaja u modelima i računarskim (ili optimalnim) principima koji upravljaju dinamikom globalnog sistema. Naprimjer, dok dinamika motorne kontrole (neuro) proizlazi iz interakcija miliona [[neuron]]a, neuronski motorni sistem također se može okarakterizirati kao vrsta sistema povratne kontrole, koji usmjerava 'biljku' (tijelo) i vodi kretanje minimiziranjem 'funkcija troškova' (npr. postizanje trajektorija s minimalnim trzajem).<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Brown |first1=Kevin S. |last2=Sethna |first2=James P. |date=2003-08-12 |title=Statistical mechanical approaches to models with many poorly known parameters |journal=Physical Review E |volume=68 |issue=2 |bibcode=2003PhRvE..68b1904B |doi=10.1103/physreve.68.021904 |issn=1063-651X |pmid=14525003}}</ref> === Pristup odozdo prema gore === Sistemska biologija odozdo prema gore zaključuje funkcionalne karakteristike koje mogu proizaći iz podsistema karakteriziranog visokim stepenom mehanističkih detalja koristeći molekularne tehnike. Ovaj pristup počinje s osnovnim elementima razvojem interaktivnog ponašanja (jednačine brzine) svakog komponentnog procesa (npr. [[enzim]]skih procesa) unutar upravljivog dijela sistema. Ispituje mehanizme putem kojih nastaju funkcionalna svojstva u interakcijama poznatih komponenti. Nakon toga, ove formulacije se kombinuju kako bi se razumjelo ponašanje sistema. Primarni cilj ove metode je integracija modela puteva u sveobuhvatni model koji predstavlja cijeli sistem – vrh ili cjelinu. Kako istraživanje i razumijevanje napreduju, ovi modeli se često proširuju uključivanjem dodatnih procesa s visokim mehanističkim detaljima.<ref name=":5"/> Pristup odozdo prema gore olakšava integraciju i prevođenje ''[[in vitro]]'' nalaza specifičnih za lijekove u ''[[in vivo]]'' ljudski kontekst. Ovo obuhvata podatke prikupljene tokom ranih faza razvoja lijekova, kao što su procjene sigurnosti. Prilikom procjene sigurnosti srčanih oboljenja, čisto ovakvo modeliranje i simulacija podrazumijeva rekonstrukciju procesa koji određuju izloženost, što uključuje profile koncentracije u plazmi (ili srčanom tkivu) i vremena te njihove [[elektrofiziologija| elektrofiziološke]] implikacije, idealno uključujući hemodinamske efekte i promjene kontraktilnosti. Postizanje ovoga zahtijeva različite modele, od pojedinačnih ćelija do naprednih trodimenzijskih (3D) višefaznih modela. Informacije iz više ''in vitro'' sistema koji služe kao zamjena za ''in vivo'' procese apsorpcije, distribucije, [[metabolizam|metabolizma]] i izlučivanja (ADME) omogućavaju predviđanja izloženosti lijeku, dok in vitro podaci o interakcijama lijek-[[ionski kanal]] podržavaju prevođenje izloženosti na potencijale površine tijela i izračunavanje važnih elektrofizioloških krajnjih tačaka. Razdvajanje podataka vezanih za lijek, sistem i dizajn ispitivanja, što je karakteristično za bottom-up pristup, omogućava predviđanja odnosa izloženost–odgovor, uzimajući u obzir i inter– i intra–individualnu varijabilnost, što ga čini vrijednim alatom za procjenu efekata lijekova na nivou populacije. U literaturi, dokumentirani su brojni uspješni primjeri primjene fiziološki zasnovanog farmakokinetičkog (PBPK) modeliranja u otkrivanju i razvoju lijekova.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Orth |first1=Jeffrey D |last2=Thiele |first2=Ines |last3=Palsson |first3=Bernhard Ø |date=March 2010 |title=What is flux balance analysis? |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=245–248 |doi=10.1038/nbt.1614 |issn=1087-0156 |pmc=3108565 |pmid=20212490}}</ref> == Povezane discipline == [[Slika:Signal transduction pathways.svg|280px|thumb|right|Pregled puteva [[transdukcija signala| transdukcije signala]].]] Prema tumačenju sistemske biologije kao korištenja velikih skupova podataka uz korištenje interdisciplinarnih alata, tipična primjena je [[metabolomika]], koja predstavlja kompletan skup svih metaboličkih produkata, [[metabolit]]a, u sistemu na nivou organizma, ćelije ili tkiva.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Cascante|first1=Marta|last2=Marin|first2=Silvia|date=2008-09-30|title=Metabolomics and fluxomics approaches|journal=Essays in Biochemistry|language=en|volume=45|pages=67–82|doi=10.1042/bse0450067|pmid=18793124|issn=0071-1365}}</ref> Stavke koje mogu biti kompjuterska baza podataka uključuju: [[fenomika]], organizmske varijacije u [[fenotip]]u, kako se mijenja tokom njegovog životnog vijeka; [[genomika]], organizmski [[dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK-mikromreža]]), uključujući specifične varijacije unutar ćelije organizma. (tj. varijacije dužine [[telomera]]); [[epigenomika]]/[[epigenetika]], organizmski i odgovarajući ćelijski specifični transkriptomski regulatorni faktori koji nisu empirijski kodirani u genomskom nizu. (tj. [[metilacija DNK]], [[acetilacija i deacetilacija histona]], itd.); [[transkriptomika]], mjerenja [[ekspresija gena]] na nivou organizma, tkiva ili cijele ćelije pomoću [[DNK-mikročip]]ova ili [[GWAS|serijske analize ekspresije gena]]; [[interferomika]], faktori korekcije transkripta na nivou organizma, tkiva ili ćelije (tj. [[RNK-interferencija]]), [[proteomika]], mjerenja proteina i peptida na nivou organizma, tkiva ili ćelije putem [[dvodimenzijska gel-elektroforeza|dvodimenzijske gel-elektroforeze]], [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] ili višedimenzijskih tehnika identifikacije proteina (napredni sistemi [[HPLC]] upareni sa [[masena spektrometrija|masenom spektrometrijom]]). Poddiscipline su i [[fosfoproteomika]], [[glikoproteomika]] i druge metode za detekciju hemijski modificiranih proteina; [[glikomika]], mjerenja [[ugljikohidrat]]a na nivou organizma, tkiva ili ćelije; [[lipidomika]], mjerenja [[lipidi|lipida]] na nivou organizma, tkiva ili ćelije. Molekularne interakcije unutar ćelije se također proučavaju, to se naziva [[interaktomika]].<ref>{{Cite journal|last1=Cusick|first1=Michael E.|last2=Klitgord|first2=Niels|last3=Vidal|first3=Marc|last4=Hill|first4=David E.|date=2005-10-15|title=Interactome: gateway into systems biology|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=14|issue=suppl_2|pages=R171–R181|doi=10.1093/hmg/ddi335|pmid=16162640|issn=0964-6906|doi-access=free}}</ref> Disciplina u ovom području proučavanja su [[interakcija proteina-protein]], iako interaktomika uključuje interakcije drugih molekula.<ref>{{cite book |last1=Yan |first1=Shikai |chapter=Application of Systems Biology in the Research of TCM Formulae |date=2018-01-01 |title=Systems Biology and its Application in TCM Formulas Research |pages=31–67 |editor-last=Zhang |editor-first=Wei-Dong |publisher=Academic Press |doi=10.1016/b978-0-12-812744-5.00003-5 |isbn=978-0-12-812744-5 |last2=Nagle |first2=Dale G. |last3=Zhou |first3=YuDong |last4=Zhang |first4=Weidong}}</ref> [[Neuroelektrodinamika]], gdje se proučava računarska funkcija [[računar]]a ili [[mozak|mozga]] kao dinamičkog sistema zajedno s njegovim (bio)fizičkim mehanizmima;<ref>{{Cite journal |last=Aur |first=Dorian |date=March 2012 |title=From Neuroelectrodynamics to Thinking Machines |url=http://link.springer.com/10.1007/s12559-011-9106-3 |journal=Cognitive Computation |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=4–12 |doi=10.1007/s12559-011-9106-3 |issn=1866-9956|url-access=subscription }}</ref> i [[fluksomika]], mjerenja brzine metaboličkih reakcija u biološkom sistemu (ćeliji, tkivu ili organizmu).<ref name=":1"/> U pristupu problemu sistemske biologije postoje dva glavna pristupa. To su pristup od vrha prema dolje i pristup od dna prema gore. Pristup od vrha prema dolje uzima u obzir što je više moguće sistema i uveliko se oslanja na eksperimentalne rezultate. Tehnika [[RNK-Seq]] primjer je eksperimentalnog pristupa od vrha prema dolje. Suprotno tome, pristup od dna prema gore koristi se za kreiranje detaljnih modela, a istovremeno uključuje i eksperimentalne podatke. Primjer pristupa od dna prema gore je korištenje modela kola za opisivanje jednostavne genske mreže.<ref>{{Cite journal |last1=Shahzad |first1=Khuram |last2=Loor |first2=Juan J. |title=Application of Top-Down and Bottom-up Systems Approaches in Ruminant Physiology and Metabolism |url=https://www.eurekaselect.com/article/44188 |journal=Current Genomics |date=2012 |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=379–394 |doi=10.2174/138920212801619269 |pmc=3401895 |pmid=23372424}}</ref> Različite tehnologije korištene za snimanje dinamičkih promjena u [[iRNK]], [[protein]]ima i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskim modifikacijama]]. [[Mehanobiologija]], sile i fizička svojstva na svim skalama, njihova interakcija s drugim regulatornim mehanizmima;<ref name="MechanicalSystemsBiology">{{Cite journal |last1=Spill |first1=Fabian |last2=Bakal |first2=Chris |last3=Mak |first3=Michael |date=2018 |title=Mechanical and Systems Biology of Cancer |journal=Computational and Structural Biotechnology Journal |language=en |volume=16 |pages=237–245 |doi=10.1016/j.csbj.2018.07.002 |pmc=6077126 |pmid=30105089}}</ref> [[biosemiotika]], analiza sistema [[znakovni odnos|znakovnih odnosa]] organizma ili drugih biosistema; [[fiziomika]], sistematsko proučavanje [[fiziom]]a u biologiji. [[Sistemska biologija raka]] primjer je pristupa sistemske biologije, koji se može razlikovati po specifičnom objektu proučavanja ([[tumorigeneza]] i [[Liječenje raka|liječenje raka]]). Radi sa specifičnim podacima (uzorci pacijenata, podaci visokog protoka s posebnom pažnjom na karakterizaciju [[sekvenciranje genoma raka|genoma raka]] u uzorcima tumora pacijenata) i alatima (imortalizirane ćelijske linije raka, testiranje na životinjama [[modelni organizam|mišjim modelima]] tumorogeneze, ksenotransplantni modeli, metode [[sekvenciranje visokog protoka]], [[skrining visokog protoka]] zasnovan na siRNK genskom obaranja, računarsko modeliranje posljedica somatskih [[mutacija]] i [[nestabilnost genoma|nestabilnosti genoma]]).<ref name="barillot13">{{cite book|last1=Barillot|first1 =Emmanuel |last2=Calzone|first2=Laurence|last3=Hupe|first3=Philippe|last4=Vert|first4 =Jean-Philippe|last5=Zinovyev|first5=Andrei|title=Computational Systems Biology of Cancer|year=2012|publisher=Chapman & Hall/CRCMathematical & Computational Biology|isbn=978-1-4398-3144-1|page=461}}</ref> Dugoročni cilj sistemske biologije raka jeste sposobnost boljeg dijagnosticiranja raka, njegove klasifikacije i boljeg predviđanja ishoda predloženog liječenja, što je osnova za [[Personalizirana medicina|personaliziranu medicinu raka]] i [[Virtualni fiziološki čovjek|virtualni pacijent oboljeli od raka]] u daljoj perspektivi. Značajni napori u računarskoj sistemskoj biologiji raka uloženi su u stvaranje realističnih višeskalnih ''[[in silico]]'' modela različitih tumora.<ref name="byrne2010">{{cite journal|last1=Byrne|first1=Helen M. |year=2010|journal=Nature Reviews Cancer|volume=10|issue=3|pages=221–230|pmid=20179714|doi=10.1038/nrc2808|title=Dissecting cancer through mathematics: from the cell to the animal model |bibcode=2010NatRC..10..221B |s2cid=24616792 }}</ref> Pristup sistemske biologije često uključuje razvoj mehanističkih modela, kao što je rekonstrukcija dinamičkih sistema iz kvantitativnih svojstava njihovih elementarnih gradivnih blokova.<ref>{{Cite journal |last1=Gardner |first1=Timothy S. |last2=di Bernardo |first2=Diego |last3=Lorenz |first3=David |last4=Collins |first4=James J. |date=2003-07-04 |title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1081900 |journal=Science |language=en |volume=301 |issue=5629 |pages=102–105 |doi=10.1126/science.1081900 |pmid=12843395 |bibcode=2003Sci...301..102G |issn=0036-8075|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=di Bernardo |first1=Diego |last2=Thompson |first2=Michael J |last3=Gardner |first3=Timothy S |last4=Chobot |first4=Sarah E |last5=Eastwood |first5=Erin L |last6=Wojtovich |first6=Andrew P |last7=Elliott |first7=Sean J |last8=Schaus |first8=Scott E |last9=Collins |first9=James J |date=March 2005 |title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks |url=https://www.nature.com/articles/nbt1075 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=23 |issue=3 |pages=377–383 |doi=10.1038/nbt1075 |pmid=15765094 |issn=1087-0156|url-access=subscription }}</ref><ref name=":7">{{Cite book |last=Tavassoly |first=Iman |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-14962-2 |title=Dynamics of Cell Fate Decision Mediated by the Interplay of Autophagy and Apoptosis in Cancer Cells: Mathematical Modeling and Experimental Observations |date=2015 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-14961-5 |series=Springer Theses |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-319-14962-2}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Korkut |first1=Anil |last2=Wang |first2=Weiqing |last3=Demir |first3=Emek |last4=Aksoy |first4=Bülent Arman |last5=Jing |first5=Xiaohong |last6=Molinelli |first6=Evan J |last7=Babur |first7=Özgün |last8=Bemis |first8=Debra L |last9=Onur Sumer |first9=Selcuk |last10=Solit |first10=David B |last11=Pratilas |first11=Christine A |last12=Sander |first12=Chris |date=2015-08-18 |title=Perturbation biology nominates upstream–downstream drug combinations in RAF inhibitor resistant melanoma cells |journal=eLife |language=en |volume=4 |doi=10.7554/eLife.04640 |doi-access=free |issn=2050-084X |pmc=4539601 |pmid=26284497}}</ref> Naprimjer, ćelijska mreža može se matematički modelirati korištenjem metoda koje potiču iz [[hemijska kinetika|hemijske kinetike]]<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Ankur|last2=Rawlings|first2=James B.|date=April 2014|title=Comparison of Parameter Estimation Methods in Stochastic Chemical Kinetic Models: Examples in Systems Biology|journal=AIChE Journal|volume=60|issue=4|pages=1253–1268|doi=10.1002/aic.14409|issn=0001-1541|pmc=4946376|pmid=27429455|bibcode=2014AIChE..60.1253G }}</ref> i [[teorija upravljanja]]. Zbog velikog broja parametara, varijabli i ograničenja u ćelijskim mrežama, često se koriste numeričke i računarske tehnike (npr. [[analiza fluksne ravnoteže]]).<ref name=":7" /><ref name=":0" /> Ostali aspekti računarstva, [[informatika|informatike]] i [[statistika| statistike]] također se koriste u sistemskoj biologiji. To uključuje nove oblike računarskih modela, kao što je upotreba [[procesni račun|procesnih računa]] za modeliranje bioloških procesa (značajni pristupi uključuju stohastički [[π-račun]], BioAmbients, Beta Binders, BioPEPA i Braneov račun) i modeliranje zasnovano na [[programiranje ograničenja|ograničenjima]]; integracija informacija iz literature, korištenjem tehnika [[ekstrakcija informacija]] i [[rudarenje teksta]];<ref>{{cite journal|last1=Ananadou|first1=Sophia|last2=Kell|first2=Douglas|last3=Tsujii|first3=Jun-ichi|title=Text mining and its potential applications in systems biology|journal=Trends in Biotechnology|volume=24|issue=12|pages=571–579|date=December 2006|doi=10.1016/j.tibtech.2006.10.002|pmid=17045684 }}</ref> razvoj online [[baza podataka]] i repozitorija za dijeljenje podataka i modela, pristupi integraciji baza podataka i interoperabilnosti softvera putem [[labavo spajanje|labavog spajanja]] [[softver]]a, web stranica i baza podataka ili komercijalnih tužbi; mrežni pristupi za analizu visokodimenzijskih [[genom]]skih skupova podataka. Naprimjer, [[analiza ponderirane korelacijske mreže]] koristi se često za identifikaciju klastera (koji se nazivaju moduli), modeliranje odnosa između klastera, izračunavanje fuzzy mjera članstva u klasteru (modulu), identifikaciju intramodularnih čvorišta i za proučavanje očuvanosti klastera u drugim skupovima podataka; metode zasnovane na putevima za analizu [[omika]] podataka, npr. pristupi za identifikaciju i bodovanje puteva s različitom aktivnošću njihovih genskih, proteinskih ili metabolitičkih članova.<ref name="pathvar2012">{{cite journal|last1=Glaab|first1=Enrico|last2=Schneider|first2=Reinhard|title=PathVar: analysis of gene and protein expression variance in cellular pathways using microarray data|volume=28|issue=3|pages=446–447|journal=Bioinformatics|doi=10.1093/bioinformatics/btr656|pmid=22123829|pmc=3268235|year=2012 }}</ref> Veliki dio analize genomskih skupova podataka također uključuje identificiranje korelacija. Osim toga, budući da veliki dio [[informacija]] dolazi iz različitih područja, potreban je razvoj sintaktički i semantički ispravnih načina predstavljanja bioloških modela.<ref>{{Cite journal|last1=Bardini|first1=R.|last2=Politano|first2=G.|last3=Benso|first3=A.|last4=Di Carlo|first4=S.|date=2017-01-01|title=Multi-level and hybrid modelling approaches for systems biology|journal=Computational and Structural Biotechnology Journal|volume=15|pages=396–402|doi=10.1016/j.csbj.2017.07.005|issn=2001-0370|pmc=5565741|pmid=28855977}}</ref> == Također pogledajte == *[[DNK-mikromreža]] * [[Jednačina biohemijskih sistema]] * [[BioSystems|BioSystems (časopis)]] * [[Ćelijski model]] * [[Računska sistemska biologija]] * [[Interaktom]] * [[Spisak omika tema u biologiji]] * [[Spisak softvera za modeliranje sistemske biologije]] * [[Analiza metaboličke kontrole]] * [[Modeliranje metaboličke mreže]] * [[Modeliranje bioloških sistema]] * [[Mrežna biologija]] * [[Metabolička mreža]] * [[SBML]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == {{refbegin}} * {{cite journal|first=Alan M.|last=Turing|title=The Chemical Basis of Morphogenesis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B|date=14 August 1952|doi=10.1098/rstb.1952.0012|volume=237|number=641|pages=37–72|bibcode=1952RSPTB.237...37T |s2cid=937133 }} * {{cite book|last1=Snoep|first1=Jacky L|last2=Westerhoff|first2=Hans V|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=13–30|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b106456|chapter=From isolation to integration, a systems biology approach for building the Silicon Cell|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }} * {{cite web|url=http://www.systemsbiology.org/Intro_to_Systems_Biology/Systems_Biology_--_the_21st_Century_Science|title=Systems Biology: the 21st Century Science|publisher=Institute for Systems Biology|access-date=15 June 2011}} * Zeng BJ., On the concept of systems biological engineering, Nov. 1994, Communication on Transgenic Animals, CAS, China. * {{cite journal|last1=Sauer|first1=Uwe|last2=Heinemann|first2=Matthias|last3=Zamboni|first3=Nicola|date=27 April 2007|journal=Science|volume=316|issue=5824|pages=550–551|pmid=17463274|doi=10.1126/science.1142502|title=Genetics: Getting Closer to the Whole Picture|bibcode=2007Sci...316..550S|s2cid=42448991|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/genetics--getting-closer-to-the-whole-picture(3267364e-3b67-4f6b-990a-5ff6b4c7c109).html}} * {{cite book|last=Noble|first=Denis|author-link=Denis Noble|title=The music of life: Biology beyond the genome|year=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-929573-9|page=176}} * {{cite book|last1=Kholodenko|first1=Boris N|last2=Sauro|first2=Herbert M|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=357–451|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b136809|chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }} * {{cite book|title=Bioinformatics for Systems Biology|year=2009|publisher=Humana Press|isbn=978-1-59745-440-7|pages=181–205|author=Chiara Romualdi|edition=2nd|author2=Gerolamo Lanfranchi|editor=Stephen Krawetz|chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources|doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 }} * {{cite book|last=Mesarovic|first=Mihajlo D.|author-link=Mihajlo Mesarovic|title=Systems Theory and Biology|year=1968|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin}} * {{cite journal|last1=Rosen|first1=Robert|author-link1=Robert Rosen (theoretical biologist)|date=5 July 1968|title=A Means Toward a New Holism|journal=Science|volume=161|issue=3836|pages=34–35|doi=10.1126/science.161.3836.34|jstor=1724368|bibcode=1968Sci...161...34M}} * {{cite web|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|title=Working the Systems|first=Jim|last=Kling|date=3 March 2006|publisher=Science|access-date=15 June 2011|archive-date=9. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709102508/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|url-status=dead}} * {{cite journal|last1=Gardner|first1=Timothy .S|last2=di Bernardo|first2=Diego|last3=Lorenz|first3=David|last4=Collins|first4=James J.|date=4 July 2003|title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling|journal=Science|volume=301|issue=5629|pages=102–105|pmid=12843395|doi=10.1126/science.1081900|bibcode=2003Sci...301..102G|s2cid=8356492}} * {{cite journal|last1=di Bernardo|first1=Diego|last2=Thompson|first2=Michael J.|last3=Gardner|first3=Timothy S.|last4=Chobot|first4=Sarah E.|last5=Eastwood|first5=Erin L.|last6=Wojtovich|first6=Andrew P.|last7=Elliott|first7=Sean J.|last8=Schaus|first8=Scott E.|last9=Collins|first9=James J.|date=March 2005|title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks|journal=Nature Biotechnology|volume=23|pages=377–383|pmid=15765094|doi=10.1038/nbt1075|issue=3|s2cid=16270018}} * {{cite journal|last1=Hunter|first1=Philip|date=May 2012|title=Back down to Earth: Even if it has not yet lived up to its promises, systems biology has now matured and is about to deliver its first results.|journal=EMBO Reports|volume=13|pages=408–411|pmc=3343359|doi=10.1038/embor.2012.49|issue=5|pmid=22491028}} {{refend}} == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book|last1=Klipp|first1=Edda|last2= Liebermeister|first2=Wolfram|last3=Wierling|first3=Christoph|last4=Kowald|first4=Axel|title=Systems Biology - A Textbook, 2nd edition|isbn=978-3-527-33636-4|publisher=Wiley|year=2016}} * {{cite book|editor=Asfar S. Azmi|title=Systems Biology in Cancer Research and Drug Discovery|isbn=978-94-007-4819-4|year=2012|publisher=Springer }} * {{cite book|last=Kitano|first=Hiroaki|title=Foundations of Systems Biology|date=15 October 2001|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-11266-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/foundationsofsys00hiro}} * {{cite journal|last1=Werner|first1=Eric|date=29 March 2007|title=All systems go|journal=[[Nature]]|volume=446|doi=10.1038/446493a|issue=7135|bibcode=2007Natur.446..493W|pages=493–494|doi-access=free}} provides a comparative review of three books: * {{cite book|last=Alon|first=Uri|author-l|title=An Introduction to Systems Biology: Design Principles of Biological Circuits|date=7 July 2006|publisher=Chapman & Hall|isbn=978-1-58488-642-6}} * {{cite book|last=Kaneko|first=Kunihiko|title=Life: An Introduction to Complex Systems Biology|date=15 September 2006|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-32666-3|bibcode=2006lics.book.....K}} * {{cite book|last=Palsson|first=Bernhard O.|title=Systems Biology: Properties of Reconstructed Networks|date=16 January 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85903-5}} * {{cite book|editor1= Werner Dubitzky|editor2=Olaf Wolkenhauer|editor3=Hiroki Yokota|editor4=Kwan-Hyun Cho|title=Encyclopedia of Systems Biology|date=13 August 2013|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-1-4419-9864-4}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Biologija}} {{Wiktionary}} *{{Commons category-inline|Systems biology}} *[http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems Biological Systems in bio-physics-wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013181100/http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems |date=13. 10. 2013 }} {{biologija}} {{Genomika}} {{Sistemi}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Systems Biology}} [[Kategorija:Sistemska biologija| ]] [[Kategorija:Bioinformatika]] [[Kategorija:Računarske oblasti]] jlk0c5rkpxq4g4lic3htwiniqm1p6zy Lee-Steve Jackson 0 536386 3915916 3915705 2026-08-02T07:47:13Z AnToni 2325 3915916 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija biatlonac | ime = Lee-Steve Jackson | slika = Lee-Steve_Jackson_GBR.jpg | opis_slike = | puno_ime = Lee-Steve Jackson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1980|04|20}} | mjesto_rođenja = [[Norton (Durham)|Norton]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 70 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2016. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''66.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 1. 8. 2026. }} '''Lee-Steve Jackson''' rođen 20. aprila 1980. u [[Norton (Durham)|Norton]]u, [[Engleska]] nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20161203091449/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/lee-jackson-1.html|url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Lee-Steve Jackson Olympic Results |accessdate=31. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|66]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 10 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (muškarci)|56]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|66]] | | |} Jackson je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]] Najbolji mu je rezultat 40-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 4:39.6&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama nije nastupao. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 20 km|102]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 20 km|99]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 20 km|75]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 10 km|75]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (muškarci)|21]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|94]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|23]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|dnf]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|25]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|23]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|109]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|88]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|24]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|105]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|25]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|25]] |} Lee-Steve Jackson je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] nastupio devet puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 52-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|SP 2001.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s tri promašaja i zaostatkom od 3:11.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Pavel Rostovcev|Pavela Rostovceva]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat 16-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|SP 1999.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|štafetnoj utrci]] s [[Jason Sklenar|Jasonom Sklenarom]], [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]] i [[Mark Gee|Markom Geeom]] -->. === Svjetski kup === Prvi nastup Jacksona u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]] <!-- u [[Hochfilzen]]u 11. decembra 1999. u utrci na 10&nbsp;km. kada je osvojio 93-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 44-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|sezoni 2004/05.]] na [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 18. februara 2005. u utrci potjere na 12,5&nbsp;km. U štafetnim utrkama su najbolji rezultati dva 13-a mjesta u štafeti. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2016. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|827}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Lee-Steve}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Biografije, Norton (Durham)]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] tsdb94iz18xc6yls688xfccio6cq145 3915918 3915916 2026-08-02T07:52:47Z AnToni 2325 /* Svjetsko prvenstvo */ 3915918 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija biatlonac | ime = Lee-Steve Jackson | slika = Lee-Steve_Jackson_GBR.jpg | opis_slike = | puno_ime = Lee-Steve Jackson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1980|04|20}} | mjesto_rođenja = [[Norton (Durham)|Norton]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 70 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2016. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''66.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 1. 8. 2026. }} '''Lee-Steve Jackson''' rođen 20. aprila 1980. u [[Norton (Durham)|Norton]]u, [[Engleska]] nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20161203091449/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/lee-jackson-1.html|url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Lee-Steve Jackson Olympic Results |accessdate=31. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|66]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 10 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (muškarci)|56]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|66]] | | |} Jackson je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]] Najbolji mu je rezultat 40-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 4:39.6&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama nije nastupao. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 20 km|102]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 20 km|99]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 20 km|75]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 10 km|75]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (muškarci)|21]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|94]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|23]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|{{Tooltip|NZ|Nije završio/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|25]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|109]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|88]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|105]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Lee-Steve Jackson je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] nastupio devet puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 52-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|SP 2001.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s tri promašaja i zaostatkom od 3:11.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Pavel Rostovcev|Pavela Rostovceva]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat 16-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|SP 1999.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|štafetnoj utrci]] s [[Jason Sklenar|Jasonom Sklenarom]], [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]] i [[Mark Gee|Markom Geeom]] -->. === Svjetski kup === Prvi nastup Jacksona u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]] <!-- u [[Hochfilzen]]u 11. decembra 1999. u utrci na 10&nbsp;km. kada je osvojio 93-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 44-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|sezoni 2004/05.]] na [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 18. februara 2005. u utrci potjere na 12,5&nbsp;km. U štafetnim utrkama su najbolji rezultati dva 13-a mjesta u štafeti. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2016. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|827}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Lee-Steve}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Biografije, Norton (Durham)]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 00ls3iiso34cnqnuh0zxe8izczsehgu 3915919 3915918 2026-08-02T07:57:49Z AnToni 2325 3915919 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija biatlonac | ime = Lee-Steve Jackson | slika = Lee-Steve_Jackson_GBR.jpg | opis_slike = | puno_ime = Lee-Steve Jackson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1980|04|20}} | mjesto_rođenja = [[Norton (Durham)|Norton]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 70 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2016. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''66.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 1. 8. 2026. }} '''Lee-Steve Jackson''' rođen 20. aprila 1980. u [[Norton (Durham)|Norton]]u, [[Engleska]] nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20161203091449/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/lee-jackson-1.html|url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Lee-Steve Jackson Olympic Results |accessdate=31. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|66]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 10 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (muškarci)|56]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|66]] | | |} Jackson je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]] Najbolji mu je rezultat 40-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 4:39.6&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama nije nastupao. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 20 km|102]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 20 km|99]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 20 km|75]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 10 km|75]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (muškarci)|21]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|94]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|23]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|{{Tooltip|NZ|Nije završio/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|25]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|109]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|88]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|105]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Lee-Steve Jackson je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] nastupio devet puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 39-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:20.1&nbsp;min bio iza pobjednika [[Martin Fourcade|Martina Fourcadea]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat 20-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (muškarci)|štafetnoj utrci]] s [[Marc Walker|Marcom Walkerom]], [[Joe Brooks (biatlonac)|Joeom Brooksom]] i [[Tom Clemens|Tomom Clemensom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Jacksona u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]] <!-- u [[Hochfilzen]]u 11. decembra 1999. u utrci na 10&nbsp;km. kada je osvojio 93-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 44-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|sezoni 2004/05.]] na [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 18. februara 2005. u utrci potjere na 12,5&nbsp;km. U štafetnim utrkama su najbolji rezultati dva 13-a mjesta u štafeti. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2016. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|827}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Lee-Steve}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Biografije, Norton (Durham)]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 9gz052z2wrvzbacjbdfpjf7hrdmw0y3 3915922 3915919 2026-08-02T08:04:57Z AnToni 2325 3915922 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Lee-Steve Jackson | slika = Lee-Steve_Jackson_GBR.jpg | opis_slike = | puno_ime = Lee-Steve Jackson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1980|04|20}} | mjesto_rođenja = [[Norton (Durham)|Norton]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 70 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2016. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''66.