Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 1420 3917844 3846530 2026-08-13T09:45:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917844 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teritorija | zvanično_ime = Republika Srpska | izvorno_ime = Република Српска | vrsta_teritorije = [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|Entitet Bosne i Hercegovine]] | ime_genitiv = Republike Srpske | zastava = Flag of Republika Srpska.svg | grb = Seal of the Republika Srpska.svg | vrsta_simbola = Amblem | uzrečica = | himna = <br />"{{lang|sr|[[Moja Republika]]}}"<br />[[Datoteka:Moja republika.ogg|centar]] | karta = Republika Srpska in Bosnia and Herzegovina.svg | opis_karte = Lokacija Republike Srpske (crvena) unutar [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. | nalazi_se_u_sastavu = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | glavni_grad = [[Sarajevo]] (''[[de jure]]'')<br />[[Banja Luka]] (''[[de facto]]'') | glavni_grad_koordinate = {{coord|43|51|22.8|N|18|24|47.6|E|region:BA|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Banja Luka]] | službeni_jezik = [[Srpski jezik|srpski]]<br />[[Bosanski jezik|bosanski]]<br />[[Hrvatski jezik|hrvatski]]<ref name="ustav">{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/ustav/lat/ustav_republike_srpske.pdf|title=Ustav Republike Srpske sa amandmanima|date=28. 12. 2023|website=narodnaskupstinars.net|publisher=Narodna skupština Republike Srpske|access-date=28. 12. 2023|archive-date=7. 3. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307102248/https://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/ustav/lat/ustav_republike_srpske.pdf|url-status=dead}}</ref> | sistem_pisanja = {{hlist|[[Ćirilica]]|[[Latinica]]}}<ref name="ustav"/> | etničke_grupe = 81,51% [[Srbi]]<br />13,99% [[Bošnjaci]]<br />2,41% [[Hrvati]]<br />2,09% [["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostali]]<ref name="RP 2013">{{RP 2013}}</ref> | religija = | demonim = | upravni_oblik = [[Parlamentarni sistem|Parlamentarna]] [[federalna jedinica]] | titula_vladara = [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] | vladar = [[Siniša Karan]] | titula_vladara2 = [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|Predsjednik Vlade]] | vladar2 = [[Savo Minić]]{{Efn|Izbor [[Vlada Republike Srpske Save Minića|Vlade Republike Srpske Save Minića]] i proces njenog imenovanja smatra se nezakonitim, odnosno da je čitav postupak suprotan [[Ustav Republike Srpske|Ustavu Republike Srpske]] iz razloga što je [[Milorad Dodik]], kojem je [[Sud Bosne i Hercegovine|Sud BiH]] pravosnažno izrekao kaznu i zabranu vršenja javnih funkcija, bez pravnog ovlaštenja predložio mandatara. Time je prekršen Ustav RS i [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izborni zakon BiH]], jer Dodiku po sili zakona prestaje mandat [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike]] [[Predsjednik Republike Srpske|Srpske]] danom pravosnažnosti presude, odnosno prestao je 12. juna 2025. Zbog toga se smatra da Minićeva vlada nema pravni legalitet, iako ima podršku većine u NSRS-u.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025}}</ref>|grupa=lower-alpha}} | titula_vladara3 = [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|Predsjednik Narodne skupštine]] | vladar3 = [[Nenad Stevandić]] | zakonodavstvo = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = [[Republika Srpska (1992–1995)|Historija]] | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = Stvaranje Srpskog nacionalnog vijeća BiH | događaj_datum1 = 13. oktobar 1990. | događaj2 = Formiranje [[Srpska autonomna oblast|Srpskih autonomnih oblasti]] | događaj_datum2 = septembar 1991. | događaj3 = Osnivanje [[Narodna skupština Republike Srpske#Historija|Skupštine srpskog naroda u BiH]] | događaj_datum3 = 24. oktobar 1991. | događaj4 = [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|Referendum o ostanku u Jugoslaviji]] | događaj_datum4 = 10. novembar 1991. | događaj5 = Donošenje [[s:Deklaracija o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini|Deklaracije o proglašenju Republike srpskog naroda BiH]] | događaj_datum5 = 9. januar 1992. | događaj6 = Usvojen [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] | događaj_datum6 = 28. februar 1992. | događaj7 = [[Referendum u Republici Srpskoj 1993.|Referendum o Vance-Owenovom planu]] | događaj_datum7 = 16. maj 1993. | događaj8 = [[Referendum o planu Kontakt grupe 1994.|Referendum o planu Kontakt grupe]] | događaj_datum8 = 28. august 1994. | događaj9 = [[Dejtonski sporazum]] (priznata kao entitet u BiH) | događaj_datum9 = 14. decembar 1995. | događaj10 = [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|Prvi izbori]] | događaj_datum10 = 14. septembar 1996. | događaj11 = Potpisan [[Sporazum o specijalnim paralelnim vezama]] | događaj_datum11 = 28. februar 1997. | događaj12 = Osnivanje [[Brčko distrikt]]a ([[kondominij]] oba entiteta) | događaj_datum12 = 8. mart 2000. | događaj13 = Ukidanje starog [[Amblem Republike Srpske#Historija|grba]] i usvajanje [[Amblem Republike Srpske|amblema]] | događaj_datum13 = 16. juni 2007. | događaj14 = [[Referendum o Danu Republike Srpske 2016.|Referendum o Danu Republike Srpske]] | događaj_datum14 = 25. septembar 2016. <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | površina = 25.098,5 | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = {{Gubitak}}1.228.423<ref name="RP 2013"/><br /> | stanovnika_godina = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = {{Gubitak}}1.120.236<ref>{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2023/05stn_2023.pdf|title=Statistički godišnjak, 2023. - Stanovništvo|date=1. 11. 2023|website=rzs.rs.ba|publisher=Republički zavod za statistiku Republike Srpske|access-date=28. 12. 2023}}</ref> | procjena_godina = 2022 | gustoća = 53 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | bdp_ukupno = | bdp_godina = | po_broju_bdp_na_svijetu = | bdp_per_capita = | bdp_per_capita_na_svijetu = | bdp_nominalni_ukupno ={{Rast}}$8,109 milijardi<ref name="stats">{{Cite web|url=https://www.irbrs.net/statistika/UporedniPrikaz.aspx?tab=3&lang=eng|title=Database of economic indicators of RS|website=www.irbrs.net|access-date=28. 12. 2023}}</ref> | bdp_nominalni_godina =2022 | bdp_nominalni_na_svijetu = | bdp_nominalni_per_capita ={{Rast}}$7.241<ref name="stats"/> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = | hdi = {{Rast}}0.777<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BIH/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI|date=28. 12. 2023|website=globaldatalab.org|publisher=GlobalDataLab|access-date=28. 12. 2023}}</ref> | hdi_godina = 2021 | hdi_nivo = <span style="color:#090;">visok</span> | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Konvertibilna marka]] ([[ISO 4217|BAM]]) | vremenska_zona = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+01:00|+1]] ([[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]) | ljetno_računanje_vremena = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+02:00|+2]] ([[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]]) | format_datuma = D. M. GGGG. ([[Nova era|NE]]) | najviša_tačka_ime = [[Maglić]] | najviša_tačka_metara = 2386 | najveće_jezero_ime = [[Bilećko jezero]] | najveće_jezero_površina = 27,64 | najveća_rijeka_ime = [[Sava]] | najveća_rijeka_dužina = 945 | nacionalni_dan = [[9. januar]] | vozacka_strana = desna | pozivni_broj = [[Spisak pozivnih brojeva u Bosni i Hercegovini#Republika Srpska|+387]] | iso_kod = [[ISO 3166-2:BA|BA-SRP]] | internetski_nastavak = [[.ba]] | komentar = }} '''Republika Srpska''' jest, prema [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom sporazumu]], jedan od dva [[Upravna jedinica|entiteta]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] (pored [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]) i zauzima 49% njene teritorije. Nalazi se u sjevernim i istočnim dijelovima zemlje, a prema popisu stanovništva iz 2013. imala je 1.228.423 stanovnika. Njen najveći grad i administrativno središte je [[Banja Luka]]. Republika Srpska uspostavljena je 1992. na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], s ciljem zaštite interesa [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srba u Bosni i Hercegovini]]. Tokom sukoba, s teritorija pod kontrolom Republike Srpske protjerana je većina [[Hrvati|Hrvata]] i [[Bošnjaci|Bošnjaka]], dok su brojni [[Srbi]] raseljeni ili protjerani iz Federacije Bosne i Hercegovine u Republiku Srpsku. [[Dejtonski sporazum|Dejtonskim sporazumom]] iz 1995. Republika Srpska je službeno priznata kao jedan od dva entiteta Bosne i Hercegovine. Danas u njoj većinom živi srpsko stanovništvo. [[Narodna skupština Republike Srpske]] vrši ustavotvornu i zakonodavnu vlast, a čini je 83 zastupnika koji se biraju na izborima svake četiri godine. [[Vlada Republike Srpske]] vrši izvršnu vlast. [[Predsjednik Republike Srpske]] se bira na neposrednim izborima svake četiri godine. Nivoi vlasti su općina, odnosno grad i entitet. == Historija == {{Glavni|Historija Bosne i Hercegovine|Historija Republike Srpske}} === Nastanak === Predstavnici glavnih političkih i nacionalnih organizacija i institucija [[Srbi|srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]] sastali su se 13. oktobra 1990. u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] i osnovali "Srpsko nacionalno vijeće Bosne i Hercegovine" kao koordinaciono i reprezentativno političko tijelo.<ref>[https://books.google.rs/books?id=7g4UAQAAMAAJ&q=%22Serbian+National+Council+of+Bosnia%22&dq=%22Serbian+National+Council+of+Bosnia%22&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwih-pCssY3fAhWkpIsKHUrjDKcQ6AEIMzAB Foreign Broadcast Information Service Daily Reports: Eastern Europe (1990). p. 58-59.]</ref> Tokom političke krize koja je uslijedila nakon [[Otcjepljenje|otcjepljenja]] [[Slovenija|Slovenije]] i [[Hrvatska|Hrvatske]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]] 25. juna 1991, osnovana je skupština Srba 24. oktobra 1991, kao predstavničko tijelo [[Srbi|Srba iz Bosne i Hercegovine]]. Srpski politički predstavnici tvrdili su da je to bio neophodan korak, budući da je tadašnji [[Ustav Bosne i Hercegovine]] propisivao da se veće promjene mogu donijeti samo jednoglasnim dogovorom sve tri strane. Bošnjaci i Hrvati u Bosni i Hercegovini zalagali su se za nezavisnost, dok su srpski predstavnici insistirali na ostanku u Jugoslaviji.[[Datoteka:SAO_BIH_1991_1992.png|lijevo|mini|[[Srpska autonomna oblast|Srpske autonomne oblasti]] u Bosni i Hercegovini 1991. i 1992. godine.]][[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]], u kojoj su većinu činili bošnjački i hrvatski zastupnici, proglasila je plebiscit nezakonitim, dok ga je Skupština Srba u Bosni i Hercegovini priznala. Dana 21. novembra 1991, Skupština Srba u BiH donijela je odluku da teritorij savezne jugoslavenske države čine sve općine, mjesne zajednice i naseljena mjesta u kojima je na referendumu glasalo više od 50 % građana srpske nacionalnosti, kao i ona područja u kojima su se građani drugih nacionalnosti izjasnili za ostanak u Jugoslaviji. Skupština Srba u BiH usvojila je 9. januara 1992. deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Dana 28. februara 1992. usvojen je [[Ustav Republike Srpske|ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] i proglašen da teritorij države uključuje [[Srpska autonomna oblast|srpske autonomne oblasti]], općine i druge srpske etničke entitete u Bosni i Hercegovini (uključujući oblasti opisane kao "mjesta u kojima je srpski narod ostao u manjini zbog [[genocid]]a provedenog nad njim tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]"), te je proglašen dijelom savezne jugoslavenske države. Od 29. februara do 2. marta 1992, u Bosni i Hercegovini je održan [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]]. Većina Srba bojkotirala je glasanje obrazlažući da je neustavno, jer je referendum zaobišao pravo veta predstavnika srpskog naroda u parlamentu. Dana 6. aprila 1992, [[Evropska unija]] je formalno priznala nezavisnost Bosne i Hercegovine. Srpska Republika Bosna i Hercegovina proglasila je svoju nezavisnost 7. aprila 1992. godine. Dana 12. augusta 1992. iz naziva ovog entiteta uklonjena je referenca na Bosnu i Hercegovinu, nakon čega je usvojen naziv Republika Srpska. Tokom [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]], predsjednik Republike Srpske [[Radovan Karadžić]] izjavio je da ne želi da Srpska bude u federaciji zajedno sa [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbijom]] u Jugoslaviji, već da Srpska treba biti direktno uključena u sastav [[Srbija|Srbije]].<ref name="East Europe Pp. 38">''Daily report: East Europe, Issues 191–210''. Front Cover United States. Foreign Broadcast Information Service. Pp. 38. (A recorded conversation between Branko Kostic and Srpska's President Radovan Karadzic, Kostic asks whether Karadzic wants Srpska to be an autonomous federal unit in federation with Serbia, Karadzic responds by saying that he wants complete unification of Srpska with Serbia as a unitary state similar to France.)</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini === {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Datoteka:BeforeDayton.png|desno|mini|280x280piksel|Granice sukobljenih strana prije Dejtonskog sporazuma{{Legenda|#027B3F|[[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]}}{{Legenda|red|[[Vojska Republike Srpske]]}}{{Legenda|darkblue|[[Hrvatsko vijeće odbrane]]}}]] Dana 12. maja 1992, na zasjedanju [[Narodna skupština Republike Srpske|skupštine Republike Srpske]], [[Radovan Karadžić]] najavio je šest "strateških ciljeva" srpskog naroda u Bosni i Hercegovini:<ref name="ICTYmladic2002">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/mla-ai021010e.pdf|title=Prosecutor v. Ratko Mladic – Amended Indictment|date=2. 8. 2001|publisher=United Nations [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]}}</ref> # Uspostaviti državne granice razdvajajući srpski narod od druge dvije etničke zajednice. # Postaviti koridor između [[Semberija|Semberije]] i [[Bosanska krajina|Krajine]] . # Uspostaviti koridor u [[Drina|dolini rijeke Drine]], odnosno eliminirati Drinu kao granicu koja razdvaja srpske države. # Uspostaviti granicu na rijekama [[Una|Uni]] i [[Neretva|Neretvi.]] # Podijeliti grad [[Sarajevo]] na srpski i [[Bošnjaci|bošnjački]] dio i uspostaviti efikasne državne vlasti u oba dijela. # Osigurati pristup [[Jadransko more|moru]] za Republiku Srpsku. Na istoj sjednici, skupština izglasala je stvaranje [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS) i imenovala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], zapovjednika Druge vojne oblasti [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]], za zapovjednika VRS-a. Krajem maja 1992, nakon povlačenja jugoslavenskih snaga iz Bosne i Hercegovine, Druga vojna oblast u osnovi je transformirana u Glavni štab VRS-a. Nova vojska je odmah krenula vojnim putem da ostvari šest "strateških ciljeva" Republike Srpske, koji su potvrđeni operativnom direktivom koju je Ratko Mladić izdao 19. novembra 1992. VRS je tokom rata u Bosni i Hercegovini proširila granice Republike Srpske.{{Nedostaje referenca}} Do 1993, Republika Srpska je kontrolirala većinu teritorije Republike Bosne i Hercegovine, približno 70 %. Konačnim dogovorom postignutim [[Dejtonski sporazum|Dejtonskim sporazumom]] 1995, Republici Srpskoj pripalo je 49 % teritorije Bosne i Hercegovine. === Ratni zločini === Od početka rata VRS ([[Vojska Republike Srpske]]) i političko rukovodstvo Republike Srpske optuženi su za [[Ratni zločin|ratne zločine]], [[Zločin protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]], [[genocid]], [[etničko čišćenje]] nesrpskog stanovništva, stvaranje i vođenje [[Logor|koncentracionih logora]] i uništavanjem [[Kultura Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačke kulturne]] i [[Historija Bosne i Hercegovine|historijske baštine]]. Nezavisni promatrači uglavnom se slažu da su se desila i [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini|mnoga silovanja]] i drugi [[ratni zločin]]i od strane VRS.{{Potreban citat}} Njihove žrtve su bili prvenstveno [[Bošnjaci]], ali i [[Hrvati]].<ref name="Kressel20022">{{Cite book|last=Kressel|first=Neil Jeffrey|title=Mass Hate: Global Rise to Genocide and Terror|url=https://archive.org/details/masshateglobalri0000kres|publisher=Westview Press|year=2002|isbn=0-8133-3951-0|page=[https://archive.org/details/masshateglobalri0000kres/page/15 15]}}</ref> Visoko klasificirani izvještaj [[Centralna obavještajna agencija|CIA-e,]] koji je procurio u štampu, otkrio je da srpsko rukovodstvo bilo prvo počinilo zločine, da su izvršili 90% ratnih zločina i bili jedina strana koja je sustavno pokušavala "ukloniti sve tragove drugih etničkih grupa iz svojih teritorija".<ref name="Kressel20022"/><ref>{{Cite news|last=Cohen|first=Roger|title=C.I.A. Report on Bosnia Blames Serbs for 90% of the War Crimes|url=https://www.nytimes.com/1995/03/09/world/cia-report-on-bosnia-blames-serbs-for-90-of-the-war-crimes.html?sec=&spon=&pagewanted=all|work=The New York Times|date=9. 3. 1995}}</ref><ref>{{Cite book|last=Thomas Cushman|first=Thomas Cushman|title=This Time We Knew: Western Responses to Genocide in Bosnia|url=https://archive.org/details/thistimeweknewwe00cush_0|publisher=New York University Press|year=1996|isbn=0-8147-1535-4|pages=[https://archive.org/details/thistimeweknewwe00cush_0/page/94 94]}}</ref> Najteže od tih krivičnih djela bio je [[genocid u Srebrenici]] 1995. godine, gdje je sistematski pogubljeno preko 8.000 [[Bošnjaci|bošnjačkih]] muškaraca i dječaka, te duga vojna [[opsada Sarajeva]] koja je rezultirala sa 12.000 civilnih žrtava. [[Etničko čišćenje]] nesrpskog stanovništva bilo je posebno uobičajeno na teritorijama regije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]] i doline rijeke [[Drina|Drine.]] U mnogim slučajevima postupak se vodio putem dobro organizirane i efikasne birokratije koju su uspostavile vlasti, kao što je slučaj u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Ti i drugi slučajevi etničkog čišćenja dramatično su promijenili demografsku sliku Republike Srpske i Bosne i Hercegovine. Mnogi zvaničnici Republike Srpske također su optuženi za stvaranje i upravljanje zatočeničkim logorima, posebno [[Koncentracijski logor Omarska|Omarska]], [[Logor Manjača|Manjača]], [[Koncentracijski logor Keraterm|Keraterm]], [[Koncentracijski logor Uzamnica|Uzamnica]] i [[Koncentracijski logor Trnopolje|Trnopolje]], u kojima su bile zatočene hiljade ljudi. [[Duško Tadić]], bivši lider [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a u [[Kozarac|Kozarcu]] i bivši pripadnik paravojnih snaga podržavajući napad na [[Prijedor]][[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|, MKSJ]] je proglasio krivim za [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]], teška kršenja [[Ženevska konvencija|Ženevskih konvencija]] i kršenja ratnih običaja u [[Koncentracijski logor Omarska|logorima Omarska]], [[Koncentracijski logor Trnopolje|Trnopolje]] i [[Koncentracijski logor Keraterm|Keraterm]].<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/tadic/tjug/en/tad-sj970714e.pdf|title=Prosecutor v. Duško Tadić – Judgement|date=14. 7. 1997|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> U Omarskoj potvrđeno je oko 500 smrtnih slučajeva povezanih sa ovim pritvorskim objektima. Prema nalazima Državne komisije za dokumentaciju ratnih zločina na teritoriji Bosne i Hercegovine, VRS i drugi neidentifikovani pojedinci iz Republike Srpske tokom rata u BiH uništili su ili oštetili 68,67% ili 789 [[džamija]] u [[džemat]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.alumniconnections.com/harvard/alumni/images/from_the_ashes.pdf|title=From the Ashes: The Past and Future of Bosnia's Cultural Heritage|last=Riedlmayer|first=András J.|publisher=Harvard University|access-date=23. 6. 2021|archive-date=18. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160718040221/http://www.alumniconnections.com/harvard/alumni/images/from_the_ashes.pdf|url-status=dead}}</ref> Većina [[Spisak džamija u Bosni i Hercegovini|uništenih džamija]] klasifikovana je kao [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovački nacionalni spomenik]]; neki, uglavnom građeni između 15. i 17. vijeka, bili su na popisu [[UNESCO]]-a kao spomenici svjetske baštine. Mnoge katoličke crkve na istoj teritoriji također su uništene ili oštećene, posebno tokom 1995. Pored [[Sveto|svetih]] spomenika, vojska RS-a, poput [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine|Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine]], teško su oštetile ili uništile i mnoge svjetovne spomenike. Biblioteka je zapaljena granatiranjem sa položaja VRS oko [[Sarajevo|Sarajeva]] tokom [[Opsada Sarajeva|opsade]] 1992. godine.{{Multiple image|align=right|direction=horizontal|image1=Evstafiev-Radovan Karadzic 3MAR94.jpg|width1=157|image2=Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg|width2=150|footer=[[Radovan Karadžić]] (lijevo), bivši i prvi [[predsjednik Republike Srpske]], i [[Ratko Mladić]] (desno), bivši [[general]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], osuđeni su za [[genocid]], [[ratni zločin|ratne zločine]] i [[zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] na doživotnu kaznu zatvora.}} Iako pojedinci odgovorni za uništavanje nacionalne baštine još nisu pronađeni, niti su podignute optužnice, [[Međunarodni sud pravde|međunarodne agencije za ljudska prava]] naveliko su izvještavale da su ''"vlasti srpskog naroda u BiH izdale naredbe ili organizirale ili odobrile napore da unište bošnjačke i hrvatske kulturne i vjerske institucije"''.<ref>{{Cite journal|date=juni 1994|title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina: U.N. Cease-Fire Won't Help Banja Luka|url=https://www.hrw.org/reports/1994/bosnia2/|journal=Human Rights Watch|volume=6|issue=8|access-date=23. 6. 2021|archive-date=29. 1. 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020129105940/https://www.hrw.org/reports/1994/bosnia2/|url-status=dead}}</ref> U drugim slučajevima, poput slučaja [[Ferhat-pašina džamija|Ferhadije džamije]] utvrđeno je da su: ''"Vlasti Banjaluke aktivno su se bavile ili su barem pasivno tolerirale diskriminaciju Muslimana na osnovu njihovog vjerskog i etničkog porijekla."'' i da ''"[...] srpska vlada [Republika Srpska] nije ispunila svoju obavezu prema Sporazumu o ljudskim pravima da poštuje i osigura pravo na slobodu vjeroispovijesti bez diskriminacije."'' <ref>{{Cite journal|last=Dakin|first=Brett|year=2002|title=The Islamic Community in Bosnia and Herzegovina v. The Republika Srpska: Human Rights in a Multi-Ethnic Bosnia|url=http://www.law.harvard.edu/students/orgs/hrj/iss15/dakin.shtml|journal=Harvard Human Rights Journal|volume=15}}</ref> Lokalni sudija presudio je da vlasti grada [[Banja Luka|Banje Luke]] pod kontrolom Srba moraju platiti 42 miliona dolara svojoj islamskoj zajednici za 16 lokalnih džamija uništenih tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] od 1992. do 1995. godine.<ref name="bbc">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7902929.stm|work=BBC News|title=Serbs ordered to pay for mosques|date=20. 2. 2009}}</ref>{{Quote box|quote=Tužilaštvo je dokazalo da je u [[Srebrenica|Srebrenici]] počinjen [[genocid]] i da je za to lično odgovoran [[general]] [[Radislav Krstić]].|source=[[Olga Kavran]], zamjenik koordinatora, [[MKSJ]] Outreach Programa<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/sid/10168 |title=Bridging the Gap in Srebrenica, Bosnia and Herzegovina |publisher=[[ICTY]] |access-date=20. 4. 2010}}</ref>|width=17%|align=left}}Godine 1993., [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] stvorilo je u [[Den Haag|Haagu]] [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY) s ciljem privođenja odgovornih osoba za teška kršenja međunarodnog humanitarnog prava na teritoriji bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] od 1991. godine. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haški sud]] je 24. jula 1995. podigao optužnicu protiv [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] <ref name="ICTYkaradzic2009">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/karadzic/ind/en/090218.pdf|title=Prosecutor v. Radovan Karadžić – Third Amended Indictment|date=27. 2. 2009|publisher=United Nations [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]}}</ref> i [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]] <ref name="ICTYmladic20022">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/mla-ai021010e.pdf|title=Prosecutor v. Ratko Mladic – Amended Indictment|date=2. 8. 2001|publisher=United Nations [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]}}</ref> zbog optužbi za genocid i zločine protiv čovječnosti; dana 14. novembra 1995., obojica su ponovo optuženi po optužbama specifičnim za [[genocid u Srebrenici]]. Haški tribunal je 2. augusta 2001. godine [[general]]-[[major]]a [[Radislav Krstić|Radislava Krstića]], zapovjednika Drinskog korpusa VRS-a u to vrijeme odgovornog za genocid u Srebrenici, proglasio krivim za genocid.<ref name="ICTYkaradzic2009" /> Mnoge druge političke lidere Republike Srpske i oficire VRS-a Haški sud je optužio, sudio i osudio za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti počinjene tokom [[Historija Bosne i Hercegovine|rata u BiH]] od 1992. do 1995. godine. Godine 1993., [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] stvorilo je u [[Den Haag|Haagu]] [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY) s ciljem privođenja odgovornih osoba za teška kršenja međunarodnog humanitarnog prava na teritoriji bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] od 1991. godine. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haški sud]] je 24. jula 1995. podigao optužnicu protiv [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] <ref name="ICTYkaradzic20092">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/karadzic/ind/en/090218.pdf|title=Prosecutor v. Radovan Karadžić – Third Amended Indictment|date=27. 2. 2009|publisher=United Nations [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]}}</ref> i [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]] <ref name="ICTYmladic20023">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/mla-ai021010e.pdf|title=Prosecutor v. Ratko Mladic – Amended Indictment|date=2. 8. 2001|publisher=United Nations [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]}}</ref> zbog optužbi za genocid i zločine protiv čovječnosti; dana 14. novembra 1995., obojica su ponovo optuženi po optužbama specifičnim za [[genocid u Srebrenici]]. Haški tribunal je 2. augusta 2001. godine [[general]]-[[major]]a [[Radislav Krstić|Radislava Krstića]], zapovjednika Drinskog korpusa VRS-a u to vrijeme odgovornog za genocid u Srebrenici, proglasio krivim za genocid.<ref name="ICTYkaradzic20092" /> Mnoge druge političke lidere Republike Srpske i oficire VRS-a Haški sud je optužio, sudio i osudio za ratne zločine i zločine protiv čovečnosti počinjene tokom [[Historija Bosne i Hercegovine|rata u BiH]] od 1992. do 1995. godine.[[Datoteka:Serbia_in_the_Yugoslav_Wars.png|desno|mini|300x300piksel|Teritoriji pod kontrolom [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i [[Srpska vojska Krajine|Vojske Srpske Krajine]]]]Godine 2006. objavljen je spisak od gotovo 28.000 osoba koje su, prema navodima vlasti Republike Srpske, bile uključene samo u [[Genocid u Srebrenici|genocidu u Srebrenici;]] 892 navodno odgovornih i dalje su na funkcijama u lokalnoj vladi Republike Srpske.<ref>{{Cite news|title=Srebrenica Suspects Revealed|url=http://www.iwpr.net/report-news/srebrenica-suspects-revealed|work=Institute for War & Peace Reporting|date=25. 8. 2006|access-date=23. 6. 2021|archive-date=16. 4. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416132527/http://iwpr.net/report-news/srebrenica-suspects-revealed|url-status=dead}}</ref> Uhićenja i suđenja svim osumnjičenima za ratne zločine su u toku, a planirano je da se njihova suđenja održe u novoosnovanom Tribunalu za ratne zločine u BiH. Očekuje se da će suđenja svim osumnjičenim za ratne zločine trajati godinama koje dolaze. Dva dana nakon što su međunarodne sudije u Haagu presudile da su određene srpske snage počinile [[genocid]] na preko 8.000 Bošnjaka u [[Srebrenica|Srebrenici]] 1995. godine ''"Vlada Republike Srpske izrazila je duboko žaljenje zbog zločina počinjenih nad nesrbima i osudila sve osobe koje su učestvovale u tim zločinima tokom građanskog rata u Bosni"'', navodi se u saopćenju.<ref>{{Cite news|last=Wood|first=Nicholas|title=Serbs Apologize To War Victims|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E1D61F3EF932A35750C0A9619C8B63|work=The New York Times|date=1. 3. 2007}}</ref> === Kontroverze === {{Glavni|Egzodus Srba iz Sarajeva}} Razni navodi iznošeni su posebno od 2001. godine u pogledu nivoa [[Etničko čišćenje|etničkog čišćenja]] i ubijanja srpskih civila u regijama pod kontrolom bošnjačke vlade i [[De facto|''de'' facto]] hrvatske vlade [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Herceg-Bosne]] tokom rata. U tim se navodima tvrdi da su bošnjačke i hrvatske vlasti ubijale etničke srpske civile, uključujući i Srbe koji žive u Sarajevu, te da su vlasti Republike Srpske djelovale kao odgovor na te navodne zločine.{{Potreban citat}}[[Datoteka:Bih_dayton_en.png|desno|mini|200x200piksel|Granice Republike Srpske nakon [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]].]] Ubistva su navodno izvršena tokom kaotičnih prvih mjeseci [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]], prije nego što su zakon i red pravilno uspostavljeni, kao i [[Mušan Topalović]], oficir odmetnik van kontrole vojske, kojeg se vlada riješila u drugoj polovini 1993. godine. Kao rezultat [[Operacija "Oluja"|operacije "Oluja"]], gotovo 200.000 Srba pobjeglo je iz [[Hrvatska|Hrvatske]] i velik dio njih je utočište pronašao u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] (posebno u Republici Srpskoj). Također tokom i nakon rata (kada je potpisan Dejtonski sporazum), neki su Srbi napustili ili protjerani iz Sarajeva i druge dijelove [[Federacija Bosne i Hercegovine|entiteta Federacije Bosne i Hercegovine,]] posebno nakon što su teritorijalne odredbe izvršene u skladu s Dejtonskim sporazumom.<ref>{{Harvnb|FBIS|1996}}: "The exodus of Sarajevo's Serbs is just one of many Serb exoduses during this war, but it is fatal for them. The Sarajevo Serbs are the most urban, educated, and largest ..."</ref><ref name="FBIS27b">{{Harvnb|FBIS|1996}}: "Before the exodus of the Sarajevo Serbs, the exodus of almost 17,000 Serbs from Odzak and Vukosavlje passed unnoticed in the public."</ref><ref name="Chakravartty120b">{{Harvnb|Chakravartty|1999}}: "The ethnic cleansing of the Krajina Serbs, quietly applauded by the governments of the United States and Germany, set precedents for the exodus of frightened Serbs from Sarajevo — once the beacon of Slavic and Islamic coexistence — after the Dayton accord signed December 14, 1995, in Paris. Neither the Muslim-led Bosnian Government nor the outside world, was able to offer the suburban Sarajevo Serbs — numbering approximately 150,000— convincing guarantees of safety."</ref> Također su mnogi Srbi napustili Sarajevo nakon što je [[Momčilo Krajišnik]], bivši [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik RS]], pozvao Srbe da žive u entitetu Republika Srpska. Osnovani su brojni logori i dogodila se pogubljenja u dijelovima Sarajeva koje su čvrsto držale srpske snage ([[Ilidža]]). Dalje, razne međunarodne i državne agencije izvijestile su da je većina Srba ubijenih u Sarajevu ubijena od i sa položaja VRS-a koji su okruživali Sarajevo i ubrojani su u ukupne žrtve od 12.000 civila. Takvi izvještaji potkrijepljeni su forenzičkim analizama i medicinskom dokumentacijom koja se vodila u sarajevskim bolnicama.  Nije podignuta optužnica pred [[MKSJ]]-om ili bilo kojom drugom pravnom agencijom koja bi razmatrala zahtjeve vlade Republike Srpske. S druge strane, [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]] je proglasio krivim [[Stanislav Galić|Stanislava Galića]], zapovjednika snaga VRS-a odgovornih za [[Opsada Sarajeva|opsadu Sarajeva]].<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/acjug/en/gal-acjud061130.pdf|title=Prosecutor v. Stanislav Galić Judgement|date=30. 11. 2006|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> == Vojska == {{Glavni|Vojska Republike Srpske|Ministarstvo odbrane Republike Srpske|Oružane snage Bosne i Hercegovine}}Od 1. decembra 2005. nakon reforme [[Ministarstvo odbrane Bosne i Hercegovine|odbrane]] u Bosni i Hercegovini, [[Vojska Republike Srpske]] prestaje postojati i biva integrisana u sastav [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]], te nastavlja tradiciju kroz Srpski puk u OS BiH. == Ekonomija == {{Glavni|Dinar Republike Srpske|Konvertibilna marka#Republika Srpska}}[[Dinar Republike Srpske]] bio je zvanična novčana jedinica Republike Srpske od 1992. do 1994., a izdavala ga je [[Narodna banka Republike Srpske]]. Godine 1994. zbog hiperinflacije Republika Srpska je koristila [[Jugoslavenski dinar|jugoslavensku valutu]] (prvo takozvani „Avramovićev dinar“ 1. januara 1994, a zatim „novi dinar SR Jugoslavije“ 24. januara 1994) sve do 1998, kada je u upotrebu ušla [[konvertibilna marka]]. [[Centralna banka Bosne i Hercegovine]] izdaje novčanice sa različitim dizajnom za entitete, osim najvećeg apoena tj. novčanice od 200 KM. Na apoenima za Republiku Srpsku natpisi se štampaju prvo [[Ćirilica|ćirilicom]], a zatim [[Latinica|latinicom]]. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Bosne i Hercegovine}} {{Stubičasti dijagram|barwidth=150px|boja_stuba1=#FF0000|boja_stuba2=#228B22|boja_stuba3=#007FFF|cifra_stuba1=82.82|cifra_stuba2=12.77|cifra_stuba3=2.20|desno1=%|float=right|ime_stuba1=[[Srbi]]|ime_stuba2=[[Bošnjaci]]|ime_stuba3=[[Hrvati]]|maks=100|naslov=Etničke grupe u Republici Srpskoj 2013.}} [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.]] pokazuje brojku od 1.218.107 stanovnika, od čega je 82,22% [[Srbi|Srba]], 14,1% [[Bošnjaci|Bošnjaka]], 2,43% [[Hrvati|Hrvata]] i 1,25% ostalih.<ref name="RP 2013"/> === Sastav stanovništva === {{Stanovništvo BiH | admin_godina = 2013 | g2013_ukupno = 1228423 | g2013_bosnjaci = 171839 | g2013_srbi = 1001299 | g2013_hrvati = 29645 | g2013_bosanci = 1249 | g2013_romi = 2057 | g2013_muslimani = 1730 | g2013_bosanciihercegovci = 196 | g2013_albanci = 150 | g2013_jugosloveni = 1622 | g2013_ukrajinci = 2252 | g2013_crnogorci = 1156 | g2013_turci = 8 | g2013_slovenci = 530 | g2013_pravoslavci = 583 | g2013_makedonci = 412 | g2013_nisu_izjasnili = 8189 | g2013_nepoznato = 2127 }} === Trenutna statistika === [[Datoteka:Republika Srpska - Etnicki sastav po opstinama 2013 2.gif|mini|Republika Srpska - Etnički sastav po općinama 2013]] {| class="wikitable" !Godina !Stanovništvo !