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 1. 8. 2026. }} '''Lee-Steve Jackson''' rođen 20. aprila 1980. u [[Norton (Durham)|Norton]]u, [[Engleska]] nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20161203091449/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/lee-jackson-1.html|url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Lee-Steve Jackson Olympic Results |accessdate=31. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|66]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 10 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (muškarci)|56]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|66]] | | |} Jackson je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]] Najbolji mu je rezultat 40-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 4:39.6&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama nije nastupao. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 20 km|102]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 20 km|99]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 20 km|75]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 10 km|75]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (muškarci)|21]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|94]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|23]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|{{Tooltip|NZ|Nije završio/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|25]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|109]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|88]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|105]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|79]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Lee-Steve Jackson je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] nastupio devet puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 39-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:20.1&nbsp;min bio iza pobjednika [[Martin Fourcade|Martina Fourcadea]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat 20-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (muškarci)|štafetnoj utrci]] s [[Marc Walker|Marcom Walkerom]], [[Joe Brooks (biatlonac)|Joeom Brooksom]] i [[Tom Clemens|Tomom Clemensom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Jacksona u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03.]] u [[Östersund]]u 5. decembra 2002. u utrci na 10&nbsp;km. kada je osvojio 103-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 49-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|sezoni 2010/11.]] na [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 16. decembra 2010. u utrci na 20&nbsp;km. U ekipnim utrkama su najbolji rezultati dva 16-a mjesta u štafeti. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2016. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|827}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Lee-Steve}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Biografije, Norton (Durham)]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 8a69cne01phznr906muss35rpmro6i9 Latentni prostor 0 536390 3915728 2026-08-01T12:11:57Z Mhare 481 + 3915728 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Autoencoder-bottleneck-layer.png|mini|desno|360px|[[Autoenkoder]] preslikava ulazne podatke u sažetu latentnu reprezentaciju, iz koje ih dekoder pokušava rekonstruirati.]] '''Latentni prostor''' ({{jez-en|latent space}}) apstraktni je [[matematički prostor]] u kojem [[statistički model]] ili model [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] predstavlja podatke pomoću skrivenih, odnosno latentnih varijabli. Svaki podatkovni uzorak u takvom prostoru odgovara tački ili [[vektor]]u čije koordinate ne moraju neposredno predstavljati mjerljiva svojstva iz izvornog skupa podataka, nego osobine koje je model izdvojio kao korisne za rekonstrukciju, razlikovanje, grupiranje ili generiranje novih uzoraka.<ref name="Bengio2013">{{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}}</ref> Latentni prostor obično ima manje dimenzija od izvornog prostora podataka, zbog čega može služiti za [[redukcija dimenzionalnosti|redukciju dimenzionalnosti]], [[kompresija podataka|kompresiju]], vizualizaciju i izdvajanje značajki. U [[generativni model|generativnim modelima]] predstavlja prostor iz kojeg se biraju ili u kojem se mijenjaju latentni vektori, a zatim se dekodiranjem pretvaraju u slike, tekst, zvuk, molekule ili druge podatke. Blizina dviju tačaka često označava sličnost odgovarajućih uzoraka, ali geometrija prostora zavisi od arhitekture, funkcije gubitka, podataka za obuku i uvedenih ograničenja.<ref name="GoodfellowBook">{{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3 |url=https://www.deeplearningbook.org/ |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pojam se upotrebljava u [[statistika|statistici]], [[obrada signala|obradi signala]], [[računarski vid|računarskom vidu]], [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]], [[bioinformatika|bioinformatici]] i drugim oblastima. U klasičnim modelima latentne varijable mogu predstavljati neopažene uzroke ili faktore, dok u [[duboko učenje|dubokom učenju]] latentne reprezentacije najčešće nastaju kao aktivacije skrivenih slojeva [[vještačka neuronska mreža|neuronske mreže]].<ref name="Cunningham2022">{{cite journal |last=Cunningham |first=John P. |last2=Yu |first2=Byron M. |title=Dimensionality reduction for large-scale neural recordings |journal=Nature Neuroscience |volume=17 |issue=11 |pages=1500–1509 |year=2014 |doi=10.1038/nn.3776}}</ref> == Terminologija == Pridjev "latentan" označava nešto što postoji, ali nije neposredno opaženo ili izmjereno. Latentna varijabla zato nije izravno sadržana u pojedinačnom ulaznom zapisu, nego se zaključuje iz odnosa među opaženim varijablama. Skup mogućih vrijednosti jedne ili više takvih varijabli čini latentni prostor. U literaturi se koriste i izrazi "prostor latentnih varijabli", "prostor skrivenih reprezentacija", "prostor ugrađivanja" i "reprezentacijski prostor". Ti izrazi nisu uvijek potpuni sinonimi. [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)|Ugrađivanje]] je preslikavanje objekta u vektorsku reprezentaciju, dok latentni prostor može biti određen i [[vjerovatnoća|vjerovatnosnim]] modelom koji svakom uzorku ne pridružuje jednu tačku, nego raspodjelu vjerovatnoće. Izraz se razlikuje i od skrivenog sloja neuronske mreže. Aktivacije svakog skrivenog sloja mogu se posmatrati kao reprezentacijski prostor, ali se latentnim prostorom najčešće naziva sloj ili skup varijabli koji predstavlja sažetu strukturu podataka, naročito usko grlo autoenkodera ili slučajnu varijablu generativnog modela. U radovima se koristi oblik "latentni prostor", dok se uz njega pojavljuju izrazi "skriveni prostor", "prostor značajki" i "prostor latentnih varijabli".<ref name="Kurtanjek2025">{{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Matematički opis == Neka je <math>\mathcal{X}</math> prostor opaženih podataka, naprimjer skup slika predstavljenih vektorima piksela, a <math>\mathcal{Z}</math> latentni prostor. Enkoder je preslikavanje :<math>f_{\theta}\colon \mathcal{X}\rightarrow\mathcal{Z},</math> pri čemu su <math>\theta</math> parametri modela. Za ulazni podatak <math>x</math> enkoder proizvodi latentni vektor :<math>z=f_{\theta}(x).</math> Dekoder je preslikavanje :<math>g_{\phi}\colon \mathcal{Z}\rightarrow\mathcal{X},</math> koje iz latentne reprezentacije pokušava dobiti rekonstruirani ili generirani uzorak :<math>\hat{x}=g_{\phi}(z).</math> Ako je <math>\mathcal{X}\subseteq\mathbb{R}^{n}</math>, a <math>\mathcal{Z}\subseteq\mathbb{R}^{d}</math>, obično vrijedi <math>d<n</math>. Model tada pokušava sačuvati najvažnije informacije iz visokodimenzionalnog ulaza u manjem broju latentnih koordinata. Latentni prostor ipak ne mora biti niskodimenzionalan; kod pojedinih jezičkih i vizuelnih modela broj latentnih koordinata može biti veći od broja izvornih varijabli, dok se korisna struktura postiže rijetkošću, pravilima pažnje ili drugim ograničenjima. Kod determinističkih modela svaki ulaz obično se preslikava u jednu tačku. Vjerovatnosni modeli uvode raspodjelu latentne varijable <math>z</math>, često označenu kao <math>p(z)</math>, i uvjetnu raspodjelu podataka <math>p(x\mid z)</math>. Generiranje se tada sastoji od izbora latentne vrijednosti iz početne raspodjele i stvaranja uzorka prema dekoderu. == Historijski razvoj == Ideja zaključivanja o skrivenim faktorima starija je od savremenog mašinskog učenja. [[Charles Spearman]] je početkom 20. stoljeća razvio [[faktorska analiza|faktorsku analizu]] kako bi objasnio korelacije među opaženim varijablama manjim brojem neopaženih faktora. Kasniji statistički modeli, uključujući [[analiza glavnih komponenti|analizu glavnih komponenti]], modele mješavina, [[skriveni Markovljev model|skrivene Markovljeve modele]] i [[latentna semantička analiza|latentnu semantičku analizu]], formalizirali su različite oblike skrivenih reprezentacija.<ref>{{cite book |last=Bartholomew |first=David J. |last2=Knott |first2=Martin |last3=Moustaki |first3=Irini |title=Latent Variable Models and Factor Analysis: A Unified Approach |edition=3 |publisher=Wiley |year=2011 |isbn=978-0-470-97882-6}}</ref> Analiza glavnih komponenti nalazi linearne pravce duž kojih podaci imaju najveću varijansu. Koordinate podataka u odnosu na te pravce mogu se tumačiti kao linearni latentni prostor. Takva reprezentacija pogodna je za kompresiju i vizualizaciju, ali ne može neposredno opisati složene nelinearne odnose. Razvoj neuronskih mreža omogućio je učenje nelinearnih latentnih reprezentacija. Autoenkoderi su tokom 1980-ih i 1990-ih korišteni za redukciju dimenzionalnosti, a ponovni razvoj dubokih mreža početkom 21. stoljeća omogućio je učenje hijerarhijskih reprezentacija iz velikih skupova podataka.<ref>{{cite journal |last=Hinton |first=Geoffrey E. |last2=Salakhutdinov |first2=Ruslan R. |title=Reducing the Dimensionality of Data with Neural Networks |journal=Science |volume=313 |issue=5786 |pages=504–507 |year=2006 |doi=10.1126/science.1127647}}</ref> Varijacijski autoenkoderi i generativne suparničke mreže, predstavljeni tokom 2010-ih, učinili su latentni prostor središnjim dijelom generativnog modeliranja. Naknadni modeli primijenili su slične koncepte na slike visoke rezolucije, govor, muziku, tekst, trodimenzionalne objekte, molekule i multimodalne podatke.<ref name="KingmaVAE">{{cite conference |last=Kingma |first=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |title=Auto-Encoding Variational Bayes |book-title=2nd International Conference on Learning Representations |year=2014 |url=https://arxiv.org/abs/1312.6114 |access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name="GoodfellowGAN">{{cite conference |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |title=Generative Adversarial Nets |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=27 |year=2014 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Stvaranje latentnog prostora == === Linearne metode === Kod linearnih metoda latentne koordinate dobijaju se linearnom kombinacijom izvornih varijabli. Analiza glavnih komponenti traži ortogonalne ose koje redom objašnjavaju najveću moguću količinu varijanse. Projekcija podataka na prvih nekoliko komponenti daje niskodimenzionalnu reprezentaciju. [[Faktorska analiza]] pretpostavlja da opažene varijable nastaju djelovanjem manjeg broja zajedničkih latentnih faktora i dodatnog šuma. Za razliku od analize glavnih komponenti, izričito razlikuje zajedničku strukturu od varijanse specifične za pojedinu opaženu varijablu. [[Matrična faktorizacija]] rastavlja matricu podataka na umnožak manjih matrica. Upotrebljava se u [[sistem preporuke|sistemima preporuke]], gdje se korisnici i predmeti predstavljaju vektorima u zajedničkom latentnom prostoru. Blizina ili skalarni proizvod tih vektora može služiti za procjenu vjerovatnoće da će se određenom korisniku svidjeti neki predmet. === Učenje mnogostrukosti === Metode [[učenje mnogostrukosti|učenja mnogostrukosti]] polaze od pretpostavke da visokodimenzionalni podaci leže blizu niskodimenzionalne geometrijske strukture, odnosno [[mnogostrukost|mnogostrukosti]]. Algoritmi kao što su Isomap, lokalno linearno ugrađivanje, [[t-SNE]] i [[UMAP]] pokušavaju sačuvati lokalne ili globalne odnose među uzorcima prilikom preslikavanja u dvije ili tri dimenzije.<ref>{{cite journal |last=Tenenbaum |first=Joshua B. |last2=de Silva |first2=Vin |last3=Langford |first3=John C. |title=A Global Geometric Framework for Nonlinear Dimensionality Reduction |journal=Science |volume=290 |issue=5500 |pages=2319–2323 |year=2000 |doi=10.1126/science.290.5500.2319}}</ref> Takvi prikazi često se nazivaju latentnim prostorima, ali prvenstveno služe vizualizaciji i istraživanju podataka. Udaljenosti i veličine grupa na dvodimenzionalnom prikazu ne moraju vjerno odražavati sve odnose u izvornom prostoru. Posebno t-SNE može razdvojiti grupe i kada njihova međusobna udaljenost nije statistički značajna. === Autoenkoderi === Autoenkoder se sastoji od enkodera, latentnog sloja i dekodera. Tokom obuke pokušava minimizirati razliku između ulaza <math>x</math> i rekonstrukcije <math>\hat{x}</math>. Ako latentni sloj ima ograničen kapacitet, mreža mora naučiti sažetu reprezentaciju koja zadržava informacije potrebne za rekonstrukciju. Obični autoenkoder nema obavezu da latentne vektore rasporedi pravilno ili neprekidno. Dvije susjedne tačke mogu se dekodirati u veoma različite uzorke, a pojedini dijelovi prostora mogu odgovarati besmislenim izlazima. Zbog toga su razvijeni dodatno regulirani autoenkoderi. Rijetki autoenkoder potiče model da istovremeno aktivira mali broj latentnih jedinica. Autoenkoder za uklanjanje šuma uči rekonstruirati izvorni uzorak iz namjerno oštećenog ulaza. Kontraktivni autoenkoder kažnjava pretjeranu osjetljivost reprezentacije na male promjene ulaza. Ovi postupci mogu učiniti latentni prostor stabilnijim i korisnijim za druge zadatke.<ref>{{cite journal |last=Vincent |first=Pascal |last2=Larochelle |first2=Hugo |last3=Lajoie |first3=Isabelle |last4=Bengio |first4=Yoshua |last5=Manzagol |first5=Pierre-Antoine |title=Stacked Denoising Autoencoders: Learning Useful Representations in a Deep Network with a Local Denoising Criterion |journal=Journal of Machine Learning Research |volume=11 |pages=3371–3408 |year=2010 |url=https://www.jmlr.org/papers/v11/vincent10a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Varijacijski autoenkoderi === [[Datoteka:Reparameterized Variational Autoencoder.png|mini|desno|390px|Struktura [[varijacijski autoenkoder|varijacijskog autoenkodera]] s postupkom reparametrizacije latentne varijable <math>z</math>.]] [[Varijacijski autoenkoder]] vjerovatnosni je generativni model koji za svaki ulaz procjenjuje parametre raspodjele latentne varijable, najčešće srednju vrijednost i varijansu normalne raspodjele. Umjesto jedne fiksne tačke enkoder određuje približnu raspodjelu <math>q_{\phi}(z\mid x)</math>. Funkcija gubitka spaja grešku rekonstrukcije s članom koji približnu posteriornu raspodjelu usklađuje s unaprijed izabranom početnom raspodjelom <math>p(z)</math>. Uobičajeni oblik cilja jest donja granica dokaza: :<math> \mathcal{L} = \mathbb{E}_{q_{\phi}(z\mid x)} \left[\log p_{\theta}(x\mid z)\right] - D_{\mathrm{KL}} \left(q_{\phi}(z\mid x)\parallel p(z)\right), </math> gdje je <math>D_{\mathrm{KL}}</math> [[Kullback–Leiblerova divergencija]]. Prvi član potiče dobru rekonstrukciju, a drugi pravilnije i neprekidnije uređenje latentnog prostora.<ref name="KingmaVAE"/> Uzorak se generira izborom tačke iz početne raspodjele i njenim prosljeđivanjem kroz dekoder. Postupak reparametrizacije omogućava obuku metodom [[gradijentni spust|gradijentnog spusta]] tako što se slučajno uzorkovanje izražava pomoću vanjske slučajne varijable. Varijacijski autoenkoderi često stvaraju glađe latentne prostore od običnih autoenkodera, ali mogu davati manje oštre slike ili zanemarivati dio latentnih varijabli. Brojne izvedbe mijenjaju odnos između kvaliteta rekonstrukcije, razdvajanja faktora i vjernosti početnoj raspodjeli.<ref>{{cite journal |last=Kalingeri |first=Vasanth |last2=Grandhe |first2=Ajay |title=Latent Variable Modelling Using Variational Autoencoders: A Survey |journal=arXiv |year=2022 |eprint=2206.09891 |class=cs.LG |url=https://arxiv.org/abs/2206.09891 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Generativne suparničke mreže === [[Generativna suparnička mreža]] sastoji se od generatora i diskriminatora. Generator preslikava latentni vektor <math>z</math>, obično iz jednostavne raspodjele, u podatkovni uzorak, dok diskriminator pokušava razlikovati generirane uzorke od stvarnih. Njihovim suparničkim učenjem generator postupno stvara izlaze slične podacima za obuku.<ref name="GoodfellowGAN"/> Latentni prostor takvih mreža može sadržavati pravce povezane s vizuelnim ili semantičkim svojstvima. Pomjeranje vektora duž određenog pravca može mijenjati izraz lica, osvjetljenje, položaj predmeta ili druge osobine generiranog uzorka. Ta tumačenja nisu unaprijed određena i mogu biti isprepletena. Klasični generator nema ugrađeni enkoder koji stvarni uzorak vraća u latentni prostor. Za pronalaženje odgovarajućeg latentnog vektora koriste se optimizacija, dodatno obučeni enkoderi ili arhitekture koje zajednički uče preslikavanje u oba smjera. === Difuzijski modeli === [[Difuzijski model]] uči obrnuti postupak postepenog dodavanja šuma podacima. Rani modeli radili su izravno u prostoru piksela, dok latentni difuzijski modeli najprije autoenkoderom sažimaju sliku u latentni prostor. Difuzijski proces zatim se izvodi nad manjom reprezentacijom, a rezultat se dekodira u sliku.<ref>{{cite conference |last=Rombach |first=Robin |last2=Blattmann |first2=Andreas |last3=Lorenz |first3=Dominik |last4=Esser |first4=Patrick |last5=Ommer |first5=Björn |title=High-Resolution Image Synthesis with Latent Diffusion Models |book-title=Proceedings of the IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition |pages=10684–10695 |year=2022 |doi=10.1109/CVPR52688.2022.01042}}</ref> Rad u latentnom prostoru smanjuje računarske zahtjeve jer model ne obrađuje svaki piksel u svakom koraku. Kvalitet generiranja ipak zavisi od toga koliko dobro autoenkoder čuva pojedinosti i od geometrije njegove reprezentacije. === Jezički modeli i ugrađivanja === U obradi prirodnog jezika riječi, rečenice i dokumenti predstavljaju se vektorima. Modeli kao što su [[word2vec]], GloVe i [[BERT]] uče prostore u kojima se semantički ili sintaksički slični izrazi često nalaze blizu jedan drugom.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Chen |first2=Kai |last3=Corrado |first3=Greg |last4=Dean |first4=Jeffrey |title=Efficient Estimation of Word Representations in Vector Space |book-title=International Conference on Learning Representations Workshop |year=2013 |url=https://arxiv.org/abs/1301.3781 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Kontekstualni jezički modeli ne pridružuju riječi jednom stalnom vektoru. Reprezentacija zavisi od rečenice i položaja riječi, pa isti izraz može zauzimati različite dijelove prostora u različitim kontekstima. Skrivena stanja [[Transformer (model mašinskog učenja)|transformera]] mogu se posmatrati kao niz latentnih prostora kroz koje se informacije postepeno obrađuju. Latentni prostor velikih jezičkih modela ne predstavlja nužno neposredno razumljive pojmove. Pojedine značajke mogu biti raspoređene preko velikog broja neurona, dok jedan neuron može učestvovati u predstavljanju više nepovezanih osobina. Metode interpretabilnosti pokušavaju izdvojiti pravce, podprostore i rijetke značajke povezane s određenim konceptima. == Geometrija latentnog prostora == Latentni prostor najčešće se predstavlja kao euklidski vektorski prostor, ali njegova stvarna geometrija može biti znatno složenija. Podaci mogu zauzimati samo mali i zakrivljen dio prostora, dok tačke izvan naučene mnogostrukosti ne odgovaraju vjerovatnim ili smislenim uzorcima. Udaljenost između vektora često se mjeri [[euklidska udaljenost|euklidskom udaljenošću]], [[kosinusna sličnost|kosinusnom sličnošću]] ili drugim metrikama. Odabrana metrika treba odgovarati načinu na koji je model obučen. Ugrađivanja normalizirana na jediničnu sferu, naprimjer, češće se porede uglom nego euklidskom udaljenošću. Lokalna geometrija opisuje odnose među bliskim tačkama, a globalna raspored udaljenih grupa i pravaca. Model može dobro čuvati lokalna susjedstva, a istovremeno iskriviti globalne udaljenosti. Zbog toga vizualizacija latentnog prostora ne predstavlja potpuno vjeran prikaz svih naučenih odnosa. U vjerovatnosnim modelima latentni prostor može biti [[Riemannova mnogostrukost]], jer promjena istog iznosa u različitim dijelovima prostora ne mora uzrokovati jednaku promjenu dekodiranog podatka. Geometrija se tada može izvesti iz lokalne osjetljivosti dekodera.<ref>{{cite conference |last=Arvanitidis |first=Georgios |last2=Hansen |first2=Lars Kai |last3=Hauberg |first3=Søren |title=Latent Space Oddity: On the Curvature of Deep Generative Models |book-title=6th International Conference on Learning Representations |year=2018 |url=https://arxiv.org/abs/1710.11379 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Interpolacija i aritmetika == Interpolacija u latentnom prostoru sastoji se od stvaranja međutačaka između dvije reprezentacije. Za vektore <math>z_1</math> i <math>z_2</math> linearna interpolacija određuje :<math>z(t)=(1-t)z_1+t z_2,\qquad 0\leq t\leq 1.</math> Dekodiranjem niza tih tačaka mogu se dobiti postupni prijelazi između dviju slika, zvukova ili drugih uzoraka. Kod sferno raspoređenih reprezentacija koristi se sferna interpolacija kako putanja ne bi prolazila kroz područja male vjerovatnoće. Glatka interpolacija često se uzima kao pokazatelj da je model naučio kontinuiranu strukturu podataka. Sama vizuelna uvjerljivost ipak ne dokazuje da su latentne koordinate semantički razdvojene niti da prostor ispravno predstavlja sve primjere. Kod pojedinih modela razlike između latentnih vektora mogu odgovarati približno dosljednim semantičkim promjenama. Poznat primjer u vektorskim reprezentacijama riječi jest odnos između vektora za pojmove "kralj", "muškarac", "žena" i "kraljica". Takva aritmetika nije opće pravilo i osjetljiva je na skup podataka, način obuke i izabranu metriku.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Sutskever |first2=Ilya |last3=Chen |first3=Kai |last4=Corrado |first4=Greg S. |last5=Dean |first5=Jeff |title=Distributed Representations of Words and Phrases and their Compositionality |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=26 |year=2013 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2013/hash/9aa42b31882ec039965f3c4923ce901b-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Razdvajanje faktora == Razdvojena latentna reprezentacija nastoji različite nezavisne faktore promjene prikazati odvojenim koordinatama ili podprostorima. Kod slika bi jedna koordinata mogla predstavljati položaj objekta, druga osvjetljenje, a treća njegov oblik. Takva struktura može olakšati uređivanje, interpretaciju i prijenos naučenih reprezentacija. Ipak, bez dodatnih pretpostavki nije moguće pouzdano utvrditi jedinstveno razdvajanje skrivenih faktora samo iz neoznačenih podataka. Više različitih latentnih prostora može jednako dobro objasniti isti skup opažanja.<ref>{{cite conference |last=Locatello |first=Francesco |last2=Bauer |first2=Stefan |last3=Lucic |first3=Mario |last4=Rätsch |first4=Gunnar |last5=Gelly |first5=Sylvain |last6=Schölkopf |first6=Bernhard |last7=Bachem |first7=Olivier |title=Challenging Common Assumptions in the Unsupervised Learning of Disentangled Representations |book-title=Proceedings of the 36th International Conference on Machine Learning |pages=4114–4124 |year=2019 |url=https://proceedings.mlr.press/v97/locatello19a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Modeli zato koriste induktivne pretpostavke, oznake, poznatu strukturu podataka ili kontrolirane intervencije. Varijante poput β-VAE povećavaju težinu regularizacijskog člana kako bi potaknule nezavisnije latentne koordinate, ali to često pogoršava kvalitet rekonstrukcije.<ref>{{cite conference |last=Higgins |first=Irina |last2=Matthey |first2=Loïc |last3=Pal |first3=Arka |last4=Burgess |first4=Christopher |last5=Glorot |first5=Xavier |last6=Botvinick |first6=Matthew |last7=Mohamed |first7=Shakir |last8=Lerchner |first8=Alexander |title=beta-VAE: Learning Basic Visual Concepts with a Constrained Variational Framework |book-title=5th International Conference on Learning Representations |year=2017 |url=https://openreview.net/forum?id=Sy2fzU9gl |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Vizualizacija == [[Datoteka:PcaIdea.png|mini|lijevo|300px|Analiza glavnih komponenti projicira podatke na ose koje objašnjavaju najveći dio njihove varijanse.]] Latentni prostori često imaju desetine, stotine ili hiljade dimenzija, pa se ne mogu neposredno prikazati. Za vizualizaciju se dodatno svode na dvije ili tri dimenzije metodama kao što su analiza glavnih komponenti, t-SNE i UMAP. Tačke se mogu obojiti prema poznatim klasama, izvoru podataka ili vrijednosti nekog svojstva. Jasno odvojene grupe mogu pokazivati da je model naučio razlikovati određene kategorije, dok postepeni prijelazi mogu upućivati na kontinuiranu promjenu osobine. Vizualizaciju treba tumačiti oprezno. Redukcija dimenzionalnosti može stvarati prividne grupe, mijenjati njihove međusobne udaljenosti ili sakriti preklapanje koje postoji u izvornom prostoru. Rezultat zavisi i od parametara algoritma, slučajne inicijalizacije i uzorka podataka. Pojedinačne latentne dimenzije dodatno se ispituju mijenjanjem njihove vrijednosti uz zadržavanje ostalih koordinata. Promjena dekodiranog izlaza može otkriti koje svojstvo ta dimenzija približno kontrolira. Kod isprepletenih reprezentacija promjena jedne koordinate istovremeno mijenja više osobina. == Primjene == === Generiranje sadržaja === Latentni prostor omogućava generativnom modelu stvaranje novih uzoraka odabirom latentnih vektora. Kod modela slika dekoder vektor pretvara u raspored piksela, dok kod modela govora može stvarati akustičke značajke ili talasni oblik. Uslovljeni generativni modeli uz latentni vektor primaju oznaku klase, tekstualni opis ili drugi signal. Time se može usmjeriti sadržaj izlaza, dok latentne varijable predstavljaju osobine koje nisu izričito zadane uvjetom. Generiranje iz latentnog prostora koristi se u umjetnosti, dizajnu, sintezi govora, stvaranju muzike i razvoju videoigara. Rezultati zavise od podataka za obuku i mogu reproducirati njihove greške, društvene pristrasnosti ili zaštićene sadržaje. === Uređivanje podataka === Pronalaženjem semantičkih pravaca moguće je mijenjati određene osobine uzorka. U generiranju portreta to može uključivati položaj glave, izraz lica ili osvjetljenje, dok se kod zvuka mogu mijenjati visina, boja glasa ili način izgovora. Postupak obično zahtijeva preslikavanje početnog uzorka u latentni prostor, promjenu njegova vektora i ponovno dekodiranje. Ako enkoder ili inverzija nisu precizni, rekonstruirani uzorak može izgubiti pojedinosti. === Prepoznavanje i klasifikacija === Latentne reprezentacije mogu se koristiti kao ulaz u jednostavniji klasifikator. Dobro obučeni model može izdvojiti značajke koje su otpornije na šum, promjene osvjetljenja ili druge nevažne varijacije od izvornih podataka. Kod [[učenje prijenosom|učenja prijenosom]] reprezentacija naučena na velikom skupu podataka primjenjuje se na manji povezani zadatak. Umjesto obuke cijelog modela, može se obučiti samo završni klasifikacijski sloj nad latentnim vektorima. === Pretraživanje i preporučivanje === Slični predmeti mogu se tražiti poređenjem njihovih latentnih vektora. Takav pristup koristi se za pretraživanje slika prema sadržaju, pronalaženje semantički sličnih tekstova i preporučivanje proizvoda, muzike ili filmova. U sistemima preporuke korisnici i predmeti nalaze se u zajedničkom latentnom prostoru. Model pokušava postaviti vektore tako da korisnici budu bliži predmetima s kojima će vjerovatno stupiti u interakciju. === Otkrivanje anomalija === Autoenkoder obučen na uobičajenim podacima može loše rekonstruirati neuobičajene uzorke. Velika greška rekonstrukcije ili udaljenost od tipičnih područja latentnog prostora tada služi kao pokazatelj anomalije. Metoda se koristi za otkrivanje tehničkih kvarova, neobičnih finansijskih transakcija i odstupanja u medicinskim snimcima. Njena pouzdanost zavisi od toga predstavlja li skup za obuku zaista normalno stanje i može li model nenamjerno dobro rekonstruirati anomalije. === Biologija i medicina === U [[biologija|biologiji]] latentni modeli sažimaju podatke o ekspresiji gena, proteinskim strukturama, medicinskim slikama i kliničkim mjerenjima. Latentne varijable mogu odgovarati tipovima ćelija, razvojnim stanjima, obrascima bolesti ili drugim skrivenim biološkim procesima.<ref name="Lopez2021">{{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}}</ref> U razvoju lijekova modeli preslikavaju molekule u kontinuirani latentni prostor. Optimizacijom vektora mogu se tražiti strukture s poželjnim hemijskim ili farmakološkim svojstvima, nakon čega dekoder predlaže odgovarajuće molekule.<ref>{{cite journal |last=Gómez-Bombarelli |first=Rafael |last2=Wei |first2=Jennifer N. |last3=Duvenaud |first3=David |last4=Hernández-Lobato |first4=José Miguel |last5=Sánchez-Lengeling |first5=Benjamín |last6=Sheberla |first6=Dennis |last7=Aguilera-Iparraguirre |first7=Jorge |last8=Hirzel |first8=Timothy D. |last9=Adams |first9=Ryan P. |last10=Aspuru-Guzik |first10=Alán |title=Automatic Chemical Design Using a Data-Driven Continuous Representation of Molecules |journal=ACS Central Science |volume=4 |issue=2 |pages=268–276 |year=2018 |doi=10.1021/acscentsci.7b00572}}</ref> Latentne osobine nisu automatski biološki uzroci. Mogu odražavati tehnički šum, način prikupljanja uzorka ili korelacije bez uzročne veze. Njihovo tumačenje zahtijeva statističku provjeru i eksperimentalnu potvrdu.<ref name="Kurtanjek2025"/> === Govor i zvuk === Modeli govora u latentnom prostoru razdvajaju ili zajednički predstavljaju jezički sadržaj, identitet govornika, intonaciju i akustičke osobine. Takve reprezentacije koriste se za sintezu govora, pretvaranje glasa, uklanjanje šuma i automatsko prepoznavanje govora. Latentni kodeci sažimaju zvuk u niz diskretnih ili kontinuiranih jedinica. Jezički ili generativni model zatim može predviđati te jedinice umjesto izravnog generiranja svakog zvučnog uzorka, čime se smanjuje složenost zadatka. === Robotika === U [[robotika|robotici]] latentne varijable mogu predstavljati stanje okoline, položaj objekata ili dinamiku sistema. Model uči predviđati kako se latentno stanje mijenja nakon određene radnje, što može biti efikasnije od simuliranja svih piksela ili senzorskih mjerenja. Takvi modeli koriste se za planiranje, učenje upravljanja i povezivanje podataka iz kamera, dodirnih senzora i drugih izvora. Pogrešna ili nepotpuna latentna reprezentacija može dovesti do plana koji u stvarnom okruženju nije siguran ili izvodljiv. == Ograničenja == === Neodređenost reprezentacije === Isti skup podataka može imati više različitih latentnih reprezentacija koje daju jednako dobre rekonstrukcije ili predviđanja. Rotacija, skaliranje ili složenija transformacija latentnog prostora može promijeniti značenje pojedinih koordinata bez promjene izlaza modela. Zbog toga se latentnim dimenzijama ne treba automatski pripisivati stvarno značenje. Koordinata povezana s određenim svojstvom može biti samo statistički pokazatelj, a ne njegov uzrok. === Praznine i područja male vjerovatnoće === Obični autoenkoder može postaviti kodove uzoraka u udaljene, nepovezane dijelove prostora. Tačka između njih tada ne mora odgovarati smislenom izlazu. Vjerovatnosna regularizacija i druge tehnike pokušavaju smanjiti takve praznine, ali ih ne uklanjaju uvijek. Model može imati i područja u kojima dekoder proizvodi uvjerljive, ali nereprezentativne uzorke. Vizuelno kvalitetan izlaz ne znači da je vjerovatan prema stvarnoj raspodjeli podataka. === Kolaps reprezentacije === Kod nekih generativnih modela latentne varijable mogu biti zanemarene. Varijacijski autoenkoder s veoma snažnim dekoderom može rekonstruirati ili generirati podatke bez korištenja značajnog dijela latentnog koda, što se naziva kolapsom posteriora. Kod generativnih suparničkih mreža može nastati kolaps načina, pri kojem različiti latentni vektori proizvode mali broj sličnih izlaza. Model tada ne predstavlja cijelu raznolikost skupa za obuku. === Pristrasnost === Latentni prostor odražava statističke obrasce podataka na kojima je model obučen. Ako podaci sadrže društvene, kulturne ili historijske pristrasnosti, one mogu biti ugrađene u geometriju prostora. Kod jezičkih ugrađivanja pojmovi povezani s određenim zanimanjima, spolovima ili etničkim skupinama mogu dobiti pristrasne odnose. Slični problemi pojavljuju se kod prepoznavanja lica, preporučivanja i generiranja slika. Uklanjanje jedne izmjerene pristrasnosti ne jamči da su nestale sve povezane asocijacije.<ref>{{cite conference |last=Bolukbasi |first=Tolga |last2=Chang |first2=Kai-Wei |last3=Zou |first3=James Y. |last4=Saligrama |first4=Venkatesh |last5=Kalai |first5=Adam T. |title=Man is to Computer Programmer as Woman is to Homemaker? Debiasing Word Embeddings |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=29 |year=2016 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2016/hash/a486cd07e4ac3d270571622f4f316ec5-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Interpretabilnost === Veliki modeli često koriste raspodijeljene reprezentacije, u kojima se jedan pojam kodira obrascem preko velikog broja jedinica. Pojedinačni neuron tada nema stabilno i jednoznačno značenje. Metode ispitivanja uključuju linearne sonde, vizualizaciju aktivacija, ablaciju, traženje semantičkih pravaca i rijetke autoenkodere. Sonda može pokazati da je podatak moguće izdvojiti iz latentne reprezentacije, ali ne mora dokazati da model tu informaciju koristi pri donošenju odluke. === Napadi i manipulacija === Male, posebno oblikovane promjene ulaza mogu izazvati veliku promjenu latentne reprezentacije i pogrešan izlaz modela. Takvi [[adverzarijalni primjer|adverzarijalni primjeri]] pokazuju da geometrija naučenog prostora ne mora odgovarati ljudskoj procjeni sličnosti. Napadač može pokušati rekonstruirati osjetljive podatke iz latentnih vektora, utvrditi je li određeni primjer korišten pri obuci ili umetnuti zlonamjerne obrasce u skup podataka. Latentna reprezentacija zato se ne može automatski smatrati anonimnom ili sigurnom. == Također pogledajte == * [[Latentna varijabla]] * [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)]] * [[Učenje reprezentacija]] * [[Redukcija dimenzionalnosti]] * [[Analiza glavnih komponenti]] * [[Faktorska analiza]] * [[Autoenkoder]] * [[Varijacijski autoenkoder]] * [[Generativna suparnička mreža]] * [[Difuzijski model]] * [[Učenje mnogostrukosti]] * [[t-SNE]] * [[UMAP]] * [[Duboko učenje]] * [[Generativna umjetna inteligencija]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3}} * {{cite book |last=Murphy |first=Kevin P. |title=Probabilistic Machine Learning: An Introduction |publisher=MIT Press |year=2022 |isbn=978-0-262-04682-4}} * {{cite book |last=Bishop |first=Christopher M. |title=Pattern Recognition and Machine Learning |publisher=Springer |year=2006 |isbn=978-0-387-31073-2}} * {{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}} * {{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}} * {{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Autoencoders}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Latentni prostor}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] [[Kategorija:Vještačka inteligencija]] ft1l7txx7l549ekh1pziwzr2do8xzv0 3915777 3915728 2026-08-01T15:50:55Z Palapa 383 3915777 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Autoencoder-bottleneck-layer.png|mini|desno|360px|[[Autoenkoder]] preslikava ulazne podatke u sažetu latentnu reprezentaciju, iz koje ih dekoder pokušava rekonstruirati.]] '''Latentni prostor''' ({{jez-en|latent space}}) apstraktni je [[matematički prostor]] u kojem [[statistički model]] ili model [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] predstavlja podatke pomoću skrivenih, odnosno latentnih varijabli. Svaki podatkovni uzorak u takvom prostoru odgovara tački ili [[vektor]]u čije koordinate ne moraju neposredno predstavljati mjerljiva svojstva iz izvornog skupa podataka, nego osobine koje je model izdvojio kao korisne za rekonstrukciju, razlikovanje, grupiranje ili generiranje novih uzoraka.<ref name="Bengio2013">{{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}}</ref> Latentni prostor obično ima manje dimenzija od izvornog prostora podataka, zbog čega može služiti za [[redukcija dimenzionalnosti|redukciju dimenzionalnosti]], [[kompresija podataka|kompresiju]], vizualizaciju i izdvajanje značajki. U [[generativni model|generativnim modelima]] predstavlja prostor iz kojeg se biraju ili u kojem se mijenjaju latentni vektori, a zatim se dekodiranjem pretvaraju u slike, tekst, zvuk, molekule ili druge podatke. Blizina dviju tačaka često označava sličnost odgovarajućih uzoraka, ali geometrija prostora zavisi od arhitekture, funkcije gubitka, podataka za obuku i uvedenih ograničenja.<ref name="GoodfellowBook">{{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3 |url=https://www.deeplearningbook.org/ |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pojam se upotrebljava u [[statistika|statistici]], [[obrada signala|obradi signala]], [[računarski vid|računarskom vidu]], [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]], [[bioinformatika|bioinformatici]] i drugim oblastima. U klasičnim modelima latentne varijable mogu predstavljati neopažene uzroke ili faktore, dok u [[duboko učenje|dubokom učenju]] latentne reprezentacije najčešće nastaju kao aktivacije skrivenih slojeva [[vještačka neuronska mreža|neuronske mreže]].<ref name="Cunningham2022">{{cite journal |last=Cunningham |first=John P. |last2=Yu |first2=Byron M. |title=Dimensionality reduction for large-scale neural recordings |journal=Nature Neuroscience |volume=17 |issue=11 |pages=1500–1509 |year=2014 |doi=10.1038/nn.3776}}</ref> == Terminologija == Pridjev "latentan" označava nešto što postoji, ali nije neposredno opaženo ili izmjereno. Latentna varijabla zato nije izravno sadržana u pojedinačnom ulaznom zapisu, nego se zaključuje iz odnosa među opaženim varijablama. Skup mogućih vrijednosti jedne ili više takvih varijabli čini latentni prostor. U literaturi se koriste i izrazi "prostor latentnih varijabli", "prostor skrivenih reprezentacija", "prostor ugrađivanja" i "reprezentacijski prostor". Ti izrazi nisu uvijek potpuni sinonimi. [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)|Ugrađivanje]] je preslikavanje objekta u vektorsku reprezentaciju, dok latentni prostor može biti određen i [[vjerovatnoća|vjerovatnosnim]] modelom koji svakom uzorku ne pridružuje jednu tačku, nego raspodjelu vjerovatnoće. Izraz se razlikuje i od skrivenog sloja neuronske mreže. Aktivacije svakog skrivenog sloja mogu se posmatrati kao reprezentacijski prostor, ali se latentnim prostorom najčešće naziva sloj ili skup varijabli koji predstavlja sažetu strukturu podataka, naročito usko grlo autoenkodera ili slučajnu varijablu generativnog modela. U radovima se koristi oblik "latentni prostor", dok se uz njega pojavljuju izrazi "skriveni prostor", "prostor značajki" i "prostor latentnih varijabli".<ref name="Kurtanjek2025">{{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Matematički opis == Neka je <math>\mathcal{X}</math> prostor opaženih podataka, naprimjer skup slika predstavljenih vektorima piksela, a <math>\mathcal{Z}</math> latentni prostor. Enkoder je preslikavanje :<math>f_{\theta}\colon \mathcal{X}\rightarrow\mathcal{Z},</math> pri čemu su <math>\theta</math> parametri modela. Za ulazni podatak <math>x</math> enkoder proizvodi latentni vektor :<math>z=f_{\theta}(x).</math> Dekoder je preslikavanje :<math>g_{\phi}\colon \mathcal{Z}\rightarrow\mathcal{X},</math> koje iz latentne reprezentacije pokušava dobiti rekonstruirani ili generirani uzorak :<math>\hat{x}=g_{\phi}(z).</math> Ako je <math>\mathcal{X}\subseteq\mathbb{R}^{n}</math>, a <math>\mathcal{Z}\subseteq\mathbb{R}^{d}</math>, obično vrijedi <math>d<n</math>. Model tada pokušava sačuvati najvažnije informacije iz visokodimenzionalnog ulaza u manjem broju latentnih koordinata. Latentni prostor ipak ne mora biti niskodimenzionalan; kod pojedinih jezičkih i vizuelnih modela broj latentnih koordinata može biti veći od broja izvornih varijabli, dok se korisna struktura postiže rijetkošću, pravilima pažnje ili drugim ograničenjima. Kod determinističkih modela svaki ulaz obično se preslikava u jednu tačku. Vjerovatnosni modeli uvode raspodjelu latentne varijable <math>z</math>, često označenu kao <math>p(z)</math>, i uvjetnu raspodjelu podataka <math>p(x\mid z)</math>. Generiranje se tada sastoji od izbora latentne vrijednosti iz početne raspodjele i stvaranja uzorka prema dekoderu. == Historijski razvoj == Ideja zaključivanja o skrivenim faktorima starija je od savremenog mašinskog učenja. [[Charles Spearman]] je početkom 20. stoljeća razvio [[faktorska analiza|faktorsku analizu]] kako bi objasnio korelacije među opaženim varijablama manjim brojem neopaženih faktora. Kasniji statistički modeli, uključujući [[analiza glavnih komponenti|analizu glavnih komponenti]], modele mješavina, [[skriveni Markovljev model|skrivene Markovljeve modele]] i [[latentna semantička analiza|latentnu semantičku analizu]], formalizirali su različite oblike skrivenih reprezentacija.<ref>{{cite book |last=Bartholomew |first=David J. |last2=Knott |first2=Martin |last3=Moustaki |first3=Irini |title=Latent Variable Models and Factor Analysis: A Unified Approach |edition=3 |publisher=Wiley |year=2011 |isbn=978-0-470-97882-6}}</ref> Analiza glavnih komponenti nalazi linearne pravce duž kojih podaci imaju najveću varijansu. Koordinate podataka u odnosu na te pravce mogu se tumačiti kao linearni latentni prostor. Takva reprezentacija pogodna je za kompresiju i vizualizaciju, ali ne može neposredno opisati složene nelinearne odnose. Razvoj neuronskih mreža omogućio je učenje nelinearnih latentnih reprezentacija. Autoenkoderi su tokom 1980-ih i 1990-ih korišteni za redukciju dimenzionalnosti, a ponovni razvoj dubokih mreža početkom 21. stoljeća omogućio je učenje hijerarhijskih reprezentacija iz velikih skupova podataka.<ref>{{cite journal |last=Hinton |first=Geoffrey E. |last2=Salakhutdinov |first2=Ruslan R. |title=Reducing the Dimensionality of Data with Neural Networks |journal=Science |volume=313 |issue=5786 |pages=504–507 |year=2006 |doi=10.1126/science.1127647}}</ref> Varijacijski autoenkoderi i generativne suparničke mreže, predstavljeni tokom 2010-ih, učinili su latentni prostor središnjim dijelom generativnog modeliranja. Naknadni modeli primijenili su slične koncepte na slike visoke rezolucije, govor, muziku, tekst, trodimenzionalne objekte, molekule i multimodalne podatke.<ref name="KingmaVAE">{{cite conference |last=Kingma |first=Diederik P. |last2=Welling |first2=Max |title=Auto-Encoding Variational Bayes |book-title=2nd International Conference on Learning Representations |year=2014 |url=https://arxiv.org/abs/1312.6114 |access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name="GoodfellowGAN">{{cite conference |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |title=Generative Adversarial Nets |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=27 |year=2014 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Stvaranje latentnog prostora == === Linearne metode === Kod linearnih metoda latentne koordinate dobijaju se linearnom kombinacijom izvornih varijabli. Analiza glavnih komponenti traži ortogonalne ose koje redom objašnjavaju najveću moguću količinu varijanse. Projekcija podataka na prvih nekoliko komponenti daje niskodimenzionalnu reprezentaciju. [[Faktorska analiza]] pretpostavlja da opažene varijable nastaju djelovanjem manjeg broja zajedničkih latentnih faktora i dodatnog šuma. Za razliku od analize glavnih komponenti, izričito razlikuje zajedničku strukturu od varijanse specifične za pojedinu opaženu varijablu. [[Matrična faktorizacija]] rastavlja matricu podataka na umnožak manjih matrica. Upotrebljava se u [[sistem preporuke|sistemima preporuke]], gdje se korisnici i predmeti predstavljaju vektorima u zajedničkom latentnom prostoru. Blizina ili skalarni proizvod tih vektora može služiti za procjenu vjerovatnoće da će se određenom korisniku svidjeti neki predmet. === Učenje mnogostrukosti === Metode [[učenje mnogostrukosti|učenja mnogostrukosti]] polaze od pretpostavke da visokodimenzionalni podaci leže blizu niskodimenzionalne geometrijske strukture, odnosno [[mnogostrukost|mnogostrukosti]]. Algoritmi kao što su Isomap, lokalno linearno ugrađivanje, [[t-SNE]] i [[UMAP]] pokušavaju sačuvati lokalne ili globalne odnose među uzorcima prilikom preslikavanja u dvije ili tri dimenzije.<ref>{{cite journal |last=Tenenbaum |first=Joshua B. |last2=de Silva |first2=Vin |last3=Langford |first3=John C. |title=A Global Geometric Framework for Nonlinear Dimensionality Reduction |journal=Science |volume=290 |issue=5500 |pages=2319–2323 |year=2000 |doi=10.1126/science.290.5500.2319}}</ref> Takvi prikazi često se nazivaju latentnim prostorima, ali prvenstveno služe vizualizaciji i istraživanju podataka. Udaljenosti i veličine grupa na dvodimenzionalnom prikazu ne moraju vjerno odražavati sve odnose u izvornom prostoru. Posebno t-SNE može razdvojiti grupe i kada njihova međusobna udaljenost nije statistički značajna. === Autoenkoderi === Autoenkoder se sastoji od enkodera, latentnog sloja i dekodera. Tokom obuke pokušava minimizirati razliku između ulaza <math>x</math> i rekonstrukcije <math>\hat{x}</math>. Ako latentni sloj ima ograničen kapacitet, mreža mora naučiti sažetu reprezentaciju koja zadržava informacije potrebne za rekonstrukciju. Obični autoenkoder nema obavezu da latentne vektore rasporedi pravilno ili neprekidno. Dvije susjedne tačke mogu se dekodirati u veoma različite uzorke, a pojedini dijelovi prostora mogu odgovarati besmislenim izlazima. Zbog toga su razvijeni dodatno regulirani autoenkoderi. Rijetki autoenkoder potiče model da istovremeno aktivira mali broj latentnih jedinica. Autoenkoder za uklanjanje šuma uči rekonstruirati izvorni uzorak iz namjerno oštećenog ulaza. Kontraktivni autoenkoder kažnjava pretjeranu osjetljivost reprezentacije na male promjene ulaza. Ovi postupci mogu učiniti latentni prostor stabilnijim i korisnijim za druge zadatke.<ref>{{cite journal |last=Vincent |first=Pascal |last2=Larochelle |first2=Hugo |last3=Lajoie |first3=Isabelle |last4=Bengio |first4=Yoshua |last5=Manzagol |first5=Pierre-Antoine |title=Stacked Denoising Autoencoders: Learning Useful Representations in a Deep Network with a Local Denoising Criterion |journal=Journal of Machine Learning Research |volume=11 |pages=3371–3408 |year=2010 |url=https://www.jmlr.org/papers/v11/vincent10a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Varijacijski autoenkoderi === [[Datoteka:Reparameterized Variational Autoencoder.png|mini|desno|384x384px|Struktura [[varijacijski autoenkoder|varijacijskog autoenkodera]] s postupkom reparametrizacije latentne varijable <math>z</math>.]] [[Varijacijski autoenkoder]] vjerovatnosni je generativni model koji za svaki ulaz procjenjuje parametre raspodjele latentne varijable, najčešće srednju vrijednost i varijansu normalne raspodjele. Umjesto jedne fiksne tačke enkoder određuje približnu raspodjelu <math>q_{\phi}(z\mid x)</math>. Funkcija gubitka spaja grešku rekonstrukcije s članom koji približnu posteriornu raspodjelu usklađuje s unaprijed izabranom početnom raspodjelom <math>p(z)</math>. Uobičajeni oblik cilja jest donja granica dokaza: :<math> \mathcal{L} = \mathbb{E}_{q_{\phi}(z\mid x)} \left[\log p_{\theta}(x\mid z)\right] - D_{\mathrm{KL}} \left(q_{\phi}(z\mid x)\parallel p(z)\right), </math> gdje je <math>D_{\mathrm{KL}}</math> [[Kullback–Leiblerova divergencija]]. Prvi član potiče dobru rekonstrukciju, a drugi pravilnije i neprekidnije uređenje latentnog prostora.<ref name="KingmaVAE"/> Uzorak se generira izborom tačke iz početne raspodjele i njenim prosljeđivanjem kroz dekoder. Postupak reparametrizacije omogućava obuku metodom [[gradijentni spust|gradijentnog spusta]] tako što se slučajno uzorkovanje izražava pomoću vanjske slučajne varijable. Varijacijski autoenkoderi često stvaraju glađe latentne prostore od običnih autoenkodera, ali mogu davati manje oštre slike ili zanemarivati dio latentnih varijabli. Brojne izvedbe mijenjaju odnos između kvaliteta rekonstrukcije, razdvajanja faktora i vjernosti početnoj raspodjeli.<ref>{{cite journal |last=Kalingeri |first=Vasanth |last2=Grandhe |first2=Ajay |title=Latent Variable Modelling Using Variational Autoencoders: A Survey |journal=arXiv |year=2022 |eprint=2206.09891 |class=cs.LG |url=https://arxiv.org/abs/2206.09891 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Generativne suparničke mreže === [[Generativna suparnička mreža]] sastoji se od generatora i diskriminatora. Generator preslikava latentni vektor <math>z</math>, obično iz jednostavne raspodjele, u podatkovni uzorak, dok diskriminator pokušava razlikovati generirane uzorke od stvarnih. Njihovim suparničkim učenjem generator postupno stvara izlaze slične podacima za obuku.<ref name="GoodfellowGAN"/> Latentni prostor takvih mreža može sadržavati pravce povezane s vizuelnim ili semantičkim svojstvima. Pomjeranje vektora duž određenog pravca može mijenjati izraz lica, osvjetljenje, položaj predmeta ili druge osobine generiranog uzorka. Ta tumačenja nisu unaprijed određena i mogu biti isprepletena. Klasični generator nema ugrađeni enkoder koji stvarni uzorak vraća u latentni prostor. Za pronalaženje odgovarajućeg latentnog vektora koriste se optimizacija, dodatno obučeni enkoderi ili arhitekture koje zajednički uče preslikavanje u oba smjera. === Difuzijski modeli === [[Difuzijski model]] uči obrnuti postupak postepenog dodavanja šuma podacima. Rani modeli radili su izravno u prostoru piksela, dok latentni difuzijski modeli najprije autoenkoderom sažimaju sliku u latentni prostor. Difuzijski proces zatim se izvodi nad manjom reprezentacijom, a rezultat se dekodira u sliku.<ref>{{cite conference |last=Rombach |first=Robin |last2=Blattmann |first2=Andreas |last3=Lorenz |first3=Dominik |last4=Esser |first4=Patrick |last5=Ommer |first5=Björn |title=High-Resolution Image Synthesis with Latent Diffusion Models |book-title=Proceedings of the IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition |pages=10684–10695 |year=2022 |doi=10.1109/CVPR52688.2022.01042}}</ref> Rad u latentnom prostoru smanjuje računarske zahtjeve jer model ne obrađuje svaki piksel u svakom koraku. Kvalitet generiranja ipak zavisi od toga koliko dobro autoenkoder čuva pojedinosti i od geometrije njegove reprezentacije. === Jezički modeli i ugrađivanja === U obradi prirodnog jezika riječi, rečenice i dokumenti predstavljaju se vektorima. Modeli kao što su [[word2vec]], GloVe i [[BERT]] uče prostore u kojima se semantički ili sintaksički slični izrazi često nalaze blizu jedan drugom.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Chen |first2=Kai |last3=Corrado |first3=Greg |last4=Dean |first4=Jeffrey |title=Efficient Estimation of Word Representations in Vector Space |book-title=International Conference on Learning Representations Workshop |year=2013 |url=https://arxiv.org/abs/1301.3781 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Kontekstualni jezički modeli ne pridružuju riječi jednom stalnom vektoru. Reprezentacija zavisi od rečenice i položaja riječi, pa isti izraz može zauzimati različite dijelove prostora u različitim kontekstima. Skrivena stanja [[Transformer (model mašinskog učenja)|transformera]] mogu se posmatrati kao niz latentnih prostora kroz koje se informacije postepeno obrađuju. Latentni prostor velikih jezičkih modela ne predstavlja nužno neposredno razumljive pojmove. Pojedine značajke mogu biti raspoređene preko velikog broja neurona, dok jedan neuron može učestvovati u predstavljanju više nepovezanih osobina. Metode interpretabilnosti pokušavaju izdvojiti pravce, podprostore i rijetke značajke povezane s određenim konceptima. == Geometrija latentnog prostora == Latentni prostor najčešće se predstavlja kao euklidski vektorski prostor, ali njegova stvarna geometrija može biti znatno složenija. Podaci mogu zauzimati samo mali i zakrivljen dio prostora, dok tačke izvan naučene mnogostrukosti ne odgovaraju vjerovatnim ili smislenim uzorcima. Udaljenost između vektora često se mjeri [[euklidska udaljenost|euklidskom udaljenošću]], [[kosinusna sličnost|kosinusnom sličnošću]] ili drugim metrikama. Odabrana metrika treba odgovarati načinu na koji je model obučen. Ugrađivanja normalizirana na jediničnu sferu, naprimjer, češće se porede uglom nego euklidskom udaljenošću. Lokalna geometrija opisuje odnose među bliskim tačkama, a globalna raspored udaljenih grupa i pravaca. Model može dobro čuvati lokalna susjedstva, a istovremeno iskriviti globalne udaljenosti. Zbog toga vizualizacija latentnog prostora ne predstavlja potpuno vjeran prikaz svih naučenih odnosa. U vjerovatnosnim modelima latentni prostor može biti [[Riemannova mnogostrukost]], jer promjena istog iznosa u različitim dijelovima prostora ne mora uzrokovati jednaku promjenu dekodiranog podatka. Geometrija se tada može izvesti iz lokalne osjetljivosti dekodera.<ref>{{cite conference |last=Arvanitidis |first=Georgios |last2=Hansen |first2=Lars Kai |last3=Hauberg |first3=Søren |title=Latent Space Oddity: On the Curvature of Deep Generative Models |book-title=6th International Conference on Learning Representations |year=2018 |url=https://arxiv.org/abs/1710.11379 |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Interpolacija i aritmetika == Interpolacija u latentnom prostoru sastoji se od stvaranja međutačaka između dvije reprezentacije. Za vektore <math>z_1</math> i <math>z_2</math> linearna interpolacija određuje :<math>z(t)=(1-t)z_1+t z_2,\qquad 0\leq t\leq 1.</math> Dekodiranjem niza tih tačaka mogu se dobiti postupni prijelazi između dviju slika, zvukova ili drugih uzoraka. Kod sferno raspoređenih reprezentacija koristi se sferna interpolacija kako putanja ne bi prolazila kroz područja male vjerovatnoće. Glatka interpolacija često se uzima kao pokazatelj da je model naučio kontinuiranu strukturu podataka. Sama vizuelna uvjerljivost ipak ne dokazuje da su latentne koordinate semantički razdvojene niti da prostor ispravno predstavlja sve primjere. Kod pojedinih modela razlike između latentnih vektora mogu odgovarati približno dosljednim semantičkim promjenama. Poznat primjer u vektorskim reprezentacijama riječi jest odnos između vektora za pojmove "kralj", "muškarac", "žena" i "kraljica". Takva aritmetika nije opće pravilo i osjetljiva je na skup podataka, način obuke i izabranu metriku.<ref>{{cite conference |last=Mikolov |first=Tomas |last2=Sutskever |first2=Ilya |last3=Chen |first3=Kai |last4=Corrado |first4=Greg S. |last5=Dean |first5=Jeff |title=Distributed Representations of Words and Phrases and their Compositionality |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=26 |year=2013 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2013/hash/9aa42b31882ec039965f3c4923ce901b-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Razdvajanje faktora == Razdvojena latentna reprezentacija nastoji različite nezavisne faktore promjene prikazati odvojenim koordinatama ili podprostorima. Kod slika bi jedna koordinata mogla predstavljati položaj objekta, druga osvjetljenje, a treća njegov oblik. Takva struktura može olakšati uređivanje, interpretaciju i prijenos naučenih reprezentacija. Ipak, bez dodatnih pretpostavki nije moguće pouzdano utvrditi jedinstveno razdvajanje skrivenih faktora samo iz neoznačenih podataka. Više različitih latentnih prostora može jednako dobro objasniti isti skup opažanja.<ref>{{cite conference |last=Locatello |first=Francesco |last2=Bauer |first2=Stefan |last3=Lucic |first3=Mario |last4=Rätsch |first4=Gunnar |last5=Gelly |first5=Sylvain |last6=Schölkopf |first6=Bernhard |last7=Bachem |first7=Olivier |title=Challenging Common Assumptions in the Unsupervised Learning of Disentangled Representations |book-title=Proceedings of the 36th International Conference on Machine Learning |pages=4114–4124 |year=2019 |url=https://proceedings.mlr.press/v97/locatello19a.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> Modeli zato koriste induktivne pretpostavke, oznake, poznatu strukturu podataka ili kontrolirane intervencije. Varijante poput β-VAE povećavaju težinu regularizacijskog člana kako bi potaknule nezavisnije latentne koordinate, ali to često pogoršava kvalitet rekonstrukcije.<ref>{{cite conference |last=Higgins |first=Irina |last2=Matthey |first2=Loïc |last3=Pal |first3=Arka |last4=Burgess |first4=Christopher |last5=Glorot |first5=Xavier |last6=Botvinick |first6=Matthew |last7=Mohamed |first7=Shakir |last8=Lerchner |first8=Alexander |title=beta-VAE: Learning Basic Visual Concepts with a Constrained Variational Framework |book-title=5th International Conference on Learning Representations |year=2017 |url=https://openreview.net/forum?id=Sy2fzU9gl |access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Vizualizacija == [[Datoteka:PcaIdea.png|mini|lijevo|300px|Analiza glavnih komponenti projicira podatke na ose koje objašnjavaju najveći dio njihove varijanse.]] Latentni prostori često imaju desetine, stotine ili hiljade dimenzija, pa se ne mogu neposredno prikazati. Za vizualizaciju se dodatno svode na dvije ili tri dimenzije metodama kao što su analiza glavnih komponenti, t-SNE i UMAP. Tačke se mogu obojiti prema poznatim klasama, izvoru podataka ili vrijednosti nekog svojstva. Jasno odvojene grupe mogu pokazivati da je model naučio razlikovati određene kategorije, dok postepeni prijelazi mogu upućivati na kontinuiranu promjenu osobine. Vizualizaciju treba tumačiti oprezno. Redukcija dimenzionalnosti može stvarati prividne grupe, mijenjati njihove međusobne udaljenosti ili sakriti preklapanje koje postoji u izvornom prostoru. Rezultat zavisi i od parametara algoritma, slučajne inicijalizacije i uzorka podataka. Pojedinačne latentne dimenzije dodatno se ispituju mijenjanjem njihove vrijednosti uz zadržavanje ostalih koordinata. Promjena dekodiranog izlaza može otkriti koje svojstvo ta dimenzija približno kontrolira. Kod isprepletenih reprezentacija promjena jedne koordinate istovremeno mijenja više osobina. == Primjene == === Generiranje sadržaja === Latentni prostor omogućava generativnom modelu stvaranje novih uzoraka odabirom latentnih vektora. Kod modela slika dekoder vektor pretvara u raspored piksela, dok kod modela govora može stvarati akustičke značajke ili talasni oblik. Uslovljeni generativni modeli uz latentni vektor primaju oznaku klase, tekstualni opis ili drugi signal. Time se može usmjeriti sadržaj izlaza, dok latentne varijable predstavljaju osobine koje nisu izričito zadane uvjetom. Generiranje iz latentnog prostora koristi se u umjetnosti, dizajnu, sintezi govora, stvaranju muzike i razvoju videoigara. Rezultati zavise od podataka za obuku i mogu reproducirati njihove greške, društvene pristrasnosti ili zaštićene sadržaje. === Uređivanje podataka === Pronalaženjem semantičkih pravaca moguće je mijenjati određene osobine uzorka. U generiranju portreta to može uključivati položaj glave, izraz lica ili osvjetljenje, dok se kod zvuka mogu mijenjati visina, boja glasa ili način izgovora. Postupak obično zahtijeva preslikavanje početnog uzorka u latentni prostor, promjenu njegova vektora i ponovno dekodiranje. Ako enkoder ili inverzija nisu precizni, rekonstruirani uzorak može izgubiti pojedinosti. === Prepoznavanje i klasifikacija === Latentne reprezentacije mogu se koristiti kao ulaz u jednostavniji klasifikator. Dobro obučeni model može izdvojiti značajke koje su otpornije na šum, promjene osvjetljenja ili druge nevažne varijacije od izvornih podataka. Kod [[učenje prijenosom|učenja prijenosom]] reprezentacija naučena na velikom skupu podataka primjenjuje se na manji povezani zadatak. Umjesto obuke cijelog modela, može se obučiti samo završni klasifikacijski sloj nad latentnim vektorima. === Pretraživanje i preporučivanje === Slični predmeti mogu se tražiti poređenjem njihovih latentnih vektora. Takav pristup koristi se za pretraživanje slika prema sadržaju, pronalaženje semantički sličnih tekstova i preporučivanje proizvoda, muzike ili filmova. U sistemima preporuke korisnici i predmeti nalaze se u zajedničkom latentnom prostoru. Model pokušava postaviti vektore tako da korisnici budu bliži predmetima s kojima će vjerovatno stupiti u interakciju. === Otkrivanje anomalija === Autoenkoder obučen na uobičajenim podacima može loše rekonstruirati neuobičajene uzorke. Velika greška rekonstrukcije ili udaljenost od tipičnih područja latentnog prostora tada služi kao pokazatelj anomalije. Metoda se koristi za otkrivanje tehničkih kvarova, neobičnih finansijskih transakcija i odstupanja u medicinskim snimcima. Njena pouzdanost zavisi od toga predstavlja li skup za obuku zaista normalno stanje i može li model nenamjerno dobro rekonstruirati anomalije. === Biologija i medicina === U [[biologija|biologiji]] latentni modeli sažimaju podatke o ekspresiji gena, proteinskim strukturama, medicinskim slikama i kliničkim mjerenjima. Latentne varijable mogu odgovarati tipovima ćelija, razvojnim stanjima, obrascima bolesti ili drugim skrivenim biološkim procesima.<ref name="Lopez2021">{{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}}</ref> U razvoju lijekova modeli preslikavaju molekule u kontinuirani latentni prostor. Optimizacijom vektora mogu se tražiti strukture s poželjnim hemijskim ili farmakološkim svojstvima, nakon čega dekoder predlaže odgovarajuće molekule.<ref>{{cite journal |last=Gómez-Bombarelli |first=Rafael |last2=Wei |first2=Jennifer N. |last3=Duvenaud |first3=David |last4=Hernández-Lobato |first4=José Miguel |last5=Sánchez-Lengeling |first5=Benjamín |last6=Sheberla |first6=Dennis |last7=Aguilera-Iparraguirre |first7=Jorge |last8=Hirzel |first8=Timothy D. |last9=Adams |first9=Ryan P. |last10=Aspuru-Guzik |first10=Alán |title=Automatic Chemical Design Using a Data-Driven Continuous Representation of Molecules |journal=ACS Central Science |volume=4 |issue=2 |pages=268–276 |year=2018 |doi=10.1021/acscentsci.7b00572}}</ref> Latentne osobine nisu automatski biološki uzroci. Mogu odražavati tehnički šum, način prikupljanja uzorka ili korelacije bez uzročne veze. Njihovo tumačenje zahtijeva statističku provjeru i eksperimentalnu potvrdu.<ref name="Kurtanjek2025"/> === Govor i zvuk === Modeli govora u latentnom prostoru razdvajaju ili zajednički predstavljaju jezički sadržaj, identitet govornika, intonaciju i akustičke osobine. Takve reprezentacije koriste se za sintezu govora, pretvaranje glasa, uklanjanje šuma i automatsko prepoznavanje govora. Latentni kodeci sažimaju zvuk u niz diskretnih ili kontinuiranih jedinica. Jezički ili generativni model zatim može predviđati te jedinice umjesto izravnog generiranja svakog zvučnog uzorka, čime se smanjuje složenost zadatka. === Robotika === U [[robotika|robotici]] latentne varijable mogu predstavljati stanje okoline, položaj objekata ili dinamiku sistema. Model uči predviđati kako se latentno stanje mijenja nakon određene radnje, što može biti efikasnije od simuliranja svih piksela ili senzorskih mjerenja. Takvi modeli koriste se za planiranje, učenje upravljanja i povezivanje podataka iz kamera, dodirnih senzora i drugih izvora. Pogrešna ili nepotpuna latentna reprezentacija može dovesti do plana koji u stvarnom okruženju nije siguran ili izvodljiv. == Ograničenja == === Neodređenost reprezentacije === Isti skup podataka može imati više različitih latentnih reprezentacija koje daju jednako dobre rekonstrukcije ili predviđanja. Rotacija, skaliranje ili složenija transformacija latentnog prostora može promijeniti značenje pojedinih koordinata bez promjene izlaza modela. Zbog toga se latentnim dimenzijama ne treba automatski pripisivati stvarno značenje. Koordinata povezana s određenim svojstvom može biti samo statistički pokazatelj, a ne njegov uzrok. === Praznine i područja male vjerovatnoće === Obični autoenkoder može postaviti kodove uzoraka u udaljene, nepovezane dijelove prostora. Tačka između njih tada ne mora odgovarati smislenom izlazu. Vjerovatnosna regularizacija i druge tehnike pokušavaju smanjiti takve praznine, ali ih ne uklanjaju uvijek. Model može imati i područja u kojima dekoder proizvodi uvjerljive, ali nereprezentativne uzorke. Vizuelno kvalitetan izlaz ne znači da je vjerovatan prema stvarnoj raspodjeli podataka. === Kolaps reprezentacije === Kod nekih generativnih modela latentne varijable mogu biti zanemarene. Varijacijski autoenkoder s veoma snažnim dekoderom može rekonstruirati ili generirati podatke bez korištenja značajnog dijela latentnog koda, što se naziva kolapsom posteriora. Kod generativnih suparničkih mreža može nastati kolaps načina, pri kojem različiti latentni vektori proizvode mali broj sličnih izlaza. Model tada ne predstavlja cijelu raznolikost skupa za obuku. === Pristrasnost === Latentni prostor odražava statističke obrasce podataka na kojima je model obučen. Ako podaci sadrže društvene, kulturne ili historijske pristrasnosti, one mogu biti ugrađene u geometriju prostora. Kod jezičkih ugrađivanja pojmovi povezani s određenim zanimanjima, spolovima ili etničkim skupinama mogu dobiti pristrasne odnose. Slični problemi pojavljuju se kod prepoznavanja lica, preporučivanja i generiranja slika. Uklanjanje jedne izmjerene pristrasnosti ne jamči da su nestale sve povezane asocijacije.<ref>{{cite conference |last=Bolukbasi |first=Tolga |last2=Chang |first2=Kai-Wei |last3=Zou |first3=James Y. |last4=Saligrama |first4=Venkatesh |last5=Kalai |first5=Adam T. |title=Man is to Computer Programmer as Woman is to Homemaker? Debiasing Word Embeddings |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=29 |year=2016 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2016/hash/a486cd07e4ac3d270571622f4f316ec5-Abstract.html |access-date=1. 8. 2026}}</ref> === Interpretabilnost === Veliki modeli često koriste raspodijeljene reprezentacije, u kojima se jedan pojam kodira obrascem preko velikog broja jedinica. Pojedinačni neuron tada nema stabilno i jednoznačno značenje. Metode ispitivanja uključuju linearne sonde, vizualizaciju aktivacija, ablaciju, traženje semantičkih pravaca i rijetke autoenkodere. Sonda može pokazati da je podatak moguće izdvojiti iz latentne reprezentacije, ali ne mora dokazati da model tu informaciju koristi pri donošenju odluke. === Napadi i manipulacija === Male, posebno oblikovane promjene ulaza mogu izazvati veliku promjenu latentne reprezentacije i pogrešan izlaz modela. Takvi [[adverzarijalni primjer|adverzarijalni primjeri]] pokazuju da geometrija naučenog prostora ne mora odgovarati ljudskoj procjeni sličnosti. Napadač može pokušati rekonstruirati osjetljive podatke iz latentnih vektora, utvrditi je li određeni primjer korišten pri obuci ili umetnuti zlonamjerne obrasce u skup podataka. Latentna reprezentacija zato se ne može automatski smatrati anonimnom ili sigurnom. == Također pogledajte == * [[Latentna varijabla]] * [[Ugrađivanje (mašinsko učenje)]] * [[Učenje reprezentacija]] * [[Redukcija dimenzionalnosti]] * [[Analiza glavnih komponenti]] * [[Faktorska analiza]] * [[Autoenkoder]] * [[Varijacijski autoenkoder]] * [[Generativna suparnička mreža]] * [[Difuzijski model]] * [[Učenje mnogostrukosti]] * [[t-SNE]] * [[UMAP]] * [[Duboko učenje]] * [[Generativna umjetna inteligencija]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Courville |first3=Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0-262-03561-3}} * {{cite book |last=Murphy |first=Kevin P. |title=Probabilistic Machine Learning: An Introduction |publisher=MIT Press |year=2022 |isbn=978-0-262-04682-4}} * {{cite book |last=Bishop |first=Christopher M. |title=Pattern Recognition and Machine Learning |publisher=Springer |year=2006 |isbn=978-0-387-31073-2}} * {{cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Courville |first2=Aaron |last3=Vincent |first3=Pascal |title=Representation Learning: A Review and New Perspectives |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1828 |year=2013 |doi=10.1109/TPAMI.2013.50}} * {{cite journal |last=Lopez |first=Romain |last2=Gayoso |first2=Adam |last3=Yosef |first3=Nir |last4=Regier |first4=Jeffrey |last5=Jordan |first5=Michael I. |last6=Pachter |first6=Lior |title=Latent representation learning in biology and translational medicine |journal=Patterns |volume=2 |issue=4 |pages=100198 |year=2021 |doi=10.1016/j.patter.2021.100198}} * {{cite journal |last=Kurtanjek |first=Želimir |title=Umjetna inteligencija, dubinsko učenje i kauzalnost u znanosti o materijalima |journal=Godišnjak Akademije tehničkih znanosti Hrvatske |pages=185–191 |year=2025 |url=https://hrcak.srce.hr/file/502031}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Autoencoders}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Latentni prostor}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] [[Kategorija:Vještačka inteligencija]] 49a29o3ktlgm84jg5wsv69i4iscwm3j Datoteka:Mirjana Krizmanić.jpg 6 536392 3915748 2026-08-01T14:22:12Z Bosancica by MK 173186 {{Infoslika |Opis= Portret hrvatske psihologinje i autorice Mirjane Krizmanić (1935–2024). Slika je niske rezolucije i koristi se u infokutiji biografskog članka za vizuelnu identifikaciju preminule osobe. |Izvor= https://www.facebook.com/photo/?fbid=129679129159883&set=a.129679115826551 |Datum= 1. august 2026. (postavljanje na bs.wiki) |Autor= Nepoznat (objavljeno na Facebook stranici) |Objašnjenje= Poštena upotreba u članku [[Mirjana Krizmanić]]. Osoba je preminula 2024, zbog čega nije mogu... 3915748 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Portret hrvatske psihologinje i autorice Mirjane Krizmanić (1935–2024). Slika je niske rezolucije i koristi se u infokutiji biografskog članka za vizuelnu identifikaciju preminule osobe. |Izvor= https://www.facebook.com/photo/?fbid=129679129159883&set=a.129679115826551 |Datum= 1. august 2026. (postavljanje na bs.wiki) |Autor= Nepoznat (objavljeno na Facebook stranici) |Objašnjenje= Poštena upotreba u članku [[Mirjana Krizmanić]]. Osoba je preminula 2024, zbog čega nije moguće napraviti novu slobodnu fotografiju, čime je u potpunosti zadovoljen kriterij nezamjenjivosti. Slika služi isključivo za vizuelnu identifikaciju subjekta u infokutiji biografskog članka u edukativne i informativne svrhe. }} == Licenciranje == {{Neslobodni portret|datoteka ima obrazloženje=da}} dh3kpm9z53dx1yox7o8ifnnh0epinit Tragedija na Elbrusu 2026. 