Živorođenih !Umrlih !Prirodni priraštaj |- |2010 |{{smanjenje}}1.176.419 |{{smanjenje}}10.147 |{{Pozitivan pad}}13.517 | {{Pozitivan pad}}-3.370 |- |2011 |{{smanjenje}}1.174.420 |{{smanjenje}}9.561 |{{Negativan rast}}13.658 |{{Negativan rast}}-4.097 |- |2012 |{{smanjenje}}1.173.131 |{{rast}}9.978 |{{Negativan rast}}13.796 |{{Pozitivan pad}}-3.818 |- |2013 |{{smanjenje}}1.171.179 |{{smanjenje}}9.510 |{{Negativan rast}}13.978 |{{Negativan rast}}-4.468 |- |2014 |{{smanjenje}}1.167.082 |{{smanjenje}}9.335 |{{Negativan rast}}14.409 |{{Negativan rast}}-5.074 |- |2015 |{{smanjenje}}1.162.164 |{{rast}}9.357 |{{Negativan rast}}15.059 |{{Negativan rast}}-5.702 |- |2016 |{{smanjenje}}1.157.516 |{{rast}}9.452 |{{Pozitivan pad}}13.970 |{{Pozitivan pad}}-4.518 |- |2017 |{{smanjenje}}1.153.017 |{{smanjenje}}9.339 |{{Negativan rast}}14.663 |{{Negativan rast}}-5.324 |- |2018 |{{smanjenje}}1.147.902 |{{rast}}9.568 |{{Negativan rast}}14.763 |{{Pozitivan pad}}-5.195 |- |2019 |{{smanjenje}}1.142,495 |{{smanjenje}}9.274 |{{Negativan rast}}15.081 |{{Negativan rast}}-5.807 |- |2020 |{{smanjenje}}1.136,274 |{{smanjenje}}9.161 |{{Negativan rast}}16.582 |{{Negativan rast}}-7.421 |- |2021 |{{smanjenje}}1.128.309 |{{rast}}9.274 |{{Negativan rast}}19.002 | {{Negativan rast}}-9.728 |- |2022 |{{smanjenje}}1.120.236 |{{smanjenje}}9.118 |{{Pozitivan pad}}16.263 |{{Pozitivan pad}}-7.145 |} <gallery> Datoteka:Republika Srpska - Udeo Srba po opstinama 1991 TO 2013.gif|Udio Srba po općinama 1991. Datoteka:Republika Srpska - Udeo Srba po opstinama 2013.gif|Udio Srba po općinama 2013. Datoteka:Republika Srpska - Udeo Muslimana po opstinama 1991 TO 2013.gif|Udio Muslimana po općinama 1991. Datoteka:Republika Srpska - Udeo muslimana po opstinama 2013.gif|Udio Bošnjaka po općinama 2013. Datoteka:Republika Srpska - Udeo Hrvata po opstinama 1991 TO 2013.gif|Udio Hrvata po općinama 1991. Datoteka:Republika Srpska - Udeo Hrvata po opstinama 2013.gif|Udio Hrvata po općinama 2013. </gallery> == Geografija == [[Datoteka:Map_Bih_entities.png|desno|mini|200x200piksel|Granice Republike Srpske nakon formiranja [[Brčko distrikt]]a.]] Teritorija Republike Srpske nalazi se između 42°33' i 45°16' sjeverne geografske širine, te 16°°11' i 19°° 37' istočne geografske dužine. Površina Republike Srpske zauzima dio [[Bosanska krajina|Bosanske krajine]], [[Semberija|Semberije]], [[Posavina|Posavine]] i [[Hercegovina|Hercegovine]], dijelove [[Podrinje|Podrinja]], [[Istočno Sarajevo|sarajevske kotline]], te dio [[Jadransko more|Jadranskog]] primorja. Republika Srpska zauzima 49% površine Bosne i Hercegovine na kojoj po procjenama živi 1.512.178 stanovnika. Granice Republike Srpske uglavnom su bazirane na politički utvrđenoj raspodjeli kao rezultat ratnih djelovanja na prostoru Bosne i Hercegovine za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]]. Prirodne odlike Republike Srpske su veoma složene, što je rezultat njene pripadnosti različitim prirodnogeografskim cjelinama i njihovoj geomorfološkoj evoluciji. U geomorfološkom izgledu na prostoru Republike Srpske se smjenjuju različiti oblici. U sjevernom peripanonskom dijelu brežuljkasti tereni izgrađeni od kenozojskih naslaga postepeno se spuštaju u ravničarske prostore s aluvijalnim zaravnima i riječnim terasama koji ujedno čini i najplodniji dio Republike Srpske. Na tom prostoru izdižu se samo nekoliko usamljenih planina – Kozara, Prosara, Motajica, Vučijak i Trebovac, te krajnji sjevero-istočni ogranci Majevice. Prema jugu ravničarski prostor preko brežuljkastog terena prelazi u planinsko područje koje zauzima i najveći dio površine Republike Srpske. == Teritorijalna organizacija == {{Glavni|Teritorijalna organizacija Republike Srpske|Regije Republike Srpske|Općine Republike Srpske}} [[Datoteka:Регије_Републике_Српске_2015-2025.png|mini|201x201piksel|Regije Republike Srpske prema Prostornom planu do 2025. godine]] Republika Srpska proglašena je 9. januara 1992. godine, a kao entitet u sastavu Bosne i Hercegovine verifikovana je [[Dejtonski sporazum|Dejtonskim mirovnim sporazumom]] i potpisivanjem mira u Parizu 14. decembra 1995, kojim je završen [[rat u Bosni i Hercegovini]]. Od 2003. godine glavni grad je [[Sarajevo]], a administrativni i najveći grad Republike Srpske je [[Banja Luka]] s više od 200.000 stanovnika, koji predstavlja administrativni, privredni i kulturni centar ovog bosanskohercegovačkog entiteta. Republika Srpska je zvanično teritorijalno podijeljena na i 63 općine i Grad [[Istočno Sarajevo]]. [[Brčko distrikt|Distrikt Brčko]] pripada oba entiteta kao kondominij, a odlukom Arbitražne Komisije za Brčko stavljen pod upravu države Bosne i Hercegovine kao zaseban distrikt. Istočno Sarajevo podijeljeno je na šest općina. == Praznici == {{Glavni|Praznici u Republici Srpskoj}} Praznici u Republici Srpskoj određeni su ''Zakonom o praznicima Republike Srpske''.<ref name="Praz">{{cite web|title=Zakon o praznicima Republike Srpske|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/muls/OMin/Documents/Zakon%20o%20praznicima%20RS.doc|work=vladars.net|publisher=Službeni glasnik Republike Srpske|access-date=9. 11. 2017|archive-date=12. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912213524/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/muls/OMin/Documents/Zakon%20o%20praznicima%20RS.doc|url-status=dead}}</ref> Dijele se na entitetske i vjerske. === Entitetski praznici === Po ''Zakonu o praznicima Republike Srpske'', ako drugi dan entitetskog praznika, koji se slavi dva dana, pada u nedjelju, neradni se dan prenosi u ponedjeljak. Entitetski praznici su: * [[1. januar|1]]–2. januar – [[Nova godina]]<ref name="Praz"/> * 9. januar – [[Dan Republike Srpske]] ([[ustavni sud Bosne i Hercegovine]] datum proglasio neustavnim)<ref name="Praz"/> * 1–2. maj – [[Međunarodni praznik rada]]<ref name="Praz"/> * 9. maj – ''[[Dan pobjede nad fašizmom]]''<ref name="Praz"/> * 21. novembar – [[Dejtonski sporazum|Dan uspostave Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini]]<ref name="Praz"/> === Vjerski praznici === ==== Fiksni praznici ==== * 6–7. januar – [[Badnjak|Badnji dan]] i [[Božić]], za vjernike [[Pravoslavlje|pravoslavne crkve]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]<ref name="Praz"/> * 14. januar – [[Nova godina]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]<ref name="Praz"/> * 24–25. decembar – [[Badnjak|Badnji dan]] i [[Božić]], za vjernike [[Katoličanstvo|rimokatoličke crkve]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]<ref name="Praz"/> ==== Promjenljivi praznici ==== * [[Veliki petak]] i [[Uskrs]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]<ref name="Praz"/> * [[Veliki petak]] i [[Uskrs]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]<ref name="Praz"/> * [[Ramazanski bajram]], za vjernike [[Islam|islamske vjeroispovjesti]] (dva dana)<ref name="Praz"/> * [[Kurban-bajram]], za vjernike [[Islam|islamske vjeroispovjesti]] (dva dana)<ref name="Praz"/> == Također pogledajte == {{BiHPortal}} * [[Republika Srpska (1992–1995)]] * [[Republika Srpska Krajina]] * [[Republika Srbija (1992–2006)]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Republika Srpska}} * [http://www.vladars.net/ Vlada Republike Srpske]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121173853/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Pages/Default.aspx |date=21. 1. 2013 }} * [http://www.predsjednikrs.net/ Predsjednik Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606175111/http://www.predsjednikrs.net/ |date=6. 6. 2019 }} * [http://www.narodnaskupstinars.net/ Narodna skupština Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{BiH po temama}} {{Jugoslavenska hronologija}} [[Kategorija:Republika Srpska|*]] [[Kategorija:Prvi nivo državnih administrativnih podjela]] [[Kategorija:Administrativna podjela Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Separatizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1992.]] cckg3i0dsirlorl2e9cpihue17dgawl 0 1424 3917801 3913519 2026-08-12T22:54:30Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika i posložene ostale 3917801 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Neretva | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = ''Nera''; ''Zelena ljepotica'' | slika = TrainTrip-Sarajevo-Mostar.jpg | veličina_slike = 250 | opis_slike = Neretva između [[Jablanica|Jablanice]] i [[Mostar]]a | slika_karta = Sliv Neretve.gif | veličina_karte = 250 | karta_opis = Sliv Neretve označen crvenom bojom | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | dužina = 230 | izvor = Gredelj (planine [[Lebršnik]] i [[Zelengora]]) | ušće = [[Ploče]] ([[Hrvatska]]) | ulijeva_se_u = [[Jadransko more]] | etimologija = | nadmorska visina izvora = 1.227 | nadmorska visina ušća = 0 | prosječni protok = 341 | površina sliva = 10.380 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = Jezernica, Slatnica, [[Župski Krupac]], [[Šištica (rijeka)|Šištica]], [[Baščica]], [[Glogošnica (rijeka)|Glogošnica]], [[Mostarska Bijela]], [[Buna (rijeka)|Buna]], [[Bregava]], [[Krupa (Neretva)|Krupa]], Norin | desne_pritoke = Gornji i Donji Krupac, [[Dindolka]], [[Rakitnica (Neretva)|Rakitnica]], [[Konjička Ljuta]], [[Trešanica]], [[Neretvica]], [[Rama (rijeka)|Rama]], [[Doljanka]], [[Drežanka]], [[Radobolja]], [[Jasenica (rijeka)|Jasenica]], [[Trebižat]] | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} <br/> {{ZID|Hrvatska}} | gradovi kroz koje protiče = [[Ulog]], [[Glavatičevo]], [[Konjic]], [[Jablanica]], [[Mostar]], [[Počitelj]], [[Čapljina]], [[Metković]], [[Opuzen]], [[Ploče]] | sliv = [[Jadranski sliv]] | plovnost = }} [[Datoteka:Prurva horni Neretvy2, zname sestkove pereje.jpg|mini|250px|Neretva u [[Gornja Neretva|gornjem toku]]]] [[Datoteka:Neretva most.jpg|250px|mini|Most na Neretvi u [[Jablanica|Jablanici]] koji je upotrijebljen za snimanje [[film]]a ''[[Bitka na Neretvi (film)|Bitka na Neretvi]]''.]] [[Datoteka:Neretva River in Sutina, Mostar-bs.jpg|250px|mini|Rijeka Neretva u naselju Sutina, [[Mostar]]]] [[Datoteka:Salakovac, prehrada na Neretve, podel ni silnice Mostar-Sara.jpg|250px|mini|Ušće [[Mostarska Bijela|Bijele]] u Neretvu]] [[Datoteka:Mostar Stari Most 2008 2.jpg|mini|250px|mini|[[Stari most]] u Mostaru]] [[Datoteka:Neretva metkovic2.jpg|250px|mini|desno|Neretva s Lučkog mosta u [[Metković]]u]] [[Datoteka:Dalmatia Neretva river delta IMG 9868.JPG|mini|250px|Ušće glavnog rukavca Neretve, jugoistočno od [[Ploče|Ploča]]]] '''Neretva''' je [[rijeka]] duga 230&nbsp;km, koja najvećim dijelom protječe kroz [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] (208&nbsp;km), a manjim dijelom, prije [[ušće|ušća]] u [[Jadransko more]], kroz [[Hrvatska|Hrvatsku]] (22&nbsp;km). Najduža je pritoka Jadranskog mora s istočne [[obala|obale]]. Izvire u planinskim predjelima visoke [[Hercegovina|Hercegovine]], ispod planine Jabuke (ogranka [[Zelengora|Zelengore]]). S pritokama čini zasebnu prirodnu cjelinu i jedinstven [[ekosistem]] u ovom dijelu svijeta.<ref>{{cite web |title= DNK identifikacija autohtonih bh populacija potočne pastrmke (''Salmo trutta'' m. fario L) gornjeg toka rijeke Neretve i njenih pritoka |url= http://www.registar.nub.ba/pls/htmldb/f?p=101:5:5678431273924349423::::SELECTED_ID_PRO:243 |publisher=registar.nub.ba |access-date= 15. 1. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110706131431/http://www.registar.nub.ba/pls/htmldb/f?p=101%3A5%3A5678431273924349423%3A%3A%3A%3ASELECTED_ID_PRO%3A243 |archive-date= 6. 7. 2011}}</ref> Desne [[pritoka|pritoke]] Neretve jesu Zurevića potok, Međeđak, [[Jezernica]] ili Tatinak, Gornji i Donji Krupac, [[Dindolka]], [[Bjelimićka rijeka]], [[Slatinica]], [[Račica]], [[Rakitnica (Neretva)|Rakitnica]], [[Konjička Ljuta]], [[Trešanica]], [[Neretvica]], [[Rama (rijeka)|Rama]], [[Doljanka]], [[Drežanka]], Grabovica, [[Radobolja]], i [[Trebižat]], a lijeve su [[Živašnica]], [[Lađanica]], [[Župski Krupac]], Bukovica, [[Šištica (rijeka)|Šištica]], [[Baščica]], [[Glogošnica (rijeka)|Glogošnica]], [[Mostarska Bijela]], [[Buna (rijeka)|Buna]], [[Bregava]], [[Krupa (Neretva)|Krupa]]. Do 19. stoljeća Neretva je nazivana različitim imenima. Dio toka od Lađanice bio je smatran izvorom Neretve, pa se odatle do [[Konjic]]a zvala ''Borča'' ili ''Velika Borča''. Zatim, od Konjica do Ramskog kraja zvala se ''Župa'', a od mjesta gdje se Rama ulijevala u Neretvu (prije izgradnje brane), pa do ušća nazivala se Neretva. == Ime == Neretva je bila poznata od grčkog perioda. Po njoj je ime dobila grčka kolonija [[Narenta]], koja je bila uzvodno od današnjeg Metkovića. Stara imena za Neretvu bila su Nera ili Narenta. Neretva je u starom vijeku bila poznata od današnje Jablanice, gdje je živjelo [[Iliri|ilirsko]] [[pleme]] [[Narensi]]. == Historija == '''Narenta''' se može vidjeti u geografskim kartama drevnih [[Rimljani|Rimljana]] kao naziv za današnju rijeku Neretvu. Smatra se domovinom legendarnih [[Ardijejci|Ardijeja(ca)]]. [[Etimologija]] naziva se ne može sa sigurnošću utvrditi, kao ni moguća značenja riječi, ali se generalno smatra da je riječ [[Iliri|ilirskog]] porijekla. S druge strane, [[Adrian Room]], stručnjak za porijeklo riječi, u knjizi ''Brewer's Dictionary of Names, People, Places and Things'' spominje korijen riječi ''Nar'', što, prema njegovom mišljenju, na iberijanskom ili akvitanijanskom jeziku ne znači ništa drugo do ''rijeka''. Pojedini jezički entuzijasti nalaze vezu između naziva voćke, "nar" i riječi ''Narenta'' ili [[Narona]]. Također je važno spomenuti da su drevni Rimljani u svom popisu ilirskih klanova uvrstili i klan po imenu [[Narensii]]. Postoje i mišljenja da korijen naziva ''Neretva'' ima porijeklo u ilirskom jeziku. Budući da su Iliri na prostore oko Neretve stigli znatno ranije od Rimljana, ta je pretpostavka vjerovatno tačna. Tako ''Neretva'' i ''Narenta'' proizlaze iz ilirskog ''NERA-ETWA'', što znači ''božanska voda'' (''Božanska rijeka''). Naziv drevnog grada Narone podignutog na obalama Neretve također se dovodi u vezu s riječju ''Narenta''. == Tok == === Put do Konjica === {{Glavni|Gornja Neretva}} Neretva izvire na brdašcu Gredelj, gdje se pojavljuje kao malo vrelo, u koje se ulijeva nekoliko još manjih vrela gradeći rijeku. Od izvora do [[Ulog]]a teče prema [[zapad]]u i planinskog je tipa. Na putu do Uloga prima Zurovića potok, Strugić, Bistricu, Igbaščicu, Međeđak, Trebušu te Jezernicu, koja se izlijeva iz [[Uloško jezero|Crvanjskog jezera]]. Nakon Uloga skreće prema sjeveru sve dok ne primi tri velike pritoke: Dindolku, Slatnicu i [[Hotovska Jezernica|Hotovsku Jezernicu]], kad opet teče prema zapadu u [[Glavatičevo]]. U tom dijelu Neretva je velika planinska rijeka. Usporava tok primajući pritoke Živašnicu, Jasenicu, [[Lađanica|Lađanicu]] u Glavatičevu i skreće prema sjeverozapadu do [[Konjica]]. Zatim prima Šišticu (otoku [[Boračko jezero|Boračkog jezera]]), [[Rakitnica (Neretva)|Rakitnicu]], [[Konjička Ljuta|Konjičku Ljutu]] i [[Konjičku Bijela|Konjičku Bijelu]]. Postaje rijeka ravničarskog tipa. Ulazeći u prvi grad kroz koji protječe, [[Konjic]], prima [[Trešanica|Trešanicu]] i polahko se širi u [[Jablaničko jezero]]. === Jablaničko jezero === Prolazeći kroz jezero prima još nekoliko pritoka: u [[Buturović Polje|Buturović Polju]] [[Neretvica|Neretvicu]], s druge obale, u [[Čelebići (Konjic)|Čelebićima]], [[Baščica|Baščicu]], a na samom kraju jezera [[Rama (rijeka)|Ramu]]. U Jablaničko jezero ulijevaju se Ribnica, Duboki potok, Drecelj, Ugoščica, Kraljuščica, Nevizdračica, Seočnica i druge. Ušća gotovo svih navedenih rijeka imaju oblik vještačkog riječnog [[estuarij]]a. Neretva zatim protječe kroz [[Jablanica|Jablanicu]], gdje prima [[Doljanka|Doljanku]] i Dobrinju. === Put prema Mostarskoj kotlini === Nizvodno od Jablanice pretvara se u akumulacijsko [[Grabovičko jezero]], u koje se ulijevaju Glogošnica s lijeve i [[Diva Grabovica]] i Komadinovo vrelo s desne strane. Ponovo dobija riječni oblik do [[Drežnica|Drežnice]]. U tom dijelu prima tridesetak povremenih potoka. Kod Drežnice prima [[Drežanka|Drežanku]], s kojom gradi [[Salakovačko jezero]]. Nakon još 3&nbsp;km prima [[Mostarska Bijela|Mostarsku Bijelu]]. Potom ulazi u [[Bijelo polje (Mostar)|Bijelo polje]] kod Mostara, gdje se smiruje i raširuje u rukavce primajući brojne povremene potoke. Polahko se širi u Mostarsko jezero, a pred sami ulaz u [[Mostar]] dobija riječni oblik. Protječući kroz [[Mostar]], prima [[Radobolja|Radobolju]], a nizvodno [[Jasenica (rijeka)|Jasenicu]], koja se na dva mjesta ulijeva u Neretvu, i [[Buna (rijeka)|Bunu]]. Nakon što primi Bunu u [[Buna (Mostar)|istoimenom naselju]], izlazi iz Mostarske kotline i ulazi u kanjon, gdje se sužava i kod [[Počitelj]]a ponovno raširuje gradeći brojne rukavce i nanoseći šljunak do Čapljine. === Ušće === Iz Počitelja odlazi u [[Čapljina|Čapljinu]], gdje prima dvije pritoke. Prva je [[Bregava]], koja dotječe s istoka i širi se u nekoliko kanala. Glavni rukavac protječe kroz [[Tasovčići|Tasovčiće]]. S druge je strane [[Trebižat]], najveća rijeka koja se ulijeva u Neretvu, koja također gradi više rukavaca. Dalje nizvodno Neretva prima [[Krupa (Neretva)|Krupu]], koja istječe iz [[Hutovo blato|Hutovog blata]]. Od tog mjesta Neretvom je moguća plovidba manjih [[brod]]ova. Potom se širi u velike rukavce i ulazi u [[Hrvatska|Hrvatsku]], u [[Metković]], gdje postaje [[Plovnost|plovna]]. Nizvodno od Metkovića prima Norin i Malu Neretvu u [[Opuzen]]u. Glavni rukavac odlazi zapadno od Opuzena, gdje prima Maticu. Mala Neretva odlazi jugozapadno od Opuzena, gdje preko rijeke [[Pologos]] prima vodu iz [[Deransko jezero|Deranskog blata]] i dio vode iz [[Trebišnjica|Trebišnjice]], raširujući se u brojne okuke i zaljeve.{{izvor}} Glavni rukavac ulazi u [[Komin (Ploče)|Komin]], a nakon još nekoliko kilometara u luku [[Ploče]], gdje se dijeli na još dva rukavca; glavni odlazi od Ploča i ulijeva se u [[Jadransko more]], dok drugi pod imenom Crna rijeka prima vodu iz [[Baćinska jezera|Baćinskih jezera]], a u more se ulijeva u samim Pločama. == Hidroelektrane == U većem dijelu toka Neretva ima karakteristike planinske rijeke s velikim [[hidroenergija|hidroenergetskim]] potencijalom. Zbog toga je na njoj izgrađeno više [[hidroelektrana]]: [[Hidroelektrana Jablanica|Jablanica]], [[Hidroelektrana Grabovica|Grabovica]], [[Hidroelektrana Salakovac|Salakovac]], [[Hidroelektrana Mostar|Mostar]]. == Zanimljivosti == Poznata je po [[smaragd]]nozelenoj boji, čistoj i u gornjem toku potpuno pitkoj vodi. [[Delta Neretve]] jedan je od rijetkih plodnih krajeva u [[Dalmacija|Dalmaciji]]. Za vrijeme [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne Bosne]] na Neretvi se nalazilo [[brodogradilište]], na mjestu današnjeg [[Počitelj]]a. Mnogi Neretvu nazivaju hercegovačkim [[Nil]]om. To je zato što je za Hercegovinu Neretva značajna kao Nil za [[Egipat]]. Plovna je do Metkovića, a za manje brodove i do Čapljine mada nikad nije pokušano. Neretva je jedina [[krš|kraška]] rijeka koja je uspjela savladati poniranje. [[Fauna]] Neretve i njenih pritoka veoma je raznovrsna. == Ekološko područje == Na prostoru donjeg toka, pod nazivom Delta Neretve nalazi se pet [[Zaštićena područja u Hrvatskoj|zaštićenih područja]], ukupne površini od 1620 hektara, koji su zaštićeni kategorijama definisanih u zakonodavstvu Hrvatske.<ref name="wdphrvatska">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/en/search-areas?filters%5Blocation%5D%5Btype%5D=country&filters%5Blocation%5D%5Boptions%5D%5B%5D=Croatia&filters%5Biucn_category%5D%5B%5D=Not+Reported |title= Zaštićena područja u Hrvatskoj |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja |access-date= 9. 12. 2021}}</ref> Delta igra veoma važnu ulogu u kontroli poplava i zadržavanju nanosa. Uz tradicionalni poljoprivredni pejzaž, postoje veliki kompleksi intenzivno vođenih farmi s plantažama [[mandarina]] i staklenicima povrća.<ref name="modrouredba">{{Cite web |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_08_94_1780.html |title= Uredba o proglašavanju posebnih rezervata »Modro oko i jezero Desne«, »Ušće Neretve« i »Kuti« |work= Narodne novine, NN 94/2020, 20. 8. 2020 |access-date= 9. 2. 2021}}</ref> === Ušće Neretve === Posebni ornitološko-ihtiološki rezervat "Ušće Neretve" sastoji se od četiri dijela: Parila, Galičak I, Galičak II i Uvala Blace, a spaja močvarni i morski krajolik na ušću Neretve, obuhvatajući obalno kopneno područje kao i područje u moru. Zauzima površinu 12.742 ha. Uključuje veliku površinu s [[Caklenjača|caklenjačom]] (''Salicornia''), halofilnom biljkom prilagođenom životu u uvjetima visoke koncentracije soli. Dodatna vrijednost ovoga područja je pogodnost za mriješćenje brojnih vrsta riba zbog zaklona, a laguna Parila i okolna pješčana područja najbogatija su područja novačenja [[riba]] i [[rak]]ova za akvatorij srednje Dalmacije.<ref name="wdpdelta ner">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/67869 |title= Delta Neretve - br. 67869 |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja |access-date= 9. 12. 