0 536393 3915750 2026-08-01T14:29:33Z Tulum387 155909 Napravljen novi članak. 3915750 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije. Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. godine koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe, dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini. Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić. Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} ai7zffp7glkk048cy3kmeaa5ogzbp4x 3915751 3915750 2026-08-01T14:32:10Z Tulum387 155909 + 5 kategorija (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3915751 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije. Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. godine koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe, dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini. Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić. Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] 6ga0zj103uqttegl5amv2gmj1wdwr0q 3915753 3915751 2026-08-01T14:37:58Z Tulum387 155909 /* Stradali i preživjeli */ 3915753 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije. Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. godine koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe, dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini. Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] sskhlcg7bedutx68hvch9s5x0cqxty9 3915795 3915753 2026-08-01T17:21:51Z Tulum387 155909 Izbrisan šablon aktuelnih izmjena. 3915795 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije. Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. godine koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe, dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini. Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] 40z9zlzlpg9gvuek4dy9688qrviomsh 3915826 3915795 2026-08-01T20:41:17Z Tulum387 155909 Proširene reference. 3915826 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije. Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.krone.at/4234102|title=Wettersturz wird zur Todesfalle für 5 Alpinisten|last=krone.at|date=27. 7. 2026|website=Kronen Zeitung|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. godine koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Kaukasus: Mindestens sechs Bergsteiger am Elbrus gestorben|url=https://www.spiegel.de/ausland/kaukasus-mindestens-sechs-bergsteiger-am-elbrus-gestorben-a-5fe0d2b7-eb23-4c7b-8e42-f6a28f2b0d2a|newspaper=Der Spiegel|date=26. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=2195-1349|language=de}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe,<ref name=":1" /> dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite web|url=https://gripped.com/news/five-die-in-decent-of-mount-elbrus-in-russia/|title=Five Die In Decent Of Mount Elbrus in Russia|last=Barnes|first=Dave|date=29. 7. 2026|website=Gripped Magazine|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] lxj2krxqb8tj9h6wcfpgcsbjsff7e9x 3915831 3915826 2026-08-01T20:58:20Z Tulum387 155909 Referenca i podatak da je ekspedicija penjala vrh bez lokalnog vodiča. 3915831 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/elbrus-sechs-bergsteiger-sterben-in-schneesturm-693668837187|title=Schneesturm tötet sechs Bergsteiger am höchsten Gipfel Russlands|date=27. 7. 2026|website=Tages-Anzeiger|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.krone.at/4234102|title=Wettersturz wird zur Todesfalle für 5 Alpinisten|last=krone.at|date=27. 7. 2026|website=Kronen Zeitung|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. bez lokalnih vodiča, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Kaukasus: Mindestens sechs Bergsteiger am Elbrus gestorben|url=https://www.spiegel.de/ausland/kaukasus-mindestens-sechs-bergsteiger-am-elbrus-gestorben-a-5fe0d2b7-eb23-4c7b-8e42-f6a28f2b0d2a|newspaper=Der Spiegel|date=26. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=2195-1349|language=de}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe,<ref name=":1" /> dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite web|url=https://gripped.com/news/five-die-in-decent-of-mount-elbrus-in-russia/|title=Five Die In Decent Of Mount Elbrus in Russia|last=Barnes|first=Dave|date=29. 7. 2026|website=Gripped Magazine|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] kcy2tm9l2z6h1yqjmvsiftx38afbegx 3915834 3915831 2026-08-01T21:03:36Z Tulum387 155909 Šablon Tren dodan. 3915834 wikitext text/x-wiki {{Tren}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/elbrus-sechs-bergsteiger-sterben-in-schneesturm-693668837187|title=Schneesturm tötet sechs Bergsteiger am höchsten Gipfel Russlands|date=27. 7. 2026|website=Tages-Anzeiger|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.krone.at/4234102|title=Wettersturz wird zur Todesfalle für 5 Alpinisten|last=krone.at|date=27. 7. 2026|website=Kronen Zeitung|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. bez lokalnih vodiča, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Kaukasus: Mindestens sechs Bergsteiger am Elbrus gestorben|url=https://www.spiegel.de/ausland/kaukasus-mindestens-sechs-bergsteiger-am-elbrus-gestorben-a-5fe0d2b7-eb23-4c7b-8e42-f6a28f2b0d2a|newspaper=Der Spiegel|date=26. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=2195-1349|language=de}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe,<ref name=":1" /> dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite web|url=https://gripped.com/news/five-die-in-decent-of-mount-elbrus-in-russia/|title=Five Die In Decent Of Mount Elbrus in Russia|last=Barnes|first=Dave|date=29. 7. 2026|website=Gripped Magazine|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Nakon nesreće Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine, putem [[Ambasade Bosne i Hercegovine u Rusiji|Ambasade Bosne i Hercegovine u Ruskoj Federaciji]], učestvovalo je u koordinaciji aktivnosti sa ruskim institucijama. Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu. Vlade i institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji. == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] 0j1yye7jlmtpbsiryooia0oh21lrfod 3915836 3915834 2026-08-01T21:11:39Z Tulum387 155909 Proširivanje referenci. 3915836 wikitext text/x-wiki {{Tren}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/elbrus-sechs-bergsteiger-sterben-in-schneesturm-693668837187|title=Schneesturm tötet sechs Bergsteiger am höchsten Gipfel Russlands|date=27. 7. 2026|website=Tages-Anzeiger|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta. == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.krone.at/4234102|title=Wettersturz wird zur Todesfalle für 5 Alpinisten|last=krone.at|date=27. 7. 2026|website=Kronen Zeitung|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. bez lokalnih vodiča, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Kaukasus: Mindestens sechs Bergsteiger am Elbrus gestorben|url=https://www.spiegel.de/ausland/kaukasus-mindestens-sechs-bergsteiger-am-elbrus-gestorben-a-5fe0d2b7-eb23-4c7b-8e42-f6a28f2b0d2a|newspaper=Der Spiegel|date=26. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=2195-1349|language=de}}</ref> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe,<ref name=":1" /> dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji su učestvovali pripadnici Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije, Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite web|url=https://gripped.com/news/five-die-in-decent-of-mount-elbrus-in-russia/|title=Five Die In Decent Of Mount Elbrus in Russia|last=Barnes|first=Dave|date=29. 7. 2026|website=Gripped Magazine|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Vlada i druge institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Nakon nesreće, [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]], putem Ambasade u Ruskoj Federaciji, uz podršku [[Zenica|Grada Zenice]] i federalnih vlasti, koordiniralo je aktivnosti s ruskim institucijama i zeničkim GSS-om.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/ambasador-bih-u-rusiji-ivan-orlic-razgovarao-sam-s-nasim-prezivjelim-drzavljanima-u-soku-su/260727071|title=Ambasador BiH u Rusiji Ivan Orlić: Razgovarao sam s našim preživjelim državljanima, u šoku su|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kasumovic-s-gss-om-i-vladom-fbih-koordinira-povratak-prezivjelih-i-tijela-stradalih/260727140|title=Kasumović s GSS-om i Vladom FBiH koordinira povratak preživjelih i tijela stradalih|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/konakovic-dopremanje-tijela-stradalih-bh-planinara-moguce-tek-nakon-identifikacije-i-obdukcije/260727153|title=Konaković: Dopremanje tijela stradalih bh. planinara moguće tek nakon identifikacije i obdukcije|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/planinarski-savez-rs-a-izrazio-saucesce-porodicama-poginulih-zenickih-planinara/260726091|title=Planinarski savez RS-a izrazio saučešće porodicama poginulih zeničkih planinara|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] q3q0osxtrhda9iplu3ygv2cd8tdciy2 3915837 3915836 2026-08-01T21:21:04Z Tulum387 155909 Proširen dio članka i dodane nove reference. 3915837 wikitext text/x-wiki {{Tren}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/elbrus-sechs-bergsteiger-sterben-in-schneesturm-693668837187|title=Schneesturm tötet sechs Bergsteiger am höchsten Gipfel Russlands|date=27. 7. 2026|website=Tages-Anzeiger|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Iako se standardna južna ruta smatra tehnički manje zahtjevnom od mnogih drugih visokih planina, Elbrus je poznat po velikom broju nesreća. Procjenjuje se da na planini godišnje pogine između 15 i 30 osoba, najčešće zbog naglih promjena vremena, visinske bolesti, pothlađenosti i gubitka orijentacije.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/vise-od-400-mrtvih-u-dvadeset-godina-elbrus-ubija-zato-sto-izgleda-kao-lagan-uspon/|title=Više od 400 mrtvih u dvadeset godina: Elbrus ubija zato što izgleda kao lagan uspon|date=26. 7. 2026|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta.<ref>{{Cite web|url=https://www.alpineinstitute.com/articles/seven-summits/|title=Seven Summits {{!}} Climb the 7 Summits with AAI|last=Site|first=American Alpine Institute|date=16. 9. 2025|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.krone.at/4234102|title=Wettersturz wird zur Todesfalle für 5 Alpinisten|last=krone.at|date=27. 7. 2026|website=Kronen Zeitung|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. bez lokalnih vodiča, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Kaukasus: Mindestens sechs Bergsteiger am Elbrus gestorben|url=https://www.spiegel.de/ausland/kaukasus-mindestens-sechs-bergsteiger-am-elbrus-gestorben-a-5fe0d2b7-eb23-4c7b-8e42-f6a28f2b0d2a|newspaper=Der Spiegel|date=26. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=2195-1349|language=de}}</ref> Podaci ruskih spasilačkih službi govore da je brzina vjetra tokom noći porasla s približno 45 na oko 70 km/h, uz snježne padavine i izrazito smanjenu vidljivost.<ref name=":2" /> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe,<ref name=":1" /> dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji je učestvovalo između 16 i 18 spasilaca iz Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije (MČS), Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Zbog nepovoljnih vremenskih uslova evakuacija tijela privremeno je bila obustavljena, te je završena u više faza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara. Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite web|url=https://gripped.com/news/five-die-in-decent-of-mount-elbrus-in-russia/|title=Five Die In Decent Of Mount Elbrus in Russia|last=Barnes|first=Dave|date=29. 7. 2026|website=Gripped Magazine|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Vlada i druge institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Nakon nesreće, [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]], putem Ambasade u Ruskoj Federaciji, uz podršku [[Zenica|Grada Zenice]] i federalnih vlasti, koordiniralo je aktivnosti s ruskim institucijama i zeničkim GSS-om.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/ambasador-bih-u-rusiji-ivan-orlic-razgovarao-sam-s-nasim-prezivjelim-drzavljanima-u-soku-su/260727071|title=Ambasador BiH u Rusiji Ivan Orlić: Razgovarao sam s našim preživjelim državljanima, u šoku su|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kasumovic-s-gss-om-i-vladom-fbih-koordinira-povratak-prezivjelih-i-tijela-stradalih/260727140|title=Kasumović s GSS-om i Vladom FBiH koordinira povratak preživjelih i tijela stradalih|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/konakovic-dopremanje-tijela-stradalih-bh-planinara-moguce-tek-nakon-identifikacije-i-obdukcije/260727153|title=Konaković: Dopremanje tijela stradalih bh. planinara moguće tek nakon identifikacije i obdukcije|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/planinarski-savez-rs-a-izrazio-saucesce-porodicama-poginulih-zenickih-planinara/260726091|title=Planinarski savez RS-a izrazio saučešće porodicama poginulih zeničkih planinara|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] 4ryindze7qvmsqa5k500xk8gu6kowuz 3915840 3915837 2026-08-01T21:28:20Z Tulum387 155909 Informacija o sličnoj tragediji na planini 2021. 3915840 wikitext text/x-wiki {{Tren}}{{Infokutija događaj | naziv = Tragedija na Elbrusu 2026. | slika = <!-- ako postoji --> | opis_slike = | datum = 25. juli 2026. | mjesto = Elbrus, Kabardino-Balkarija, Rusija | koordinate = | uzrok = Naglo pogoršanje vremena, visinska bolest, gubitak orijentacije (pod istragom) | učesnici = Sedmočlana ekspedicija iz Bosne i Hercegovine | broj_mrtvih = 5 | broj_povrijeđenih = 2 }} '''Tragedija na Elbrusu 2026.''' bila je planinarska nesreća koja se dogodila 25. jula 2026. tokom završnog uspona na [[Elbrus]], najviši vrh [[Rusija|Rusije]] i [[Evropa|Evrope]]. Nesreća je pogodila sedmočlanu ekspediciju iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koja se u trenutku pogoršanja vremenskih uslova nalazila na visini većoj od 5100 metara. Pet članova ekspedicije je poginulo, dok je dvoje preživjelo.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/5-climbers-killed-in-horrific-mountain-disaster/ar-AA28MMLD|title=5 climbers killed in horrific mountain disaster|last=Palmer|first=Ewan|date=28. 7. 2026|website=www.msn.com|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bodies of five climbers found on Russia’s highest mountain|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/mount-elbrus-climbers-bodies-found-russia-highest-mountain|newspaper=The Guardian|date=27. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Agence|last=France-Presse}}</ref> Prema podacima ruskih istražnih organa, nesreći su doprinijeli naglo pogoršanje vremenskih uslova, smanjena vidljivost, otežana orijentacija i zdravstvene poteškoće povezane s velikom nadmorskom visinom. Nakon nesreće pokrenuta je istraga radi utvrđivanja okolnosti događaja.<ref>{{Cite web|url=https://rtcg.me/vijesti/bbc/867837/petoro-planinara-iz-bosne-i-hercegovine-poginulo-na-elbrusu-najvisem-vrhu-evrope.html|title=Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine poginulo na Elbrusu, najvišem vrhu Evrope|website=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/svet/6006557/planinari-bosna-hercegovina-elbrus-kavkaz-rusija-nesreca.html|title=Petoro planinara iz BiH poginulo na Elbrusu, dvojica preživela silazak|website=RTS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Okolnosti nesreće bile su slične [[Tragedija na Elbrusu 2021.|tragediji na Elbrusu 2021]], u kojoj je također poginulo pet planinara nakon naglog pogoršanja vremenskih uslova tokom silaska s planine.<ref>{{Cite web|url=https://www.fr.de/panorama/aufstieg-um-jeden-preis-91024358.html|title=Drama in Russland: Schneesturm am Elbrus führt zur Katastrophe|last=Frankfurter|first=Rundschau|date=30. 9. 2021|website=www.fr.de|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Planina Elbrus == Elbrus (5642 m) je ugašeni vulkan smješten u zapadnom dijelu [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]] i najviši vrh Rusije.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/elbrus-sechs-bergsteiger-sterben-in-schneesturm-693668837187|title=Schneesturm tötet sechs Bergsteiger am höchsten Gipfel Russlands|date=27. 7. 2026|website=Tages-Anzeiger|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Prema uobičajenoj geografskoj podjeli Evrope, smatra se i najvišim vrhom evropskog kontinenta. Planina se nalazi u ruskoj republici [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]. Standardna južna ruta na Elbrus tehnički se smatra manje zahtjevnom u odnosu na mnoge druge vrhove slične visine, ali uspon predstavlja ozbiljan izazov zbog velike nadmorske visine, promjenjivih vremenskih uslova i rizika od visinske bolesti. Iako se standardna južna ruta smatra tehnički manje zahtjevnom od mnogih drugih visokih planina, Elbrus je poznat po velikom broju nesreća. Procjenjuje se da na planini godišnje pogine između 15 i 30 osoba, najčešće zbog naglih promjena vremena, visinske bolesti, pothlađenosti i gubitka orijentacije.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/vise-od-400-mrtvih-u-dvadeset-godina-elbrus-ubija-zato-sto-izgleda-kao-lagan-uspon/|title=Više od 400 mrtvih u dvadeset godina: Elbrus ubija zato što izgleda kao lagan uspon|date=26. 7. 2026|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Najzahtjevniji faktori uspona povezani su s visinom iznad 5000 metara, gdje smanjena količina kisika otežava fizički napor, kao i s naglim promjenama vremena koje mogu dovesti do snažnog vjetra, snježnih padavina i gubitka orijentacije. Elbrus je dio izazova poznatog kao [[Sedam vrhova]] (''Seven Summits''), zbog čega ga svake godine posjećuju planinari iz različitih dijelova svijeta.<ref>{{Cite web|url=https://www.alpineinstitute.com/articles/seven-summits/|title=Seven Summits {{!}} Climb the 7 Summits with AAI|last=Site|first=American Alpine Institute|date=16. 9. 2025|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Ekspedicija == Ekspediciju je činio sedmočlani tim alpinista iz [[Zenica|Zenice]].<ref name=":3">[https://www.reuters.com/world/europe/five-bosnian-climbers-feared-dead-russias-mount-elbrus-2026-07-26/ Five Bosnian climbers confirmed dead on Russia's Mount Elbrus], Reuters.com. Objavljeno 26. 7. 2026. Pristupljeno 1. 8. 2026.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.krone.at/4234102|title=Wettersturz wird zur Todesfalle für 5 Alpinisten|last=krone.at|date=27. 7. 2026|website=Kronen Zeitung|language=de|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Među njima su bili članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro".<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/767007/svih-pet-poginulih-bh-planinara-u-rusiji-su-iz-zenice|title=Svih pet poginulih bh. planinara u Rusiji su iz Zenice|website=vijesti.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Učesnici ekspedicije imali su prethodno iskustvo u visokogorskom planinarenju, uključujući uspone na planine iznad 5000 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/planinar-preziveo-elbrus-poginuli-planinari-iz-bih/|title=Preživeli planinar iz BiH otkrio šta se desilo na Elbrusu i kako je pet penjača iz Zenice izgubilo život|date=27. 7. 2026|website=N1 Info RS|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Pripreme za ekspediciju trajale su više mjeseci, a planiranje puta i logistika obavljeni su ranije. Cilj ekspedicije bio je uspon na zapadni vrh Elbrusa, visok 5642 metra. Završni uspon planiran je tokom noći, što je uobičajena praksa na visokim planinama zbog stabilnijih temperatura i uslova u ranim jutarnjim satima. == Tok događaja == Sedmočlana grupa započela je završni uspon 24. jula 2026. bez lokalnih vodiča, koristeći standardnu južnu rutu prema zapadnom vrhu Elbrusa. U početku uspona vremenski uslovi bili su povoljni. Tokom noći između 24. i 25. jula došlo je do naglog pogoršanja vremena, uz pojavu snažnog vjetra, snježnih padavina i guste magle.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/globus/1060231/ruski-istrazni-komitet-pokrenuo-krivicni-postupak-zbog-smrti-pet-alpinista-iz-bih|title=Ruski istražni komitet pokrenuo krivični postupak zbog smrti pet alpinista iz BiH|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=Kaukasus: Mindestens sechs Bergsteiger am Elbrus gestorben|url=https://www.spiegel.de/ausland/kaukasus-mindestens-sechs-bergsteiger-am-elbrus-gestorben-a-5fe0d2b7-eb23-4c7b-8e42-f6a28f2b0d2a|newspaper=Der Spiegel|date=26. 7. 2026|access-date=1. 8. 2026|issn=2195-1349|language=de}}</ref> Podaci ruskih spasilačkih službi govore da je brzina vjetra tokom noći porasla s približno 45 na oko 70 km/h, uz snježne padavine i izrazito smanjenu vidljivost.<ref name=":2" /> Na visini većoj od 5100 metara vidljivost je postala izrazito ograničena, zbog čega je grupa izgubila orijentaciju. Istovremeno su se kod pojedinih članova pojavili zdravstveni problemi povezani s velikom nadmorskom visinom i izlaganjem hladnoći. Ekspedicija je prekinula pokušaj uspona i započela povratak prema nižim dijelovima planine. Tokom povratka dvojica članova više nisu bila sposobna za samostalno kretanje. Jedan od planinara, Kemal Vidimlić, krenuo je prema nižim dijelovima planine kako bi obavijestio spasilačke službe,<ref name=":1" /> dok je Haris Adilović ostao je s ostalim članovima ekspedicije do dolaska pomoći. == Spasilačka akcija == Nakon dojave o nesreći pokrenuta je akcija traganja i spašavanja na području Elbrusa. U akciji je učestvovalo između 16 i 18 spasilaca iz Ministarstva za vanredne situacije Ruske Federacije (MČS), Elbruskog visokogorskog spasilačkog odreda i drugih specijalizovanih spasilačkih službi angažovanih na području Kavkaza. Zbog nepovoljnih vremenskih uslova evakuacija tijela privremeno je bila obustavljena, te je završena u više faza. Spasilačka operacija odvijala se u otežanim vremenskim uslovima. Snažan vjetar, niske temperature, snježne padavine i smanjena vidljivost usporavali su kretanje spasilačkih ekipa i otežavali pristup području na kojem se nalazila ekspedicija. Spasioci su najprije pronašli dvojicu preživjelih članova ekspedicije i transportovali ih na nižu nadmorsku visinu, gdje im je pružena medicinska pomoć. Nakon toga nastavljena je potraga za ostalim članovima grupe. Tijela stradalih planinara pronađena su na području sedla Elbrusa, između istočnog i zapadnog vrha planine, na nadmorskoj visini od približno 5350 metara.<ref name=":3" /> Zbog visokog rizika za spasioce i nepovoljnih vremenskih uslova, izvlačenje tijela obavljeno je u nekoliko faza. Nakon završetka akcije tijela su spuštena u podnožje planine i predata nadležnim organima radi identifikacije i daljih procedura. Tokom iste spasilačke operacije evakuisano je i tijelo jednog ruskog planinara koji je stradao u odvojenom incidentu na Elbrusu i nije bio povezan sa ekspedicijom iz Bosne i Hercegovine. == Istraga == Regionalni ogranak Istražnog komiteta Ruske Federacije za Kabardino-Balkarsku Republiku pokrenuo je istragu radi utvrđivanja okolnosti nesreće. Istraga je obuhvatila pregled mjesta događaja, analizu vremenskih uslova, prikupljanje izjava preživjelih članova ekspedicije i spasilačkog osoblja, kao i pregled komunikacije između učesnika ekspedicije i službi uključenih u akciju spašavanja. Prema preliminarnim nalazima, nesreća je povezana s kombinacijom više faktora, uključujući naglu promjenu vremenskih uslova, gubitak vidljivosti, otežanu orijentaciju i fizičke posljedice boravka na velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite web|url=https://gripped.com/news/five-die-in-decent-of-mount-elbrus-in-russia/|title=Five Die In Decent Of Mount Elbrus in Russia|last=Barnes|first=Dave|date=29. 7. 2026|website=Gripped Magazine|language=en|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Istražni organi nisu objavili podatke koji bi ukazivali na kvar planinarske opreme kao neposredni uzrok nesreće. == Stradali i preživjeli == U nesreći je poginulo pet članova ekspedicije iz Bosne i Hercegovine:<ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/imena-stradalih-planinara-elbrus/975109|title=Poznata imena planinara iz Zenice stradalih na Elbrusu|last=Selimović|first=Adnan|date=26. 7. 2026|website=Nezavisne novine|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/crna-hronika/1060119/ruski-mediji-pet-drzavljana-bih-poginulo-na-planini-elbrus|title=Ruski mediji: Pet državljana BiH poginulo na planini Elbrus|date=26. 7. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> * Alma Okanović; * Denis Okanović; * dr. Meliha Čaušević; * Nermin Talam; * Almir Krivdić Među poginulima bili su članovi Gorske službe spašavanja Zenica i Planinarskog društva "Vedro". Nesreću su preživjeli Haris Adilović i Kemal Vidimlić. Nakon spašavanja zbrinuti su zbog posljedica izloženosti niskim temperaturama i uslovima velike nadmorske visine. == Ekspedicija iz Hercegovine == U vrijeme nesreće na području Kavkaza nalazila se i druga ekspedicija iz Bosne i Hercegovine, sastavljena od alpinista iz [[Gacko|Gacka]], [[Bileća|Bileće]] i [[Trebinje|Trebinja]].<ref name=":0" /> Cilj ove ekspedicije bio je uspon na [[Kazbek]] i Elbrus. Članovi dvije bosanskohercegovačke grupe susreli su se 24. jula 2026. na području Elbrusa, gdje su razgovarali o uslovima na planini i planovima za završni uspon. Hercegovačka ekspedicija započela je pokušaj uspona iste noći, ali je na visini od približno 5400 metara odlučila prekinuti uspon zbog pogoršanja vremenskih uslova, snažnog vjetra i smanjene vidljivosti. Nakon povratka u bazni kamp članovi ekspedicije nisu odmah imali informacije o stanju zeničke grupe. O nesreći su saznali nakon uspostavljanja kontakta sa drugim učesnicima i spasilačkim službama. Njihovi iskazi korišteni su u rekonstrukciji vremenskih uslova koji su vladali na planini u vrijeme nesreće. == Reakcije == Vlada i druge institucije Bosne i Hercegovine, kao i lokalne vlasti u Zenici, objavile su saopćenja povodom nesreće i izrazile saučešće porodicama poginulih. Nakon nesreće, [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]], putem Ambasade u Ruskoj Federaciji, uz podršku [[Zenica|Grada Zenice]] i federalnih vlasti, koordiniralo je aktivnosti s ruskim institucijama i zeničkim GSS-om.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/ambasador-bih-u-rusiji-ivan-orlic-razgovarao-sam-s-nasim-prezivjelim-drzavljanima-u-soku-su/260727071|title=Ambasador BiH u Rusiji Ivan Orlić: Razgovarao sam s našim preživjelim državljanima, u šoku su|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kasumovic-s-gss-om-i-vladom-fbih-koordinira-povratak-prezivjelih-i-tijela-stradalih/260727140|title=Kasumović s GSS-om i Vladom FBiH koordinira povratak preživjelih i tijela stradalih|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Aktivnosti ambasade odnosile su se na pružanje konzularne pomoći preživjelim članovima ekspedicije, identifikaciju stradalih i organizaciju transporta posmrtnih ostataka u Bosnu i Hercegovinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/konakovic-dopremanje-tijela-stradalih-bh-planinara-moguce-tek-nakon-identifikacije-i-obdukcije/260727153|title=Konaković: Dopremanje tijela stradalih bh. planinara moguće tek nakon identifikacije i obdukcije|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> Planinarske organizacije iz Bosne i Hercegovine i regiona također su objavile saopćenja u kojima su se osvrnule na nesreću i zahvalile ruskim spasilačkim službama koje su učestvovale u akciji.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/planinarski-savez-rs-a-izrazio-saucesce-porodicama-poginulih-zenickih-planinara/260726091|title=Planinarski savez RS-a izrazio saučešće porodicama poginulih zeničkih planinara|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 8. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Elbrus]] * [[Visinska bolest]] == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Tragedija na Elbrusu 2026}} [[Kategorija:2026. u Rusiji]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nesreće na planinama]] [[Kategorija:Elbrus]] [[Kategorija:Smrtni slučajevi na planinama]] r6qsljot7h1jnqfm98qe7705fcb1dlb Ministarstvo pravosuđa, uprave i digitalne transformacije Zapadnohercegovačkog kantona 0 536394 3915760 2026-08-01T15:24:16Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zapadnohercegovački kanton]] 3915760 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva pravde i uprave po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zapadnohercegovački kanton]] 2g00mmrer0rluubuvg608ocsswayhvk Ministarstvo privrede Unsko-sanskog kantona 0 536395 3915764 2026-08-01T15:35:33Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Unsko-sanski kanton]] 3915764 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Unsko-sanski kanton]] d9atm91t6ur372n8mwkertbf26xxmf4 Ministarstvo privrede Tuzlanskog kantona 0 536396 3915765 2026-08-01T15:36:12Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Tuzlanski kanton]] 3915765 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Tuzlanski kanton]] hxg17nf759fwjl9nakukxbkgk052a0a Ministarstvo privrede Zeničko-dobojskog kantona 0 536397 3915766 2026-08-01T15:36:31Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zeničko-dobojski kanton]] 3915766 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zeničko-dobojski kanton]] 64as6jpj9wcu821l0m0hy8wlyf09wif Ministarstvo privrede Bosansko-podrinjskog kantona Goražde 0 536398 3915767 2026-08-01T15:37:36Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Bosansko-podrinjski kanton Goražde]] 3915767 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Bosansko-podrinjski kanton Goražde]] e8amqyko4btn2zjd5h9gsq6s0t5manf Ministarstvo privrede Srednjobosanskog kantona 0 536399 3915768 2026-08-01T15:38:04Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Srednjobosanski kanton]] 3915768 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Srednjobosanski kanton]] nv4mmwfgnls56sy6fqu204l4rkgrdcs Ministarstvo privrede Hercegovačko-neretvanskog kantona 0 536400 3915769 2026-08-01T15:38:45Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Hercegovačko-neretvanski kanton]] 3915769 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Hercegovačko-neretvanski kanton]] 0wrax4fn2b34ejwfdwdz7n0rssp9k89 Ministarstvo privrede Zapadnohercegovačkog kantona 0 536401 3915770 2026-08-01T15:39:05Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zapadnohercegovački kanton]] 3915770 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Zapadnohercegovački kanton]] 04o84y9gl31l5t2mdto4z5jassij9w8 Ministarstvo privrede Kantona 10 0 536402 3915771 2026-08-01T15:39:20Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton 10]] 3915771 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton 10]] c7e4fmsby15amf0qtpwwu0tx7d92g0a Ministarstvo privrede Kantona Sarajevo 0 536403 3915772 2026-08-01T15:39:33Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton Sarajevo]] 3915772 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Kanton Sarajevo]] 534f6dbmroq4kpf7bac3tsuldn1lm7u Ministarstvo privrede, rada i prostornog uređenja Posavskog kantona 0 536404 3915773 2026-08-01T15:40:11Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Posavski kanton]] 3915773 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstva privrede po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine#Posavski kanton]] 0qbhhg5fz26eauddbfn6kvnw6a2dygw Ministarstvo za pitanja boraca i žrtava rata Republike Srpske 0 536405 3915781 2026-08-01T16:08:37Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske]] 3915781 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske]] 94v8dawbqgpteq85q6kjfx8k94h9h0z Profiliranje ekspresije gena 0 536406 3915788 2026-08-01T16:26:08Z ~2026-42524-44 184253 Nova stranica: [[Slika:Heatmap.png|right|thumb|[[Toplotna mapa|Toplotne mape]] vrijednosti ekspresije gena pokazuju kako su eksperimentalni uslovi uticali na proizvodnju (ekspresiju) [[iRNK]] za skup gena. Zelena boja označava smanjenu ekspresiju. [[Klusterska analiza]] smjestila je grupu gena sa smanjenom regulacijom u gornji lijevi ugao.]] U oblasti [[molekularna biologija|molekularne biologije]], '''profiliranje ekspresije gena''' jeste mjerenje aktivnosti (ekspresija gena|ekspresija... 3915788 wikitext text/x-wiki [[Slika:Heatmap.png|right|thumb|[[Toplotna mapa|Toplotne mape]] vrijednosti ekspresije gena pokazuju kako su eksperimentalni uslovi uticali na proizvodnju (ekspresiju) [[iRNK]] za skup gena. Zelena boja označava smanjenu ekspresiju. [[Klusterska analiza]] smjestila je grupu gena sa smanjenom regulacijom u gornji lijevi ugao.]] U oblasti [[molekularna biologija|molekularne biologije]], '''profiliranje ekspresije gena''' jeste mjerenje aktivnosti ([[ekspresija gena|ekspresija]]) hiljada gena odjednom, kako bi se stvorila globalna slika ćelijske funkcije. Ovi profili mogu, naprimjer, razlikovati ćelije koje se aktivno dijele ili pokazati kako ćelije reaguju na određeni tretman. Mnogi eksperimenti ove vrste mjere cijeli [[genom]] istovremeno, odnosno svaki gen prisutan u određenoj ćeliji. Nekoliko [[transkriptom]]skih tehnologija može se koristiti za generisanje potrebnih podataka za analizu. [[DNK-mikromreža]]<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/microarrays.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020409134045/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/microarrays.html |url-status=dead |archive-date=April 9, 2002 |title=Microarrays Factsheet |access-date=2007-12-28 }}</ref> mjeri relativnu aktivnost prethodno identificiranih ciljnih gena. Tehnike zasnovane na sekvencama, poput [[RNK-Seq]], pružaju informacije o sekvencama gena pored njihovog nivoa ekspresije. == Pozadina == Profil ekspresije logičan je sljedeći korak nakon [[sekvenciranje genoma|sekvenciranja genoma]]: sekvenca govori šta ćelija može da uradi, dok profil ekspresije govori šta ona zapravo radi u određenom trenutku. Geni sadrže upute za stvaranje informacijske RNK ([[iRNK]]), ali u bilo kojem trenutku svaka ćelija proizvodi iRNK samo iz dijela gena koje nosi. Ako se gen koristi za proizvodnju iRNK, smatra se "uključenim", u suprotnom "isključenim". Mnogi faktori određuju da li je gen uključen ili isključen, kao što su doba dana, da li se ćelija aktivno dijeli ili ne, njeno lokalno okruženje i hemijski signali iz drugih ćelija. Naprimjer, ćelije [[koža|kože]], ćelije [[jetra|jetre]] i [[neuron|nervne ćelije]] uključuju (eksprimiraju) donekle različite gene i to je u velikoj mjeri ono što ih čini različitim. Stoga, profil ekspresije omogućava da se utvrdi tip, stanje, okruženje i tako dalje ćelije. Eksperimenti profiliranja ekspresije često uključuju mjerenje relativne količine iRNK eksprimirane u dva ili više eksperimentalnih uslova. To je zato što promijenjeni nivoi specifične sekvence iRNK sugeriraju promijenjenu potrebu za proteinom koji kodira iRNK, što možda ukazuje na homeostatski odgovor ili patološko stanje. Naprimjer, viši nivoi [[iRNK]] koja kodira alkohol-dehidrogenazu sugeriraju da ćelije ili tkiva koja se proučavaju reaguju na povećane nivoe [[etanol]]a u svom okruženju. Slično tome, ako ćelije [[rak dojke|raka dojke]] eksprimiraju više nivoe iRNK povezane s određenim transmembranskim receptorom nego normalne ćelije, moguće je da ovaj receptor igra ulogu u raku dojke. Lijek koji ometa ovaj receptor može spriječiti ili liječiti rak dojke. Prilikom razvoja lijeka, mogu se izvesti eksperimenti profiliranja ekspresije gena, kako bi se pomoglo u procjeni toksičnosti lijeka, možda traženjem promjena nivoa u ekspresiji gena [[citohrom P450|citohroma P450]], što može biti [[biomarker]] [[metabolizam|metabolizma]] lijeka.<ref name="pmid15123278">{{cite journal |vauthors=Suter L, Babiss LE, Wheeldon EB | title = Toxicogenomics in predictive toxicology in drug development | journal = Chem. Biol. | volume = 11 | issue = 2 | pages = 161–71 | year = 2004 | pmid = 15123278 | doi = 10.1016/j.chembiol.2004.02.003 | doi-access = free }}</ref> Gene expression profiling may become an important diagnostic test.<ref>{{cite journal |vauthors=Magic Z, Radulovic S, Brankovic-Magic M |title=cDNA microarrays: identification of gene signatures and their application in clinical practice |journal=J BUON |volume=12 |pages=S39–44 |year=2007 |issue=Suppl 1 |pmid=17935276 }}</ref><ref name="pmid17365821">{{cite journal | author = Cheung AN | title = Molecular targets in gynaecological cancers | journal = Pathology | volume = 39 | issue = 1 | pages = 26–45 | year = 2007 | pmid = 17365821 | doi = 10.1080/00313020601153273 | s2cid = 40896577 }}</ref> == Poređenje sa proteomikom == [[Ljudski genom]] sadrži oko 20.000 gena koji rade zajedno, kako bi proizveli otprilike 1,000.000 različitih proteina. To je zbog [[alternativna prerada RNK|alternativnog splajsovanja]], a također i zato što ćelije vrše važne promjene na proteinima putem [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijskih modifikacija]] nakon što ih prvi put konstruišu, tako da dati gen služi kao osnova za mnoge moguće verzije određenog proteina. U svakom slučaju, jedan eksperiment masene spektrometrije može identificirati oko 2.000 proteina <ref>{{cite journal |vauthors=Mirza SP, Olivier M |title=Methods and approaches for the comprehensive characterization and quantification of cellular proteomes using mass spectrometry |journal=Physiol Genomics |volume= 33|issue= 1|pages= 3–11|year=2007 |pmid=18162499 |doi=10.1152/physiolgenomics.00292.2007 |pmc=2771641}}</ref> ili 0,2% od ukupnog broja. Iako je poznavanje preciznih proteina koje ćelija proizvodi ([[proteomika]]) relevantnije od znanja koliko se [[iRNK|informacijske RNK]] proizvodi iz svakog gena, profiliranje genske ekspresije pruža najglobalniju moguću sliku u jednom eksperimentu. Međutim, metodologija proteomike se poboljšava. Kod drugih [[vrsta]], poput [[kvasci|kvasca]], moguće je identificirati preko 4.000 proteina za nešto više od jednog sata.<ref>{{cite journal |vauthors=Hebert AS, Richards AL |title=The One Hour Yeast Proteome |journal=Mol Cell Proteomics |volume= 13|issue= 1|pages= 339–347|year=2014 |doi=10.1074/mcp.M113.034769|doi-access=free |pmid=24143002 |display-authors=etal|pmc=3879625}}</ref> ==Upotreba u generiranju i testiranju hipoteza== Ponekad naučnik već ima ideju o tome šta se dešava, [[hipoteza|hipotezu]], i on ili ona izvodi eksperiment profiliranja ekspresije s idejom da potencijalno opovrgne tu hipotezu. Drugim riječima, naučnik daje specifično predviđanje o nivoima ekspresije koji bi se mogli pokazati lažnim. Češće se profiliranje ekspresije odvija prije nego što se dovoljno zna o tome kako geni interaguju s eksperimentalnim uvjetima, da bi postojala hipoteza koja se može testirati. Bez hipoteze, nema se šta opovrgnuti, ali profiliranje ekspresije može pomoći u identifikaciji kandidatske hipoteze za buduće eksperimente. Većina ranih eksperimenata profiliranja ekspresije, i mnogi trenutni, imaju ovaj oblik <ref>{{cite journal |author=Chen JJ |title=Key aspects of analyzing microarray gene-expression data |journal=Pharmacogenomics |volume=8 |issue=5 |pages=473–82 |year=2007 |pmid=17465711 |doi=10.2217/14622416.8.5.473|url=https://zenodo.org/record/1236433 }}</ref> što je poznato kao otkrivanje klasa. Popularan pristup otkrivanju klasa uključuje grupiranje sličnih gena ili uzoraka koristeći jednu od mnogih postojećih metoda klasteriranja kao što su tradicionalno [[k-prosjek]] ili [[hijerarhijsko klasteriranje]] ili novije [[Markovljevo klasteriranje|MCL]].<ref>{{cite book |last1=van Dongen |first1=Stijn |title=Graph Clustering by Flow Simulation |date=2000 |publisher=University of Utrecht |url=https://micans.org/mcl/index.html?sec_thesisetc}}</ref> Osim odabira algoritma za klasteriranje, korisnik obično mora odabrati odgovarajuću mjeru blizine (udaljenost ili sličnost) između objekata podataka.<ref>{{cite journal|last1=Jaskowiak|first1=Pablo A|last2=Campello|first2=Ricardo JGB|last3=Costa|first3=Ivan G|title=On the selection of appropriate distances for gene expression data clustering|journal=BMC Bioinformatics|date=24 January 2014|volume=15|issue=Suppl 2|pages=S2|doi=10.1186/1471-2105-15-S2-S2|pmid=24564555|pmc=4072854 |doi-access=free }}<!--|access-date=15 October 2014--></ref> Gornja slika predstavlja izlaz dvodimenzijskog klastera, u kojem su slični uzorci (redovi, gore) i slične genske probe (kolone) organizirani tako da se nalaze blizu jedan drugome. Najjednostavniji oblik otkrivanja klase bio bi navesti sve gene koji su se promijenili za više od određenog iznosa između dva eksperimentalna uvjeta. Predviđanje klase teže je od otkrivanja klase, ali omogućava odgovor na pitanja od direktnog kliničkog značaja kao što je, s obzirom na ovaj profil, koja je [[vjerojatnoća]] da će ovaj pacijent reagirati na ovaj lijek? To zahtijeva mnogo primjera profila koji su reagirali i nisu reagirali, kao i tehnike [[unakrsna validacija (statistika)|unakrsne validacije]] za razlikovanje između njih. == Ograničenja == Općenito, studije profiliranja ekspresije izvještavaju o onima genima koji su pokazali statistički značajne razlike pod promijenjenim eksperimentalnim uvjetima. Ovo je obično mali dio [[genom]]a iz nekoliko razloga. Prvo, različite ćelije i tkiva eksprimiraju podskup gena kao direktnu posljedicu [[ćelijska diferencijacija|ćelijske diferencijacije]], tako da su mnogi geni isključeni. Drugo, mnogi geni [[kodon|kodiraju]] proteine ​​koji su potrebni za preživljavanje u vrlo specifičnim količinama, tako da se mnogi geni ne mijenjaju. Treće, ćelije koriste mnoge druge mehanizme za regulaciju proteina pored promjene količine [[iRNK]], tako da ovi geni mogu ostati konzistentno eksprimirani čak i kada koncentracije proteina rastu i padaju. Četvrto, finansijska ograničenja ograničavaju eksperimente profiliranja ekspresije na mali broj opažanja istog gena pod identičnim uslovima, smanjujući statističku snagu eksperimenta, što onemogućava eksperimentu da identifikuje važne, ali suptilne promjene. Konačno, potreban je veliki napor da se raspravi o biološkom značaju svakog regulisanog gena, pa naučnici često ograničavaju diskusiju na podskup. Novije tehnike analize mikročipova automatizuju određene aspekte pridavanja biološkog značaja rezultatima profiliranja ekspresije, ali to ostaje vrlo težak problem. Relativno kratka dužina spiska gena objavljenih iz eksperimenata profiliranja ekspresije ograničava stepen u kojem se čini da se eksperimenti izvedeni u različitim laboratorijama slažu. Postavljanje rezultata profiliranja ekspresije u javno dostupnu bazu mikročipnih podataka omogućava istraživačima da procijene obrasce ekspresije izvan okvira objavljenih rezultata, možda identificirajući sličnost s vlastitim radom. == Validacija mjerenja visokog protoka == I [[DNK-mikromreža]] i i [[kvantitativni PCR]] iskorištavaju preferencijalno vezivanje ili "[[sparivanje baza]]" komplementarnih sekvenci [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]], i oba se koriste u profiliranju [[ekspresija gena|ekspresije gena]], često na serijski način. Dok DNK-mikročipovima visokog protoka nedostaje kvantitativna tačnost q[[PCR]]-a, potrebno je otprilike isto vrijeme za mjerenje ekspresije gena nekoliko desetina gena putem qPCR-a kao i za mjerenje cijelog genoma pomoću DNK-mikromreža. Stoga često ima smisla izvoditi polukvantitativne eksperimente analize DNK-mikromreža, kako bi se identificirali kandidatski geni, a zatim izvoditi qPCR na nekim od najzanimljivijih [[kandidatski gen|kandidatskih gena]], kako bi se validirali rezultati mikročipova. Drugi eksperimenti, kao što je [[Western blot]] nekih proteinskih produkata različito eksprimiranih gena, čine zaključke zasnovane na profilu ekspresije uvjerljivijim, budući da nivoi iRNK ne moraju nužno [[korelacija|korelirati]] s količinom eksprimiranog proteina. == Statistička analiza == Analiza podataka mikročipova postala je područje intenzivnog istraživanja.<ref name="pmid17233564">{{cite journal |vauthors=Vardhanabhuti S, Blakemore SJ, Clark SM, Ghosh S, Stephens RJ, Rajagopalan D | title = A comparison of statistical tests for detecting differential expression using Affymetrix oligonucleotide microarrays | journal = OMICS | volume = 10 | issue = 4 | pages = 555–66 | year = 2006 | pmid = 17233564 | doi = 10.1089/omi.2006.10.555 }}</ref> Jednostavno navođenje da je grupa gena regulirana s najmanje dva puta, što je nekada bila uobičajena praksa, nema čvrstu statističku osnovu. S pet ili manje ponavljanja u svakoj grupi, tipično za mikročipove, jedno opažanje [[izuzetak]]a može stvoriti prividnu razliku veću od dva puta. Osim toga, proizvoljno postavljanje granice na dva puta nije biološki ispravno, jer eliminira iz razmatranja mnoge gene s očiglednim biološkim značajem. Umjesto identificiranja različito eksprimiranih gena korištenjem granične vrijednosti promjene struka, može se koristiti niz [[statistički test| statističkih testova]] ili [[omnibus test]]ova, kao što je [[ANOVA]], koji svi uzimaju u obzir i promjenu struka i varijabilnost kako bi se stvorila [[p-vrijednost]], procjena koliko često bismo slučajno posmatrali podatke. Primjena p-vrijednosti na mikročipove je komplicirana velikim brojem [[višestruko poređenje|višestrukih poređenja]] (gena) koji su uključeni. Naprimjer, p-vrijednost od 0,05 se obično smatra značajnošću, jer procjenjuje 5% vjerovatnoće slučajnog posmatranja podataka. Ali sa 10.000 gena na mikročipu, 500 gena bi bilo identifikovano kao značajno pri p < 0,05 čak i ako ne bi bilo razlike između eksperimentalnih grupa. Jedno očigledno rješenje je smatrati značajnim samo one gene koji ispunjavaju mnogo stroži kriterij p-vrijednosti, npr. mogla bi se izvršiti [[Bonferronijeva korekcija]] na p-vrijednostima ili koristiti [[stopa lažnog otkrivanja]] izračun za prilagođavanje p-vrijednosti proporcionalno broju uključenih paralelnih testova. Nažalost, ovi pristupi mogu smanjiti broj značajnih gena na nulu, čak i kada su geni zapravo različito eksprimirani. Trenutne statistike poput [[Rangiraj proizvod]] imaju za cilj da postignu ravnotežu između lažnog otkrivanja gena zbog slučajne varijacije i neotkrivanja različito eksprimiranih gena. Često citirane metode uključuju Analizu značajnosti mikročipova (SAM)<ref>{{cite web |url=http://www-stat.stanford.edu/~tibs/SAM/ |title=Significance Analysis of Microarrays |access-date=2007-12-27 |archive-date=2008-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120021308/http://www-stat.stanford.edu/~tibs/SAM/ |url-status=dead }}</ref> i širok spektar metoda dostupan je od [[Bioconductor]] i razni analitički paketi od [[Spisak bioinformatičkih kompanija|bioinformatičke kompanije]]. Odabir drugog testa obično identificira drugačiju listu značajnih gena<ref name="pmid17370338">{{cite journal |vauthors=Yauk CL, Berndt ML | title = Review of the literature examining the correlation among DNA microarray technologies | journal = Environ. Mol. Mutagen. | volume = 48 | issue = 5 | pages = 380–94 | year = 2007 | pmid = 17370338 | doi = 10.1002/em.20290 | pmc = 2682332 | bibcode = 2007EnvMM..48..380Y }}</ref> budući da svaki test funkcionira pod specifičnim skupom pretpostavki i stavlja drugačiji naglasak na određene karakteristike u podacima. Mnogi testovi počinju s pretpostavkom o normalnoj distribuciji u podacima, jer se to čini kao razumna početna tačka i često daje rezultate koji izgledaju značajnije. Neki testovi uzimaju u obzir zajedničku distribuciju svih opažanja gena kako bi procijenili opću varijabilnost u mjerenjima,<ref>{{cite journal |author=Breitling R |title=Biological microarray interpretation: the rules of engagement |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1759 |issue=7 |pages=319–27 |year=2006 |pmid=16904203 |doi=10.1016/j.bbaexp.2006.06.003|s2cid=1857997 |url=https://pure.rug.nl/ws/files/2835555/2006BiochimBiophysActaBreitling.pdf }}</ref> dok drugi posmatraju svaki gen izolovano. Mnoge moderne tehnike analize mikročipova uključuju [[samostalno korištenje (statistika)|samostalno korištenje]], [[mašinsko učenje]] ili [[Monte Carlo metoda|Monte Carlo metode]].<ref>{{cite journal |vauthors=Draminski M, Rada-Iglesias A, Enroth S, Wadelius C, Koronacki J, Komorowski J |title=Monte Carlo feature selection for supervised classification |journal=Bioinformatics |volume=24 |issue=1 |pages=110–7 |year=2008 |pmid=18048398 |doi=10.1093/bioinformatics/btm486|doi-access=free }}</ref> Kako se broj ponovljenih mjerenja u eksperimentu s mikročipovima povećava, različiti statistički pristupi daju sve sličnije rezultate, ali nedostatak podudarnosti između različitih statističkih metoda čini rezultate nizova manje pouzdanim. MAQC projekt<ref>{{cite web | url = https://www.fda.gov/nctr/science/centers/toxicoinformatics/maqc/ | title = MicroArray Quality Control (MAQC) Project | access-date = 2007-12-26 | author = Dr. Leming Shi, National Center for Toxicological Research | publisher = U.S. Food and Drug Administration }}{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> daje preporuke koje će istraživačima pomoći u odabiru standardnijih metoda (npr. korištenje p-vrijednosti i promjene amplitude zajedno za odabir različito eksprimiranih gena) kako bi se eksperimenti provedeni u različitim laboratorijama bolje slagali. Za razliku od analize individualnih gena s različitom ekspresijom, druga vrsta analize fokusira se na diferencijalnu ekspresiju ili perturbaciju unaprijed definiranih skupova gena i naziva se analiza skupa gena.<ref name="pmid16199517"/><ref name="pmid19473525"/> Analiza skupa gena pokazala je nekoliko glavnih prednosti u odnosu na analizu diferencijalne ekspresije pojedinačnih gena.<ref name="pmid16199517"/><ref name="pmid19473525">{{cite journal |vauthors=Luo W, Friedman M, Shedden K, Hankenson KD, Woolf JP | title = GAGE: generally applicable gene set enrichment for pathway analysis | journal = BMC Bioinformatics | volume = 10| pages = 161 | year = 2009 | pmid = 19473525 | doi = 10.1186/1471-2105-10-161 | pmc = 2696452 | doi-access = free }}</ref> Genski setovi grupe su gena koji su funkcionalno povezani prema trenutnim saznanjima. Stoga se analiza genskih setova smatra pristupom analize zasnovanim na znanju.<ref name="pmid16199517"/> Uobičajeno korišteni genski setovi uključuju one izvedene iz [[KEGG]] puteva, [[Gene Ontology]] termina, genskih grupa koje dijele neke druge funkcionalne napomene, kao što su zajednički transkripcijski regulatori itd. Reprezentativne metode analize genskih setova uključuju [[Gene Set Enrichment Analysis]] (GSEA),<ref name="pmid16199517"/> koja procjenjuje značaj genskih setova na osnovu permutacije oznaka uzoraka, i Generally Applicable Gene-Set Enrichment (GAGE),<ref name="pmid19473525"/> koji testira značaj genskih setova na osnovu permutacije genskih oznaka ili parametarske distribucije. == Genska anotacija == Iako statistika može identificirati koji se genski proizvodi mijenjaju pod eksperimentalnim uvjetima, davanje biološkog smisla profiliranju ekspresije počiva na poznavanju koji protein svaki [[genski proizvod]] proizvodi i koju funkciju taj protein obavlja. Genska anotacija pruža funkcionalne i druge informacije, naprimjer lokaciju svakog gena unutar određenog [[hromosom]]a. Neke funkcionalne anotacije pouzdanije su od drugih; neke su odsutne. Baze podataka genskih anotacija redovno se mijenjaju, a različite baze podataka nazivaju isti protein različitim imenima, što odražava promjenjivo razumijevanje funkcije proteina. Upotreba standardizirane [[označavanje gena|genske nomenklature]] pomaže u rješavanju aspekta imenovanja problema, ali tačno podudaranje transkripata s genima<ref>{{cite journal |vauthors=Dai M, Wang P, Boyd AD, etal |title=Evolving gene/transcript definitions significantly alter the interpretation of GeneChip data |journal=Nucleic Acids Res. |volume=33 |issue=20 |pages=e175 |year=2005 |pmid=16284200 |doi=10.1093/nar/gni179 |pmc=1283542}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Alberts R, Terpstra P, Hardonk M, etal |title=A verification protocol for the probe sequences of Affymetrix genome arrays reveals high probe accuracy for studies in mouse, human and rat |journal=BMC Bioinformatics |volume=8|pages=132 |year=2007 |pmid=17448222 |doi=10.1186/1471-2105-8-132 |pmc=1865557 |doi-access=free }}</ref> ostaje važno razmatranje. == Kategorizacija reguliranih gena == Nakon što je identificiran određeni skup reguliranih gena, sljedeći korak u profiliranju ekspresije uključuje traženje obrazaca unutar reguliranog skupa. Da li proteini napravljeni od ovih gena obavljaju slične funkcije? Jesu li hemijski slični? Da li se nalaze u sličnim dijelovima ćelije? Analiza [[Genska ontologija|genske ontologije]] pruža standardni način za definiranje ovih odnosa. Genske ontologije počinju s vrlo širokim kategorijama, npr. "metabolički proces" i dijele ih na manje kategorije, npr. "metabolički proces ugljikohidrata" i konačno na prilično restriktivne kategorije poput "[[inozitol]]a i derivativne [[fosforilacija|osforilacije]]". Geni imaju i druge atribute osim biološke funkcije, hemijskih svojstava i ćelijske lokacije. Mogu se sastaviti skupovi gena na osnovu blizine drugim genima, povezanosti s bolešću i odnosa s lijekovima ili toksinima. [[Baza podataka]] molekularnih potpisa<ref>{{cite web |url=http://www.broad.mit.edu/gsea/msigdb/index.jsp |title=GSEA – MSigDB |access-date=2008-01-03 }}<ref> i [[Baza podataka komparativne toksikogenomike]]<ref>{{cite web |url=http://ctdbase.org/ |title=CTD: The Comparative Toxicogenomics Database |access-date=2008-01-03 }}</ref> primjeri suresursa za kategorizaciju gena na brojne načine. == Pronalaženje obrazaca među reguliranim genima == [[Image:ExampleNet.png|right|thumb|Dijagram mreže gena ingenuity<ref>{{cite web |url=http://www.ingenuity.com |title=Ingenuity Systems |access-date=2007-12-27 }}</ref> koji dinamički sastavlja gene s poznatim odnosima. Zelena označava smanjenu ekspresiju, crvena označava povećanu ekspresiju. Algoritam je uključio neregulirane gene, bijelu, kako bi se poboljšala povezanost.]] Regulirani geni su kategorizirani prema tome šta su i šta rade, mogu se pojaviti važni odnosi između gena.<ref name="pmid19439102">{{cite journal |vauthors=Alekseev OM, Richardson RT, Alekseev O, O'Rand MG | title = Analysis of gene expression profiles in HeLa cells in response to overexpression or siRNA-mediated depletion of NASP | journal = Reprod. Biol. Endocrinol. | volume = 7 | pages = 45 | year = 2009 | pmid = 19439102 | pmc = 2686705 | doi = 10.1186/1477-7827-7-45 | doi-access = free }}</ref> Naprimjer, mogli bismo vidjeti dokaze da određeni gen stvara protein koji proizvodi [[enzim]] koji aktivira protein da uključi drugi gen na našem spisku. Ovaj drugi gen može biti [[transkripcijski faktor]] koji reguliše još jedan gen sa tog spiska. Posmatrajući ove veze, možemo početi sumnjati da one predstavljaju mnogo više od slučajnih asocijacija u rezultatima i da su svi na našem spisku zbog osnovnog biološkog procesa. S druge strane, moglo bi se desiti da ako se nasumično odaberu geni, mogu se pronaći mnogi koji izgleda imaju nešto zajedničko. U tom smislu, potrebni su nam rigorozni statistički postupci, kako bismo testirali da li su nastale biološke teme značajne ili ne. Tu dolazi do izražaja analiza genskih skupova<ref name="pmid16199517"/><ref name="pmid19473525"/>. === Uzročno-posljedične veze === Prilično jednostavna [[statistika]] pruža procjene o tome da li su asocijacije između gena na spiskovima veće nego što bi se očekivalo slučajno. Ova statistika je zanimljiva, čak i ako predstavlja značajno pojednostavljenje onoga što se zaista dešava. Evo jednog primjera. Pretpostavimo da u eksperimentu postoji 10.000 gena, od kojih samo 50 (0,5%) ima poznatu ulogu u stvaranju [[holesterol]]a. Eksperiment identificira 200 reguliranih gena. Od njih, 40 (20%) se ispostavi da se također nalazi na spisku gena za holesterol. Na osnovu ukupne prevalencije gena holesterola (0,5%) očekuje se [[prosjek|prosječno]] jedan gen holesterola na svakih 200 reguliranih gena, odnosno 0,005 puta 200. Ovo očekivanje je prosjek, tako da se očekuje da se ponekad vidi više od jednog. Pitanje postaje koliko često bismo vidjeli 40 umjesto jednog zbog čiste slučajnosti. Prema hipergeometrijskoj distribuciji, očekivalo bi se da se pokuša oko 10^57 puta (10 nakon čega slijedi 56 nula) prije nego što se odabere 39 ili više gena holesterola iz skupa od 10.000 nasumično izvlačeći 200 gena. Bez obzira na to koliko je beskonačno mala [[vjerovatnoća]] da se ovo slučajno uoči, moglo bi se zaključiti da je spisak regulisanih gena obogaćen.<ref name="pmid15950303">{{cite journal |vauthors=Curtis RK, Oresic M, Vidal-Puig A | title = Pathways to the analysis of microarray data | journal = Trends Biotechnol. | volume = 23 | issue = 8 | pages = 429–35 | year = 2005 | pmid = 15950303 | doi = 10.1016/j.tibtech.2005.05.011 }}</ref> u genima sa poznatom asocijacijom na holesterol. Moglo bi se dalje pretpostaviti da eksperimentalni tretman reguliše holesterol, jer tretman izgleda selektivno reguliše gene povezane sa holesterolom. Iako ovo može biti tačno, postoji niz razloga zašto donošenje ovog čvrstog zaključka samo na osnovu obogaćivanja predstavlja neopravdani skok povjerenja. Jedno prethodno spomenuto pitanje ima veze sa zapažanjem da regulacija gena možda nema direktan uticaj na regulaciju proteina: čak i ako proteini koje kodiraju ovi geni ne rade ništa drugo osim što proizvode holesterol, pokazivanje da je njihova [[iRNK]] promijenjena ne govori nam direktno šta se dešava na nivou proteina. Sasvim je moguće da količina ovih proteina povezanih sa holesterolom ostaje konstantna u eksperimentalnim uslovima. Drugo, čak i ako se nivoi proteina mijenjaju, možda ih uvijek ima dovoljno da proizvode holesterol što je brže moguće, odnosno, drugi protein, koji nije na našem popisu, je [[korak koji određuje brzinu]] u procesu stvaranja [[holesterol]]a. Konačno, proteini obično igraju mnogo uloga, tako da ovi geni mogu biti regulisani ne zbog njihove zajedničke povezanosti sa stvaranjem holesterola, već zbog zajedničke uloge u potpuno nezavisnom procesu. Imajući u vidu prethodno navedena upozorenja, iako genski profili sami po sebi ne dokazuju uzročno-posljedične veze između tretmana i bioloških efekata, oni nude jedinstvene biološke uvide do kojih bi često bilo vrlo teško doći na druge načine. === Korištenje obrazaca za pronalaženje reguliranih gena === Kao što je gore opisano, prvo se mogu identificirati značajno [[regulacija ekspresije gena|regulirani geni]], a zatim pronaći obrasci upoređujući listu značajnih gena sa skupovima gena za koje se zna da dijele određene asocijacije. Problem se može riješiti i obrnutim redoslijedom. Evo vrlo jednostavnog primjera. Pretpostavimo da postoji 40 gena povezanih s poznatim procesom, naprimjer, predispozicijom za [[dijabetes]]. Posmatrajući dvije grupe profila ekspresije, jednu za miševe hranjene prehranom s visokim udjelom [[ugljikohidrat]]a i jednu za miševe hranjene prehranom s niskim udjelom ugljikohidrata, primjećuje se da se svih 40 gena za dijabetes eksprimira na višem nivou u grupi s visokim udjelom nego u grupi s niskim udjelom ugljikohidrata. Bez obzira na to da li bi se bilo koji od ovih gena našao na spisku značajno izmijenjenih gena, posmatranje svih gornjih 40, a nijednog dolje, čini se malo vjerojatnim da je rezultat čiste slučajnosti: predviđa se da će se okretanje 40 glava zaredom dogoditi otprilike jednom u trilion pokušaja korištenja poštenog novčića. Za određeni tip ćelije, grupa gena čiji je kombinovani obrazac ekspresije jedinstveno karakterističan za dato stanje predstavlja [[genski potpis]] tog stanja. Idealno, genski potpis može se koristiti za odabir grupe pacijenata u određenom stanju bolesti s tačnošću koja olakšava odabir tretmana.<ref name="pmid17878518">{{cite journal | vauthors=Mook S, Van't Veer LJ, Rutgers EJ, Piccart-Gebhart MJ, Cardoso F | title = Individualization of therapy using Mammaprint: from development to the MINDACT Trial | journal = Cancer Genomics Proteomics | volume = 4 | issue = 3 | pages = 147–55 | year = 2007 | pmid = 17878518 }}</ref><ref name="pmid19377049">{{cite journal |vauthors=Corsello SM, Roti G, Ross KN, Chow KT, Galinsky I, DeAngelo DJ, Stone RM, Kung AL, Golub TR, Stegmaier K | title = Identification of AML1-ETO modulators by chemical genomics | journal = Blood | volume = 113 | issue = 24 | pages = 6193–205 |date=June 2009 | pmid = 19377049 | doi = 10.1182/blood-2008-07-166090 | pmc = 2699238 }}</ref> Gene Set Enrichment Analysis (GSEA)<ref name="pmid16199517">{{cite journal |vauthors=Subramanian A, Tamayo P, Mootha VK, Mukherjee S, Ebert BL, Gillette MA, Paulovich A, Pomeroy SL, Golub TR, Lander ES, Mesirov JP | title = Gene set enrichment analysis: a knowledge-based approach for interpreting genome-wide expression profiles | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 102 | issue = 43 | pages = 15545–50 | year = 2005 | pmid = 16199517 | doi = 10.1073/pnas.0506580102 | pmc = 1239896 | doi-access = free }}</ref> ai slične metode<ref name="pmid19473525"/> koriste ovu vrstu logike, ali koriste sofisticiraniju statistiku, jer komponentni geni u stvarnim procesima pokazuju složenije [[ponašanje]] od jednostavnog kretanja gore ili dolje kao grupa, a količina kretanja gena gore i dolje je značajna, ne samo smjer. U svakom slučaju, ove statistike mjere koliko se ponašanje nekog malog skupa gena razlikuje u poređenju s genima koji nisu u tom malom skupu. GSEA koristi statistiku u stilu [[Kolmogorov Smirnov]], kako bi se utvrdilo da li su neki prethodno definirani skupovi gena pokazali neobično ponašanje u trenutnom profilu ekspresije. To dovodi do izazova testiranja više [[hipoteza]], ali postoje razumne metode za rješavanje ovog problema.<ref>{{cite web |url=http://www.broad.mit.edu/gsea/msigdb/index.jsp |title=GSEA |access-date=2008-01-09 }}</ref> == Zaključci == Profiliranje ekspresije pruža nove informacije o tome šta geni rade pod različitim uslovima. Sveukupno, tehnologija mikročipova proizvodi pouzdane profile ekspresije.<ref>{{cite journal |author=Couzin J |title=Genomics. Microarray data reproduced, but some concerns remain |journal=Science |volume=313 |issue=5793 |pages=1559 |year=2006 |pmid=16973852 |doi=10.1126/science.313.5793.1559a|s2cid=58528299 }}</ref> Iz ovih [[informacija]] mogu se generirati nove hipoteze o biologiji ili testirati postojeće. Međutim, veličina i složenost ovih eksperimenata često rezultiraju širokim spektrom mogućih interpretacija. U mnogim slučajevima, analiza rezultata profiliranja ekspresije zahtijeva mnogo više truda nego izvođenje početnih eksperimenata. Većina istraživača koristi više statističkih metoda i istraživačke analize podataka prije objavljivanja rezultata profiliranja ekspresije, koordinirajući svoje napore s [[bioinformatika|bioinformatičarem]] ili drugim stručnjakom za [[DNK-mikročip]]ove, [[sekvenciranje RNK]] i [[sekvenciranje pojedinačnih ćelija|sekvenciranje pojedinačnih ćelija]]. Dobar eksperimentalni [[dizajn]], adekvatna biološka replikacija i eksperimenti praćenja igraju ključnu ulogu u uspješnim eksperimentima profiliranja ekspresije. ==Također pogledajte== *[[Profiliranje ekspresije gena kod kancera]] *[[Prostorno-vremenska ekspresija gena]] *[[Transkriptomika]] *[[Analiza varijanti splajsovanja]] ==Reference== {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809633-8.20163-5 Comparative Transcriptomics Analysis] in [https://www.sciencedirect.com/science/referenceworks/9780128096338 Reference Module in Life Sciences] {{Portal|Biologija}} {{DEFAULTSORT:Gene Expression Profiling}} [[Kategorija:Genetičke tehnike]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Mikročipovi]] [[Kategorija:Bioinformatika]] rg2yiunkjsp0ey67lcz2u20jxe2ir2j Električna sinapsa 0 536407 3915791 2026-08-01T16:42:05Z ~2026-42700-79 184255 Nova stranica: {{Infokutija anatomija | Ime = Električna sinapsa | Latin = | Image = Gap_cell_junction-en.svg | Caption = Dijagram [[propusna veza|procjepne veze]] | Image2 = | Caption2 = | Precursor =[[Ektoderm]] | System =[[Nervni sisrtem|Nervni]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Električna sinapsa''' jest [[sinapsa]] u kojoj [[električna struja]] teče direktno iz jedne ćelije u drugu putem propusna veza|pro... 3915791 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Električna sinapsa | Latin = | Image = Gap_cell_junction-en.svg | Caption = Dijagram [[propusna veza|procjepne veze]] | Image2 = | Caption2 = | Precursor =[[Ektoderm]] | System =[[Nervni sisrtem|Nervni]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Električna sinapsa''' jest [[sinapsa]] u kojoj [[električna struja]] teče direktno iz jedne ćelije u drugu putem [[propusna veza|propusne veze]]. To je jedna od dvije glavne klase sinapsi, a druga je [[hemijska sinapsa]]. Na propusnoj vezi, dva [[neuron]]a su odvojena vrlo uskim razmakom od oko 2,4 nm jedan od drugog,<ref name="ISBN_9780393884821_1121">{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |title=Molecular biology of the cell |last2=Heald |first2=Rebecca |last3=Johnson |first3=Alexander |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |last8=Wilson |first8=John H. |last9=Hunt |first9=Tim |date=2022 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-88482-1 |edition=7th |location=New York, NY London |pages=1121 |chapter=Chapter 19: Cell Junctions and the Extracellular Matrix |display-authors=1}}</ref> udaljenost mnogo manja od udaljenosti od 20 do 40 nanometara koja razdvaja ćelije na hemijskoj sinapsi.<ref name=Hormuzdi04>{{cite journal |vauthors=Hormuzdi SG, Filippov MA, Mitropoulou G, Monyer H, Bruzzone R |title=Electrical synapses: a dynamic signaling system that shapes the activity of neuronal networks |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1662 |issue=1–2 |pages=113–37 |date=March 2004 |pmid=15033583 |doi=10.1016/j.bbamem.2003.10.023 |doi-access=free }}</ref> Električne sinapse koegzistiraju sa hemijskim sinapsama u [[nervni sistem|nervnom sistemu]] mnogih životinja, od [[nematoda]] do [[člankonošci|članonožaca]] do [[kičmenjaci|kičmenjaka]], uključujući [[sisari|sisare]].<ref name="PMID_28170151">{{Cite journal |last=Miller |first=Adam C. |last2=Pereda |first2=Alberto E. |date=2017-03-08 |title=The electrical synapse: Molecular complexities at the gap and beyond |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28170151 |journal=Developmental Neurobiology |volume=77 |issue=5 |pages=562–574 |doi=10.1002/dneu.22484 |issn=1932-846X |pmc=5395309 |pmid=28170151}}</ref> Većina sinapsi u [[mozak|mozgu]] su hemijske, ali električne sinapse su važna manjina sa specifičnom svrhom.<ref name="ISBN_9780071810012_177">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=177 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> U poređenju sa hemijskim sinapsama, električne sinapse brže provode [[nervni impuls|nervne impulse]] i omogućavaju kontinuirano dvosmjerno spajanje putem povezane citoplazme.<ref name="ISBN_9780878936953_79">{{Cite book | title=Neuroscience | date=2012 | publisher=Sinauer Associates | isbn=978-0-87893-695-3 | editor-last=Purves | editor-first=Dale | editor-last2=Augustine | editor-first2=George J.| editor-last3=Fitzpatrick | editor-first3=David| editor-last4=Hall| editor-first4=William C.| edition=5th | location=Sunderland, Mass | chapter=Synaptic Transmission| page=79 | display-editors=1 | editor-last5=LaMantia | editor-first5=Anthony-Samuel | editor-last6=White | editor-first6=Leonard E.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=M. V. L. |date=1966 |title=Physiology of electrotonic junctions* |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=509–539 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |issn=0077-8923|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Connors |first=Barry W. |last2=Long |first2=Michael A. |date=2004-07-21 |title=Electrical synapses in the mammalian brain |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |journal=Annual Review of Neuroscience |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=393–418 |doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |issn=0147-006X|url-access=subscription }}</ref> Kao takav, pojam usmjerenosti signala kroz ove sinapse nije uvijek definiran.<ref name=":0"/> Poznato je da proizvode sinhronizaciju mrežne aktivnosti u mozgu <ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=Michael V.L |last2=Zukin |first2=R.Suzanne |date=2004 |title=Electrical Coupling and Neuronal Synchronization in the Mammalian Brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896627304000431 |journal=Neuron |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1|doi-access=free }}</ref> i može stvoriti haotičnu dinamiku na nivou [[nervna mreža|mreže]].<ref>{{Cite journal |last=Makarenko |first=Vladimir |last2=Llinás |first2=Rodolfo |date=1998-12-22 |title=Experimentally determined chaotic phase synchronization in a neuronal system |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.95.26.15747 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=95 |issue=26 |pages=15747–15752 |doi=10.1073/pnas.95.26.15747 |issn=0027-8424 |pmc=28115 |pmid=9861041}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Korn |first=Henri |last2=Faure |first2=Philippe |date=2003-09-01 |title=Is there chaos in the brain? II. Experimental evidence and related models |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2003.09.011/ |journal=Comptes Rendus. Biologies |language=en |volume=326 |issue=9 |pages=787–840 |doi=10.1016/j.crvi.2003.09.011 |issn=1768-3238|url-access=subscription }}</ref> U situacijama gdje se smjer signala može definirati, nedostaje im [[Pojačanje (elektronika)|pojačanje]] (za razliku od hemijskih sinapsi) - signal u postsinaptičkom neuronu je isti ili manji od signala izvornog neurona.{{potreban citat|datum=septembar 2024}} Fundamentalne osnove za opažanje električnih sinapsi svode se na [[konekson]]e koji se nalaze u procjepu između dva neurona. Električne sinapse nalaze se često u neuronskim sistemima koji zahtijevaju najbrži mogući odgovor, kao što su odbrambeni refleksi. Važna karakteristika električnih sinapsi je da su uglavnom dvosmjerne, omogućavajući prijenos impulsa u oba smjera.<ref>{{cite book | author = Purves, Dale | author2 = George J. Augustine | author3 = David Fitzpatrick | author4 = William C. Hall | author5 = Anthony-Samuel LaMantia | author6 = Richard D. Mooney | author7 = Leonard E. White | author8 = Michael L. Platt | name-list-style = amp | title = Neuroscience | edition = 6th | publisher = Oxford University Press | pages = 86–87 | year = 2018 | isbn = 978-1605353807}}</ref> ==Struktura== Svaka propusna veza (ponekad zvana ''neksus'') sadrži brojne [[ionski kanal|kanale]] propusne veze koji prelaze [[ćelijska membrana|plazmamembrane]] obje ćelije.