2021}}</ref> === Modro oko i jezero Desne === [[Datoteka:Modro oko.jpg|mini|250px|Modro oko]] Posebni ornitološki rezervat "Modro oko i jezero Desne" smješten je na djelomično [[Kras (geomorfologija)|kraškoj]] depresiji na desnoj obali Neretve. Najlakši pristup je iz [[Ploče|Ploča]]. Povezana je s Neretvom preko rječice Desanke i Crne rijeke. Uz rub brdskog područja postoji više izvora koji su kroz kraško podzemlje povezani s Maticom.<ref>[http://www.nasaneretva.net/zastita-okolisa/zasticena-podrucja/63-znacajni-krajobraz-modro-oko-i-jezero-uz-naselje-desne.html Modro oko i jezero uz naselje Desne]</ref> To je jedno od reprezentativnih [[Močvara|močvarnih]] ekosistema na području delte Neretve, s jezerima i okolnim tršćacima, važno zbog očuvanja staništa i raznolikosti ptica močvarica. === Kuti === Posebni ornitološki rezervat "Kuti" smješten je na jugoistoku delte, uz granicu s Bosnom i Hercegovinom, u blizini [[Neum]]a. Obuhvata jezero Kuti i močvarna staništa uz jezero, što je važno za očuvanje gnijezdeće populacije ptica močvarica te ptica koje migriraju jadranskim seobenim putem. === Pod Gredom === Posebni ornitološki rezervat "Pod Gredom" močvarno je područje u Delti kod mjesta Vid, površine 552,1 ha. Zaštićenim područjem proglašeno je 1965.<ref name="wdppod gredom">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/15671 |title= Pod Gredom - br. 15671 |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja |access-date= 9. 12. 2021}}</ref> Pruža se istočno od Matice, a sjeverno od Norina. To je prostor prostranih trščaka, jedan od posljednjih u Hrvatskoj gdje se mogu naći sredozemna gnjezdilišta [[Bukavac|bukavca]] (''Botaurus stellaris''), čija je populacija jedna od najvećih u Sredozemlju, čaplje voljak (''Ixobrychus minutus''), eje močvarice (''Circus aeruginosus'') i patke njorke (''Aythya nyroca''). Na dijelu uz rječicu Norin pošumljavalo se od 1968. do 1979. autohtonom vegetacijom: [[Vrba|vrbom]], [[jasen]]om, topolom, kako bi se privukle ptice koje za gniježđenje traže šumarke i viša stabla (npr., čaplje). === Prud === Posebni ornitološki rezervat "Prud" močvarno je područje u Delti kod mjesta Vid, površine 261 ha. Zaštićenim područjem proglašeno je 1974.<ref name="wdpprud">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/15672 |title= Prud - br. 15672 |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja |access-date= 9. 12. 2021}}</ref> === Orepak === Posebni ornitološki rezervat "Orepak" močvarno je područje u Delti kod mjesta Vid, površine 97 ha. Zaštićenim područjem proglašeno je 1974.<ref name="wdporepak">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/15673 |title= Orepak - br. 15673 |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja |access-date= 9. 12. 2021}}</ref> === Spomenik parkovne arhitekture – čempres === Čempres (''Cupressus sempervirens, var. pyramidalis'') smješten je u centralnom dijelu Metkovića, u blizini mosta na Neretvi. Spomenikom parkovne arhitekture proglašen je 1965. Visina čempresa je otprilike 30&nbsp;m, opseg u prsnoj visini 3,35&nbsp;m. Najveći obujam krošnje iznosi 5&nbsp;m. Na visini između 3 i 5&nbsp;m jest splet grana, a na visini približno 10&nbsp;m bočna grana remeti piramidalni oblik. Čempres u Metkoviću izuzetno je lijep i vrijedan primjerak te vrste. === Ramsarsko područje === Među pet [[Ramsarska konvencija|ramsarskih]] mjesta u Hrvatskoj jest i delta Neretve, proglašena 2. novembra 1992.<ref name="ramsarcro">{{Cite web |url=https://rsis.ramsar.org/ris-search/?f%5B0%5D=regionCountry_en_ss%3AEurope&f%5B1%5D=regionCountry_en_ss%3ACroatia |title= Ramsarska područja u Hrvatskoj |work= Ramsar Sites Information Service |access-date= 9. 2. 2021}}</ref> Područje obuhvata 12.742 ha.<ref name="ramsardelta">{{Cite web |url=https://rsis.ramsar.org/ris/585 |title= Delta Neretve - Ramsarsko područje |work= Ramsar Sites Information Service |access-date= 9. 2. 2021}}</ref> Lokalitet je u svojoj biogeografskoj regiji prepoznatljiv po bogatstvu vrsta: u njemu živi 618 vaskularnih biljaka, 53 sisavca, 313 [[ptica]] (115 gnjezdarica), 22 [[Reptili|gmizavca]], 11 [[vodozemci|vodozemaca]]a, 35 slatkovodnih [[riba]], od kojih je 18 endemskih, 29 vilinih konjica i 234 vrste [[leptir]]a, vodenih [[zmija]] i [[Pastrmka|pastrmki]], kao što su [[mehkousna pastrmka|mehkousna]] (''Salmothymus obtusirostris''), koja je rasprostranjena u Neretvi i Buni, [[potočna pastrmka|potočna]] i [[kalifornijska pastrmka|kalifornijska]]. U njoj žive i [[jegulja|jegulje]]. Delta je važna migracijska stanica na [[Crno more|crnomorskom]] / mediteranskom preletnom putu za čigre i [[galeb]]ove, kao što su euroazijska žličarka (''Platalea leucorodia''), kentska žlica (''Charadrius alexandrinus'') i crnokrila štula (''Himantopus himantopus''). U [[Metković]]u je druga najveća ornitološka zbirka u Evropi. Posebnim rezervatima upravlja Javna ustanova za upravljanje zaštićenim dijelovima prirode Dubrovačko-neretvanske županije. === Ekološki problemi === S druge strane, postoje razni ekološki problemi kao pretjerana [[melioracija]], koja prijeti isušivanjem svih [[močvara]], salinizacija rijeke, odnosno prodiranje morske vode u riječno korito zbog [[brana]] u Bosni i Hercegovini, ljetni [[požar]]i te nepropisno odlaganje otpada. Svi ovi problemi ostavili su posljedice (smanjenje broja ptičijih vrsta, pojačani vjetrovi s kontinenta kasnije uzrokuju sušu klimu i drugi). == Također pogledajte == * [[Bitka na Neretvi]] * [[Narenta]] * [[Neretvani]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat-inline|Neretva}} * [https://web.archive.org/web/20150205201116/http://mediterranean.panda.org/about/med_freshwater/the_dinaric_arc_sustainable_hydropower_initiative2/ The Dinaric Arc Sustainable Hydropower Initiative] * [https://web.archive.org/web/20150205201128/http://mediterranean.panda.org/about/med_freshwater/neretva/ WWF - Neretva & Trebišnjica] * [https://web.archive.org/web/20150205201359/http://mediterranean.panda.org/about/med_freshwater/neretva/neretva/ WWF - Living Neretva Project] * [http://www.dinaricarc.net/ IUCN & WWF project - Environment for People in the Dinaric Arc]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529050807/http://dinaricarc.net/ |date=29. 5. 2013 }} * [http://www.ptice.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=108:balkanske-rijeke-plavo-srce-evrope&catid=1:latest-news&Itemid=49&lang=bs Balkanske rijeke – Plavo srce Evrope]{{Mrtav link}} * [https://web.archive.org/web/20150112235252/http://www.discoverdinarides.com/en/bih WWF - Parks Dinarides] * ''Rijeke: Neretva'', dokumentarni film, [[Al Jazeera Balkans]] ([https://www.youtube.com/watch?v=VW_UtCwLjwg 1. dio], 6. 3. 2017; [https://www.youtube.com/watch?v=mZcutPNY4jA 2. dio], 13. 3. 2017) ([[YouTube]]) {{Neretva}} {{Hidrografija BiH}} {{Hidrografija Hrvatske}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Neretva| ]] [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Jadranski sliv]] [[Kategorija:Međunarodne evropske rijeke]] [[Kategorija:Posebni rezervati u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Ramsarska područja u Hrvatskoj]] on7i424s8ishv02h1vt72sz79n00blu 0 3177 3917746 3849542 2026-08-12T15:36:47Z Bosancica by MK 173186 manja izmjena kod Biserke Boškailo 3917746 wikitext text/x-wiki {{JanuarKalendar}} '''9. januar / siječanj (9. 1)''' jest 9. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 356 dana (357 u [[Prestupna godina|prijestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1792.|1792]] – Potpisan [[Jaški mir]] između [[Ruska Imperija|Ruske Imperije]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] kojim je okončan [[Rusko-turski rat]], započet u augustu 1787, [[Rusija]] proširila svoju granicu do [[Dnjestar|Dnjestra]]. * [[1793.|1793]] – Francuz [[Žan Pjer Blanšar]] izveo prvi let balonom iznad [[Sjeverna Amerika|sjevernoameričkog]] kontinenta. * [[1942.|1942]] – U [[Zrenjanin|Petrovgradu]], [[Kikinda|Kikindi]] i drugim mjestima u [[Banat]]u [[Nijemci]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] strijeljali 150 [[komunizam|komunista]] i simpatizera [[partizani|partizana]]. Istog dana [[Mađarska|mađarske]] okupacione vlasti počele masovno hapšenje i ubijanje [[Srbi|Srba]] s druge strane rijeke [[Tisa (rijeka)|Tise]]. U Đurđevu kod [[Žabalj|Žablja]], [[Šajkaš]]u i [[Gospođinci]]ma streljano 60 Srba. * [[1945.|1945]] – Počelo iskrcavanje američkih trupa u Drugom svjetskom ratu na najveće [[Filipini|filipinsko]] ostrvo Luzon. Borbe okončane [[15. august]]a kapitulacijom [[japan]]skih snaga. * [[1953.|1953]] – Potonuo [[Južna Koreja|južnokorejski]] putnički [[feribot]], život izgubilo 349 osoba. * [[1962.|1962]] – [[Sovjetski Savez|SSSR]] i [[Kuba]] potpisali trgovinski sporazum na osnovu koga je Kuba dobijala robu po povoljnim i niskim cijenama. Ugovor prestao da važi [[1991]]. * [[1978.|1978]] – U [[Iran]]u počela [[islam]]ska revolucija u kojoj je godinu dana kasnije zbačen sa vlasti šah [[Reza Pahlavi]]. * [[1992.|1992]] – Proglašena [[Republika Srpska]]. * [[1996.|1996]] ** [[Čečenija|Čečenski]] pobunjenici zauzeli bolnicu i uzeli najmanje 2.000 talaca u [[dagestan]]skom gradu [[Kizliar]]. Pobunjenici tražili prekid rata u svojoj državi. ** Obustavljen zračni humanitarni most za [[Sarajevo]], najveći zračni most u historiji zrakoplovstva poslije sovjetske blokade [[Berlin]]a. Tokom tri i po godine [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], obavljeno 13.000 humanitarnih letova kojima je dopremljeno više od 160.000 tona pomoći. * [[1999.|1999]] – Prilikom hapšenja, pripadnici [[SFOR]]-a ubili [[Dragan Gagović|Dragana Gagovića]], optuženog pred [[Međunarodni sud u Hagu|Međunarodnim sudom u Hagu]] za ratne zločine počinjene u ratu u Bosni. * [[2002.|2002]] ** [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] ukinule sankcije na prodaju oružja Jugoslaviji, uvedene 1996. ** Vlada SAD-a pokrenula istragu o stečaju međunarodne elektrodistributerske kompanije [[Enron]], najvećem bankrotstvu u američkoj historiji. * [[2015.|2015]] – Počelo 16. kontinentalno [[nogomet]]no prvenstvo Azije, [[AFC Azijski kup 2015.]] u [[Australija|Australiji]]. * [[2016.|2016]] – U [[Priština|Prištini]] eskalirali sukobi između policije i demonstranata koji se protive [[Zajednica srpskih općina na Kosovu|Zajednici srpskih opština]]; bacani [[Molotovljev koktel|Molotovljevi kokteli]] na zgradu vlade. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1868]] – [[S. P. L. Sørensen]], [[Danska|danski]] [[hemičar]] * [[1890.]] ** [[Karel Čapek]], češki književnik ** [[Kurt Tucholsky]], njemački novinar i književnik * [[1900]] – [[Marija Rumunska]], rumunska princeza i kraljica Kraljevine Jugoslavije === 20. vijek === * [[1908]] – [[Simone de Beauvoir]], francuska književnica i feministica * [[1912]] - [[Frano Povia]], [[italija]]nski [[Violina|violinist]] i [[kompozitor]] * [[1913]] – [[Richard Nixon]], američki političar i državnik * [[1924]] – [[Sergej Paradžanov]], [[Armenija|armenski]] filmski [[režiser]] i [[scenarist]]. * [[1928]] – [[Domenico Modugno]], italijanski kantautor * [[1941]] – [[Joan Baez]], američka pjevačica folka * [[1949]] – [[Mary Roos]], njemačka pjevačica * [[1954.]] ** [[Mirza Delibašić]], jugoslavenski i bosanskohercegovački košarkaškaš ** [[Tomo Vukšić]], bosanskohercegovački svećenik, vrhbosanski nadbiskup * [[1958]] – [[Mehmet Ali Agca]], turski desničar i atentator * [[1965]] – [[Bisera Boškailo]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[novinar]]ka, [[Književnost|književnica]] i [[Prevođenje|prevoditeljica]] * [[1970]] – [[Lara Fabian]], belgijsko-kanadska pjevačica * [[1987]] – [[Olena Bilosjuk]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i političarka * [[1991]] – [[Amel Tuka]], bosanskohercegovački atletičar == Umrli == === 19. vijek === * [[1848]] – [[Caroline Herschel]], njemačka astronomkinja === 20. vijek === * [[1908]] – [[Wilhelm Busch]], njemački slikar i književnik * [[1940]] – [[Josip Jiránek]], jugoslavenski dirigent i kompozitor češkog porijekla * [[1943]] – [[Jelisaveta Andrejević Aneta]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. * [[1947]] – [[Karl Mannheim]], mađarski sociolog i filozof === 21. vijek === * [[2004]] – [[Harriet Creighton]], američka botaničarka, genetičarka i edukatorica * [[2015.]] ** [[Muhamed Mujkanović]], bosanskohercegovački interpretator sevdalinki ** [[Miroslav Soviš]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[2017]] – [[Ann Savage]], britanska astronomkinja == Praznici == {{Proširiti sekciju}} * [[Dan Republike Srpske]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|9 January}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/9/ Na današnji dan (9. januar), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/january-9/ Na današnji dan (9. januar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Januar|*-09]] pgsmh8lo74rgrt6fgsuhqt13jwcb26t 0 3191 3917794 3877153 2026-08-12T21:59:56Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1850]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog 3917794 wikitext text/x-wiki {{JanuarKalendar}} '''24. januar / siječanj (24. 1)''' jest 24. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 341 dana (342 u [[prijestupna godina|prijestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1742]] – [[Karlo VII, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo Albert Bavarski]] izabran za cara Svetog Rimskog Carstva i kralja Njemačke, postavši tako Karlo VII. * [[1984]] – Predstavljen prvi [[Apple, Inc.|Apple]] [[Macintosh]] [[lični računar]]. == Rođeni == === 1. vijek === * [[76]] – [[Hadrijan]], [[Rimsko Carstvo|rimski]] [[Spisak rimskih careva|car]] === 17. vijek === * [[1670]] – [[William Congreve]], engleski dramaturg i pjesnik * [[1679]] – [[Christian Wolff]], njemački filozof === 18. vijek === * [[1712]] – [[Fridrik II, kralj Pruske|Fridrik II Veliki]], [[Pruska|pruski]] [[Spisak pruskih kraljeva|kralj]] * [[1732]] – [[Pierre Augustin Caron de Beaumarchais]], francuski dramaturg * [[1746]] – [[Gustav III, kralj Švedske|Gustav III]], [[Švedska|švedski]] [[Spisak švedskih kraljeva|kralj]] * [[1779]] – [[Elizabeta Aleksejevna]], [[Rusko carstvo|ruska]] [[Spisak ruskih careva|carica]] * [[1787]] – [[Christian Ludwig Brehm]], njemački ornitolog === 19. vijek === * [[1828]] – [[Ferdinand Cohn]], njemački [[botaničar]] i [[mikrobiolog]] * [[1850]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog * [[1864]] – [[Marguerite Durand]], francuska novinarka i borac za prava žena * [[1887]] – [[Žanka Stokić]], srbijanska glumica * [[1900]] – [[René Guillot]], francuski književnik === 20. vijek === * [[1933]] – [[Asim Ferhatović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[1941]] – [[Neil Diamond]], američki kantautor * [[1943.]] ** [[Sharon Tate]], američka glumica ** [[Ion Țeposu]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]a * [[1944.]] ** [[Anita Pallenberg]], italijanska glumica i modna kreatorica ** [[Kåre Hovda]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[1950]] – [[Daniel Auteuil]], francuski glumac * [[1953]] – [[Danica Maksimović]], srbijanski glumci * [[1954]] – [[Miroslav Soviš]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[1958]] – [[Frank Ullrich]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac, devetostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] i [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u biatlonu. * [[1959]] – [[Nastassja Kinski]], njemačka glumica * [[1961]] – [[Franjo Jakovac]], jugoslavenski biatlonac * [[1977]] – [[Michelle Hunziker]], švicarska TV-voditeljica i manekenka * [[1987]] – [[Luis Suárez]], [[urugvaj]]ski [[nogomet]]aš * [[1994]] – [[Daniel-André Tande]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] == Umrli == * [[41]] – [[Kaligula]], rimski car * [[1002]] – [[Oton III, car Svetog Rimskog Carstva|Oton III]], [[Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog Rimskog Carstva|car]] [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] * [[1125]] – [[David IV, car Gruzije]] * [[1366]] – [[Alfons IV, kralj Aragonije]] * [[1595]] – [[Ferdinand II, nadvojvoda Austrije]] * [[1924]] – [[Marie-Adélaïde, velika vojvotkinja Luksemburga|Marija Adelajda, velika vojvotkinja Luksemburga]] * [[1965]] – [[Winston Churchill]], britanski političar i državnik * [[1983]] – [[George Cukor]], američki režiser * [[2006]] – [[Chris Penn]], američki glumac == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|24 January}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/24/ Na današnji dan (24. januar), BBC.co.uk] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/january-24/ Na današnji dan (24. januar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Januar|*-24]] jfeuh2rhtjav5npno2heucv3c3w2785 0 4500 3917735 3916465 2026-08-12T14:36:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917735 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija kompanija | grupa = Microsoft | ime = Microsoft Corporation | slika = Microsoft logo (2012).svg | slika2 = Building92microsoft.jpg | vrsta = Javna kompanija | osnivanje = [[Albuquerque]], [[Novi Meksiko]], [[SAD]] (4. april 1975) | osnivači = [[Bill Gates]]<br />[[Paul Allen]] | sjedište = [[Redmond (Washington)|Redmond]], [[Washington (savezna država)|Washington]], [[SAD]] | predsjednik = | ključneosobe = [[John W. Thompson]] (predsjednik)<br />[[Satya Nadella]] (izvršni direktor)<br />[[Bill Gates]] (osnivač, tehnički savjetnik) | industrija = [[Softver]]<br />Izdavaštvo<br />Istraživanje i razvoj<br />[[Hardver]]<br />[[Videoigre]] | proizvodi = [[Microsoft Windows|Windows]]<br />[[Microsoft Office|Office]] <br />Microsoft Servers|Servers]] <br />Skype]]<br />[[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]]<br />[[Microsoft Dynamics|Dynamics]]<br />[[Microsoft Azure|Azure]]<br />[[Xbox]]<br />[[Microsoft Surface|Surface]]<br />[[Microsoft Mobile|Mobile]] | zaposleni = {{Povećanje}} 156.439 (juni 2014)<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/inside_ms.aspx#RevenueHeadcount|title=Revenue and Headcount |publisher=Microsoft |date= |access-date=18. 11. 2020}}</ref> | holding = | slogan = Be What's Next.<br /><small>({{bs|Budi što slijedi.}})</small> | web = [http://www.microsoft.com/ Microsoft.com] | sjedište_grad = | sjedište_država = | pod_posluženo = | usluge = [[MSN]]<br />[[Bing]]<br />[[OneDrive]]<br />[[Microsoft Developer Network|MSDN]]<br />[[Outlook.com]]<br />[[Microsoft TechNet|TechNet]] | prihod = {{Povećanje}} [[Američki dolar|US$]] 143&nbsp;milijardi (2020)<ref name=10K>{{cite web|date=22. 7. 2014|url=http://www.microsoft.com/investor/EarningsAndFinancials/Earnings/PressReleaseAndWebcast/FY14/Q4/default.aspx|title=Earnings Release FY14 Q4|publisher=Microsoft|access-date=18. 