<ref name=Gibson05>{{cite journal |vauthors=Gibson JR, Beierlein M, Connors BW |title=Functional properties of electrical synapses between inhibitory interneurons of neocortical layer 4 |journal=J. Neurophysiol. |volume=93 |issue=1 |pages=467–80 |date=January 2005 |pmid=15317837 |doi=10.1152/jn.00520.2004 }}</ref> Sa promjerom lumena od oko 1,2 do 2,0&nbsp;nm,<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04>{{cite journal |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1 |vauthors=Bennett MV, Zukin RS |title=Electrical coupling and neuronal synchronization in the Mammalian brain |journal=Neuron |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |date=February 2004 |pmid=14980200 |s2cid=18566176 |doi-access=free }}</ref> pora kanala propusne veze dovoljno je široka da omogući ionima, pa čak i molekulama srednje veličine, poput [[signalna molekula|signalnih]], da teku iz jedne ćelije u drugu,<ref name=Hormuzdi04/><ref name="ISBN_9780071810012_180">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> čime se povezuje [[citoplazma]] dvije ćelije. Dakle, kada se [[membranski potencijal]] jedne ćelije promijeni, ioni se mogu kretati iz jedne ćelije u drugu, noseći sa sobom pozitivno naelektrisanje i depolarizujući postsinapsnu ćeliju. Kanali propusne veze sastoje se od dva hemikanala koji se kod kičmenjaka nazivaju [[konekson]]i, od kojih po jedan doprinosi svaka ćelija u [[sinapsa|sinapsi]].<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_180a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180-182 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Koneksone formira šest 7,5 nm dugih, četveroprolaznih [[proteinska podjedinica|proteinskih podjedinica]] koje premoštavaju membranu, a nazivaju se [[koneksin]]i, a koje mogu biti identične ili se neznatno razlikovati jedna od druge.<ref name=Bennet04/>[[autapsa]] je električna (ili hemijska) sinapsa koja nastaje kada se [[akson]] jednog [[neuron]]a sinapsira sa vlastitim [[dendrit]]ima. ==Efekti== Nalaze se u mnogim [[Pojava i distribucija procjepnih spojeva|regijama]] u životinjskom i ljudskom tijelu. Jednostavnost električnih sinapsi rezultira brzim sinapsama, ali što je još važnije, dvosmjerno spajanje može proizvesti vrlo složena ponašanja na nivou mreže.<ref>{{Cite journal |last=Rydin Gorjão |first=Leonardo |last2=Saha |first2=Arindam |last3=Ansmann |first3=Gerrit |last4=Feudel |first4=Ulrike |last5=Lehnertz |first5=Klaus |date=2018-10-01 |title=Complexity and irreducibility of dynamics on networks of networks |url=https://pubs.aip.org/aip/cha/article-abstract/28/10/106306/1051711/Complexity-and-irreducibility-of-dynamics-on?redirectedFrom=fulltext |journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science |volume=28 |issue=10 |doi=10.1063/1.5039483 |issn=1054-1500|arxiv=1808.00305 }}</ref> *Bez potrebe da receptori prepoznaju hemijske glasnike, prijenos signala na električnim sinapsama brži je od onog koji se odvija preko hemijskih sinapsi, predominantne vrste spojeva između neurona. Hemijski prijenos pokazuje sinapsno kašnjenje – snimci sa sinapsi lignji i [[nervnomišićna veza|neuromuskularnih spojeva]] [[žabe]] otkrivaju kašnjenje od 0,5 do 4,0 milisekundi – dok se električni prijenos odvija gotovo bez kašnjenja. Međutim, razlika u brzini između hemijskih i električnih sinapsi nije toliko izražena kod [[sisar]]a kao kod hladnokrvnih životinja.<ref name=Bennet04/> *Budući da električne sinapse ne uključuju [[neurotransmiter]]e, električni neurotransmisijski prijenos je manje promjenjiv od hemijskog neurotransmisijskog prijenosa. *Odgovor uvijek ima isti predznak kao i izvor. Na primjer, [[depolarizacija]] presinapsne membrane uvijek će izazvati depolarizaciju u postsinapsnoj membrani i obrnuto za [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizaciju]]. *Odgovor u postsinapsnom neuronu općenito je manje amplitude od izvora. Količina slabljenja signala posljedica je membranskog [[Električni otpor|otpora]] presinapsnih i postsinapsnih neurona. *Dugoročne promjene mogu se vidjeti u električnim sinapsama. Naprimjer, promjene u električnim sinapsama u [[mrežnjača|mrežnjači]] vide se tokom adaptacije mrežnjače na svjetlo i tamu.<ref>[https://med.uth.edu/ibp/faculty/john-obrien/ Dr. John O'Brien || Faculty Biography || The Department of Ophthalmology and Visual Science at the University of Texas Medical School at Houston<!-- Bot generated title -->]</ref> Relativna brzina električnih sinapsi također omogućava mnogim neuronima da se aktiviraju sinhrono.<ref name=Gibson05/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_183a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183-184 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Zbog brzine prijenosa, električne sinapse nalaze se u mehanizmima bijega i drugim procesima koji zahtijevaju brze reakcije, poput reakcije na opasnost od [[morski zec|morskog zeca]] roda ''[[Aplysia]]'', koji brzo oslobađa velike količine tinte kako bi zaklonio vid neprijatelja.<ref name="ISBN_9780071810012_183">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Normalno, struja koju prenose ioni može putovati u oba smjera kroz ovu vrstu sinapse.<ref name=Hormuzdi04/> Međutim, ponekad su spojevi [[ispravljajuće sinapse]],<ref name=Hormuzdi04/> koji sadrže [[naponski kontrolirane ionske kanale]] koji se otvaraju kao odgovor na [[depolarizaciju]] plazma membrane aksona i sprječavaju struju da putuje u jednom od dva smjera.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Neki kanali se također mogu zatvoriti kao odgovor na povećanu koncentraciju [[kalcij u biologiji|kalcijskih]] ({{chem|Ca|2+}}) ili [[vodik]]ovih ({{chem|H|+}}) iona, kako se ne bi širila šteta iz jedne ćelije u drugu.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Postoje i dokazi o [[sinapsna plastičnost|sinapsnoj plastičnosti]], gdje električna veza uspostavljena može biti ojačana ili oslabljena kao rezultat aktivnosti ili tokom promjena u unutarćelijskoj koncentraciji [[magnezij]]a.<ref>{{cite journal | last1 = Palacios-Prado | first1 = Nicolas | display-authors = etal | date = Mar 2013 | title = Intracellular magnesium-dependent modulation of gap junction channels formed by neuronal connexin36 | journal = Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 11| pages = 4741–53 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2825-12.2013 | pmid = 23486946 | pmc = 3635812}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Activity-Dependent | last2 = Synapses | first2 = Electrical | last3 = Haas | first3 = Julie S. | display-authors = etal | year = 2011 | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses| journal = Science | volume = 334 | issue = 6054| pages = 389–93 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid=22021860| bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc = 10921920 }}</ref> Električne sinapse su prisutne u cijelom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] i proučavane su posebno u [[neokorteks]]u, [[hipokampus]]u, [[talamusmo retikularno jezgro|talamusmom retikularnom jezgru]], ''[[locus coeruleusu]]'', [[donje olivno jezgro|donjem olivnom jezgru]], [[mezencefalno jezgro trigeminusnog nerva|mezencefalnom jezgru trigeminusnog nerva]], [[mirisni režanj|olfaktornom bulbusu]], [[mrežnjača|mrežnjači]] i [[kičmena moždina| kičmenoj moždini]] [[kičmenjak]]a.<ref>Električne sinapse u mozgu sisara, Connors & Long, "Annu Rev Neurosci" 2004;27:393-418</ref> Drugi primjeri funkcionalnih [[propusna veza|propusnih veza]], otkrivenih ''[in vivo]]'' jesu u [[strilatum]]u, [[mali mozak|malom mozgu]] i [[suprahijazmno jezgro| suprahijazmnom jezgru]].<ref>{{Cite journal|last1=Eugenin|first1=Eliseo A.|last2=Basilio|first2=Daniel|last3=Sáez|first3=Juan C.|last4=Orellana|first4=Juan A.|last5=Raine|first5=Cedric S.|last6=Bukauskas|first6=Feliksas|last7=Bennett|first7=Michael V. L.|last8=Berman|first8=Joan W.|date=2012-09-01|title=The role of gap junction channels during physiologic and pathologic conditions of the human central nervous system|journal=Journal of Neuroimmune Pharmacology|volume=7|issue=3|pages=499–518|doi=10.1007/s11481-012-9352-5|issn=1557-1904|pmc=3638201|pmid=22438035}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pereda|first1=Alberto E.|last2=Curti|first2=Sebastian|last3=Hoge|first3=Gregory|last4=Cachope|first4=Roger|last5=Flores|first5=Carmen E.|last6=Rash|first6=John E.|date=2013-01-01|title=Gap junction-mediated electrical transmission: regulatory mechanisms and plasticity|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes|volume=1828|issue=1|pages=134–146|doi=10.1016/j.bbamem.2012.05.026|issn=0006-3002|pmc=3437247|pmid=22659675}}</ref> == Historija == Model retikularne mreže direktno povezanih ćelija bio je jedna od ranih hipoteza o organizaciji nervnog sistema početkom 20. stoljeća. Smatralo se da je ova [[Retikularna teorija|retikularna hipoteza]] u direktnom sukobu sa sada dominantnom ''[[neuronska doktrina|neuronskom doktrinom]]'', modelom u kojem izolovani, pojedinačni neuroni hemijski signaliziraju jedni drugima preko sinapsnih praznina. Ova dva modela došla su u oštar kontrast na ceremoniji dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] 1906. godine, na kojoj je nagrada zajednički otišla [[Camillo Golgi|Camillu Golgiju]], retikularisti i široko priznatom ćelijskom biologu, i [[Santiago Ramón y Cajal| Santiagu Ramónu y Cajalu]], prvaku neuronske doktrine i ocu moderne neuronauke. Golgi je prvo održao svoje predavanje o Nobelovoj nagradi, dijelom detaljno iznoseći dokaze za retikularni model nervnog sistema. Ramón y Cajal je zatim izašao na podij i u svom predavanju opovrgnuo Golgijeve zaključke. Međutim, moderno razumijevanje koegzistencije hemijskih i električnih sinapsi sugerira da su oba modela fiziološki značajna; moglo bi se reći da je [[Izbor za Nobelovu nagradu|Nobelov odbor]] djelovao s velikom predviđanjem prilikom zajedničke dodjele nagrade.<ref name="Seal_20230928">{{Cite web |last=Seal |first=Ben |title=A Cold Day in Stockholm |url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/ |url-status=live|access-date=2026-03-20|website=Science History Institute Museum & Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209015921/https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/|archive-date=2026-02-09|date=2023-09-28}}</ref> U prvim decenijama dvadesetog stoljeća vodila se značajna debata o tome da li je prijenos informacija između neurona hemijski ili električni, ali hemijski sinapsički prijenos smatran je jedinim odgovorom nakon što je [[Otto Loewi]] demonstrirao hemijsku komunikaciju između neurona i srčanog mišića. Stoga je otkriće električne komunikacije bilo iznenađujuće. Električne sinapse prvi put su demonstrirane između gigantskih neurona povezanih s transmisijom kod raka krajem 1950-ih,<ref name="PMID_13464833">{{Cite journal |last=Furshpan |first=E. J. |last2=Potter |first2=D. D. |date=1957-08-17 |title=Mechanism of nerve-impulse transmission at a crayfish synapse |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13464833 |journal=Nature |volume=180 |issue=4581 |pages=342–343 |doi=10.1038/180342a0 |issn=0028-0836 |pmid=13464833}}</ref> a kasnije su pronađeni kod [[kičmenjak]]a.<ref name="PMID_5229811">{{Cite journal |last=Pappas |first=George D. |last2=Bennett |first2=Michael V. L. |date=1966-07-14 |title=Specialized junctions involved in electrical transmission between neurons |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=495–508 |pmid=5229811 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Vezni kompleks]] * [[Srčani mišić]] == Reference == {{Refspisak|30em}} ==Dodatni izvori== * {{cite book |last1=Kandel |first1=ER |last2=Schwartz |first2=JH |last3=Jessell |first3=TM |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2000 |isbn=978-0-8385-7701-1 |edition=4th }} * {{cite book |author1=Andrew L. Harris |author2=Darren Locke | year = 2009 | title = Connexins, a guide | pages = 574 | publisher = Springer | location = New York | url = https://www.springer.com/978-1-934115-46-6 | isbn = 978-1-934115-46-6}} * {{Cite journal | last = Haas | first = Julie S. | year = 2011 | author2 = Baltazar Zavala |author3=Carole E. Landisman | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses | journal = Science | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 389–393 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid = 22021860 | bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc= 10921920 }} * {{Cite journal | last = Hestrin | first = Shaul | year = 2011 | title = The strength of electrical synapses | journal = [[Science]] | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 315–316 | doi = 10.1126/science.1213894 | pmid = 22021844 | pmc= 4458844 | bibcode = 2011Sci...334..315H }} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat| Electrical Synapse }} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Electrical Synapse}} [[Kategorija: Ćelijska komunikacija]] [[Kategorija: Elektrofiziologija]] [[Kategorija: Neuralna sinapsa]] l3pzaez2mtxvlkq0fv1m9u3s5srve53 3915792 3915791 2026-08-01T16:45:10Z ~2026-42700-79 184255 /* Vanjski linkovi */ 3915792 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Električna sinapsa | Latin = | Image = Gap_cell_junction-en.svg | Caption = Dijagram [[propusna veza|procjepne veze]] | Image2 = | Caption2 = | Precursor =[[Ektoderm]] | System =[[Nervni sisrtem|Nervni]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Električna sinapsa''' jest [[sinapsa]] u kojoj [[električna struja]] teče direktno iz jedne ćelije u drugu putem [[propusna veza|propusne veze]]. To je jedna od dvije glavne klase sinapsi, a druga je [[hemijska sinapsa]]. Na propusnoj vezi, dva [[neuron]]a su odvojena vrlo uskim razmakom od oko 2,4 nm jedan od drugog,<ref name="ISBN_9780393884821_1121">{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |title=Molecular biology of the cell |last2=Heald |first2=Rebecca |last3=Johnson |first3=Alexander |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |last8=Wilson |first8=John H. |last9=Hunt |first9=Tim |date=2022 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-88482-1 |edition=7th |location=New York, NY London |pages=1121 |chapter=Chapter 19: Cell Junctions and the Extracellular Matrix |display-authors=1}}</ref> udaljenost mnogo manja od udaljenosti od 20 do 40 nanometara koja razdvaja ćelije na hemijskoj sinapsi.<ref name=Hormuzdi04>{{cite journal |vauthors=Hormuzdi SG, Filippov MA, Mitropoulou G, Monyer H, Bruzzone R |title=Electrical synapses: a dynamic signaling system that shapes the activity of neuronal networks |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1662 |issue=1–2 |pages=113–37 |date=March 2004 |pmid=15033583 |doi=10.1016/j.bbamem.2003.10.023 |doi-access=free }}</ref> Električne sinapse koegzistiraju sa hemijskim sinapsama u [[nervni sistem|nervnom sistemu]] mnogih životinja, od [[nematoda]] do [[člankonošci|članonožaca]] do [[kičmenjaci|kičmenjaka]], uključujući [[sisari|sisare]].<ref name="PMID_28170151">{{Cite journal |last=Miller |first=Adam C. |last2=Pereda |first2=Alberto E. |date=2017-03-08 |title=The electrical synapse: Molecular complexities at the gap and beyond |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28170151 |journal=Developmental Neurobiology |volume=77 |issue=5 |pages=562–574 |doi=10.1002/dneu.22484 |issn=1932-846X |pmc=5395309 |pmid=28170151}}</ref> Većina sinapsi u [[mozak|mozgu]] su hemijske, ali električne sinapse su važna manjina sa specifičnom svrhom.<ref name="ISBN_9780071810012_177">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=177 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> U poređenju sa hemijskim sinapsama, električne sinapse brže provode [[nervni impuls|nervne impulse]] i omogućavaju kontinuirano dvosmjerno spajanje putem povezane citoplazme.<ref name="ISBN_9780878936953_79">{{Cite book | title=Neuroscience | date=2012 | publisher=Sinauer Associates | isbn=978-0-87893-695-3 | editor-last=Purves | editor-first=Dale | editor-last2=Augustine | editor-first2=George J.| editor-last3=Fitzpatrick | editor-first3=David| editor-last4=Hall| editor-first4=William C.| edition=5th | location=Sunderland, Mass | chapter=Synaptic Transmission| page=79 | display-editors=1 | editor-last5=LaMantia | editor-first5=Anthony-Samuel | editor-last6=White | editor-first6=Leonard E.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=M. V. L. |date=1966 |title=Physiology of electrotonic junctions* |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=509–539 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |issn=0077-8923|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Connors |first=Barry W. |last2=Long |first2=Michael A. |date=2004-07-21 |title=Electrical synapses in the mammalian brain |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |journal=Annual Review of Neuroscience |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=393–418 |doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |issn=0147-006X|url-access=subscription }}</ref> Kao takav, pojam usmjerenosti signala kroz ove sinapse nije uvijek definiran.<ref name=":0"/> Poznato je da proizvode sinhronizaciju mrežne aktivnosti u mozgu <ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=Michael V.L |last2=Zukin |first2=R.Suzanne |date=2004 |title=Electrical Coupling and Neuronal Synchronization in the Mammalian Brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896627304000431 |journal=Neuron |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1|doi-access=free }}</ref> i može stvoriti haotičnu dinamiku na nivou [[nervna mreža|mreže]].<ref>{{Cite journal |last=Makarenko |first=Vladimir |last2=Llinás |first2=Rodolfo |date=1998-12-22 |title=Experimentally determined chaotic phase synchronization in a neuronal system |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.95.26.15747 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=95 |issue=26 |pages=15747–15752 |doi=10.1073/pnas.95.26.15747 |issn=0027-8424 |pmc=28115 |pmid=9861041}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Korn |first=Henri |last2=Faure |first2=Philippe |date=2003-09-01 |title=Is there chaos in the brain? II. Experimental evidence and related models |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2003.09.011/ |journal=Comptes Rendus. Biologies |language=en |volume=326 |issue=9 |pages=787–840 |doi=10.1016/j.crvi.2003.09.011 |issn=1768-3238|url-access=subscription }}</ref> U situacijama gdje se smjer signala može definirati, nedostaje im [[Pojačanje (elektronika)|pojačanje]] (za razliku od hemijskih sinapsi) - signal u postsinaptičkom neuronu je isti ili manji od signala izvornog neurona.{{potreban citat|datum=septembar 2024}} Fundamentalne osnove za opažanje električnih sinapsi svode se na [[konekson]]e koji se nalaze u procjepu između dva neurona. Električne sinapse nalaze se često u neuronskim sistemima koji zahtijevaju najbrži mogući odgovor, kao što su odbrambeni refleksi. Važna karakteristika električnih sinapsi je da su uglavnom dvosmjerne, omogućavajući prijenos impulsa u oba smjera.<ref>{{cite book | author = Purves, Dale | author2 = George J. Augustine | author3 = David Fitzpatrick | author4 = William C. Hall | author5 = Anthony-Samuel LaMantia | author6 = Richard D. Mooney | author7 = Leonard E. White | author8 = Michael L. Platt | name-list-style = amp | title = Neuroscience | edition = 6th | publisher = Oxford University Press | pages = 86–87 | year = 2018 | isbn = 978-1605353807}}</ref> ==Struktura== Svaka propusna veza (ponekad zvana ''neksus'') sadrži brojne [[ionski kanal|kanale]] propusne veze koji prelaze [[ćelijska membrana|plazmamembrane]] obje ćelije.<ref name=Gibson05>{{cite journal |vauthors=Gibson JR, Beierlein M, Connors BW |title=Functional properties of electrical synapses between inhibitory interneurons of neocortical layer 4 |journal=J. Neurophysiol. |volume=93 |issue=1 |pages=467–80 |date=January 2005 |pmid=15317837 |doi=10.1152/jn.00520.2004 }}</ref> Sa promjerom lumena od oko 1,2 do 2,0&nbsp;nm,<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04>{{cite journal |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1 |vauthors=Bennett MV, Zukin RS |title=Electrical coupling and neuronal synchronization in the Mammalian brain |journal=Neuron |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |date=February 2004 |pmid=14980200 |s2cid=18566176 |doi-access=free }}</ref> pora kanala propusne veze dovoljno je široka da omogući ionima, pa čak i molekulama srednje veličine, poput [[signalna molekula|signalnih]], da teku iz jedne ćelije u drugu,<ref name=Hormuzdi04/><ref name="ISBN_9780071810012_180">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> čime se povezuje [[citoplazma]] dvije ćelije. Dakle, kada se [[membranski potencijal]] jedne ćelije promijeni, ioni se mogu kretati iz jedne ćelije u drugu, noseći sa sobom pozitivno naelektrisanje i depolarizujući postsinapsnu ćeliju. Kanali propusne veze sastoje se od dva hemikanala koji se kod kičmenjaka nazivaju [[konekson]]i, od kojih po jedan doprinosi svaka ćelija u [[sinapsa|sinapsi]].<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_180a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180-182 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Koneksone formira šest 7,5 nm dugih, četveroprolaznih [[proteinska podjedinica|proteinskih podjedinica]] koje premoštavaju membranu, a nazivaju se [[koneksin]]i, a koje mogu biti identične ili se neznatno razlikovati jedna od druge.<ref name=Bennet04/>[[autapsa]] je električna (ili hemijska) sinapsa koja nastaje kada se [[akson]] jednog [[neuron]]a sinapsira sa vlastitim [[dendrit]]ima. ==Efekti== Nalaze se u mnogim [[Pojava i distribucija procjepnih spojeva|regijama]] u životinjskom i ljudskom tijelu. Jednostavnost električnih sinapsi rezultira brzim sinapsama, ali što je još važnije, dvosmjerno spajanje može proizvesti vrlo složena ponašanja na nivou mreže.<ref>{{Cite journal |last=Rydin Gorjão |first=Leonardo |last2=Saha |first2=Arindam |last3=Ansmann |first3=Gerrit |last4=Feudel |first4=Ulrike |last5=Lehnertz |first5=Klaus |date=2018-10-01 |title=Complexity and irreducibility of dynamics on networks of networks |url=https://pubs.aip.org/aip/cha/article-abstract/28/10/106306/1051711/Complexity-and-irreducibility-of-dynamics-on?redirectedFrom=fulltext |journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science |volume=28 |issue=10 |doi=10.1063/1.5039483 |issn=1054-1500|arxiv=1808.00305 }}</ref> *Bez potrebe da receptori prepoznaju hemijske glasnike, prijenos signala na električnim sinapsama brži je od onog koji se odvija preko hemijskih sinapsi, predominantne vrste spojeva između neurona. Hemijski prijenos pokazuje sinapsno kašnjenje – snimci sa sinapsi lignji i [[nervnomišićna veza|neuromuskularnih spojeva]] [[žabe]] otkrivaju kašnjenje od 0,5 do 4,0 milisekundi – dok se električni prijenos odvija gotovo bez kašnjenja. Međutim, razlika u brzini između hemijskih i električnih sinapsi nije toliko izražena kod [[sisar]]a kao kod hladnokrvnih životinja.<ref name=Bennet04/> *Budući da električne sinapse ne uključuju [[neurotransmiter]]e, električni neurotransmisijski prijenos je manje promjenjiv od hemijskog neurotransmisijskog prijenosa. *Odgovor uvijek ima isti predznak kao i izvor. Na primjer, [[depolarizacija]] presinapsne membrane uvijek će izazvati depolarizaciju u postsinapsnoj membrani i obrnuto za [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizaciju]]. *Odgovor u postsinapsnom neuronu općenito je manje amplitude od izvora. Količina slabljenja signala posljedica je membranskog [[Električni otpor|otpora]] presinapsnih i postsinapsnih neurona. *Dugoročne promjene mogu se vidjeti u električnim sinapsama. Naprimjer, promjene u električnim sinapsama u [[mrežnjača|mrežnjači]] vide se tokom adaptacije mrežnjače na svjetlo i tamu.<ref>[https://med.uth.edu/ibp/faculty/john-obrien/ Dr. John O'Brien || Faculty Biography || The Department of Ophthalmology and Visual Science at the University of Texas Medical School at Houston<!-- Bot generated title -->]</ref> Relativna brzina električnih sinapsi također omogućava mnogim neuronima da se aktiviraju sinhrono.<ref name=Gibson05/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_183a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183-184 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Zbog brzine prijenosa, električne sinapse nalaze se u mehanizmima bijega i drugim procesima koji zahtijevaju brze reakcije, poput reakcije na opasnost od [[morski zec|morskog zeca]] roda ''[[Aplysia]]'', koji brzo oslobađa velike količine tinte kako bi zaklonio vid neprijatelja.<ref name="ISBN_9780071810012_183">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Normalno, struja koju prenose ioni može putovati u oba smjera kroz ovu vrstu sinapse.<ref name=Hormuzdi04/> Međutim, ponekad su spojevi [[ispravljajuće sinapse]],<ref name=Hormuzdi04/> koji sadrže [[naponski kontrolirane ionske kanale]] koji se otvaraju kao odgovor na [[depolarizaciju]] plazma membrane aksona i sprječavaju struju da putuje u jednom od dva smjera.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Neki kanali se također mogu zatvoriti kao odgovor na povećanu koncentraciju [[kalcij u biologiji|kalcijskih]] ({{chem|Ca|2+}}) ili [[vodik]]ovih ({{chem|H|+}}) iona, kako se ne bi širila šteta iz jedne ćelije u drugu.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Postoje i dokazi o [[sinapsna plastičnost|sinapsnoj plastičnosti]], gdje električna veza uspostavljena može biti ojačana ili oslabljena kao rezultat aktivnosti ili tokom promjena u unutarćelijskoj koncentraciji [[magnezij]]a.<ref>{{cite journal | last1 = Palacios-Prado | first1 = Nicolas | display-authors = etal | date = Mar 2013 | title = Intracellular magnesium-dependent modulation of gap junction channels formed by neuronal connexin36 | journal = Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 11| pages = 4741–53 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2825-12.2013 | pmid = 23486946 | pmc = 3635812}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Activity-Dependent | last2 = Synapses | first2 = Electrical | last3 = Haas | first3 = Julie S. | display-authors = etal | year = 2011 | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses| journal = Science | volume = 334 | issue = 6054| pages = 389–93 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid=22021860| bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc = 10921920 }}</ref> Električne sinapse su prisutne u cijelom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] i proučavane su posebno u [[neokorteks]]u, [[hipokampus]]u, [[talamusmo retikularno jezgro|talamusmom retikularnom jezgru]], ''[[locus coeruleusu]]'', [[donje olivno jezgro|donjem olivnom jezgru]], [[mezencefalno jezgro trigeminusnog nerva|mezencefalnom jezgru trigeminusnog nerva]], [[mirisni režanj|olfaktornom bulbusu]], [[mrežnjača|mrežnjači]] i [[kičmena moždina| kičmenoj moždini]] [[kičmenjak]]a.<ref>Električne sinapse u mozgu sisara, Connors & Long, "Annu Rev Neurosci" 2004;27:393-418</ref> Drugi primjeri funkcionalnih [[propusna veza|propusnih veza]], otkrivenih ''[in vivo]]'' jesu u [[strilatum]]u, [[mali mozak|malom mozgu]] i [[suprahijazmno jezgro| suprahijazmnom jezgru]].<ref>{{Cite journal|last1=Eugenin|first1=Eliseo A.|last2=Basilio|first2=Daniel|last3=Sáez|first3=Juan C.|last4=Orellana|first4=Juan A.|last5=Raine|first5=Cedric S.|last6=Bukauskas|first6=Feliksas|last7=Bennett|first7=Michael V. L.|last8=Berman|first8=Joan W.|date=2012-09-01|title=The role of gap junction channels during physiologic and pathologic conditions of the human central nervous system|journal=Journal of Neuroimmune Pharmacology|volume=7|issue=3|pages=499–518|doi=10.1007/s11481-012-9352-5|issn=1557-1904|pmc=3638201|pmid=22438035}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pereda|first1=Alberto E.|last2=Curti|first2=Sebastian|last3=Hoge|first3=Gregory|last4=Cachope|first4=Roger|last5=Flores|first5=Carmen E.|last6=Rash|first6=John E.|date=2013-01-01|title=Gap junction-mediated electrical transmission: regulatory mechanisms and plasticity|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes|volume=1828|issue=1|pages=134–146|doi=10.1016/j.bbamem.2012.05.026|issn=0006-3002|pmc=3437247|pmid=22659675}}</ref> == Historija == Model retikularne mreže direktno povezanih ćelija bio je jedna od ranih hipoteza o organizaciji nervnog sistema početkom 20. stoljeća. Smatralo se da je ova [[Retikularna teorija|retikularna hipoteza]] u direktnom sukobu sa sada dominantnom ''[[neuronska doktrina|neuronskom doktrinom]]'', modelom u kojem izolovani, pojedinačni neuroni hemijski signaliziraju jedni drugima preko sinapsnih praznina. Ova dva modela došla su u oštar kontrast na ceremoniji dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] 1906. godine, na kojoj je nagrada zajednički otišla [[Camillo Golgi|Camillu Golgiju]], retikularisti i široko priznatom ćelijskom biologu, i [[Santiago Ramón y Cajal| Santiagu Ramónu y Cajalu]], prvaku neuronske doktrine i ocu moderne neuronauke. Golgi je prvo održao svoje predavanje o Nobelovoj nagradi, dijelom detaljno iznoseći dokaze za retikularni model nervnog sistema. Ramón y Cajal je zatim izašao na podij i u svom predavanju opovrgnuo Golgijeve zaključke. Međutim, moderno razumijevanje koegzistencije hemijskih i električnih sinapsi sugerira da su oba modela fiziološki značajna; moglo bi se reći da je [[Izbor za Nobelovu nagradu|Nobelov odbor]] djelovao s velikom predviđanjem prilikom zajedničke dodjele nagrade.<ref name="Seal_20230928">{{Cite web |last=Seal |first=Ben |title=A Cold Day in Stockholm |url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/ |url-status=live|access-date=2026-03-20|website=Science History Institute Museum & Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209015921/https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/|archive-date=2026-02-09|date=2023-09-28}}</ref> U prvim decenijama dvadesetog stoljeća vodila se značajna debata o tome da li je prijenos informacija između neurona hemijski ili električni, ali hemijski sinapsički prijenos smatran je jedinim odgovorom nakon što je [[Otto Loewi]] demonstrirao hemijsku komunikaciju između neurona i srčanog mišića. Stoga je otkriće električne komunikacije bilo iznenađujuće. Električne sinapse prvi put su demonstrirane između gigantskih neurona povezanih s transmisijom kod raka krajem 1950-ih,<ref name="PMID_13464833">{{Cite journal |last=Furshpan |first=E. J. |last2=Potter |first2=D. D. |date=1957-08-17 |title=Mechanism of nerve-impulse transmission at a crayfish synapse |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13464833 |journal=Nature |volume=180 |issue=4581 |pages=342–343 |doi=10.1038/180342a0 |issn=0028-0836 |pmid=13464833}}</ref> a kasnije su pronađeni kod [[kičmenjak]]a.<ref name="PMID_5229811">{{Cite journal |last=Pappas |first=George D. |last2=Bennett |first2=Michael V. L. |date=1966-07-14 |title=Specialized junctions involved in electrical transmission between neurons |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=495–508 |pmid=5229811 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Vezni kompleks]] * [[Srčani mišić]] == Reference == {{Refspisak|30em}} ==Dodatni izvori== * {{cite book |last1=Kandel |first1=ER |last2=Schwartz |first2=JH |last3=Jessell |first3=TM |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2000 |isbn=978-0-8385-7701-1 |edition=4th }} * {{cite book |author1=Andrew L. Harris |author2=Darren Locke | year = 2009 | title = Connexins, a guide | pages = 574 | publisher = Springer | location = New York | url = https://www.springer.com/978-1-934115-46-6 | isbn = 978-1-934115-46-6}} * {{Cite journal | last = Haas | first = Julie S. | year = 2011 | author2 = Baltazar Zavala |author3=Carole E. Landisman | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses | journal = Science | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 389–393 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid = 22021860 | bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc= 10921920 }} * {{Cite journal | last = Hestrin | first = Shaul | year = 2011 | title = The strength of electrical synapses | journal = [[Science]] | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 315–316 | doi = 10.1126/science.1213894 | pmid = 22021844 | pmc= 4458844 | bibcode = 2011Sci...334..315H }} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat| Electrical Synapse }} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Electrical Synapse}} [[Kategorija: Ćelijska komunikacija]] [[Kategorija: Elektrofiziologija]] [[Kategorija:Neurologija]] q6srtjf5557qdjp1w99lizybyhg9vza 3915793 3915792 2026-08-01T16:51:15Z RIO-rex 184254 3915793 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Električna sinapsa | Latin = | Image = Gap_cell_junction-en.svg | Caption = Dijagram [[propusna veza|procjepne veze]] | Image2 = | Caption2 = | Precursor =[[Ektoderm]] | System =[[Nervni sistem|Nervni]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Električna sinapsa''' jest [[sinapsa]] u kojoj [[električna struja]] teče direktno iz jedne ćelije u drugu putem [[propusna veza|propusne veze]]. To je jedna od dvije glavne klase sinapsi, a druga je [[hemijska sinapsa]]. Na propusnoj vezi, dva [[neuron]]a su odvojena vrlo uskim razmakom od oko 2,4 nm jedan od drugog,<ref name="ISBN_9780393884821_1121">{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |title=Molecular biology of the cell |last2=Heald |first2=Rebecca |last3=Johnson |first3=Alexander |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |last8=Wilson |first8=John H. |last9=Hunt |first9=Tim |date=2022 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-88482-1 |edition=7th |location=New York, NY London |pages=1121 |chapter=Chapter 19: Cell Junctions and the Extracellular Matrix |display-authors=1}}</ref> udaljenost mnogo manja od udaljenosti od 20 do 40 nanometara koja razdvaja ćelije na hemijskoj sinapsi.<ref name=Hormuzdi04>{{cite journal |vauthors=Hormuzdi SG, Filippov MA, Mitropoulou G, Monyer H, Bruzzone R |title=Electrical synapses: a dynamic signaling system that shapes the activity of neuronal networks |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1662 |issue=1–2 |pages=113–37 |date=March 2004 |pmid=15033583 |doi=10.1016/j.bbamem.2003.10.023 |doi-access=free }}</ref> Električne sinapse koegzistiraju sa hemijskim sinapsama u [[nervni sistem|nervnom sistemu]] mnogih životinja, od [[nematoda]] do [[člankonošci|članonožaca]] do [[kičmenjaci|kičmenjaka]], uključujući [[sisari|sisare]].<ref name="PMID_28170151">{{Cite journal |last=Miller |first=Adam C. |last2=Pereda |first2=Alberto E. |date=2017-03-08 |title=The electrical synapse: Molecular complexities at the gap and beyond |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28170151 |journal=Developmental Neurobiology |volume=77 |issue=5 |pages=562–574 |doi=10.1002/dneu.22484 |issn=1932-846X |pmc=5395309 |pmid=28170151}}</ref> Većina sinapsi u [[mozak|mozgu]] su hemijske, ali električne sinapse su važna manjina sa specifičnom svrhom.<ref name="ISBN_9780071810012_177">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=177 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> U poređenju sa hemijskim sinapsama, električne sinapse brže provode [[nervni impuls|nervne impulse]] i omogućavaju kontinuirano dvosmjerno spajanje putem povezane citoplazme.<ref name="ISBN_9780878936953_79">{{Cite book | title=Neuroscience | date=2012 | publisher=Sinauer Associates | isbn=978-0-87893-695-3 | editor-last=Purves | editor-first=Dale | editor-last2=Augustine | editor-first2=George J.| editor-last3=Fitzpatrick | editor-first3=David| editor-last4=Hall| editor-first4=William C.