11. 2020}}</ref> | operativni_prihod = {{Povećanje}} US$ 53&nbsp;milijardi (2020)<ref name=10K/> | neto_dobit = {{Povećanje}} US$ 44,03&nbsp;milijardi (2020)<ref name=10K/> | divizije = | podruž = | vlasnik = | prestala_postojati = | dodatak = <ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/Investor/AnnualReports/default.aspx|title=Microsoft Corporation Annual Reports |date=28. 7. 2014|publisher=Microsoft Corporation|access-date=23. 8. 2014}}</ref> |}} '''Microsoft Corporation''' [[Sjedinjene Američke Države|američka]] je [[međunarodna korporacija]] sa sjedištem u [[Redmond (Washington)|Redmondu]] ([[Washington (savezna država)|Washington]]) koja razvija, proizvodi, licencira, podržava i prodaje [[Softver|računarski softver]], [[korisnička elektronika|korisničku elektroniku]], te [[osobni računar|osobne računare]] i servise. Njihov najpoznatiji softver je serija [[Operativni sistem|operativnih sistema]] [[Microsoft Windows]], te [[uredski paket|uredskih paketa]] [[Microsoft Office]], kao i [[internetski preglednik|internetski preglednici]] [[Internet Explorer]] i [[Microsoft Edge]]. Njihovi hardverski proizvodi su poznata konzola [[Xbox]] i serija [[tablet]]a [[Microsoft Surface]]. Microsoft je [[Spisak najvećih softverskih kompanija|najveći proizvođač softvera]] ako se u obzir uzme [[prihod]].<ref>{{cite web|url=http://www.softwaretop100.org/global-software-top-100-edition-2011 |title=Global Software Top 100&nbsp;– Edition 2011 |publisher=Softwaretop100.Org|date=23. 8. 2011}}</ref> Također je jedna od svjetskih najvrijednijih kompanija.<ref>{{cite web|url=http://ycharts.com/rankings/market_cap|title=Market Cap Rankings|publisher=Zacks Investment Research|work=Ycharts|date=8. 4. 2012|access-date=9. 4. 2012}}</ref> Microsoft su osnovali [[Bill Gates]] i [[Paul Allen]] 4. aprila 1975. za razvoj i prodaju [[BASIC]]-a za računar [[Altair 8800]]. Nastojali su dominirati tržištem [[operativni sistemi|operativnih sistema]] za osobne računare sa [[MS-DOS|MS-DOS-]]om sredinom 1980tih, što je popraćeno [[Microsoft Windows]]om. Početna javna ponuda kompanije iz 1986. i naknadni rast u njenoj cijeni dionica, učinile su trojicu ljudi milijarderima, dok je 12.000 zaposlenika Microsofta postalo milionerima. Od 1990-ih Microsoft se znatno ogradio od tržišta operativnih sistema i napravio je više akvizicija preduzeća. U maju 2011, Microsoft je preuzeo firmu ''[[Skype Technologies]]'' za $8,5 milijardi u svojoj najvećoj akviziciji do tada.<ref>{{cite web |url=http://www.searchofficespace.com/blog/sos-news/microsoft-buys-skype-for-8-5-billion.html |title=Microsoft buys Skype for $8.5 billion |publisher=The Search Office Space Blog |date=10. 5. 2011 |access-date=4. 4. 2011 |archive-date=8. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508050845/http://www.searchofficespace.com/blog/sos-news/microsoft-buys-skype-for-8-5-billion.html |url-status=dead }}</ref> Od 2013, Microsoft je dominantan na tržištu operativnih sistema koji su kompatibilni sa IBM PC-em, kao i uredskih softverskih paketa (''[[Microsoft Office]]''). Kompanija također proizvodi širok spektar drugih programa za desktope i servere, te je aktivan u područjima internetske pretrage (''[[Bing]]''), industrije [[Videoigra|videoigara]] (''[[Xbox]]'', ''[[Xbox 360]]'' i ''[[Xbox One]]''), digitalnih servisa (''[[MSN]]''), te na tržištu mobilnih telefona (''[[Windows Phone]]''). U junu 2012, Microsoft je ušao na tržište osobnih računara po prvi put pokretanjem serije tableta [[Microsoft Surface]]. Sa akvizicijom uređaja i servisa odjeljenja [[Nokia|preduzeća Nokia]] radi formiranja brenda [[Microsoft Mobile|Microsoft Mobile Oy]], kompanija ulazi na tržište [[pametni telefon|pametnih telefona]], nakon prethodnog pokušaja projektom [[Microsoft Kin]], koji je okončan nakon akvizicije firme [[Danger (kompanija)|Danger Inc.]]<ref name="InformationWeek_Kin">{{cite web |url=http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 |title=Notify The Next Of Kin |date=30. 6. 2010 |work=[[InformationWeek]] |access-date=3. 3. 2015 |archive-date=24. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424124515/http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 |url-status=dead }}</ref> ==Historija== {{Glavni|Historija Microsofta|Historija Microsoft Windowsa}} ===1972–1983: Osnivanje i početak=== <!--[[Datoteka:1981BillPaul.jpg|thumb|lijevo|[[Paul Allen]] (lijevo) i [[Bill Gates]] (desno) 19. oktobra 1981, u "moru" računara nakon potpisivanja ugovora. IBM je nazvao Microsoft u julu 1980. inquiring o [[programski jezik|programskim jezicima]] za njihovu nadolazeću liniju računara;<ref name=Allan 2001">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=FLabRYnGrOcC|title=A History of the Personal Computer|last=Allan|first=Roy A.|publisher=Allan Publishing|isbn=0-9689108-0-7|year=2001|access-date=17. 7. 2010}}</ref>{{rp|228|date=11. 2012}} nakon propalih pregovora sa drugom kompanijom, IBM je dao Microsoftu ugovor za razvoj OS–a za novu liniju računara.<ref name="Smart-Microsoft"/>]]--> [[Paul Allen]] i [[Bill Gates]], prijatelji iz djetinjstva sa strašću za [[računarsko programiranje|računarskim programiranjem]], tražili su priliku da naprave uspješan posao koristeći zajedničke vještine. Godine 1972. oni su osnovali svoju prvu kompaniju ''Traf-O-Data'', koja je nudila rudimentarne računare koji su pratili i analizirali automobilske podatke. Allen je otišao studirati [[računarstvo]] na [[Univerzitet Washingtona|Univerzitetu Washingtona]], a kasnije se ispisao da bi radio u Honeywellu. Gates je počeo studije na [[Harvard]]u.<ref>{{cite web|title=Microsoft Company History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/}}</ref> Članak u januaru 1975. godine magazina ''[[Popular Electronics]]'' opisivao je MITS-ov [[Altair 8800]] mikroračunar. Allen je dao sugestiju da bi mogli programirati [[BASIC]] prevodilac za uređaj; a nakon poziva Gatesa koji je tvrdio da ima prevodilac koji radi, MITS je zahtijevao demonstraciju. Pošto oni nisu imali isti, Allen je radio na simulatoru za Altair dok je Gates razvijao prevodioca. Iako su razvili prevodioca na simulatoru, a ne na stvarnom uređaju, prevodilac je radio besprijekorno kada su ga demonstrirali za MITS-u u gradu [[Albuquerque]], [[Novi Meksiko]] u martu 1975; MITS se složio da ga distribuiraju i marketinški ga označe kao [[Altair BASIC]].<ref name="Allan 2001">Allan, Roy A. (2001). [http://books.google.com/?id=FLabRYnGrOcC ''A History of the Personal Computer'']. Allan Publishing. {{ISBN|0-9689108-0-7}}. Pristupljeno 17. 7. 2010.</ref> Allen i Gates su službeno osnovali Microsoft 4. aprila 1975. godine, sa Gatesom kao glavnim izvršnim direktorom ({{jez-en|CEO}}).<ref name="BBCTL">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm|title=Bill Gates: A Timeline|work=BBC News|publisher=BBC|date=15. 7. 2006|access-date=17. 7. 2010}}</ref> Allen je došao na ideju sa originalnim imenom "Micro-Soft," kombinacijom riječi ''[[mikroprocesor]]'' i ''[[softver]]'', kako se navodi u članku iz 1995. godine ''Fortune'' magazina.<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/02/206528/index.htm|date=2. 10. 1995|title=BILL GATES & PAUL ALLEN TALK CHECK OUT THE ULTIMATE BUDDY ACT IN BUSINESS HISTORY|newspaper=Fortune Magazine|last=Schlender|first=Brent|access-date=3. 3. 2015|archive-date=3. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503155554/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/02/206528/index.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Allen|first=Paul|date=2011|title=Paul Allen: Idea Man|publisher=Penguin Group|page=91|url=https://books.google.com/books?isbn=0141969385|isbn=0141969385}}</ref> U augustu 1977. godine kompanija je sklopila sporazum sa ''ASCII Magazineom'' u [[Japan]]u, što je uzrokovalo osnivanjem njihovog prvog međunarodnog ureda, "[[ASCII (company)|ASCII Microsoft]]".<ref>{{cite journal|url=http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/192_Kay_Nishi_bridges_the_cul.php|title=Kay Nishi bridges the cultural gap|author=Staples, Betsy|journal=Creative Computing|volume=10|issue=8|page=192|date=august 1984|access-date=15. 7. 2010}}</ref> Kompanija se premjestila na novu lokaciju u [[Bellevue (Washington)|Bellevueu]] u januaru 1979.<ref name="BBCTL"/> Microsoft je ušao na tržište operativnih sistema 1980. godine sa svojom verzijom [[Unix]]a, zvanim [[Xenix]].<ref>{{cite news|url=http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695|title=Under The Hood: Part 8|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901182630/http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695|archive-date=11. 9. 2006|work=Computer Source|author=Dyar, Dafydd Neal|date=4. 11. 2002|access-date=14. 7. 2010}}</ref> Ipak, [[MS-DOS]] je taj koji je učvrstio dominantnost kompanije. Poslije propalih pregovora s kompanijom [[Digital Research]], [[IBM]] je sklopio ugovor sa Microsoftom u novembru 1980. za omogućavanje verzije operativnog sistema [[CP/M]], koji je podešen za korištenje u nadolazećem IBM-ovom računaru.<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=k9xS6t4ibxoC&printsec=frontcover&dq=Engines+that+move+markets:+technology+investing+from+railroads+to+the&hl=en&ei=BJThTfsoiK3yA4bgoJQH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=november%201980&f=false |title=Engines that move markets |publisher=Books.google.co.uk |date= |access-date=29. 5. 2011}}</ref> Za ovaj ugovor, Microsoft je kupio CP/M ''klon'' nazvan [[86-DOS]] od kompanije [[Seattle Computer Products]], brendirajući ga kao MS-DOS, kojeg je kasnije IBM rebrandirao u [[PC DOS]]. Prateći izdavanje IBM PC-a u augustu 1981. godine, Microsoft je zadržao autorska prava za MS-DOS. Pošto je IBM autorski zaštitio IBM PC [[BIOS]], druge kompanije su morale uraditi "obrnuto inženjerstvo" u cilju da se hardver koji nije IBM-ov pokreće kao [[IBM PC compatible|IBM PC kompatibilan]], ali nijedna takva restrikcija nije se primjenjivala na operativne sisteme. Zbog različitih faktora, kao npr. MS-DOS-ove dostupne softverske selekcije, Microsoft je na kraju postao vodeći proizvođač operativnih sistema za osobne računare.<ref name="Smart-Microsoft">{{cite journal|journal=Smart Computing|publisher=Sandhills Publishing Company|volume=6|issue=3|url=http://www.smartcomputing.com/editorial/article.asp?article=articles/archive/r0603/09r03/09r03.asp&guid=|title=Microsoft to Microsoft disk operating system (MS-DOS)|date=mart 2002|access-date=18. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812224523/http://www.smartcomputing.com/editorial/article.asp?article=articles%2Farchive%2Fr0603%2F09r03%2F09r03.asp&guid=|archive-date=12. 8. 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="Blaxill Eckardt 2009">{{Cite journal|url=http://books.google.com/?id=JO6kA0hebJIC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=%22columbia+data+products%22+clone+bios&q=%22columbia%20data%20products%22%20clone%20bios|title=The Invisible Edge: Taking Your Strategy to the Next Level Using Intellectual Property|last=Blaxill|first=Mark|last2=Eckardt|first2=Ralph|publisher=Portfolio Hardcover|isbn=1-59184-237-9|date=5. 3. 2009|access-date=7. 7. 2010}}</ref> Kompanija se proširila na nova tržišta sa izdavanjem ''Microsoft Mousea'' 1983. godine, kao i na izdavačko odjeljenje zvano ''[[Microsoft Press]]''. Paul Allen je odustao od Microsofta u februaru nakon otkrivanja [[Hodgkinova bolest|Hodgkinove bolesti]].<ref name="Allan 2001" />{{rp|231|date=11. 2012}} ===1984–1994: Windows i Office=== Dok je istovremeno razvijao novi operativni sistem sa IBM-om 1984. godine, [[OS/2]], Microsoft je izdao [[Microsoft Windows]], grafičku ekstenziju za MS-DOS, 20. novembra 1985.<ref name="Allan 2001" /> Microsoft je preselio svoje sjedište u Redmond 26. februara 1986, te je 13. marta preduzeće postalo [[javno preduzeće|javno]];<ref name="CBSCHRON">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/elements/2006/06/16/in_depth_business/timeline1720211.shtml|title=Microsoft Chronology|work=CBS News|publisher=CBS Interactive|access-date=5. 8. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145317/http://www.cbsnews.com/elements/2006/06/16/in_depth_business/timeline1720211.shtml|archive-date=23. 6. 2011|url-status=live}}</ref> pri rastu na berzi napravljene su procjene od 4 milijardera i 12.000 milionera među Microsoftovim zaposlenicima.<ref name="stockrich">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2005/05/29/business/yourmoney/29millionaire.html?ex=1275019200&en=de3d71cbbb7e06f8&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss|title=The Microsoft Millionaires Come of Age|author=Bick, Julie|date=29. 5. 2005|work=The New York Times|access-date=3. 7. 2006}}</ref> Zbog partnerstva sa IBM-om 1990. godine, [[Federalna trgovinska komisija]] usmjerila je pažnju na Microsoft zbog mogućeg [[dosluh]]a; to je označilo početak preko deceniju dugih zakonskih sukoba sa vladom SAD-a.<ref name="WiredUSDOJ">{{cite news|url=http://archive.wired.com/techbiz/it/news/2002/11/35212|title=U.S. v. Microsoft: Timeline|work=Wired|date=4. 11. 2002|access-date=4. 3. 2015}}</ref> Microsoft je izdao svoju verziju sistema OS/2 za ''[[original equipment manufacturers]]'' (OEM-ovi) 2. aprila 1987;<ref name="Allan 2001" /> u međuvremenu, kompanija je radila na [[32-bit]]nom operativnom sistemu, [[Microsoft Windows NT]], koristeći ideje iz OS/2; koji je došao 21. jula 1993, sa novim [[modularno programiranje|modularnim]] [[kernel (računarstvo)|kernelom]] i [[Windows API|Win32]] [[API|aplikativnim programskim interfejsom]] (API), praveći jednostavniji [[porting]] sa [[16-bit]]nog (baziranog na MS-DOS-u) Windowsa. Kada je Microsoft informisao IBM u vezi sa NT-om, OS/2 partnerstvo je prekinuto.<ref>{{cite web|url=http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp|title=Windows Server 2003: The Road To Gold|author=Thurrott, Paul|work=winsupersite.com|publisher=Penton Media|date=24. 1. 2003|access-date=15. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604082534/http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp|archive-date=4. 6. 2010}}</ref> Godine 1990, Microsoft je predstavio svoj [[uredski paket]], [[Microsoft Office]]. Softver je objedinjavao odvojene uredske aplikacije za produktivnost, poput [[Microsoft Word]]a i [[Microsoft Excel]]a.<ref name="Allan 2001" /> Dana 22. maja, Microsoft je pokrenuo [[Windows 3.0]] s aerodinamičnim [[korisnički interfejs|grafikom korisničkog interfejsa]] i poboljšanim mogućnostima [[zaštićeni način rada|zaštićenog načina rada]] za [[Intel 80386|Intel 386]] procesore.<ref>{{cite web|url=http://www.itproportal.com/2010/05/22/microsoft-windows-30-20-years-today/|title=Microsoft Windows 3.0 Is 20 Years Old Today!!!|work=ITProPortal|author=Athow, Desire|date=22. 5. 2010|access-date=4. 4. 2012|archive-date=25. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325093045/http://www.itproportal.com/2010/05/22/microsoft-windows-30-20-years-today/|url-status=dead}}</ref> I Office i Windows postali su dominantni u svojim područjima.<ref name="1993-2001 market share">{{cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1159610,00.asp|title=Windows 98 Put to the Test (OS Market Share 1993–2001)|work=PC Magazine|date=1. 8. 1998|access-date=3. 7. 2010|first=Michael|last=Miller|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012141236/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1159610,00.asp|archive-date=12. 10. 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.pcworld.com/article/18462/a_peek_at_office_upgrade.html |title=A Peek at Office Upgrade |work=PCWorld |date=13. 9. 2000 |author=McCracken, Harry |access-date=4. 7. 2006 |archive-date=6. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506065942/http://www.pcworld.com/article/18462/a_peek_at_office_upgrade.html |url-status=dead }}</ref> [[Novell]], konkurent Wordu iz perioda 1984–1986, podnio je tužbu godinu dana kasnije tvrdeći da je Microsoft ostavio dio svojih API bez dokumentacije kako bi stekao konkurentsku prednost.<ref>{{cite news|url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/3435371/Novell-Files-WordPerfect-Suit-Against-Microsoft.htm|work=internetnews.com|title=Novell Files WordPerfect Suit Against Microsoft|author=Waner, Jim|date=12. 11. 2004|access-date=15. 7. 2010|archive-date=7. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107042048/http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/3435371/Novell-Files-WordPerfect-Suit-Against-Microsoft.htm|url-status=dead}}</ref> Dana 27. jula 1994, Odjeljenje pravosuđa SAD-a, Odjeljenje za sprječavanje monopola uknjižilo je Izjavu konkurentskog utjecaja koja govori: "S početkom 1988. godine i nastavkom do 15. jula 1994. godine, Microsoft je inducirao većinu OEM-ova radi pokretanja protivkonkurentskih licenci "po procesoru". Pod licencama "po procesoru", OEM plaća Microsoftu naknadu za licencu (tantijeme) za svaki računar koji proda, a koji sadržava određeni mikroprocesor, bilo da OEM prodaje računar sa Microsoftovim operativnim sistemom ili ne. U učinku plaćanje licencnih naknada Microsoftu kada Microsoftov proizvod nije korišten smatra se globom, ili taksom, na OEM-ovo korištenje računarskog PC operativnog sistema. Od 1988. godine, Microsoftova upotreba licenci "po procesoru" je povećana."<ref>{{cite web|url=http://www.justice.gov/atr/cases/f0000/0045.htm |title=Competitive Impact Statement : U.S. v. Microsoft Corporation |publisher=Justice.gov |date= |access-date=11. 5. 2011}}</ref> ===1995–2005: Internetska 32-bitna era=== [[Datoteka:Bill Gates - United States v. Microsoft.jpg|thumb|Bill Gates daje svoju depoziciju 1998. za [[SAD protiv Microsofta]] ročište. Jednom kada je [[US Department of Justice]] 1993. preuzeo od Federalne trgovinske komisije, dugotrajno pravno prepucavanje je uslijedilo između Microsofta i odjela, rezultirajući u raznim naseljima i moguće blokirane integracije. Microsoft je upirao prstom na kompanije poput [[Time Warner|AOL-Time Warnera]] u svoju odbranu.<ref name="WiredUSDOJ"/>]] Prateći Bill Gatesov interni "Internet Tidal Wave memo" 26. maja 1995. godine, Microsoft je počeo redefinirati svoje ponude i širiti svoje proizvodne linije u [[računarska mreža|računarskom umrežavanju]] i [[World Wide Web]]u.<ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/2009-1032-995681.html|title=Victor: Software empire pays high price|author=Borland, John|work=CNET|publisher=CBS Interactive|date=15. 4. 2003|access-date=16. 7. 2010}}</ref> Kompanija je izdala [[Windows 95]] 24. augusta 1995. godine, ističući "multitasking-po-prioritetu", potpuno novi korisnički interfejs sa ''Novelovom'' [[Start meni|start tipkom]], te 32-bitnom kompatibilnošću; jednaku sa NT-om koja je omogućavala Win32 API.<ref>{{cite journal|journal=Smart Computing|publisher=Sandhills Publishing Company|volume=4|issue=3|url=http://www.smartcomputing.com/editorial/article.asp?article=articles/archive/95win/95win02/95win02.asp&guid=|title=New And Improved|author=Cope, Jim|date=mart 1996|access-date=16. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812224513/http://www.smartcomputing.com/editorial/article.asp?article=articles%2Farchive%2F95win%2F95win02%2F95win02.asp&guid=|archive-date=12. 8. 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="Pietrek 1996">{{Cite journal|url=https://archive.org/details/windows95systemp00matt|title=Windows 95 Programming Secrets|last=Pietrek|first=Matt|publisher=IDG|isbn=1-56884-318-6|format=PDF|date=mart 1996|access-date=17. 7. 2010}}</ref> Windows 95 je došao uvezan sa [[online servis]]ima [[MSN]] i, za OEM-ove, [[Internet Explorer]]om. Internet Explorer nije bio uvezan sa retail Windows 95 kutijama jer su kutije bile printane prije nego je tim završio internetski preglednik, te je umjesto toga bio uključen u "Windows 95 Plus!"" paket.<ref>{{cite news|url=http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp|title=MSN: The Inside Story|work=winsupersite.com|author=Thurrott, Paul|publisher=Penton Media|date=31. 5. 2005|access-date=17. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100523202530/http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp|archive-date=23. 5. 2010|url-status=dead}}</ref> Granajući se na novo tržište u 1996. godini, Microsoft i [[NBC Universal]] kreirali su novu [[24/7]] kablovsku TV-stanicu za vijesti, [[MSNBC]].<ref name="APM-NewsArchives">{{cite web|url=http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html|title=Marketplace: News Archives|work=Marketplace|publisher=American Public Media|date=15. 7. 1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20040823174040/http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html|archive-date=23. 8. 2004}}</ref> Microsoft je napravio [[Windows CE 1.0]], novi operativni sistem dizajniran za uređaje s malom memorijom i ostalim ograničenjima, poput osobnog digitalnog asistenta.<ref name="cehistory">{{cite web |url=http://www.hpcfactor.com/support/windowsce/|author=Tilly, Chris|title=The History of Microsoft Windows CE|work=HPC:Factor|access-date=18. 8. 2008}}</ref> U oktobru 1997, Odjel pravosuđa upisao je kretanje u Federalni [[SAD sud distrikta|sud distrikta]], tvrdeći da je Microsoft prekršio sporazum potpisan 1994. godine i zatražio od suda da zaustavi uvezivanje Internet Explorera sa Windowsom.<ref name="Allan 2001" /> Bill Gates je predao poziciju generalnog direktora (''CEO'') 13. januara 2000. godine [[Steve Ballmer|Steveu Ballmer]]u, Gatesovom starom prijatelju sa koledža i zaposleniku Microsofta od 1980. godine, praveći novu poziciju za sebe kao ''Chief Software Architect'' ({{bs|šef-arhitekt softvera}}).<ref name="Allan 2001" /><ref name="BBCTL" /> Različite kompanije uključujući i Microsoft formirale su savez [[Trusted Computing Group]] u oktobru 1999. godine da, između ostalog, povećaju sigurnost i zaštite [[intelektualno vlasništvo]] kroz prepoznavanje izmjena u hardveru i softveru. Kritičari opisuju savez kao način pojačanja diskriminirajućih ograničenja oko toga kako korisnici koriste softver, te oko toga kako se računari ponašaju – kao oblik digitalnog upravljanja pravima; naprimjer scenario gdje računar nije samo osiguran za svog vlasnika, nego osiguran i protiv njega također.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2002/06/20/technology/20CODE.html?pagewanted=1|title=Fears of Misuse of Encryption System Are Voiced|work=The New York Times|author=Markoff, John|date=20. 6. 2002|access-date=7. 7. 2010}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~fms27/papers/2003-stajano-shifting.pdf|author=Stajano, Frank|title=Security for whom? The shifting security assumptions of pervasive computing|series=Lecture notes in computer science|journal=Software Security—Theories and Systems|volume=2609|pages=16–27|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|year=2003|access-date=6. 7. 2010|doi=10.1007/3-540-36532-X_2|isbn=978-3-540-00708-1}}</ref> Dana 3. aprila 2000. godine, pala je presuda u slučaju ''[[Sjedinjene Države protiv Microsofta]]'',<ref name="usvms">{{cite web |title=United States v. Microsoft |url=http://www.justice.gov/atr/cases/ms_index.htm |publisher=U.S. Department of Justice |access-date=5. 8. 2005 }}</ref> nazivajući kompaniju "zloupotrebni monopol";<ref name="findingsoffact">{{cite web|author=Jackson, Thomas Penfield|url=http://www.justice.gov/atr/cases/f3800/msjudgex.htm |title=U.S. vs. Microsoft findings of fact |publisher=U.S. Department of Justice |date=5. 11. 1999 |access-date=18. 8. 2008}}</ref> Microsoft se izmirio su se sa pravosuđem SAD-a 2004. godine.<ref name="CBSCHRON"/> Dana 25. oktobra 2001. godine, Microsoft je izdao [[Windows XP]], spajajući uobičajene i NT linije pod NT kodnom bazom.<ref>{{cite news|url=http://www.windowsitpro.com/article/windows-xp2/wininfo-short-takes-windows-xp-launch-special-edition.aspx|title=WinInfo Short Takes: Windows XP Launch Special Edition|author=Thurrott, Paul|work=Windows IT Pro|publisher=Penton Media|date=26. 10. 2001|access-date=16. 7. 2010|archive-url=https://archive.today/20120526200156/http://www.windowsitpro.com/article/windows-xp2/wininfo-short-takes-windows-xp-launch-special-edition.aspx|archive-date=26. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> Kompanija je izdala i [[Xbox]] kasnije iste godine, ulazeći na tržište [[igrača konzola|igračih konzola]] kojim su dominirali [[Sony]] i [[Nintendo]].<ref name="BizWire-2001Ent">{{cite news|title=NPD Reports Annual 2001 U.S. Interactive Entertainment Sales Shatter Industry Record|work=Business Wire|publisher=CBS Interactive|date=7. 2. 2002|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_7/ai_82604922|access-date=31. 3. 2007|archive-date=25. 3. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050325040222/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_7/ai_82604922|url-status=dead}}</ref> U martu 2004. [[Evropska Unija]] je donijela zakonski akt protiv kompanije, navodeći da je zloupotrijebila svoju dominantnost sa Windowsom, što je uzrokovalo presudu od €497{{nbsp}}miliona ($613{{nbsp}}miliona) i zahtjevanje novih verzija Windowsa XP bez programa za medije [[Windows Media Player]]a, zvane Windows XP Home Edition N i Windows XP Professional N.<ref name="CNN-MSfine">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2004/BUSINESS/03/24/microsoft.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20060413082435/http://www.cnn.com/2004/BUSINESS/03/24/microsoft.eu|archive-date=13. 4. 2006|title=Microsoft hit by record EU fine|work=CNN|date=25. 3. 2004|access-date=14. 8. 2010}}</ref><ref name="euantitrust">{{cite web |title=Commission Decision of 24.03.2004 relating to a proceeding under Article 82 of the EC Treaty (Case COMP/C-3/37.792 Microsoft)|publisher=Commission of the European Communities |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62004A0201:EN:NOT |date=21. 4. 2004 |access-date=5. 8. 2005 |format=PDF}}</ref> ===2006–2010: Windows Vista, mobile i Windows 7=== [[Datoteka:Steve Ballmer - MIX 2008.jpg|thumb|CEO [[Steve Ballmer]] na [[MIX (Microsoft)|MIX]] događaju u 2008. U intervjuu o njegovom stilu upravljanja u 2005, on je spomenuo da je njegov prvi prioritet bio da dovede u red ljude koji su pod njegovom „palicom“. Ballmer je također potvrdio da treba nastaviti pratiti nove tehnologije iako bi početni pokušaji propali, navodeći originalne pokušaje sa Windowsom kao primjer.<ref>{{cite news|title=Steve Ballmer on management style|url=http://www.itworld.com/051109ballmerinterview|work=ITWorld|agency=CIO Asia|publisher=[[IDG]]|date=10. 11. 2005|first=Gerald |last=Wee|access-date=29. 1. 2011}}</ref>]] Sljedeća verzija Windowsa, [[Windows Vista]], izdata je u januaru 2007, a fokusirana je na mogućnosti, sigurnost i modificirani korisnički interfejs zvani [[Windows Aero]].<ref>{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/windows/windows-vista-ultimate/4505-3672_7-32013603.html|title=Windows Vista Ultimate review|date=23. 1. 2007|access-date=4. 4. 2012|last=Vamosi|first=Robert|work=[[CNET]]|publisher=[[CBS Interactive]]|archive-date=6. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406015257/http://reviews.cnet./|url-status=dead}}</ref><ref name="gatesrsa">{{cite web| url = http://www.informationweek.com/news/180201580| title = Gates Says Security Is Job One For Vista| date = 14. 2. 2006| access-date = 4. 4. 2012| author = Ricadela, Aaron| work = [[InformationWeek]]| publisher = UBM TechWeb| archive-date = 18. 3. 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120318064254/http://informationweek.com/news/180201580| url-status = dead}}</ref> [[Microsoft Office 2007]], izdat istovremeno, isticao je "[[Traka (računarstvo)|trakasti]]" korisnički interfejs koji je bio značajna razlika u odnosu na prethodnike. Relativno dobre prodaje oba proizvoda pomogla su ostvarenje rekordnog profita u 2007. godini.<ref>{{cite web|url=http://www.scotsman.com/news/vista-gives-microsoft-view-of-record-profit-1-1316524|title=Vista gives Microsoft view of record profit|work=Edinburgh Evening News|date=27. 4. 2007|publisher=[[Johnston Press]]|access-date=1. 2. 2009|archive-date=4. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804053508/https://www.scotsman.com/business/vista-gives-microsoft-view-record-profit-2512476|url-status=dead}}</ref> [[Evropska unija]] je donijela novu presudu s kaznom od €899{{nbsp}}miliona ($1,4{{nbsp}}milijarde) jer se Microsoft nije pridržavao presude iz marta 2004. godine. Dana 27. februara 2008. godine, tvrdilo se da je kompanija oštetila konkurente neprimjerenim cijenama radi ključnih informacija o njihovim [[Microsoft SQL Server|workgroup]] i [[Microsoft BackOffice Server|backoffice]] serverima. Microsoft je tvrdio da je sve u skladu s ugovorom i da su "...ove kazne vezane za prošle probleme koji su već odavno riješeni".<ref name="msft_eufine_2008">{{cite news|title=AFP:EU hits Microsoft with record 899&nbsp;million euro antitrust fine|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iozBXlp2nzuVxnMx_SwmtKvi7C-w|agency=[[Agence France-Presse]]|work=[[Google News]]|publisher=[[Google]]|date=27. 2. 2008|access-date=1. 6. 2008}}</ref> U 2007. godini također Microsoft je napravio višejezgrenu jedinicu u Microsoftu, prateći korake serverskih kompanija Sun Microsystemsa i IBM-a.<ref>{{cite web|url=http://www.serverwatch.com/trends/article.php/3657451/Microsoft-Multicore-and-the-Data-Center.htm|title=Microsoft, Multi-core and the Data Center|access-date=3. 3. 2015|archive-date=6. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130406115001/http://www.serverwatch.com/trends/article.php/3657451/Microsoft-Multicore-and-the-Data-Center.htm|url-status=dead}}</ref> Bill Gates se penzionisao sa svoje uloge ''šefa-arhitekte softvera'' 27. juna 2008. godine, dok je zadržao ostale pozicije vezane za kompaniju u ostajući kao savjetnik kompanije na ključnim projektima.<ref>{{cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1977363,00.asp|title=Bill Gates Announces Resignation|authorlink=Natali Morris|author=Conte, Natali Del|work=[[PC Magazine]]|publisher=[[Ziff Davis]]|date=15. 6. 2006|access-date=17. 7. 2010}}</ref> Projekat [[Azure Services Platform]], ulazak kompanije na [[cloud computing]] tržište za Windows, počeo je 27. oktobra 2008. godine.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/microsoft-launches-windows-azure/|title=Microsoft launches Windows Azure|work=CNET|publisher=CBS Interactive|first=Ina|last=Fried|authorlink=Ina Fried|date=27. 10. 2008|access-date=6. 7. 2010}}</ref> Dana 12. februara 2009. godine, Microsoft je izjavio težnju za otvaranjem lanca Microsoftovih ''storea'', te je 22. oktobra 2009.. godine prvi retail [[Microsoft Store]] otvoren u [[Scottsdale, Arizona|Scottsdaleu]], [[Arizona]]; isti dan kad je ''store'' otvoren, [[Windows 7]] je službeno izdan u javnost. Fokus Windowsa 7 je bio na dotjerivanju Viste sa mogućnostima lahkim za korištenje i poboljšanjima općih performansi, umjesto ogromnog rada na Windowsu.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10163206-56.html|title=Microsoft follows Apple into the retail business|work=CNET|publisher=CBS Interactive|first=Ina|last=Fried|authorlink=Ina Fried|date=12. 2. 2009|access-date=17. 7. 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2009/10/22/us-microsoft-store-idUSTRE59L5E220091022|title=Long lines as Microsoft opens retail store|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|author=Gaynor, Tim|date=22. 10. 2009|access-date=3. 7. 2010|archive-date=4. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110204102408/http://www.reuters.com/article/2009/10/22/us-microsoft-store-idUSTRE59L5E220091022|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/33429899/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets/|title=Windows 7 operating system makes its debut|work=[[NBCNews.com]]|publisher=[[NBCUniversal]]|agency=Associated Press|author=Mintz, Jessica|date=22. 10. 2009|access-date=4. 4. 2012}}</ref> Kako se industrija pametnih telefona raširila počevši 2007. godine, Microsoft se borio da prati stope konkurenata [[Apple Inc.|Applea]] i [[Google]]a u omogućavanju modernih operativnih sistema za pametne telefone. Kao rezultat, 2010. godine, Microsoft je izmijenio svoj stari mobilni operativni sistem, [[Windows Mobile]], zamjenjujući ga novim [[Windows Phone]] OS-om; zajedno s novom strategijom u industriji pametnih telefona koju je Microsoft radio u saradnji s proizvođačima pametnih telefona, poput [[Nokia|Nokie]], te omogućio konzistentno korisničko iskustvo širom svih platformi pametnih telefona koji koriste Microsoftov Windows Phone OS. Koristio je novi jezik dizajna za korisnički interfejs, kodnog naziva "Metro", koji je koristio jednostavne oblike, tipografiju i ikonografiju, kao i koncept [[minimalizam|minimalizma]]. Microsoft je osnivajući član [[Open Networking Foundation|fondacije otvorenog umrežavanja]] započete 23. marta 2011. Ostale osnivajuće kompanije uključuju [[Google]], [[HP Networking]], [[Yahoo!]], [[Verizon]], [[Deutsche Telekom]] i 17 drugih kompanija. Neprofitna organizacija je fokusirana na pružanju podrške za novu [[cloud computing]] inicijativu nazvanu Software-Defined Networking.<ref>{{cite web |url=http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ |title=Open Networking Foundation News Release |first=David |last=Erickson |work=Openflow.org |date=21. 3. 2011 |access-date=29. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110326044008/http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ |archive-date=26. 3. 2011 |url-status=dead }}</ref> Inicijativa teži ubrzati inovacije kroz jednostavne softverske izmjene u telekomunikacijskim mrežama, bežičnim mrežama, podatkovnim centrima i drugim mrežnim područjima.<ref>{{cite web|url=http://www.computerworld.com.au/article/380663/google_other_titans_form_open_networking_foundation/?fp=4&fpid=78268965 |title="Google and other titans form Open Networking Foundation." Noyes, 23. 3. 2011 |work=[[Computerworld]] |publisher=[[IDG]]|date=23. 3. 2011 |access-date=29. 5. 2011}}</ref> ===2011–danas: Rebrandiranje, Windows 8, Surface i Nokia uređaji=== [[Datoteka:Start81.png|thumb|Generalni princip dizajna iza [[Start podloga|Start podloge]] u [[Windows 8.1]], [[Windows Phone]] i [[Xbox One]]]] [[Datoteka:Microsoft Surface (black).jpg|thumb|[[Microsoft Surface]] tablet]] Prateći izdavanje [[Windows Phone]]a, Microsoft je podvrgnut postepenom [[rebrandiranje|rebrandiranju]] svojih prizvoda kroz preduzetne logotipove (2011. i 2012. godina), proizvode, servise, te [[web-sajt]]ove adaptirajući principe i koncepte [[Metro (jezik dizajna)|Metro dizajna]].<ref name="WindowsPhone7UI">{{cite web|url= http://windowsteamblog.com/windows_phone/b/wpdev/archive/2010/03/18/windows-phone-7-series-ui-design-amp-interaction-guide.aspx| title= Windows Phone 7 Series UI Design & Interaction Guide|access-date= 9. 10. 2010|date= 18. 3. 2010}}</ref> Microsoft je prikazao [[Windows 8]], operativni sistem dizajniran za upotrebu na [[osobni računar|osobnim]] i [[Tablet (računar)|tablet računarima]], u Taipei-ju u junu 2011. godine.<ref>{{cite news| url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/info-tech/article3479381.ece|title=Microsoft releases final test version of Windows 8 |work=[[Business Line]] |publisher=Kasturi & Sons|date=1. 6. 2012|access-date=4. 8. 2012}}</ref> Predstava za programere je bila 13. septembra, a sistem je zamijenjen korisničkom predstavom 29. februara 2012.<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2011/01/05/businessinsider-microsoft-spills-beans-on--at-ces-2011-1.DTL |title=OK, So Windows 8 Is Coming To ARM Tablets...Someday (MSFT) |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] |first=Matt |last=Rosoff |date=5. 1. 2011 |access-date=5. 1. 2011 |archive-date=29. 6. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629064811/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F01%2F05%2Fbusinessinsider-microsoft-spills-beans-on--at-ces-2011-1.DTL |url-status=dead }}</ref> Dana 31. marta 2012. godine, predstavljena je prikazna verzija. Dana 18. juna 2012, Microsoft je otkrio [[Microsoft Surface]], prvi računar u historiji kompanije koji je imao hardver kojeg je napravio Microsoft.<ref>{{cite web|last=Sullivan |first=Mark |url=http://www.pcworld.com/article/257840/microsoft_announces_new_surface_tablet_pc.html |title=Microsoft Announces New 'Surface' Tablet PC |publisher=PCWorld |date= |access-date=19. 6. 2012}}</ref><ref name="VF2012" /> Dana 25. juna, Microsoft je platio $1,2 milijardi za kupovinu društvene mreže [[Yammer]].<ref>{{cite news|title=Microsoft buys Internet startup Yammer for $1.2 billion|url=http://www.usatoday.com/tech/news/story/2012-06-25/microsoft-yammer-aquisition/55811172/1|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|first=Byron|last=Acohido|date=25. 6. 2012|access-date=25. 6. 2012}}</ref> Dana 1. jula 2012, Microsoft je pokrenuo [[Outlook.com]] [[Webmail|webmail servis]] radi konkurencije sa [[Gmail]]om.<ref>{{cite web |url= http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877 |title= Outlook.com Mail: Microsoft Reimagines Webmail |first= Paul |last= Thurrott |authorlink= Paul Thurrott |date= 31. 7. 2012 |work= Supersite for Windows |publisher= [[Penton Media]] |access-date= 1. 8. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120803011439/http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877 |archive-date=3. 8. 2012 |url-status= dead }}</ref> Dana 4. septembra 2012, Microsoft je izdao [[Windows Server 2012]].<ref name="MSofficialRTM">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/en-us/server-cloud/new.aspx|title=Windows Server 2012 "Save the Date" Announcement|date=8. 8. 2012| author=Microsoft Corp.}}</ref> Dana 1. oktobra, Microsoft je predstavio namjeru za pokretanjem operacije novosti, dio novog [[MSN]]-a, u vrijeme pokretanja Windowa 8 kasnije u mjesecu.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2012/10/01/us-microsoft-msn-idUSBRE8900WN20121001|title=Microsoft launching news operation, new MSN|publisher=Reuters|access-date=1. 10. 2012|first=Bill|last=Rigby|date=1. 10. 2012|archive-date=2. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002064137/http://www.reuters.com/article/2012/10/01/us-microsoft-msn-idUSBRE8900WN20121001|url-status=dead}}</ref> Dana 26. oktobra 2012, Microsoft je pokrenuo Windows 8 i [[Microsoft Surface]].<ref name="VF2012">Eichenwald, Kurt, [http://www.vanityfair.com/business/2012/08/microsoft-lost-mojo-steve-ballmer "Microsoft's Lost Decade: How Microsoft Lost Its Mojo"], ''[[Vanity Fair (časopis)|Vanity Fair]]'', 8. 2012</ref><ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/windows-8s-delivery-date-october-26-7000001158/|title=Windows 8's delivery date: October 26|newspaper=ZDNet|date=18. 7. 2012|access-date=17. 9. 2012}}</ref> Tri dana kasnije, [[Windows Phone 8]] je izdat.<ref>{{cite web |url=http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ |title=Mary Jo Foley: Windows Phone 8 launch date revealed |publisher=LiveSide.net |date=30. 8. 2012 |access-date=27. 11. 2012 |archive-date=3. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103151119/http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ |url-status=dead }}</ref> Da bi se nosili sa potencijalom za povećanjem u potrazi za proizvodima i servisima, Microsoft je otvorio veliki broj "dopusnih spremišta" širom SAD-a radi nadomještanja rastućeg broja Microsoft ''skladišta'' koja su otvorena u 2012. godini.<ref>{{cite news|url=http://www.wpcentral.com/microsoft-prepping-everything-complete-brand-and-product-relaunch|title=Microsoft prepping for complete brand and product line relaunch, New York store coming the 26th|publisher=wpcentral.com|access-date=3. 11. 2012}}</ref> Dana 29. marta 2013, Microsoft je pokrenuo ''Patent Tracker''.<ref>{{cite news|url=http://thenextweb.com/microsoft/2013/03/28/microsoft-launches-patent-tracker-to-help-you-search-its-library-of-intellectual-property/|title=Microsoft launches 'Patent Tracker' to help you search its library of intellectual property|work=The Next Web|date=28. 3. 2013|access-date=29. 3. 2013}}</ref> [[Kinect]] senzorski uređaj je nadograđen na 2013 izdanje 8. generacije [[Xbox One]], a njegove mogućnosti su otkrivene u maju 2013. Novi Kinect koristi ultra-široku 1080px kameru, može raditi u mraku korištenjem infracrvenog senzora, ima snažan procesor i novi softver, razlikuje blage pokrete (kao pokreti prstima), te može odrediti korisnikov puls gledanjem u njegovo/njeno lice.<ref>{{cite web|title=The all-seeing Kinect: tracking my face, arms, body, and heart on the Xbox One|url=http://www.theverge.com/2013/5/21/4353232/kinect-xbox-one-hands-on/in/4116279|work=The Verge|publisher=Vox Media, Inc|access-date=28. 5. 2013|author=David Pierce|date=21. 5. 2013}}</ref> Microsoft je potpisao patent aplikaciju u 2011. godini koja sugerira da kompanija može koristiti Kinect sistem kamera za praćenje ponašanja gledalaca televizije kao dio plana pravljenja prikaznog iskustva aktivnijim. Dana 19. jula 2013, Microsoft dionice su pretrpile svoj jednodnevni procentni sell-off od 2000. godine nakon što je njihov kvartalni izvještaj povećao brige među investitorima slabog pokazivanja Windowsa 8 tableta Surface; sa više od 11% opadajućih poena Microsoft je pretprio gubitak veći od $32 milijarde.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-10805_3-57594612-75/funky-friday-more-than-$32-billion-in-microsoft-stock-value-wiped-out/|title=Funky Friday: More than $32 billion in Microsoft stock value wiped out &#124; Microsoft&nbsp;– CNET News|publisher=News.cnet.com|access-date=21. 7. 2013}}</ref> Za 2010. [[fiskalna godina|fiskalnu godinu]], Microsoft je imao pet proizvodnih odjeljenja: ''Windows'', ''Server and Tools'', ''Online Services'', ''Microsoft Business'', te ''Entertainment and Devices''. <gallery widths=200 mode="traditional" style=text-align:center; margin:auto;"> Datoteka:Microsoft-Xbox-One-Console-Set-wKinect.jpg|[[Xbox One]] konzola Datoteka:Xbox-360-Kinect-Standalone.png|[[Xbox 360]] [[Kinect]] senzor </gallery> [[Datoteka:John Wendell Thompson.jpg|thumb|200px|[[John W. Thompson]] postaje predjsednik Microsofta, preuzimajući poziciju od Bill Gatesa.]] Dana 3. septembra 2013, Microsoft je kupio mobilnu jedinicu [[Nokia|Nokie]] za $7 milijardi.<ref>{{cite web|url=http://www.theverge.com/2013/9/2/4688530/microsoft-buys-nokias-devices-and-services-unit-unites-windows-phone/in/4453001|title=Microsoft buying Nokia's phone business in a $7,2 billion bid for its mobile future}}</ref> Također 2013, [[Amy Hood]] postala je CFO Microsofta.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 |title=Microsoft names insider Amy Hood as CFO |publisher=Reuters.com |date= |access-date=18. 4. 2014 |archive-date=9. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409123351/http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 |url-status=dead }}</ref> Alijansa za isplatniji internet (A4AI) je pokrenuta u oktobru 2013. godine. I Microsoft je dio koalicije javnih i privatnih organizacija koja također uključuje [[Facebook]], [[Intel]] i [[Google]]. Vođena od strane [[Tim Berners-Lee]]ja, A4AI teži napraviti internetski pristup isplativijim tako da je pristup raširen u zemljama razvoja, gdje je samo 31% stanovnika umreženo. Google će pomoći sniziti cijene pristupa internetu tako da će one pasti ispod težnji UN Broadband Commission-a od 5% mjesečnog prihoda.<ref>{{cite news|title=Sir Tim Berners-Lee and Google lead coalition for cheaper internet|url=http://www.theguardian.com/technology/2013/oct/07/google-berners-lee-alliance-broadband-africa?CMP=EMCNEWEML6619I2&et_cid=51918&et_rid=7107573&Linkid=http%3a%2f%2fwww.theguardian.com%2ftechnology%2f2013%2foct%2f07%2fgoogle-berners-lee-alliance-broadband-africa|access-date=8. 10. 2013|newspaper=The Guardian|date=7. 10. 2013|author=Samuel Gibbs}}</ref> U julu 2013. godine Microsoft je objavio da će preurediti posao u četiri nova poslovna odjeljenja po funkciji: ''Operativni sistemi'', ''Aplikacije'', ''Cloud'' i ''Uređaji''. Sva prethodna odjeljenja će biti prebačena u nova odjeljenja bez smanjenja radne snage.<ref>{{cite web |url=http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 |title=Microsoft's sweeping reorganization shifts focus to services, devices |date=11. 7. 2013 |access-date=3. 3. 2015 |archive-date=26. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131026191536/http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 |url-status=dead }}</ref> Dana 4. februara 2014, [[Steve Ballmer]] je sišao sa pozicije [[CEO]]-a Microsofta kojeg je naslijedila [[Satya Nadella]], a koja je prethodno vodila odjeljenja ''Cloud'' i ''Enterprise''.<ref>{{cite web|title=Microsoft CEO Steve Ballmer to retire within 12 months|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/press/2013/aug13/08-23AnnouncementPR.aspx}}</ref> Isti dan, [[John W. Thompson]] uzeo je ulogu šefa, kada je Bill Gates sišao sa pozicije da bi postao aktivniji unutar kompanije kao ''tehnološki savjetnik''.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/business/microsoft-names-satya-nadella-ceo-2D12054182|title=Nadella named new Microsoft CEO as Gates era ends|archive-url=https://web.archive.org/web/20140205010025/http://www.nbcnews.com/business/microsoft-names-satya-nadella-ceo-2D12054182|archive-date=5. 2. 2014|access-date=3. 3. 2015|url-status=live}}</ref> Dana 25. aprila 2014, Microsoft je preuzeo ''Nokia Devices and Services'', te napravio brend Microsoft Mobile Oy. Dana 15. septembra 2014, Microsoft je preuzeo razvojnu kompaniju videoigara [[Mojang]] za $2,5 milijardi, najpoznatiju po svojoj popularnoj igri ''[[Minecraft]]''.<ref>{{cite web|last1=Hutchinson|first1=Lee|title=It’s official: Microsoft acquires Mojang and Minecraft for $2.5 billion|url=http://arstechnica.com/gaming/2014/09/its-official-microsoft-acquires-mojang-and-minecraft-for-2-5-billion/|publisher=Ars Technica|access-date=19. 9. 2014|ref=152}}</ref> ==Poslovi== ===''Windows'' odjeljenje, ''Server and Tools'', te ''Online Services''=== Client odjeljenje kompanije prizvodi Windows OS liniju poput Windowsa 8; također proizvodi [[Windows Live]] porodicu proizvoda i servisa. ''Server and Tools'' odjeljenje proizvodi serverske verzije Windowsa, poput [[Windows Server 2008 R2]] kao i set razvojnih alata zvanih [[Microsoft Visual Studio]], [[Microsoft Silverlight]], web aplikativno okruženje, te [[System Center Configuration Manager]] – kolekcija alata koji omogućavaju kontrolu s udaljenosti, upravljanje ''patchevima'', softverskim distribucijama i hardverski/softverski inventar. Ostali serverski proizvodi uključuju: [[Microsoft SQL Server]] – sistem upravljanja [[relaciona baza podataka|relacionom bazom podataka]], [[Microsoft Exchange Server]], za određene poslovno orijentirane [[e-mail]] i rasporedne mogućnosti, [[Windows Small Business Server]], za poruke i ostale male poslovno-orijentirane mogućnosti; te [[Microsoft BizTalk Server]], za poslovno procesno upravljanje. Microsoft omogućava [[IT konsalting]] ("Microsoft Consulting Services") i proizvodi set certifikacijskih programa kojima upravlja odjeljenje ''Server and Tools'' napravljeno da prepozna pojedince koji imaju minimalne vještine u specifičnoj ulozi; ovo uključuje programere ([[Microsoft Certified Professional|"Microsoft Certified Solution Developer"]]), sistemske/mrežne analitičare ([[MCSE|"Microsoft Certified Systems Engineer"]]), trenere ("[[Microsoft Certified Professional|Microsoft Certified Trainers]]") te administratore ("[[Microsoft Certified Systems Administrator]]" i [[MCDBA|"Microsoft Certified Database Administrator"]]). [[Microsoft Press]]om, koji objavljuje knjige, također upravlja ovo odjeljenje. ''Online Services Business'' odjeljenje upravlja mrežnim servisom [[MSN]] i pretraživačkom stranicom [[Bing]]. Od decembra 2009. kompanija također posjeduje 18% vlasništva kablovskog kanala za vijesti [[MSNBC]] bez ikakve izmjenjivačke kontrole; ipak, odjeljenje upravlja web–sajtom kanala, [[msnbc.com]], u zajedničkom upravljanju sa suvlasnikom kanala, firmom [[NBC Universal]].<ref name="MSNBC">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2005/12/24/business/media/24msnbc.html|title=Microsoft Quits MSNBC TV, but Web Partnership Remains|work=The New York Times|author=Carter, Bill|date=24. 12. 2005|access-date=6. 7. 2010}}</ref> ===Poslovno odjeljenje=== Microsoft poslovno odjeljenje proizvodi [[Microsoft Office]] uključujući [[Microsoft Office 2010]], liniju uredskog softvera. Softverski proizvod uključuje [[Microsoft Office Word|Word]] (uređivač teksta), [[Microsoft Access|Access]] (program za upravljanje relacijskim bazama podataka), [[Microsoft Excel|Excel]] (uređivač tabela), [[Microsoft Office Outlook|Outlook]] (kolaboracijski softver, često korišten sa [[Microsoft Exchange Server|Exchange Serverom]]), [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] (prezentacijski softver), [[Microsoft Publisher|Publisher]] (izdavački softver) i [[Microsoft Sharepoint|Sharepoint]]. Broj drugih proizvoda je dodat kasnije s izdavanjem Officea 2003 uključujući [[Microsoft Visio|Visio]], [[Microsoft Project|Project]], [[Microsoft MapPoint|MapPoint]], [[Microsoft InfoPath|InfoPath]] i [[Microsoft Office OneNote|OneNote]]. Odjeljenje također razvija ERP softver za kompanije pod brendom [[Microsoft Dynamics]]. Oni uključuju: [[Microsoft Dynamics AX]], [[Microsoft Dynamics NAV]], [[Microsoft Dynamics GP]], te [[Microsoft Dynamics SL]]. Oni su usmjereni na različite tipove kompanija i zemalja, i ograničene za organizacije koje imaju manje od 7.500 zaposlenih.<ref name="MS Dynamics Lineup">{{cite news|url=http://www.directionsonmicrosoft.com/samples/49-samples/743-four-products-advance-on-dynamics-erp-roadmap.html|work=Directions on Microsoft|title=Four Products Advance on Dynamics ERP Roadmap|date=27. 4. 2009|access-date=3. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702192855/http://www.directionsonmicrosoft.com/samples/49-samples/743-four-products-advance-on-dynamics-erp-roadmap.html|archive-date=2. 7. 2010|url-status=dead}}</ref> Također pod brendom Dynamics je i softver [[Microsoft Dynamics CRM]], dio [[Azure Services Platform]]e. ===Odjeljenje za zabavu i uređaje=== {{Također pogledajte|Microsoft Mobile Oy}} Odjeljenje za zabavu i uređaje proizvodi [[Windows CE]] za uvezane sisteme i [[Windows Phone]] za [[pametni telefon|pametne telefone]].<ref>{{cite web|url=http://www.cnet.com/8301-17918_1-20015314-85.html|title=Microsoft releases Windows Phone 7 to manufacturers|author=Cha, Bonnie|work=CNET|publisher=CBS Interactive|date=1. 9. 2010|access-date=7. 9. 2010}}</ref> Microsoft je sprva ušao na tržište mobitela kroz Windows CE za [[ručni uređaj|ručne uređaje]], eventualno razvijajući ga u [[Windows Mobile]] OS i sada, Windows Phone. Windows CE je dizajniran za uređaje gdje OS ne mora direktno biti vidljiv krajnjem korisniku, naročito, uređajima i automobilima. Odjeljenje također proizvodi [[računarska igra|računarske igre]], preko svoje izdavačke kuće [[Microsoft Studios]], koje se pokreću na Windows osobnim računarima i ostalim sistemima uključujući naslove poput [[Age of Empires]], [[Halo (video–igra)|Halo]] i [[Microsoft Flight Simulator]], i kuće [[Macintosh Business Unit]] koja proizvodi softver za [[Mac OS]] uključujući [[Microsoft Office 2011 for Mac]]. Microsoftovo odjeljenje za zabavu i uređaje dizajnira, prodaje i proizvodi korisničku elektroniku uključujući [[Xbox 360]] igraču konzolu, ručni medijski program [[Zune]], te [[MSN TV]]. Microsoft također prodaje [[osobni računarski hardver]] uključujući [[miš (računarstvo)|miš]], [[tastatura|tastaturu]], te razne igrače kontrolere poput [[joystick]]a i [[gamepad]]a. ==Kultura== Tehničke reference za programere i članci za razne Microsoftove magazine, kao što je npr. ''Microsoft Systems Journal'' (MSJ), dostupni su kroz [[Microsoft Developer Network]] (MSDN). MSDN također nudi pretplate za kompanije i individualce, te skuplje pretplate često nude pristup beta predizdavačkim verzijama Microsoftovog softvera.<ref name="MSDN-SubscribeFAQ">{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/ms123402.aspx?missingurl=%2fsubscriptions%2ffaq%2fdefault.aspx |publisher=Microsoft|title=MSDN Subscription FAQ |access-date=3. 7. 2006}}</ref><ref name="MSJ-home">{{cite web |url=http://www.microsoft.com/msj/|title=Microsoft Systems Journal Homepage |publisher=Microsoft|date=15. 4. 2004|access-date=18. 8. 2008}}</ref> U aprilu 2004, Microsoft je pokrenuo društveni sajt za programere i korisnike, nazvan [[Channel 9 (Microsoft)|Channel 9]], koji omogućava [[wiki]] i [[internetski forum]].<ref name="Hobson">{{cite news |author=Hobson, Neville |url=http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules |title=Microsoft's Channel 9 And Cultural Rules |work=WebProNews |publisher=iEntry Inc |date=11. 4. 2005 |access-date=3. 7. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420185313/http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules |archive-date=20. 4. 2008 |url-status=dead }}</ref> Naredni društveni sajt koji omogućava dnevne video–snimke i ostale servise, On10.net, pokrenut je 3. marta 2006. godine.<ref name="On10-home">{{cite web|url=http://www.On10.net|title=On10.net homepage|publisher=Microsoft|access-date=4. 5. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428070407/http://www.on10.net/|archive-date=28. 4. 2006|url-status=dead}}</ref> Besplatna tehnička podrška je tradicionalno omogućena kroz internetske [[Usenet]] grupe novosti, te [[CompuServe]] ranije, koje su pratili zaposlenici Microsofta; može postojati više novinskih grupa za jedan proizvod. Ljudi pomoćnici mogu biti odabrani od strane zaposlenika Microsofta za MVP status (Most Valuable Professional), što im daje vrstu posebnog društvenog statusa i mogućnosti za nagrade i ostale koristi.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/business/globe/articles/2005/06/13/somehow_usenet_lumbers_on/|title=Somehow, Usenet lumbers on|author=Bray, Hiawatha|date=13. 6. 2005|access-date=3. 7. 2006|work=The Boston Globe}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mvp.support.microsoft.com/mvpfaqs|title=Microsoft MVP Frequently Asked Questions|publisher=Microsoft|access-date=1. 6. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20081027022037/http://mvp.support.microsoft.com/mvpfaqs|archive-date=27. 10. 2008|url-status=dead}}</ref> Poznat zbog svog internog [[rječnik]]a, izraz „jesti našu vlastitu psećju hranu“ se koristi za opis politike korištenja predizdatih i beta verzija proizvoda unutar Microsofta u težnji testiranja istih u stvarnim situacijama.<ref name="dogfood">{{cite news|title=Microsoft tests its own dog food|url=http://news.zdnet.com/2100-3513_22-5047467.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20070108214545/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-5047467.html| archive-date=8. 1. 2007|author=CNET News.com Staff|work=ZDNet|publisher=CNET Networks, Inc.|date=21. 7. 2003| access-date=9. 10. 2005}}</ref> Ovo je obično skraćeno na samo „pseća hrana“, te se koristi kao imenica, glagol ili pridjev. Drugi dio [[žargon]]a, „FYIFV“ ili „FYIV“ ("Fuck You, I'm [Fully] Vested"), također koriste zaposlenici da kažu kako su [[finansijska nezavisnost|finansijski nezavisni]] i da mogu izbjeći rad kad god žele.<ref>{{cite news|author=Heileman, John|title=The Truth, The Whole Truth, and Nothing But The Truth|url=http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html|work=Wired|date=novembar 2000|access-date=30. 9. 2007}}</ref> Kompanija je također poznata po svojim procesima zapošljavanja, u ostalim organizacijama poznato kao "[[Microsoft intervju]]", koje je notorno zbog „bezveznih“ pitanja, poput „Zašto je šaht–poklopac okrugao?".<ref name="manhole">{{cite news|url=http://g4tv.com/screensavers/features/6282/square_manhole_covers_and_crazy_questions.html|title=Square Manhole Covers and Crazy Questions|work=G4TV.com|author=Poundstone, William|date=21. 