| edition=5th | location=Sunderland, Mass | chapter=Synaptic Transmission| page=79 | display-editors=1 | editor-last5=LaMantia | editor-first5=Anthony-Samuel | editor-last6=White | editor-first6=Leonard E.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=M. V. L. |date=1966 |title=Physiology of electrotonic junctions* |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=509–539 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |issn=0077-8923|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Connors |first=Barry W. |last2=Long |first2=Michael A. |date=2004-07-21 |title=Electrical synapses in the mammalian brain |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |journal=Annual Review of Neuroscience |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=393–418 |doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |issn=0147-006X|url-access=subscription }}</ref> Kao takav, pojam usmjerenosti signala kroz ove sinapse nije uvijek definiran.<ref name=":0"/> Poznato je da proizvode sinhronizaciju mrežne aktivnosti u mozgu <ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=Michael V.L |last2=Zukin |first2=R.Suzanne |date=2004 |title=Electrical Coupling and Neuronal Synchronization in the Mammalian Brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896627304000431 |journal=Neuron |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1|doi-access=free }}</ref> i može stvoriti haotičnu dinamiku na nivou [[nervna mreža|mreže]].<ref>{{Cite journal |last=Makarenko |first=Vladimir |last2=Llinás |first2=Rodolfo |date=1998-12-22 |title=Experimentally determined chaotic phase synchronization in a neuronal system |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.95.26.15747 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=95 |issue=26 |pages=15747–15752 |doi=10.1073/pnas.95.26.15747 |issn=0027-8424 |pmc=28115 |pmid=9861041}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Korn |first=Henri |last2=Faure |first2=Philippe |date=2003-09-01 |title=Is there chaos in the brain? II. Experimental evidence and related models |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2003.09.011/ |journal=Comptes Rendus. Biologies |language=en |volume=326 |issue=9 |pages=787–840 |doi=10.1016/j.crvi.2003.09.011 |issn=1768-3238|url-access=subscription }}</ref> U situacijama gdje se smjer signala može definirati, nedostaje im [[Pojačanje (elektronika)|pojačanje]] (za razliku od hemijskih sinapsi) - signal u postsinaptičkom neuronu je isti ili manji od signala izvornog neurona.{{potreban citat|datum=septembar 2024}} Fundamentalne osnove za opažanje električnih sinapsi svode se na [[konekson]]e koji se nalaze u procjepu između dva neurona. Električne sinapse nalaze se često u neuronskim sistemima koji zahtijevaju najbrži mogući odgovor, kao što su odbrambeni refleksi. Važna karakteristika električnih sinapsi je da su uglavnom dvosmjerne, omogućavajući prijenos impulsa u oba smjera.<ref>{{cite book | author = Purves, Dale | author2 = George J. Augustine | author3 = David Fitzpatrick | author4 = William C. Hall | author5 = Anthony-Samuel LaMantia | author6 = Richard D. Mooney | author7 = Leonard E. White | author8 = Michael L. Platt | name-list-style = amp | title = Neuroscience | edition = 6th | publisher = Oxford University Press | pages = 86–87 | year = 2018 | isbn = 978-1605353807}}</ref> ==Struktura== Svaka propusna veza (ponekad zvana ''neksus'') sadrži brojne [[ionski kanal|kanale]] propusne veze koji prelaze [[ćelijska membrana|plazmamembrane]] obje ćelije.<ref name=Gibson05>{{cite journal |vauthors=Gibson JR, Beierlein M, Connors BW |title=Functional properties of electrical synapses between inhibitory interneurons of neocortical layer 4 |journal=J. Neurophysiol. |volume=93 |issue=1 |pages=467–80 |date=January 2005 |pmid=15317837 |doi=10.1152/jn.00520.2004 }}</ref> Sa promjerom lumena od oko 1,2 do 2,0&nbsp;nm,<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04>{{cite journal |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1 |vauthors=Bennett MV, Zukin RS |title=Electrical coupling and neuronal synchronization in the Mammalian brain |journal=Neuron |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |date=February 2004 |pmid=14980200 |s2cid=18566176 |doi-access=free }}</ref> pora kanala propusne veze dovoljno je široka da omogući ionima, pa čak i molekulama srednje veličine, poput [[signalna molekula|signalnih]], da teku iz jedne ćelije u drugu,<ref name=Hormuzdi04/><ref name="ISBN_9780071810012_180">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> čime se povezuje [[citoplazma]] dvije ćelije. Dakle, kada se [[membranski potencijal]] jedne ćelije promijeni, ioni se mogu kretati iz jedne ćelije u drugu, noseći sa sobom pozitivno naelektrisanje i depolarizujući postsinapsnu ćeliju. Kanali propusne veze sastoje se od dva hemikanala koji se kod kičmenjaka nazivaju [[konekson]]i, od kojih po jedan doprinosi svaka ćelija u [[sinapsa|sinapsi]].<ref name=Hormuzdi04/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_180a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180-182 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Koneksone formira šest 7,5 nm dugih, četveroprolaznih [[proteinska podjedinica|proteinskih podjedinica]] koje premoštavaju membranu, a nazivaju se [[koneksin]]i, a koje mogu biti identične ili se neznatno razlikovati jedna od druge.<ref name=Bennet04/>[[autapsa]] je električna (ili hemijska) sinapsa koja nastaje kada se [[akson]] jednog [[neuron]]a sinapsira sa vlastitim [[dendrit]]ima. ==Efekti== Nalaze se u mnogim [[Pojava i distribucija procjepnih spojeva|regijama]] u životinjskom i ljudskom tijelu. Jednostavnost električnih sinapsi rezultira brzim sinapsama, ali što je još važnije, dvosmjerno spajanje može proizvesti vrlo složena ponašanja na nivou mreže.<ref>{{Cite journal |last=Rydin Gorjão |first=Leonardo |last2=Saha |first2=Arindam |last3=Ansmann |first3=Gerrit |last4=Feudel |first4=Ulrike |last5=Lehnertz |first5=Klaus |date=2018-10-01 |title=Complexity and irreducibility of dynamics on networks of networks |url=https://pubs.aip.org/aip/cha/article-abstract/28/10/106306/1051711/Complexity-and-irreducibility-of-dynamics-on?redirectedFrom=fulltext |journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science |volume=28 |issue=10 |doi=10.1063/1.5039483 |issn=1054-1500|arxiv=1808.00305 }}</ref> *Bez potrebe da receptori prepoznaju hemijske glasnike, prijenos signala na električnim sinapsama brži je od onog koji se odvija preko hemijskih sinapsi, predominantne vrste spojeva između neurona. Hemijski prijenos pokazuje sinapsno kašnjenje – snimci sa sinapsi lignji i [[nervnomišićna veza|neuromuskularnih spojeva]] [[žabe]] otkrivaju kašnjenje od 0,5 do 4,0 milisekundi – dok se električni prijenos odvija gotovo bez kašnjenja. Međutim, razlika u brzini između hemijskih i električnih sinapsi nije toliko izražena kod [[sisar]]a kao kod hladnokrvnih životinja.<ref name=Bennet04/> *Budući da električne sinapse ne uključuju [[neurotransmiter]]e, električni neurotransmisijski prijenos je manje promjenjiv od hemijskog neurotransmisijskog prijenosa. *Odgovor uvijek ima isti predznak kao i izvor. Na primjer, [[depolarizacija]] presinapsne membrane uvijek će izazvati depolarizaciju u postsinapsnoj membrani i obrnuto za [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizaciju]]. *Odgovor u postsinapsnom neuronu općenito je manje amplitude od izvora. Količina slabljenja signala posljedica je membranskog [[Električni otpor|otpora]] presinapsnih i postsinapsnih neurona. *Dugoročne promjene mogu se vidjeti u električnim sinapsama. Naprimjer, promjene u električnim sinapsama u [[mrežnjača|mrežnjači]] vide se tokom adaptacije mrežnjače na svjetlo i tamu.<ref>[https://med.uth.edu/ibp/faculty/john-obrien/ Dr. John O'Brien || Faculty Biography || The Department of Ophthalmology and Visual Science at the University of Texas Medical School at Houston<!-- Bot generated title -->]</ref> Relativna brzina električnih sinapsi također omogućava mnogim neuronima da se aktiviraju sinhrono.<ref name=Gibson05/><ref name=Bennet04/><ref name="ISBN_9780071810012_183a">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183-184 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Zbog brzine prijenosa, električne sinapse nalaze se u mehanizmima bijega i drugim procesima koji zahtijevaju brze reakcije, poput reakcije na opasnost od [[morski zec|morskog zeca]] roda ''[[Aplysia]]'', koji brzo oslobađa velike količine tinte kako bi zaklonio vid neprijatelja.<ref name="ISBN_9780071810012_183">{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}</ref> Normalno, struja koju prenose ioni može putovati u oba smjera kroz ovu vrstu sinapse.<ref name=Hormuzdi04/> Međutim, ponekad su spojevi [[ispravljajuće sinapse]],<ref name=Hormuzdi04/> koji sadrže [[naponski kontrolirane ionske kanale]] koji se otvaraju kao odgovor na [[depolarizaciju]] plazma membrane aksona i sprječavaju struju da putuje u jednom od dva smjera.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Neki kanali se također mogu zatvoriti kao odgovor na povećanu koncentraciju [[kalcij u biologiji|kalcijskih]] ({{chem|Ca|2+}}) ili [[vodik]]ovih ({{chem|H|+}}) iona, kako se ne bi širila šteta iz jedne ćelije u drugu.<ref name="ISBN_9780071810012_183a"/> Postoje i dokazi o [[sinapsna plastičnost|sinapsnoj plastičnosti]], gdje električna veza uspostavljena može biti ojačana ili oslabljena kao rezultat aktivnosti ili tokom promjena u unutarćelijskoj koncentraciji [[magnezij]]a.<ref>{{cite journal | last1 = Palacios-Prado | first1 = Nicolas | display-authors = etal | date = Mar 2013 | title = Intracellular magnesium-dependent modulation of gap junction channels formed by neuronal connexin36 | journal = Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 11| pages = 4741–53 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2825-12.2013 | pmid = 23486946 | pmc = 3635812}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Activity-Dependent | last2 = Synapses | first2 = Electrical | last3 = Haas | first3 = Julie S. | display-authors = etal | year = 2011 | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses| journal = Science | volume = 334 | issue = 6054| pages = 389–93 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid=22021860| bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc = 10921920 }}</ref> Električne sinapse su prisutne u cijelom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] i proučavane su posebno u [[neokorteks]]u, [[hipokampus]]u, [[talamusmo retikularno jezgro|talamusmom retikularnom jezgru]], ''[[locus coeruleusu]]'', [[donje olivno jezgro|donjem olivnom jezgru]], [[mezencefalno jezgro trigeminusnog nerva|mezencefalnom jezgru trigeminusnog nerva]], [[mirisni režanj|olfaktornom bulbusu]], [[mrežnjača|mrežnjači]] i [[kičmena moždina| kičmenoj moždini]] [[kičmenjak]]a.<ref>Električne sinapse u mozgu sisara, Connors & Long, "Annu Rev Neurosci" 2004;27:393-418</ref> Drugi primjeri funkcionalnih [[propusna veza|propusnih veza]], otkrivenih ''[in vivo]]'' jesu u [[strilatum]]u, [[mali mozak|malom mozgu]] i [[suprahijazmno jezgro| suprahijazmnom jezgru]].<ref>{{Cite journal|last1=Eugenin|first1=Eliseo A.|last2=Basilio|first2=Daniel|last3=Sáez|first3=Juan C.|last4=Orellana|first4=Juan A.|last5=Raine|first5=Cedric S.|last6=Bukauskas|first6=Feliksas|last7=Bennett|first7=Michael V. L.|last8=Berman|first8=Joan W.|date=2012-09-01|title=The role of gap junction channels during physiologic and pathologic conditions of the human central nervous system|journal=Journal of Neuroimmune Pharmacology|volume=7|issue=3|pages=499–518|doi=10.1007/s11481-012-9352-5|issn=1557-1904|pmc=3638201|pmid=22438035}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pereda|first1=Alberto E.|last2=Curti|first2=Sebastian|last3=Hoge|first3=Gregory|last4=Cachope|first4=Roger|last5=Flores|first5=Carmen E.|last6=Rash|first6=John E.|date=2013-01-01|title=Gap junction-mediated electrical transmission: regulatory mechanisms and plasticity|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes|volume=1828|issue=1|pages=134–146|doi=10.1016/j.bbamem.2012.05.026|issn=0006-3002|pmc=3437247|pmid=22659675}}</ref> == Historija == Model retikularne mreže direktno povezanih ćelija bio je jedna od ranih hipoteza o organizaciji nervnog sistema početkom 20. stoljeća. Smatralo se da je ova [[Retikularna teorija|retikularna hipoteza]] u direktnom sukobu sa sada dominantnom ''[[neuronska doktrina|neuronskom doktrinom]]'', modelom u kojem izolovani, pojedinačni neuroni hemijski signaliziraju jedni drugima preko sinapsnih praznina. Ova dva modela došla su u oštar kontrast na ceremoniji dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] 1906. godine, na kojoj je nagrada zajednički otišla [[Camillo Golgi|Camillu Golgiju]], retikularisti i široko priznatom ćelijskom biologu, i [[Santiago Ramón y Cajal| Santiagu Ramónu y Cajalu]], prvaku neuronske doktrine i ocu moderne neuronauke. Golgi je prvo održao svoje predavanje o Nobelovoj nagradi, dijelom detaljno iznoseći dokaze za retikularni model nervnog sistema. Ramón y Cajal je zatim izašao na podij i u svom predavanju opovrgnuo Golgijeve zaključke. Međutim, moderno razumijevanje koegzistencije hemijskih i električnih sinapsi sugerira da su oba modela fiziološki značajna; moglo bi se reći da je [[Izbor za Nobelovu nagradu|Nobelov odbor]] djelovao s velikom predviđanjem prilikom zajedničke dodjele nagrade.<ref name="Seal_20230928">{{Cite web |last=Seal |first=Ben |title=A Cold Day in Stockholm |url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/ |url-status=live|access-date=2026-03-20|website=Science History Institute Museum & Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209015921/https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/|archive-date=2026-02-09|date=2023-09-28}}</ref> U prvim decenijama dvadesetog stoljeća vodila se značajna debata o tome da li je prijenos informacija između neurona hemijski ili električni, ali hemijski sinapsički prijenos smatran je jedinim odgovorom nakon što je [[Otto Loewi]] demonstrirao hemijsku komunikaciju između neurona i srčanog mišića. Stoga je otkriće električne komunikacije bilo iznenađujuće. Električne sinapse prvi put su demonstrirane između gigantskih neurona povezanih s transmisijom kod raka krajem 1950-ih,<ref name="PMID_13464833">{{Cite journal |last=Furshpan |first=E. J. |last2=Potter |first2=D. D. |date=1957-08-17 |title=Mechanism of nerve-impulse transmission at a crayfish synapse |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13464833 |journal=Nature |volume=180 |issue=4581 |pages=342–343 |doi=10.1038/180342a0 |issn=0028-0836 |pmid=13464833}}</ref> a kasnije su pronađeni kod [[kičmenjak]]a.<ref name="PMID_5229811">{{Cite journal |last=Pappas |first=George D. |last2=Bennett |first2=Michael V. L. |date=1966-07-14 |title=Specialized junctions involved in electrical transmission between neurons |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=495–508 |pmid=5229811 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Vezni kompleks]] * [[Srčani mišić]] == Reference == {{Refspisak|30em}} ==Dodatni izvori== * {{cite book |last1=Kandel |first1=ER |last2=Schwartz |first2=JH |last3=Jessell |first3=TM |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2000 |isbn=978-0-8385-7701-1 |edition=4th }} * {{cite book |author1=Andrew L. Harris |author2=Darren Locke | year = 2009 | title = Connexins, a guide | pages = 574 | publisher = Springer | location = New York | url = https://www.springer.com/978-1-934115-46-6 | isbn = 978-1-934115-46-6}} * {{Cite journal | last = Haas | first = Julie S. | year = 2011 | author2 = Baltazar Zavala |author3=Carole E. Landisman | title = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses | journal = Science | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 389–393 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid = 22021860 | bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc= 10921920 }} * {{Cite journal | last = Hestrin | first = Shaul | year = 2011 | title = The strength of electrical synapses | journal = [[Science]] | volume = 334 | issue = 6054 | pages = 315–316 | doi = 10.1126/science.1213894 | pmid = 22021844 | pmc= 4458844 | bibcode = 2011Sci...334..315H }} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat| Electrical Synapse }} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Electrical Synapse}} [[Kategorija: Ćelijska komunikacija]] [[Kategorija: Elektrofiziologija]] [[Kategorija:Neurologija]] tgtxdwh4f4u2z7pqsy9pxko4j6re8of Mirjana Krizmanić 0 536408 3915797 2026-08-01T17:30:35Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Infokutija naučnik | ime = Mirjana Krizmanić | slika = Mirjana Krizmanić.jpg | slika_širina = 200px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1936|1|28}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2024|3|17|1936|1|28}} | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Zagreb]] | državljanstvo = Hrvatska|Hrvatsko... 3915797 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mirjana Krizmanić | slika = Mirjana Krizmanić.jpg | slika_širina = 200px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1936|1|28}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2024|3|17|1936|1|28}} | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Zagreb]] | državljanstvo = [[Hrvatska|Hrvatsko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Klinička psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] }} | radna_institucija = Filozofski fakultet [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]] | alma_mater = Filozofski fakultet [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje Katedre za kliničku psihologiju na Filozofskom fakultetu u Zagrebu * Razvoj i standardizacija psiholoških mjernih instrumenata * Popularizacija psihologije }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Božidar Adžija" (1985) * Nagrada "Ramiro Bujas" (1993) * Povelja Filozofskog fakulteta u Zagrebu (1999) * Nagrada "Ramiro Bujas" (2005) * Nagrada "Marko Marulić" (2007) * Nagrada "Ramiro Bujas" za životno djelo (2007) * Nagrada "Zagrepčanka godine" (2009) * Nagrada "Miko Tripalo" (2013) }} | religija = | fusnote = }} '''Mirjana Krizmanić''' (28. januar 1936 – 17. mart 2024) bila je [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]], univerzitetska profesorica i autorica stručnih i popularno-naučnih knjiga iz područja psihologije. Veći dio akademske karijere provela je na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], gdje je 1972. osnovala Katedru za kliničku psihologiju, kojom je rukovodila gotovo tri decenije.<ref name="Tportal_NS_Hina_PreminulaMirjanaKrizmanic_2024">{{cite web |last=N.S./Hina |title=Preminula poznata psihologinja Mirjana Krizmanić |url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/preminula-poznata-psihologinja-mirjana-krizmanic-20240317 |publisher=Tportal.hr |date=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Smatra se jednom od najznačajnijih hrvatskih stručnjakinja u području [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Zdravstvena psihologija|zdravstvene psihologije]] te jednom od najpoznatijih autora koje su psihologiju približile široj javnosti. == Život i rad == Rođena je u [[Zagreb]]u, gdje je završila osnovno i srednje obrazovanje. Na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]] diplomirala je [[Psihologija|psihologiju]] 1960, nakon čega je započela akademsku karijeru na istom fakultetu.<ref name="HPK_InMemoriam_MirjanaKrizmanic_2024">{{cite web |title=In memoriam prof. Mirjana Krizmanić |url=https://www.psiholoska-komora.hr/novost/in-memoriam-prof.-mirjana-krizmanic-117/ |publisher=Hrvatska psihološka komora |year=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1971. stekla je doktorat odbranom disertacije ''Utjecaj ranog iskustva na kasnije ponašanje štakora''.<ref name="DalmatinskiPortal_NM_2024">{{cite web |last=N. M. |title=TUŽNA VIJEST Preminula poznata hrvatska psihologinja Mirjana Krizmanić |url=https://dalmatinskiportal.hr/tuzna-vijest-preminula-poznata-hrvatska-psihologinja-mirjana-krizmanic |publisher=Dalmatinski portal |year=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1972. osnovala je Katedru za kliničku psihologiju Filozofskog fakulteta u Zagrebu,<ref name="DalmatinskiPortal_NM_2024" /> kojom je rukovodila gotovo tri decenije, sve do penzionisanja krajem 2000. Predavala je predmete [[klinička psihologija]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvena psihologija]], psihologija ometenih u razvoju i [[Savjetodavna psihologija|psihologijsko savjetovanje]]<ref name="MojRazvoj_Savjet_MirjanaKrizmanic">{{cite web |title=Savjet portala: Mirjana Krizmanić |url=https://www.mojrazvoj.com/o-nama/savjet-clanovi/savjet-krizmanic |publisher=MojRazvoj.com |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> te odgojila brojne generacije psihologa.<ref name="Vecernji_Kovacevic_2024">{{cite web |last=Kovačević |first=Radmila |title=Obrazovala je generacije, a njezina nastava bila je nezaboravna |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/obrazovala-je-generacije-a-njezina-nastava-bila-je-nezaboravna-1754641 |publisher=Večernji.hr |date=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Nacional_IntimnaPrica_MirjanaKrizmanic_2021">{{cite web |last=Nacional |title=INTIMNA PRIČA UGLEDNE ZNANSTVENICE: ‘Da me otac razmazio, sad bih bila u kolicima’ |url=https://www.nacional.hr/intimna-prica-ugledne-znanstvenice-da-me-otac-razmazio-sad-bih-bila-u-kolicima-2/ |publisher=Nacional |date=2021 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Njena naučna istraživanja bila su usmjerena na kvalitet života, smisao za humor, psihološku dobrobit i prilagođavanje na stresne životne okolnosti. Zajedno s [[Vladimir Kolesarić|Vladimirom Kolesarićem]] razvila je i prilagodila više psiholoških mjernih instrumenata, među kojima su najpoznatiji ''Skala kvalitete življenja'' i ''HOPA – Test za ispitivanje smisla za humor''.<ref name="Krizmanic_QualityOfLife_1994">{{cite journal |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |last3=Janig |first3=Herbert |title=Cross-cultural validation of a psychological model of "Quality of life" concept |url=https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/527/33182436.pdf |journal=Review of Psychology |volume=1 |issue=1 |year=1994 |pages=29–36 |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovi instrumenti korišteni su u brojnim naučnim istraživanjima i ostali u širokoj primjeni na području bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Tokom i nakon [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]] posvetila se pružanju psihološke pomoći civilnim žrtvama rata, [[Izbjeglica|izbjeglicama]] i osobama s [[Invalidnost|invaliditet]]om. Bila je među osnivačima humanitarnog udruženja ''Dobrobit'', koja je pružala psihosocijalnu pomoć i organizovala edukacije iz tog područja.<ref name="Dnevno_IJ_PreminulaMirjanaKrizmanic_2024">{{cite web |last=I. J. |title=Preminula je Mirjana Krizmanić, poznata hrvatska psihologinja |url=https://www.dnevno.hr/vijesti/preminula-je-mirjana-krizmanic-poznata-hrvatska-psihologinja-2363393/ |publisher=Dnevno.hr |date=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Nakon penzionisanja nastavila je naučni i publicistički rad. Objavila je veći broj popularno-naučnih knjiga u kojima je psihološka znanja predstavljala širokoj publici na pristupačan način, pri čemu je naglašavala važnost naučno zasnovanih spoznaja i kritički se odnosila prema literaturi iz područja samopomoći koja nije bila zasnovana na naučnim dokazima.<ref>Večernji list, intervju s Mirjanom Krizmanić.</ref> == Bibliografija == Tokom svoje akademske i književne karijere objavila je oko 70 naučnih i stručnih radova, dvadesetak poglavlja u knjigama, više stručnih i popularno-naučnih knjiga, sedam priručnika za primjenu psiholoških mjernih instrumenata te razvila ili prilagodila dvadeset psiholoških mjernih instrumenata.<ref name="NajboljeKnjige_MirjanaKrizmanic">{{cite web |title=Mirjana Krizmanić |url=https://www.najboljeknjige.com/autor/mirjana-krizmanic |publisher=Najbolje knjige |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> === Djela === * ''HOPA – Test za ispitivanje smisla za humor'' (1994) * ''Tolerancija u svakidašnjem životu: Psihologija tolerancije'' (2003)<ref name="Krizmanic_Kolesaric_Tolerancija_2003">{{cite book |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |title=Tolerancija u svakidašnjem životu: Psihologija tolerancije |url=https://www.nakladaslap.com/knjige/pregled/tolerancija-u-svakidasnjem-zivotu-psihologija-tolerancije-8383 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-215-7 |pages=155 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Psihologijski rječnik'' (2005)<ref name="Petz_PsihologijskiRjecnik_2005">{{cite book |editor-last=Petz |editor-first=Boris |last1=Furlan |first1=Ivan |last2=Kljajić |first2=Slavko |last3=Kolesarić |first3=Vladimir |last4=Krizmanić |first4=Mirjana |last5=Szabo |first5=Silvija |last6=Šverko |first6=Branimir |title=Psihologijski rječnik |url=https://www.nakladaslap.com/knjige/pregled/psihologijski-rjecnik-8312 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |year=2005 |isbn=953-191-265-3 |pages=578 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Tkanje života'' (2009) * ''U ljubavi i bez nje'' (2011) * ''A što sad?: Upute za suočavanje sa životnim nevoljama'' (2012)<ref name="Krizmanic_AStoSad_2012">{{cite book |last=Krizmanić |first=Mirjana |title=A što sad?: Upute za suočavanje sa životnim nevoljama |url=https://mvinfo.hr/knjiga/8152/a-sto-sad-upute-za-suocavanje-sa-zivotnim-nevoljama |publisher=Profil |location=Zagreb |year=2012 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''O životinjama i njihovim ljudima'' (2016)<ref name="HPD_OZivotinjamaINjihovimLjudima">{{cite web |title=O životinjama i njihovim ljudima - predstavljanje nove knjige prof. Krizmanić |url=https://www.psihologija.hr/vijesti/clanak/o-zivotinjama-i-njihovim-ljudima-predstavljanje-nove-knjige-prof-krizmanic.html |publisher=Hrvatsko psihološko društvo |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> === Naučni radovi === * Neke karakteristike novih testova za ispitivanje smisla za humor (1982)<ref name="Krizmanic_SmisaoZaHumor_1982">{{cite journal |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |last3=Rohaček |first3=Antun |last4=Vizek Vidović |first4=Vlasta |title=Neke karakteristike novih testova za ispitivanje smisla za humor |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-casopis/207471 |journal=Primijenjena psihologija |volume=3 |year=1982 |pages=1–6 |issn=0351-2649 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * A salutogenic model of psychosocial help (1996)<ref name="Krizmanic_Kolesaric_SalutogenicModel_1996">{{cite journal |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |title=A salutogenic model of psychosocial help |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-casopis/84002 |journal=Review of Psychology |volume=3 |issue=1–2 |year=1996 |pages=69–76 |issn=1330-6812 |eissn=1849-0905 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Psihološke posljedice traumatskih događaja i kvaliteta življenja (2000)<ref name="Krizmanic_Kolesaric_PsiholoskePosljedice_2000">{{cite conference |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |chapter=Psihološke posljedice traumatskih događaja i kvaliteta življenja |title=XII. Dani psihologije u Zadru |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-skup/479904 |location=Zadar |year=2000 |pages=41 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * Stabilnost psiholoških promjena izazvanih traumatskim događajima (2000)<ref name="Kolesaric_Krizmanic_StabilnostPsiholoskihPromjena_2000">{{cite conference |last1=Kolesarić |first1=Vladimir |last2=Krizmanić |first2=Mirjana |chapter=Stabilnost psiholoških promjena izazvanih traumatskim događajima |title=XII. Dani psihologije u Zadru |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-skup/479896 |location=Zadar |year=2000 |pages=36 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * Okrugli stol: Jesmo li s MMPI-2 poboljšali kliničku procjenu? (2003)<ref name="Krizmanic_MMPI2_DaniRamiraBujasa_2003">{{cite conference |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Vračić |first2=Ivan |last3=Hauptfeld |first3=Valerija |last4=Pačić-Turk |first4=Ljiljana |last5=Akrap |first5=Leonida |last6=Bencarić |first6=Zrinka |last7=Jokić-Begić |first7=Nataša |last8=Lauri-Korajlija |first8=Anita |last9=Brajković |first9=Lovorka |last10=Galić |first10=Slavka |chapter=Okrugli stol: Jesmo li s MMPI-2 poboljšali kliničku procjenu? |title=Sažeci priopćenja 16. Dani Ramira Bujasa |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-skup/699428 |publisher=Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |location=Zagreb |year=2003 |pages=56 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> === Prevodilaštvo === * [[David Wechsler|Wechsler, David]]: ''WISC-IV HR. Wechslerov test ineligencije za djecu'' – IV. izdanje. Hrvatska adaptacija. Priručnik za primjenu i bodovanje<ref name="Wechsler_WISC_IV_HR_2009">{{cite book |last=Wechsler |first=David |title=WISC-IV HR. Wechslerov test inteligencije za djecu - IV. izdanje. Hrvatska adaptacija. Priručnik za primjenu i bodovanje |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/knjiga/6870 |editor-last=Matešić |editor-first=Krunoslav |translator-last=Krizmanić |translator-first=Mirjana |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |year=2009 |isbn=978-953-191-332-4 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Priručnik za Freiburški inventar ličnosti (FPI-R)'', prijevod 7. prerađenog izdanja<ref name="Fahrenberg_FPI_R_2007">{{cite book |last1=Fahrenberg |first1=Jochen |last2=Hampel |first2=Rainer |last3=Selg |first3=Herbert |title=Priručnik za Freiburški inventar ličnosti (FPI-R), prijevod 7. prerađenog izdanja |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/knjiga/4903 |editor-last1=Fahrenberg |editor-first1=Jochen |editor-last2=Hampel |editor-first2=Rainer |editor-last3=Selg |editor-first3=Herbert |editor-last4=Matešić |editor-first4=Krunoslav |translator-last=Krizmanić |translator-first=Mirjana |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |year=2007 |isbn=978-953-191-307-2 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Nagrade == * Republička nagrada "Božidar Adžija" za naučni rad (1985) * Nagrada "Ramiro Bujas" za doprinos afirmaciji psihologije (1993) * Povelja Filozofskog fakulteta Univerziteta u Zagrebu (1999) * Nagrada "Ramiro Bujas" za ''Psihologijski rječnik'' (koautor) (2005) * Nagrada "Marko Marulić" za doprinos [[Primijenjena psihologija|primijenjenoj psihologiji]] (2007) * Nagrada "Ramiro Bujas" za životno djelo (2007) * Nagrada "Zagrepčanka godine" (2009) * Nagrada "Miko Tripalo" (2013) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://klinicka.nakladaslap.com/public/pdf/2024-17-12-60.pdf In memoriam: prof. dr. sc. Mirjana Krizmanić (1936–2024)] {{DEFAULTSORT:Krizmanić, Mirjana}} [[Kategorija:Hrvatski psiholozi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Rođeni 1936.]] [[Kategorija:Umrli 2024.]] mgyaogvr6hyzs7ng2m7hrdcc83v3wyw Jacques Jefferies 0 536409 3915924 2026-08-02T08:16:19Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Jacques Jefferies | slika = Jacques_Jefferies.jpg | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Francuska}} <small>(do 2025.)</small><br> {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} <small>(od 2025.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|2002|04|18}} | mjesto_rođenja = [[Thonon-les-Bains]], [[Haute-Savoie]]... 3915924 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jacques Jefferies | slika = Jacques_Jefferies.jpg | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Francuska}} <small>(do 2025.)</small><br> {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} <small>(od 2025.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|2002|04|18}} | mjesto_rođenja = [[Thonon-les-Bains]], [[Haute-Savoie]] | država_rođenja = [[Francuska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = | težina = | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = aktivan | kraj_karijere = <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' | medalje_SP = | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 2. 8. 2026. }} '''Jacques Jefferies ''' rođen 18. aprila 2002. u [[Thonon-les-Bains]]u, [[Haute-Savoie]], [[Francuska]] je francuski i od 2025. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|79]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|81]] | | |} Jefferies je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026.]] <!-- Najbolji mu je rezultat 40-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 4:39.6&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama nije nastupao. --> === Svjetsko prvenstvo === Jacques Jefferies nije nastupao na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Jefferies a u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] <!-- u [[Östersund]]u 5. decembra 2002. u utrci na 10&nbsp;km. kada je osvojio 103-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 49-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|sezoni 2010/11.]] na [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 16. decembra 2010. u utrci na 20&nbsp;km. U ekipnim utrkama su najbolji rezultati dva 16-a mjesta u štafeti. --> == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|4852}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jefferies, Jacques}} [[Kategorija:Rođeni 2002.]] [[Kategorija:Biografije, Thonon-les-Bains]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Francuski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] pov2lvsidldfnzc0c7gzpq9frmk28gc 3915927 3915924 2026-08-02T08:21:07Z AnToni 2325 3915927 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jacques Jefferies | slika = Jacques_Jefferies.jpg | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Francuska}} <small>(do 2025.)</small><br> {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} <small>(od 2025.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|2002|04|18}} | mjesto_rođenja = [[Thonon-les-Bains]], [[Haute-Savoie]] | država_rođenja = [[Francuska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = | težina = | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = aktivan | kraj_karijere = <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' | medalje_SP = | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 2. 8. 2026. }} '''Jacques Jefferies ''' rođen 18. aprila 2002. u [[Thonon-les-Bains]]u, u francuskom [[Francuski departmani|departmanu]] [[Haute-Savoie]], je francuski i od 2025. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|79]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|81]] | | |} Jefferies je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026.]] <!-- Najbolji mu je rezultat 40-o mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 4:39.6&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim utrkama nije nastupao. --> === Svjetsko prvenstvo === Jacques Jefferies nije nastupao na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Jefferies a u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] <!-- u [[Östersund]]u 5. decembra 2002. u utrci na 10&nbsp;km. kada je osvojio 103-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 49-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|sezoni 2010/11.]] na [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 16. decembra 2010. u utrci na 20&nbsp;km. U ekipnim utrkama su najbolji rezultati dva 16-a mjesta u štafeti. --> == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|4852}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jefferies, Jacques}} [[Kategorija:Rođeni 2002.]] [[Kategorija:Biografije, Thonon-les-Bains]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Francuski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 4uv7ib40p58xn3hxqe0cm36eeri8qok Razgovor:Bešnjevo 1 536410 3915941 2026-08-02T10:01:58Z ~2026-42578-26 184282 /* Broj stanovnika, u Bešnjevu 2013 i 2026. */ novi odlomak 3915941 wikitext text/x-wiki == Broj stanovnika, u Bešnjevu 2013 i 2026. == Broj stanovnovnika koji žive u Bešnjevu trajno. ne onih koji žive po Dijaspori a nisu u BiH, Mislim da popis nije tačan. I da ide na štetu Srba, Da ne ulazim u detalje. Ako neko ima zemlju i kuću a nije u BiH nigdje, Onda je upisan u Bešnjevu, Ipak tačan poddatak to nije, Jer uvidom u sam popis i liste, Otkrivene su nepravilnosti, A stvarnist je ovakva: U Bešnjevu je 2013 stvarno živjelo: Srba 104 od toga 4 Katolkine u braku za Srbima, A Bošnjaka 89 u braku 2 Pravoslavke i 2 Katolkinje. Danas u Bešnjevu žvi 2026. Sviju nas 87 od toga Pravoslavaca 54 a Muslimana 33. To je Istina. Može svako da dođe i provjeri , popiše trenutno stanje stanovništva. To ako neko živi u Dijaspori, ima čak tamo I Državljanstvo, A ovdje zemlju nasledstvo ili kuću. Ako računate da je ispravno Ok. Onda gdje su Pravoslavci samo moje porodice u Srbiji, Ovdje rođeni, Ovdje imaju kuće, imaju i zemlju. Ali ih nema na spisku da su na popisu. Ipak se neko poigrao sa Popisom. Na žalost. To mogu i dokazati, Dajte javno liste popisa stanovništva da vam dokažem na sve greške. Ne ulazeći na stare popise. već ovaj popis 2013. I danas brojno stanje, To me je interesovalo kao Književnika. I vidio sam velike propuste u popisu stanovništva. Na žalost. Takvih propusta ima i u Lubovu, Vražiću, Trnovu. Janju. Jer veliki broj tih sela Šipova i Mrkonjić Grada su u Srbiji. A ako se Istina traži. Inda bi trebalo da budu na popisu isto kao i Bošnjaci. Ili da se brišu i Bošnjaci. Koji ovdje nisu sada. A negdje su u Dijaspori. (nema ih u BiH drugim mjestima). Izgdleda taj kriteriju je bio važan popisivaču. Da Bošnjaka nema u BiH, na drugim popisima življenja. Ali su svjesno Srbe u Srbiji. (i to je Dijaspora za nas). Izostavili sa popisa. Pa i one Srbe koji su po Inozemstvu. Na žalost. Zato je ukazano na popis iz 2013 da nije vršen ispravno i da je neko namjerno povećavao % Bišnjaka a umanjivao % druga dva Naroda. Iako jasno piše u UN, EU, BiH, Srbija, Hrvatska Ustavima. Ko se popisuje sve, Imaju stalni stanovnici. !? I oni koji su ovdje rođeni, imajupravo na Državljanstvo radi imanja, rođenja itd. A da nsu u BiH nigdje drugo prijavljeni. Toliko i hvala. [[Posebno:Doprinosi/&#126;2026-42578-26|&#126;2026-42578-26]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2026-42578-26|talk]]) 12:01, 2 august 2026 (CEST) adj6psswwuvjs35ctb9o1u0qe5whcig Jedarno nasljeđivanje 0 536411 3915950 2026-08-02T10:42:37Z RIO-rex 184254 Nova stranica: [[Slika:Mitochondrion structure.svg|thumb|upright=1.4|left| Mitohondrije sadrže vlastitu [[Mitohondrijska DNK|DNK]]. Prenose se s majki na djecu putem citoplazme jajne ćelije.]] '''Vanjedarno nasljeđivanje''', [[vanhromosomsko nasljeđivanje|vanhromosomsko]] ili '''[[citoplazmatsko nasljeđivanje]]''' jeste prijenos gena koji se odvijaju izvan [[ćelijsko jedro|jedra]]. Nalazi se kod većine [[eukariot]]a i općenito je poznato da se javlja u [[citoplazma]]tskim organela... 3915950 wikitext text/x-wiki [[Slika:Mitochondrion structure.svg|thumb|upright=1.4|left| Mitohondrije sadrže vlastitu [[Mitohondrijska DNK|DNK]]. Prenose se s majki na djecu putem citoplazme jajne ćelije.]] '''Vanjedarno nasljeđivanje''', [[vanhromosomsko nasljeđivanje|vanhromosomsko]] ili '''[[citoplazmatsko nasljeđivanje]]''' jeste prijenos gena koji se odvijaju izvan [[ćelijsko jedro|jedra]]. Nalazi se kod većine [[eukariot]]a i općenito je poznato da se javlja u [[citoplazma]]tskim [[organela]]ma kao što su [[mitohondrija|mitohondrije]] i [[hloroplast]]i ili od ćelijskih [[parazit]]a poput [[virus]]a ili [[bakterija]].<ref name="Birky_94">{{cite journal |author=C. W. Birky, Jr. |year=1994 |title=Relaxed and stringent genomes: why cytoplasmic genes don't obey Mendel's laws |journal=Journal of Heredity |volume=85 |issue=5 |pages=355–366 |doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a111480 }}</ref><ref name="Jain_etal_07">{{cite journal |author1=Sangeeta Jain |author2=Nima Goharkhay |author3=George Saade |author4=Gary D. Hankins |author5=Garland D. Anderson |year=2007 |title=Hepatitis C in pregnancy |journal=[[American Journal of Perinatology]] |volume=24 |issue=4 |pages=251–256 |doi=10.1055/s-2007-970181|pmid=17447189 }}</ref><ref name="Duff_96">{{cite journal |author=Patrick Duff |year=1996 |title=HIV infection in women |journal=Primary Care Update for OB/GYNS |volume=3 |issue=2 |pages=45–49 |doi=10.1016/S1068-607X(95)00062-N}}</ref> == Organele == [[Mitohondrije]] jesu organele koje funkcionišu tako što transformišu [[energija|energiju]], kao rezultat [[ćelijsko disanje|ćelijskog disanja]]. One su svojevrsne „ćelijske energane“. [[Hloroplast]]i lesu organele koji funkcionišu tako što proizvode šećere putem [[fotosinteza|fotosinteze]] u [[biljka]]ma i [[alge|algama]]. [[Gen]]i koji se nalaze u [[mitohondrija]]ma i hloroplastima su veoma važni za pravilno ćelijsko funkcionisanje. [[Mitohondrijska DNK]] i druge vanjedarne vrste DNK repliciraju se nezavisno od DNK koja se nalazi u jedru, koja je obično raspoređena u [[hromosom]]ima koji se repliciraju samo jednom prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Vanjedarni [[genom]]i mitohondrija i hloroplasta repliciraju se nezavisno od ćelijske diobe, već kao odgovor na povećane energetske potrebe ćelije, koje variraju tokom životnog vijeka ćelije. Pošto se repliciraju nezavisno, genomska rekombinacija ovih genoma rijetko se nalazi kod potomstva, za razliku od jedarnih genoma, kod kojih je rekombinacija uobičajena. [[Datoteka:Egg cell fertilization - Zygote.png|thumb|Oplodnja jajne ćelije]] Mitohondrijske bolesti nasljeđuju se od majke, a ne od oca. Mitohondrije sa svojom mitohondrijskom DNK prisutne su u [[jajna ćelija|jajnoj ćeliji]] prije [[oplodnja|oplodnje]] [[spermatozoid]]om. U mnogim slučajevima oplodnje, glava spermatozoida ulazi u jajnu ćeliju, ostavljajući njen srednji dio, sa mitohondrijama, iza sebe. Mitohondrijska DNK spermatozoida često ostaje izvan [[zigot]]a i isključena je iz [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]]. == Paraziti == Vanjedarni prijenos virusnih genoma i [[simbioza|simbiotskih]] bakterija također je moguć. Primjer prijenosa virusnog genoma je peri[[neonatus]]ni prijenos. Ovo se događa s majke na [[fetus]], tokom perineonusnog perioda, koji počinje prije rođenja i završava se oko jedan mjesec nakon rođenja. Tokom ovog vremena virusni materijal može se prenijeti s majke na dijete, putem [[krvotok]]a ili [[majčino mlijeko|majčinog mlijeka]]. Ovo je posebno zabrinjavajuće kod majki koje nose viruse [[HIV]]-a ili [[hepatitis C|hepatitisa C]].<ref name="Jain_etal_07"/><ref name="Duff_96"/> Symbiotic cytoplasmic bacteria are also inherited in organisms such as insects and protists.<ref name="Sapp_04">{{cite journal |author=Jan Sapp |year=2004 |title=The dynamics of symbiosis: an historical overview |journal=[[Canadian Journal of Botany]] |volume=82 |issue=8 |pages=1046–1056 |doi=10.1139/b04-055}}</ref> == Tipovi == Postoje tri opšta tipa ekstranuklearnog nasljeđivanja. *'''Vegetativna segregacija''' rezultat je slučajne replikacije i podjele [[citoplazma]]tskih [[organela]]. Javlja se s [[hloroplast]]ima i [[mitohondrija]]ma tokom [[mitoza|mitotskih]] [[ćelujska dioba|dioba ćelija]] i rezultira ćelijama kćerima koje sadrže slučajni uzorak organela matične ćelije. Primjer vegetativne segregacije su mitohondrije aseksualno replicirajućih ćelija [[kvasci|kvasca]].<ref name="Birky_etal_78"/> *'''Uniparentalno nasljeđivanje''' javlja se kod ekstranuklearnih gena kada samo jedan roditelj doprinosi organelnoj DNK potomstva. Klasičan primjer uniparentalnog prijenosa gena je [[majčinsko nasljeđivanje]] ljudskih mitohondrija. Majčine mitohondrije prenose se na potomstvo prilikom [[oplodnja|oplodnje]], putem jajne ćelije. Očevi mitohondrijski geni ne prenose se na potomstvo putem sperme. Vrlo rijetki slučajevi koji zahtijevaju daljnja istraživanja zabilježeni su očevom mitohondrijskom nasljeđivanju kod ljudi, u kojima se očev mitohondrijski genom nalazi kod potomstva.<ref name="Schwartz_Vissing_03">{{cite journal |author1=Marianne Schwartz |author2=John Vissing |year=2003 |title=New patterns of inheritance in mitochondrial disease |journal=[[Biochemical and Biophysical Research Communications]] |volume=310 |issue=2 |pages=247–251 |doi=10.1016/j.bbrc.2003.09.037|pmid=14521902 }}</ref> Hloroplastni geni mogu se također nasljeđivati ​​uniparentalno tokom [[spolno razmnožavanje|seksualnog razmnožavanja]]. Historijski se smatralo da nasljeđuju majčinski, ali se kod mnogih [[vrsta]] sve više identifikuje očinsko nasljeđivanje. Mehanizmi uniparentalnog nasljeđivanja od vrste do vrste uveliko se razlikuju i prilično su složeni. Naprimjer, utvrđeno je da hloroplasti pokazuju majčinski, očinski i biparentalni način nasljeđivanja čak i unutar iste vrste.<ref name="Birky_95">{{cite journal |author=C. W. Birky, Jr. |year=1995 |title=Uniparental inheritance of mitochondrial and chloroplast genes: mechanisms and evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=92 |issue=25 |pages=11331–11338 |doi=10.1073/pnas.92.25.11331 |pmid=8524780 |pmc=40394|bibcode=1995PNAS...9211331B |doi-access=free }}</ref><ref name="Hanse_etal_06">{{cite journal |author1=A. Katie Hansen |author2=Linda K. Escobar |author3=Lawrence E. Gilbert |author4=Robert K. Jansen |year=2007 |title=Paternal, maternal, and biparental inheritance of the chloroplast genome in ''Passiflora'' (Passifloraceae): implications for phylogenic studies |journal= American Journal of Botany|volume=94 |pages=42–46 |issue=1 |doi=10.3732/ajb.94.1.42 |pmid=21642206}}</ref> Kod [[duhan]]a (''Nicotiana tabacum''), način nasljeđivanja hloroplasta zavisi od temperature i [[enzim]]ske aktivnosti [[egzonukleaza]] tokom muške [[gametogeneza|gametogeneze]] ([[spermatogeneza]]).<ref>{{cite journal |last1=Chung |first1=Kin Pan |last2=Gonzalez-Duran |first2=Enrique |last3=Ruf |first3=Stephanie |last4=Endries |first4=Pierre |last5=Bock |first5=Ralph |title=Control of plastid inheritance by environmental and genetic factors |journal=Nature Plants |date=16 January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=68–80 |doi=10.1038/s41477-022-01323-7 |pmid=36646831 |pmc=9873568 |language=en |issn=2055-0278}}</ref> *'''Biparentalno nasljeđivanje''' javlja se kod ekstrajedarnih gena kada oba roditelja doprinesu organelnom DNK potomstvu. Može biti rjeđe od uniparentalnog ekstrajedarnog nasljeđivanja i obično se javlja kod dozvoljenih vrsta samo u djeliću vremena. Primjer biparentalnog mitohondrijskog nasljeđivanja je kod kvasca ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''. Kada se dvije [[ploidija|haploidne]] ćelije suprotnog tipa parenja spoje, obje mogu doprinijeti mitohondrijama rezultirajućem [[ploidija|diploidnom]] potomstvu.<ref name="Birky_94"/><ref name="Birky_etal_78">{{cite journal |author1=C. William Birky, Jr. |author2=Robert L. Strausberg |author3=Jean L. Forster |author4=Philip S. Perlman |s2cid=24730742 |year=1978 |title=Vegetative segregation of mitochondria in yeast: estimating parameters using a random model |journal=[[Molecular and General Genetics]] |volume=158 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1007/BF00267196}}</ref> ==Mutantne mitohondrije== ''Poky'' je mutant gljivice ''[[Neurospora crassa]]'' koji ima ekstrajedarno nasljeđivanje. ''Poky'' karakterizira spor rast, defekt u sastavljanju [[mitohondrijski ribosom|mitohondrijskih ribosoma]] i nedostaci u nekoliko [[citohrom]]a.<ref name="pmid4275176">{{cite journal |vauthors=Lambowitz AM, Bonner WD |title=The mitochondrial beta-cytochromes of the wild type and poky strains of Neurospora crassa. Evidence for a component reduced only by dithionite |journal=J. Biol. Chem. |volume=249 |issue=9 |pages=2886–90 |date=May 1974 |doi=10.1016/S0021-9258(19)42713-0 |pmid=4275176 |doi-access=free }}</ref> Studije mutanata tipa "poky" bile su među prvima koje su utvrdile ekstrajedarnu mitohondrijsku osnovu za [[nasljeđivanje]] određenog [[genotip]]a. U početku je, korištenjem genetičkih križanja, utvrđeno da se "poky" nasljeđuje po majčinoj liniji.<ref name="pmid16589122">{{cite journal |vauthors=Mitchell MB, Mitchell HK |title=A Case of "Maternal" Inheritance in Neurospora Crassa |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=38 |issue=5 |pages=442–9 |date=May 1952 |pmid=16589122 |pmc=1063583 |doi= 10.1073/pnas.38.5.442|bibcode=1952PNAS...38..442M |doi-access=free }}</ref> Nakon toga, utvrđeno je da je primarni defekt kod ''poky'' mutanata [[delecija (genetika)|delecija]] u sekvenci mitohondrijske DNK, koja kodira malu podjedinicu mitohondrijske [[ribosomska RNK| ribosomske RNK]].<ref name="pmid6233613">{{cite journal |vauthors=Akins RA, Lambowitz AM |title=The [poky] mutant of Neurospora contains a 4-base-pair deletion at the 5' end of the mitochondrial small rRNA |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=81 |issue=12 |pages=3791–5 |date=June 1984 |pmid=6233613 |pmc=345306 |doi= 10.1073/pnas.81.12.3791|bibcode=1984PNAS...81.3791A |doi-access=free }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Majčinski efekt]] * [[Plazmid]] * [[Xenia (biljke)]] == Reference == {{refspisak|32em}} ==Vanjski linkovi== * https://web.archive.org/web/20080521093531/http://www.tamu.edu/classes/magill/gene603/Lecture%20outlines/cytoplasmic%20inh/CYTOPLASMIC_INHERITANCE.html [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Organele]] 8u1bvhktwhcqmd45blx18pygkm4twbt Wikipedia:Igralište/Vanjedarno nasljeđivanje 4 536412 3915952 2026-08-02T10:51:03Z RIO-rex 184254 Nova stranica: [[Slika:Mitochondrion structure.svg|thumb|upright=1.4|left| Mitohondrije sadrže vlastitu [[Mitohondrijska DNK|DNK]]. Prenose se s majki na djecu putem citoplazme jajne ćelije.]] '''Vanjedarno nasljeđivanje''', [[vanhromosomsko nasljeđivanje|vanhromosomsko]] ili '''[[citoplazmatsko nasljeđivanje]]''' jeste prijenos gena koji se odvijaju izvan [[ćelijsko jedro|jedra]]. Nalazi se kod većine [[eukariot]]a i općenito je poznato da se javlja u [[citoplazma]]tskim organela... 3915952 wikitext text/x-wiki [[Slika:Mitochondrion structure.svg|thumb|upright=1.4|left| Mitohondrije sadrže vlastitu [[Mitohondrijska DNK|DNK]]. Prenose se s majki na djecu putem citoplazme jajne ćelije.]] '''Vanjedarno nasljeđivanje''', [[vanhromosomsko nasljeđivanje|vanhromosomsko]] ili '''[[citoplazmatsko nasljeđivanje]]''' jeste prijenos gena koji se odvijaju izvan [[ćelijsko jedro|jedra]]. Nalazi se kod većine [[eukariot]]a i općenito je poznato da se javlja u [[citoplazma]]tskim [[organela]]ma kao što su [[mitohondrija|mitohondrije]] i [[hloroplast]]i ili od ćelijskih [[parazit]]a poput [[virus]]a ili [[bakterija]].<ref name="Birky_94">{{cite journal |author=C. W. Birky, Jr. |year=1994 |title=Relaxed and stringent genomes: why cytoplasmic genes don't obey Mendel's laws |journal=Journal of Heredity |volume=85 |issue=5 |pages=355–366 |doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a111480 }}</ref><ref name="Jain_etal_07">{{cite journal |author1=Sangeeta Jain |author2=Nima Goharkhay |author3=George Saade |author4=Gary D. Hankins |author5=Garland D. Anderson |year=2007 |title=Hepatitis C in pregnancy |journal=[[American Journal of Perinatology]] |volume=24 |issue=4 |pages=251–256 |doi=10.1055/s-2007-970181|pmid=17447189 }}</ref><ref name="Duff_96">{{cite journal |author=Patrick Duff |year=1996 |title=HIV infection in women |journal=Primary Care Update for OB/GYNS |volume=3 |issue=2 |pages=45–49 |doi=10.1016/S1068-607X(95)00062-N}}</ref> == Organele == [[Mitohondrije]] jesu organele koje funkcionišu tako što transformišu [[energija|energiju]], kao rezultat [[ćelijsko disanje|ćelijskog disanja]]. One su svojevrsne „ćelijske energane“. [[Hloroplast]]i lesu organele koji funkcionišu tako što proizvode šećere putem [[fotosinteza|fotosinteze]] u [[biljka]]ma i [[alge|algama]]. [[Gen]]i koji se nalaze u [[mitohondrija]]ma i hloroplastima su veoma važni za pravilno ćelijsko funkcionisanje. [[Mitohondrijska DNK]] i druge vanjedarne vrste DNK repliciraju se nezavisno od DNK koja se nalazi u jedru, koja je obično raspoređena u [[hromosom]]ima koji se repliciraju samo jednom prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Vanjedarni [[genom]]i mitohondrija i hloroplasta repliciraju se nezavisno od ćelijske diobe, već kao odgovor na povećane energetske potrebe ćelije, koje variraju tokom životnog vijeka ćelije. Pošto se repliciraju nezavisno, genomska rekombinacija ovih genoma rijetko se nalazi kod potomstva, za razliku od jedarnih genoma, kod kojih je rekombinacija uobičajena. [[Datoteka:Egg cell fertilization - Zygote.png|thumb|Oplodnja jajne ćelije]] Mitohondrijske bolesti nasljeđuju se od majke, a ne od oca. Mitohondrije sa svojom mitohondrijskom DNK prisutne su u [[jajna ćelija|jajnoj ćeliji]] prije [[oplodnja|oplodnje]] [[spermatozoid]]om. U mnogim slučajevima oplodnje, glava spermatozoida ulazi u jajnu ćeliju, ostavljajući njen srednji dio, sa mitohondrijama, iza sebe. Mitohondrijska DNK spermatozoida često ostaje izvan [[zigot]]a i isključena je iz [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]]. == Paraziti == Vanjedarni prijenos virusnih genoma i [[simbioza|simbiotskih]] bakterija također je moguć. Primjer prijenosa virusnog genoma je peri[[neonatus]]ni prijenos. Ovo se događa s majke na [[fetus]], tokom perineonusnog perioda, koji počinje prije rođenja i završava se oko jedan mjesec nakon rođenja. Tokom ovog vremena virusni materijal može se prenijeti s majke na dijete, putem [[krvotok]]a ili [[majčino mlijeko|majčinog mlijeka]]. Ovo je posebno zabrinjavajuće kod majki koje nose viruse [[HIV]]-a ili [[hepatitis C|hepatitisa C]].<ref name="Jain_etal_07"/><ref name="Duff_96"/> Symbiotic cytoplasmic bacteria are also inherited in organisms such as insects and protists.<ref name="Sapp_04">{{cite journal |author=Jan Sapp |year=2004 |title=The dynamics of symbiosis: an historical overview |journal=[[Canadian Journal of Botany]] |volume=82 |issue=8 |pages=1046–1056 |doi=10.1139/b04-055}}</ref> == Tipovi == Postoje tri opšta tipa ekstranuklearnog nasljeđivanja. *'''Vegetativna segregacija''' rezultat je slučajne replikacije i podjele [[citoplazma]]tskih [[organela]]. Javlja se s [[hloroplast]]ima i [[mitohondrija]]ma tokom [[mitoza|mitotskih]] [[ćelujska dioba|dioba ćelija]] i rezultira ćelijama kćerima koje sadrže slučajni uzorak organela matične ćelije. Primjer vegetativne segregacije su mitohondrije aseksualno replicirajućih ćelija [[kvasci|kvasca]].<ref name="Birky_etal_78"/> *'''Uniparentalno nasljeđivanje''' javlja se kod ekstranuklearnih gena kada samo jedan roditelj doprinosi organelnoj DNK potomstva. Klasičan primjer uniparentalnog prijenosa gena je [[majčinsko nasljeđivanje]] ljudskih mitohondrija. Majčine mitohondrije prenose se na potomstvo prilikom [[oplodnja|oplodnje]], putem jajne ćelije. Očevi mitohondrijski geni ne prenose se na potomstvo putem sperme. Vrlo rijetki slučajevi koji zahtijevaju daljnja istraživanja zabilježeni su očevom mitohondrijskom nasljeđivanju kod ljudi, u kojima se očev mitohondrijski genom nalazi kod potomstva.<ref name="Schwartz_Vissing_03">{{cite journal |author1=Marianne Schwartz |author2=John Vissing |year=2003 |title=New patterns of inheritance in mitochondrial disease |journal=[[Biochemical and Biophysical Research Communications]] |volume=310 |issue=2 |pages=247–251 |doi=10.1016/j.bbrc.2003.09.037|pmid=14521902 }}</ref> Hloroplastni geni mogu se također nasljeđivati ​​uniparentalno tokom [[spolno razmnožavanje|seksualnog razmnožavanja]]. Historijski se smatralo da nasljeđuju majčinski, ali se kod mnogih [[vrsta]] sve više identifikuje očinsko nasljeđivanje. Mehanizmi uniparentalnog nasljeđivanja od vrste do vrste uveliko se razlikuju i prilično su složeni. Naprimjer, utvrđeno je da hloroplasti pokazuju majčinski, očinski i biparentalni način nasljeđivanja čak i unutar iste vrste.<ref name="Birky_95">{{cite journal |author=C. W. Birky, Jr. |year=1995 |title=Uniparental inheritance of mitochondrial and chloroplast genes: mechanisms and evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=92 |issue=25 |pages=11331–11338 |doi=10.1073/pnas.92.25.11331 |pmid=8524780 |pmc=40394|bibcode=1995PNAS...9211331B |doi-access=free }}</ref><ref name="Hanse_etal_06">{{cite journal |author1=A. Katie Hansen |author2=Linda K. Escobar |author3=Lawrence E. Gilbert |author4=Robert K. Jansen |year=2007 |title=Paternal, maternal, and biparental inheritance of the chloroplast genome in ''Passiflora'' (Passifloraceae): implications for phylogenic studies |journal= American Journal of Botany|volume=94 |pages=42–46 |issue=1 |doi=10.3732/ajb.94.1.42 |pmid=21642206}}</ref> Kod [[duhan]]a (''Nicotiana tabacum''), način nasljeđivanja hloroplasta zavisi od temperature i [[enzim]]ske aktivnosti [[egzonukleaza]] tokom muške [[gametogeneza|gametogeneze]] ([[spermatogeneza]]).<ref>{{cite journal |last1=Chung |first1=Kin Pan |last2=Gonzalez-Duran |first2=Enrique |last3=Ruf |first3=Stephanie |last4=Endries |first4=Pierre |last5=Bock |first5=Ralph |title=Control of plastid inheritance by environmental and genetic factors |journal=Nature Plants |date=16 January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=68–80 |doi=10.1038/s41477-022-01323-7 |pmid=36646831 |pmc=9873568 |language=en |issn=2055-0278}}</ref> *'''Biparentalno nasljeđivanje''' javlja se kod ekstrajedarnih gena kada oba roditelja doprinesu organelnom DNK potomstvu. Može biti rjeđe od uniparentalnog ekstrajedarnog nasljeđivanja i obično se javlja kod dozvoljenih vrsta samo u djeliću vremena. Primjer biparentalnog mitohondrijskog nasljeđivanja je kod kvasca ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''. Kada se dvije [[ploidija|haploidne]] ćelije suprotnog tipa parenja spoje, obje mogu doprinijeti mitohondrijama rezultirajućem [[ploidija|diploidnom]] potomstvu.<ref name="Birky_94"/><ref name="Birky_etal_78">{{cite journal |author1=C. William Birky, Jr. |author2=Robert L. Strausberg |author3=Jean L. Forster |author4=Philip S. Perlman |s2cid=24730742 |year=1978 |title=Vegetative segregation of mitochondria in yeast: estimating parameters using a random model |journal=[[Molecular and General Genetics]] |volume=158 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1007/BF00267196}}</ref> ==Mutantne mitohondrije== ''Poky'' je mutant gljivice ''[[Neurospora crassa]]'' koji ima ekstrajedarno nasljeđivanje. ''Poky'' karakterizira spor rast, defekt u sastavljanju [[mitohondrijski ribosom|mitohondrijskih ribosoma]] i nedostaci u nekoliko [[citohrom]]a.<ref name="pmid4275176">{{cite journal |vauthors=Lambowitz AM, Bonner WD |title=The mitochondrial beta-cytochromes of the wild type and poky strains of Neurospora crassa. Evidence for a component reduced only by dithionite |journal=J. Biol. Chem. |volume=249 |issue=9 |pages=2886–90 |date=May 1974 |doi=10.1016/S0021-9258(19)42713-0 |pmid=4275176 |doi-access=free }}</ref> Studije mutanata tipa "poky" bile su među prvima koje su utvrdile ekstrajedarnu mitohondrijsku osnovu za [[nasljeđivanje]] određenog [[genotip]]a. U početku je, korištenjem genetičkih križanja, utvrđeno da se "poky" nasljeđuje po majčinoj liniji.<ref name="pmid16589122">{{cite journal |vauthors=Mitchell MB, Mitchell HK |title=A Case of "Maternal" Inheritance in Neurospora Crassa |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=38 |issue=5 |pages=442–9 |date=May 1952 |pmid=16589122 |pmc=1063583 |doi= 10.1073/pnas.38.5.442|bibcode=1952PNAS...38..442M |doi-access=free }}</ref> Nakon toga, utvrđeno je da je primarni defekt kod ''poky'' mutanata [[delecija (genetika)|delecija]] u sekvenci mitohondrijske DNK, koja kodira malu podjedinicu mitohondrijske [[ribosomska RNK| ribosomske RNK]].<ref name="pmid6233613">{{cite journal |vauthors=Akins RA, Lambowitz AM |title=The [poky] mutant of Neurospora contains a 4-base-pair deletion at the 5' end of the mitochondrial small rRNA |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=81 |issue=12 |pages=3791–5 |date=June 1984 |pmid=6233613 |pmc=345306 |doi= 10.1073/pnas.81.12.3791|bibcode=1984PNAS...81.3791A |doi-access=free }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Majčinski efekt]] * [[Plazmid]] * [[Xenia (biljke)]] == Reference == {{refspisak|32em}} ==Vanjski linkovi== * https://web.archive.org/web/20080521093531/http://www.tamu.edu/classes/magill/gene603/Lecture%20outlines/cytoplasmic%20inh/CYTOPLASMIC_INHERITANCE.html [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Organele]] 8u1bvhktwhcqmd45blx18pygkm4twbt 3915957 3915952 2026-08-02T10:58:27Z RIO-rex 184254 3915957 wikitext text/x-wiki [[Slika:Mitochondrion structure.svg|thumb|upright=1.4|left| Mitohondrije sadrže vlastitu [[Mitohondrijska DNK|DNK]]. Prenose se s majki na djecu putem citoplazme jajne ćelije.]] '''Vanjedarno nasljeđivanje''', vanhromosomsko vanhromosomsko ili '''citoplazmatsko nasljeđivanje''' jeste prijenos gena koji se odvijaju izvan [[ćelijsko jedro|jedra]]. Nalazi se kod većine [[eukariot]]a i općenito je poznato da se javlja u [[citoplazma]]tskim [[organela]]ma kao što su [[mitohondrija|mitohondrije]] i [[hloroplast]]i ili od ćelijskih [[parazit]]a poput [[virus]]a ili [[bakterija]].<ref name="Birky_94">{{cite journal |author=C. W. Birky, Jr. |year=1994 |title=Relaxed and stringent genomes: why cytoplasmic genes don't obey Mendel's laws |journal=Journal of Heredity |volume=85 |issue=5 |pages=355–366 |doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a111480 }}</ref><ref name="Jain_etal_07">{{cite journal |author1=Sangeeta Jain |author2=Nima Goharkhay |author3=George Saade |author4=Gary D. Hankins |author5=Garland D. Anderson |year=2007 |title=Hepatitis C in pregnancy |journal=American Journal of Perinatology |volume=24 |issue=4 |pages=251–256 |doi=10.1055/s-2007-970181|pmid=17447189 }}</ref><ref name="Duff_96">{{cite journal |author=Patrick Duff |year=1996 |title=HIV infection in women |journal=Primary Care Update for OB/GYNS |volume=3 |issue=2 |pages=45–49 |doi=10.1016/S1068-607X(95)00062-N}}</ref> == Organele == [[Mitohondrije]] jesu organele koje funkcionišu tako što transformišu [[energija|energiju]], kao rezultat [[ćelijsko disanje|ćelijskog disanja]]. One su svojevrsne „ćelijske energane“. [[Hloroplast]]i lesu organele koji funkcionišu tako što proizvode šećere putem [[fotosinteza|fotosinteze]] u [[biljka]]ma i [[alge|algama]]. [[Gen]]i koji se nalaze u [[mitohondrija]]ma i hloroplastima su veoma važni za pravilno ćelijsko funkcionisanje. [[Mitohondrijska DNK]] i druge vanjedarne vrste DNK repliciraju se nezavisno od DNK koja se nalazi u jedru, koja je obično raspoređena u [[hromosom]]ima koji se repliciraju samo jednom prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Vanjedarni [[genom]]i mitohondrija i hloroplasta repliciraju se nezavisno od ćelijske diobe, već kao odgovor na povećane energetske potrebe ćelije, koje variraju tokom životnog vijeka ćelije. Pošto se repliciraju nezavisno, genomska rekombinacija ovih genoma rijetko se nalazi kod potomstva, za razliku od jedarnih genoma, kod kojih je rekombinacija uobičajena. [[Datoteka:Egg cell fertilization - Zygote.png|thumb|Oplodnja jajne ćelije]] Mitohondrijske bolesti nasljeđuju se od majke, a ne od oca. Mitohondrije sa svojom mitohondrijskom DNK prisutne su u [[jajna ćelija|jajnoj ćeliji]] prije [[oplodnja|oplodnje]] [[spermatozoid]]om. U mnogim slučajevima oplodnje, glava spermatozoida ulazi u jajnu ćeliju, ostavljajući njen srednji dio, sa mitohondrijama, iza sebe. Mitohondrijska DNK spermatozoida često ostaje izvan [[zigot]]a i isključena je iz [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]]. == Paraziti == Vanjedarni prijenos virusnih genoma i [[simbioza|simbiotskih]] bakterija također je moguć. Primjer prijenosa virusnog genoma je peri[[neonatus]]ni prijenos. Ovo se događa s majke na [[fetus]], tokom perineonusnog perioda, koji počinje prije rođenja i završava se oko jedan mjesec nakon rođenja. Tokom ovog vremena virusni materijal može se prenijeti s majke na dijete, putem [[krvotok]]a ili [[majčino mlijeko|majčinog mlijeka]]. Ovo je posebno zabrinjavajuće kod majki koje nose viruse [[HIV]]-a ili [[hepatitis C|hepatitisa C]].<ref name="Jain_etal_07"/><ref name="Duff_96"/> Symbiotic cytoplasmic bacteria are also inherited in organisms such as insects and protists.<ref name="Sapp_04">{{cite journal |author=Jan Sapp |year=2004 |title=The dynamics of symbiosis: an historical overview |journal=Canadian Journal of Botany |volume=82 |issue=8 |pages=1046–1056 |doi=10.1139/b04-055}}</ref> == Tipovi == Postoje tri opšta tipa ekstranuklearnog nasljeđivanja. *'''Vegetativna segregacija''' rezultat je slučajne replikacije i podjele [[citoplazma]]tskih [[organela]]. Javlja se s [[hloroplast]]ima i [[mitohondrija]]ma tokom [[mitoza|mitotskih]] [[ćelujska dioba|dioba ćelija]] i rezultira ćelijama kćerima koje sadrže slučajni uzorak organela matične ćelije. Primjer vegetativne segregacije su mitohondrije aseksualno replicirajućih ćelija [[kvasci|kvasca]].<ref name="Birky_etal_78"/> *'''Uniparentalno nasljeđivanje''' javlja se kod ekstranuklearnih gena kada samo jedan roditelj doprinosi organelnoj DNK potomstva. Klasičan primjer uniparentalnog prijenosa gena je [[majčinsko nasljeđivanje]] ljudskih mitohondrija. Majčine mitohondrije prenose se na potomstvo prilikom [[oplodnja|oplodnje]], putem jajne ćelije. Očevi mitohondrijski geni ne prenose se na potomstvo putem sperme. Vrlo rijetki slučajevi koji zahtijevaju daljnja istraživanja zabilježeni su očevom mitohondrijskom nasljeđivanju kod ljudi, u kojima se očev mitohondrijski genom nalazi kod potomstva.<ref name="Schwartz_Vissing_03">{{cite journal |author1=Marianne Schwartz |author2=John Vissing |year=2003 |title=New patterns of inheritance in mitochondrial disease |journal=Biochemical and Biophysical Research Communications |volume=310 |issue=2 |pages=247–251 |doi=10.1016/j.bbrc.2003.09.037|pmid=14521902 }}</ref> Hloroplastni geni mogu se također nasljeđivati ​​uniparentalno tokom [[spolno razmnožavanje|seksualnog razmnožavanja]]. Historijski se smatralo da nasljeđuju majčinski, ali se kod mnogih [[vrsta]] sve više identifikuje očinsko nasljeđivanje. Mehanizmi uniparentalnog nasljeđivanja od vrste do vrste uveliko se razlikuju i prilično su složeni. Naprimjer, utvrđeno je da hloroplasti pokazuju majčinski, očinski i biparentalni način nasljeđivanja čak i unutar iste vrste.<ref name="Birky_95">{{cite journal |author=C. W. Birky, Jr. |year=1995 |title=Uniparental inheritance of mitochondrial and chloroplast genes: mechanisms and evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=92 |issue=25 |pages=11331–11338 |doi=10.1073/pnas.92.25.11331 |pmid=8524780 |pmc=40394|bibcode=1995PNAS...9211331B |doi-access=free }}</ref><ref name="Hanse_etal_06">{{cite journal |author1=A. Katie Hansen |author2=Linda K. Escobar |author3=Lawrence E. Gilbert |author4=Robert K. Jansen |year=2007 |title=Paternal, maternal, and biparental inheritance of the chloroplast genome in ''Passiflora'' (Passifloraceae): implications for phylogenic studies |journal= American Journal of Botany|volume=94 |pages=42–46 |issue=1 |doi=10.3732/ajb.94.1.42 |pmid=21642206}}</ref> Kod [[duhan]]a (''Nicotiana tabacum''), način nasljeđivanja hloroplasta zavisi od temperature i [[enzim]]ske aktivnosti [[egzonukleaza]] tokom muške [[gametogeneza|gametogeneze]] ([[spermatogeneza]]).<ref>{{cite journal |last1=Chung |first1=Kin Pan |last2=Gonzalez-Duran |first2=Enrique |last3=Ruf |first3=Stephanie |last4=Endries |first4=Pierre |last5=Bock |first5=Ralph |title=Control of plastid inheritance by environmental and genetic factors |journal=Nature Plants |date=16 January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=68–80 |doi=10.1038/s41477-022-01323-7 |pmid=36646831 |pmc=9873568 |language=en |issn=2055-0278}}</ref> *'''Biparentalno nasljeđivanje''' javlja se kod ekstrajedarnih gena kada oba roditelja doprinesu organelnom DNK potomstvu. Može biti rjeđe od uniparentalnog ekstrajedarnog nasljeđivanja i obično se javlja kod dozvoljenih vrsta samo u djeliću vremena. Primjer biparentalnog mitohondrijskog nasljeđivanja je kod kvasca ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''. Kada se dvije [[ploidija|haploidne]] ćelije suprotnog tipa parenja spoje, obje mogu doprinijeti mitohondrijama rezultirajućem [[ploidija|diploidnom]] potomstvu.<ref name="Birky_94"/><ref name="Birky_etal_78">{{cite journal |author1=C. William Birky, Jr. |author2=Robert L. Strausberg |author3=Jean L. Forster |author4=Philip S. Perlman |s2cid=24730742 |year=1978 |title=Vegetative segregation of mitochondria in yeast: estimating parameters using a random model |journal=Molecular and General Genetics |volume=158 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1007/BF00267196}}</ref> ==Mutantne mitohondrije== ''Poky'' je mutant gljivice ''[[Neurospora crassa]]'' koji ima ekstrajedarno nasljeđivanje. ''Poky'' karakterizira spor rast, defekt u sastavljanju [[mitohondrijski ribosom|mitohondrijskih ribosoma]] i nedostaci u nekoliko [[citohrom]]a.<ref name="pmid4275176">{{cite journal |vauthors=Lambowitz AM, Bonner WD |title=The mitochondrial beta-cytochromes of the wild type and poky strains of Neurospora crassa. Evidence for a component reduced only by dithionite |journal=J. Biol. Chem. |volume=249 |issue=9 |pages=2886–90 |date=May 1974 |doi=10.1016/S0021-9258(19)42713-0 |pmid=4275176 |doi-access=free }}</ref> Studije mutanata tipa "poky" bile su među prvima koje su utvrdile ekstrajedarnu mitohondrijsku osnovu za [[nasljeđivanje]] određenog [[genotip]]a. U početku je, korištenjem genetičkih križanja, utvrđeno da se "poky" nasljeđuje po majčinoj liniji.<ref name="pmid16589122">{{cite journal |vauthors=Mitchell MB, Mitchell HK |title=A Case of "Maternal" Inheritance in Neurospora Crassa |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=38 |issue=5 |pages=442–9 |date=May 1952 |pmid=16589122 |pmc=1063583 |doi= 10.1073/pnas.38.5.442|bibcode=1952PNAS...38..442M |doi-access=free }}</ref> Nakon toga, utvrđeno je da je primarni defekt kod ''poky'' mutanata [[delecija (genetika)|delecija]] u sekvenci mitohondrijske DNK, koja kodira malu podjedinicu mitohondrijske [[ribosomska RNK| ribosomske RNK]].<ref name="pmid6233613">{{cite journal |vauthors=Akins RA, Lambowitz AM |title=The [poky] mutant of Neurospora contains a 4-base-pair deletion at the 5' end of the mitochondrial small rRNA |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=81 |issue=12 |pages=3791–5 |date=June 1984 |pmid=6233613 |pmc=345306 |doi= 10.1073/pnas.81.12.3791|bibcode=1984PNAS...81.3791A |doi-access=free }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Majčinski efekt]] * [[Plazmid]] * [[Xenia (biljke)]] == Reference == {{refspisak|32em}} ==Vanjski linkovi== * https://web.archive.org/web/20080521093531/http://www.tamu.edu/classes/magill/gene603/Lecture%20outlines/cytoplasmic%20inh/CYTOPLASMIC_INHERITANCE.html [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Organele]] m7j4vu3099jf4bzw98w6kvrg5cvwouz