5. 2003|access-date=1. 7. 2006|archive-date=14. 11. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051114175326/http://www.g4tv.com/screensavers/features/6282/Square_Manhole_Covers_and_Crazy_Questions.html|url-status=dead}}</ref> Microsoft je javni protivnik ograničenja [[H1B viza]], koja dopušta kompanijama u SAD-u da zaposle određene strane radnike. Bill Gates tvrdi da ograničenje sa H1B vizama pravi poteškoće kompaniji pri zaposlenju ljudi, izjavljujući "Ja bih se sigurno riješio H1B ograničenja!" 2005.<ref name="MarkRoy">{{cite news |url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/3500986 |title=Gates Rakes Congress on H1B Visa Cap|author=Mark, Roy|work=internetnews.com|date=27. 4. 2005|access-date=18. 8. 2008}}</ref> Kritičari H1B viza tvrde da opuštanje granica može rezultirati u povećanoj nezaposlenosti građana SAD–a jer H1B radnici rade za manje plaće.<ref>{{cite news|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88154016|title=Bill Gates Targets Visa Rules for Tech Workers|work=NPR|date=12. 3. 2008|access-date=6. 7. 2010}}</ref> ''[[Human Rights Campaign]] Corporate Equality Index'', izvještaj o tome kako se organizacije odnose prema [[LGBT]]-zaposlenicima (lezbijkama, gej muškarcima, biseksualcima i transrodnim osobama), rangirao je Microsoft sa 87% od 2002. do 2004, te sa 100% od 2005. do 2010, nakon što su dozvolili rodno izražavanje.<ref>{{cite news|title=Corporate Equality Index Archive|url=http://www.hrc.org/about_us/7115.htm|publisher=Human Rights Campaign Foundation|access-date=17. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703003315/http://www.hrc.org/about_us/7115.htm|archive-date=3. 7. 2010|url-status=dead}}</ref> ==Kritike== [[Datoteka:VistaParty3-cropped.jpg|thumb|Grupe ''[[BadVista]]'' i ''[[Defective by Design]]'' protestiraju protiv operativnog sistema [[Windows Vista]].]] Kritike na račun Microsofta pratile su kompaniju od početka postojanja zbog različitih aspekata njenih proizvoda i praksi posla. [[Jednostavnost korištenja]], [[stabilnost]], te [[računarska sigurnost|sigurnost]] softvera kompanije su opći ciljevi kritičara. Nedavno, [[Trojanski konj (računarstvo)|trojanski konji]] i ostale „rupe“ zahvatali su veliki broj korisnika zbog grešaka u sigurnosti Microsoft Windowsa i ostalih programa. Microsoft je također optuživan zbog zaključavanja proizvođača u svoje proizvode, te nedopuštanja praćenja i udovoljavanja postojećih standarda u svom softveru.<ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2003/04/25/writing_history_with_microsofts_office/|title=Writing history with Microsoft's Office lock-in}}</ref> Kompanija je bila u raznim [[suđenje|suđenjima]] od strane nekoliko vlada i ostalih kompanija zbog nezakonitih [[monopol]]ističkih djela. U 2004. godini, [[Evropska Unija|Evropska unija]] proglasila je Microsoft krivim u slučaju o nepovjerenju. Dodatno, Microsoftova [[EULA]] za neke njihove programe je često kritizirana da je preograničavajuća kao i protiv [[softver otvorenog koda|softvera otvorenog koda]]. Microsoft je bio kritiziran (zajedno sa [[Yahoo]]–om, [[AOL]]–om, [[Google]]–om i ostalim) zbog umješanosti u cenzuri u [[Kina|NR Kini]].<ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/reports/2006/china0806/|title=Corporate Complicity in Chinese Internet Censorship|access-date=23. 11. 2006|archive-date=22. 11. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061122231425/http://www.hrw.org/reports/2006/china0806/|url-status=dead}}</ref> Microsoft je također došao pod kritiku za offshoring poslova za [[Kina|Kinu]] i [[Indija|Indiju]].<ref>"[http://www.infoworld.com/d/the-industry-standard/whos-buying-microsofts-outsourcing-excuses-390 Who's buying Microsoft's outsourcing excuses?]". ''[[InfoWorld]]''. 22. 4. 2010.</ref><ref>"[http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2002468560_msftgoogle03.html Microsoft plans to outsource more, says ex-worker]". ''The Seattle Times''. 3. septembar 2005.</ref><ref>"[http://www.taipeitimes.com/News/worldbiz/archives/2004/06/17/2003175447 High-end tech jobs outsourced by Microsoft]". ''[[Taipei Times]]''. 17. 6. 2004.</ref> Postojali su izvještaji o lošim radnim uvjetima u fabrici u južnoj Kini koja proizvodi neke od Microsoftovih proizvoda.<ref>"[http://news.sky.com/home/world-news/article/16146955 Microsoft Investigates 'Mass Suicide Threat'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307133102/http://news.sky.com/home/world-news/article/16146955|date=7. 3. 2012}}". ''[[Sky News]]''. 11. januar 2012.</ref> ==Preduzetničke afere== Kompaniju pokreće odbor direktora kreiran većinom od autsajdera, kao što je opcionalno za javne trgovinske kompanije. Članovi odbora od septembra 2014. su: [[John W. Thompson]], [[Dina Dublon]], [[Bill Gates]], [[Maria Klawe]], [[David Marquardt]], [[Mason Morfit]],<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-microsoft-director-idUSBREA2A21W20140311|work=Reuters|title=Microsoft appoints activist investor Mason Morfit to board|date=11. 3. 2014|access-date=3. 3. 2015|archive-date=8. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222642/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-microsoft-director-idUSBREA2A21W20140311|url-status=dead}}</ref> [[Satya Nadella]], [[Charles Noski]], [[Helmut Panke]] i [[John W. Stanton]].<ref name="MSPR-Board">{{cite press release |url=http://www.microsoft.com/en-us/news/exec/bod.aspx|title=Microsoft Board of Directors|work=PressPass|publisher=Microsoft |access-date=6. 9. 2014}}</ref> Članovi odbora se biraju svake godine na godišnjem mitingu dioničara po principu većine. Postoji pet komiteta unutar odbora koji nadgledaju specifične oblasti. Ovi komiteti uključuju ''Audit Committee'', koji upravlja problemima računovodstva kompanije uključujući izvještavanje i prijavljivanje; ''Compensation Committee'', koji dopušta kompenzaciju za CEO i ostale uposlenike kompanije; ''Finance Committee'', koji upravlja finansijskim stvarima poput predlaganja sjedinjenja i akvizicija; ''Governance and Nominating Committee'', koji upravlja raznim preduzentnim zadacima uključujući nominiranje odbora; te ''Antitrust Compliance Committee'', koji teži spriječiti praksu kompanije od kršenja zakona o nepovjerenju.<ref>{{cite web|title=Microsoft Corporation Corporate Governance Guidelines|url=http://www.microsoft.com/about/companyinformation/corporategovernance/guidelines.mspx |publisher=Microsoft|date=1. 7. 2009|access-date=18. 7. 2010}}</ref> [[Datoteka:Microsoft 5-Year Stock History.svg|350px|thumb|desno|Petogodišnji grafik historije za {{NASDAQ|MSFT}} berzu 17. jula 2013.<ref>{{cite web|url=http://zenobank.com/index.php?symbol=MSFT&page=quotesearch|title=Five year history graph of (NASDAQ:MSFT) stock|work=ZenoBank|publisher=AlphaTrade|date=29. 9. 2009|access-date=29. 9. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081030114740/http://zenobank.com/index.php?symbol=MSFT&page=quotesearch|archive-date=30. 10. 2008|url-status=dead}}</ref>]] Kada je Microsoft krenuo javno i pokrenuo svoju [[Početna javna ponuda|početnu javnu ponudu (IPO)]] 1986. godine, početna cijena dionice bila je $21; nakon dana kupovine, cijena je stala na $27,75. Od jula 2010, sa kompanijinih devet razdvojenih dionica, bilo koja IPO [[dionica (finansije)|dionica]] bila bi umnožena 288 puta; ako bi jedan kupio IPO danas i ako se uzmu u obzir dijeljenja i ostali faktori, koštalo bi oko 9{{nbsp}}centi.<ref name="Allan 2001" />{{rp|235–236|date=11. 2012}}<ref>{{cite news|url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp|work=Seattle Post-Intelligencer|publisher=Hearst Seattle Media, LLC|date=14. 3. 1986|title=Microsoft stock is red hot on first trading day|author=Monkman, Carol Smith|page=B9|access-date=18. 7. 2010|archive-date=21. 2. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221224106/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="MSSTOCK">{{cite web|url=http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&t=MSFT&region=USA&culture=en-US&s=SPYZ|title=MSFT stock performance and split info|publisher=Morningstar, Inc.|access-date=17. 7. 2010|archive-date=10. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510012046/http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&t=MSFT&region=USA&culture=en-US&s=SPYZ|url-status=dead}}</ref> Cijena dionice je imala najveću vrijednost 1999. godine sa oko $119 ($60,928 prilagođeno za podjele dionica).<ref name="stocksheet">{{cite web|title=Microsoft stock price spreadsheet from Microsoft investor relations|url=http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls|format=xls|publisher=Microsoft|access-date=18. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20091010091835/http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls|archive-date=10. 10. 2009|url-status=dead}}</ref> Kompanija je počela nuditi [[dividenda|dividendu]] 16. januara 2003. godine počevši s osam centi po dionici za fiskalnu godinu praćenu sa dividendom od šesnaest centi po dionici naredne godine, prelazeći sa godišnjih na kvartalne dividende 2005. godine sa 8 centi po dionici za kvartal i [[specijalna dividenda|specijalnom jednodnevnom isplatom]] od 3 dolara po dionici za drugi kvartal fiskalne godine.<ref name="stocksheet" /><ref name="dividendfaq">{{cite web|title=Dividend Frequently Asked Questions|url=http://www.microsoft.com/msft/FAQ/dividend.mspx|publisher=Microsoft|access-date=18. 8. 2008}}</ref> Iako je kompanija imala naknadne poraste u isplatama dividendi, cijena Microsoftove dionice ostala je konstantna godinama.<ref name="dividendfaq" /><ref name="Yahoo-MSFTchart">{{cite web |title=Yahoo MSFT stock chart |url=http://finance.yahoo.com/q/bc?s=MSFT&t=my |publisher=Yahoo Finance |access-date=13. 12. 2008 }}</ref><ref>{{cite web|title=MSN Money MSFT chart with dividend and split info|url=http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?Symbol=MSFT&C8=2005&CE=0&C5=10&C6=2005&C7=10&D9=1&C9=2&D0=1&CF=1&D4=1&D5=0&D3=0&ShowChtBt=Refresh+Chart&CP=0&PT=9|work=MSN Money|publisher=Microsoft|access-date=13. 12. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504010721/http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?Symbol=MSFT&C8=2005&CE=0&C5=10&C6=2005&C7=10&D9=1&C9=2&D0=1&CF=1&D4=1&D5=0&D3=0&ShowChtBt=Refresh+Chart&CP=0&PT=9|archive-date=4. 5. 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Fried, Ina; Ard, Scott|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-148474.html?tag=st.prev|title=Gates stepping down from full-time Microsoft role, page 2|work=ZDNet|date=15. 6. 2006|access-date=18. 8. 2008|archive-date=3. 8. 2009|archive-url=https://archive.today/20090803064918/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-148474.html?tag=st.prev|url-status=dead}}</ref> Jedna od strategija posla Microsofta, opisano od strane direktora kao "[[embrace, extend and extinguish]]," isprva prihvati konkurentni standard ili proizvod, onda ga proširi i proizvede vlastitu verziju koja je kasnije nekompatibilna sa standardom, što vremenom porazi konkurenciju jer ne može koristiti novu Microsoftovu verziju.<ref name="eee">{{cite news|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-100925.html|title=Intel exec: MS wanted to 'extend, embrace and extinguish' competition|author=Rodger, Will|work=ZDNet|date=8. 11. 1998|access-date=18. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100228165402/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-100925.html|archive-date=28. 2. 2010|url-status=dead}}</ref> Razne kompanije i vlade tužile su Microsoft zbog ovog niza taktika, što je rezultiralo milijardama dolara u prekršajima protiv kompanije.<ref name="usvms"/><ref name="usvms"/><ref name="euantitrust"/><ref name="euantitrust"/><ref name="Orlowski2004-03-05">{{cite press release |url=http://www.burst.com/new/newsevents/pressrelease007.htm |title=Microsoft Corp. Licenses Burst.com Patents & Settles Suit |publisher=Burst.com Inc. |date=11. 3. 2005 |access-date=18. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011154520/http://burst.com/new/newsevents/pressrelease007.htm |archive-date=11. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2004/03/05/eolas_web_patent_nullified/ |title=Eolas' web patent nullified|author=Orlowski, Andrew|work=The Register|publisher=Situation Publishing Ltd|date=5. 3. 2004|access-date=18. 5. 2006}}</ref><ref>{{cite news|author=Dennis, Tony|url=http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2002/12/24/sendo--microsoft--it-all-ends-in-tears |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529141141/http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2002/12/24/sendo--microsoft--it-all-ends-in-tears|archive-date=29. 5. 2008|title=Sendo & Microsoft&nbsp;– it all ends in tears |date=24. 12. 2002 |work=TheInquirer.net |access-date=18. 5. 2006}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.infoworld.com/article/05/12/07/HNmicrosoftfined_1.html|title=Update: Microsoft fined $32M by South Korea|author=Nystedt, Dan|publisher=IDG News Service|date=7. 12. 2005|access-date=18. 8. 2008}}</ref> Microsoft tvrdi da originalna strategija nije protivkonkurentna, nego radije vježba njihove diskrecije da implementira mogućnosti za koje vjeruje da ih kupci žele.<ref>{{cite news|url=http://openacademy.mindef.gov.sg/openacademy/Learning%20Resources/Microsoft/words/words_4.htm|title=U.S. v. Microsoft: We're Defending Our Right to Innovate|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117094549/http://openacademy.mindef.gov.sg/openacademy/Learning+Resources/Microsoft/words/words_4.htm|archive-date=17. 11. 2007|date=20. 5. 1998|work=The Wall Street Journal|access-date=31. 3. 2006}}</ref> ===Finansije=== ''[[Standard and Poor's]]'' i ''[[Moody's]]'' dali su AAA rangiranje Microsoftu, čija je imovina procijenjena na $41&nbsp;milijardi u usporedbi sa samo $8,5&nbsp;milijardi u neosiguranom dugovanju. Kao posljedica, u februaru 2011. godine Microsoft je lansirao preduzetnu obveznicu sa cifrom do $2,25&nbsp;milijardi sa relativno niskim posuđivačkim nivoima u usporedbi sa vladinim.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204|title=Microsoft sells $2,25&nbsp;billion of debt at low rates|publisher=Reuters|date=4. 2. 2011|access-date=3. 3. 2015|archive-date=8. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222942/http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204|url-status=dead}}</ref> Po prvi put u 20 godina, kompanija [[Apple Inc.]] je prestigla Microsoft u Q1 2011. godine kvartalnim profitima i prihodima zbog usporenja u prodajama računara i nastavka velikih gubitaka u Microsoftovom odjeljenju za mrežne servise (koje sadrži pretraživačku mašinu ''[[Bing]]''). Microsoftov profit bio je $5,2 milijardi, dok je profit Applea Inc. bio $6 milijardi, dok su operativni prihodi bili $14,5 milijardi i $24,7 milijardi, redom.<ref>{{cite news|author=Charles Arthur|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2011/apr/28/microsoft-falls-behind-apple |title=Microsoft falls behind Apple for first time in 20 years &#124; Technology |publisher=The Guardian |date= 28. 4. 2011|access-date=11. 5. 2011|location=London}}</ref> Microsoftovo odjeljenje za mrežne servise je neprestano pravilo gubitke od 2006. i u Q1 2011. izgubilo je $726 miliona. Ovo prati gubitak od $2,5 milijardi za 2010. godinu.<ref>{{cite web|author=MG Siegler Apr 29, 2011 |url=http://techcrunch.com/2011/04/29/microsoft-internet-bloodbath/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Techcrunch+%28TechCrunch%29 |title=When Will Microsoft's Internet Bloodbath End? |publisher=Techcrunch.com |date=29. 4. 2011 |access-date=11. 5. 2011}}</ref> Dana 20. jula 2012, Microsoft je objavio svoj prvi kvartalni gubitak ikada, bez obzira na rekordne prihode za kvartale i fiskalne godine, sa novim neto gubitkom od $492 miliona zbog [[zabilješka|zabilješke]] vezane za reklamnu kompaniju [[aQuantive]], koja je bila preuzeta za $6,2 milijarde u 2007. godini.<ref>{{cite web|last=White|first=Martha|title=Microsoft reports first quarterly loss ever|url=http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite|access-date=20. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720121702/http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite|archive-date=20. 7. 2012|url-status=dead}}</ref> Od januara 2014, Microsoftova [[tržišna kapitalizacija]] stoji na $314 milijardi,<ref name="Marketwatch MSFT">{{cite web|title=Microsoft Overview|url=http://www.marketwatch.com/investing/stock/msft/|publisher=Marketwatch|access-date=2. 2. 2014}}</ref> bivajući 8. najveća kompanija u svijetu po tržišnoj kapitalizaciji.<ref>{{cite web|title=Global Top 100 Companies|url=http://www.pwc.com/gx/en/audit-services/capital-market/publications/top100-market-capitalisation.jhtml|publisher=PWC|access-date=2. 2. 2014}}</ref> ===Okruženje=== Tokom 2011. godine, [[Greenpeace]] je objavio izvještaj rangirajući prvih deset velikih brendova u cloud kompjutingu u vezi s izvorima elektriciteta za njihove podatkovne centre. U to vrijeme, podatkovni centri koristili su do 2% ukupnog globalnog elektriciteta i ovaj iznos je projektiran radi povećanja. [[Phil Radford]] iz Greenpeacea rekao je "mi smo zabrinuti da nas ova nova eksplozija u korištenju elektriciteta može zaključati u stare, zagađivačke izvore energije umjesto čiste energije dostupne danas,"<ref name="Dirty Data Report Card">{{cite web |publisher=[[Greenpeace]] |url= http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/climate/2011/Cool%20IT/dirty-data-report-greenpeace.pdf|title=Dirty Data Report Card|access-date=22. 8. 2013}}</ref> te prozvao "Amazon, Microsoft i ostale lidere industrije informacione tehnologije da mora prihvatiti čistu energiju radi napajanja svojih cloud podatkovnih centara."<ref>[http://seattletimes.com/html/opinion/2018176038_guest10radford.html, "Amazon, Microsoft: Let's keep 'the cloud' clean"], Phil Radford</ref> U 2013. godini, Microsoft se složio za kupovinu energije koju pravi ''Texas wind project'' da napaja jedan od svojih podatkovnih centara.<ref>[http://www.theguardian.com/environment/2013/nov/04/microsoft-wind-powered-data-centre, "Microsoft looks to boost eco credentials with wind-powered data centre"]{{Mrtav link}}, Suzanne Goldenberg</ref> Microsoft je rangiran 17. mjestom u [[Greenpeace]]ovom vodiču za zeleniju elektroniku (16. izdanje) koje rangira 18 elektronskih proizvođača prema njihovoj politici prema otrovnim hemikalijama, reciklaži i klimatskim promjenama.<ref name="Greenpeace International">{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/climate-change/cool-it/Guide-to-Greener-Electronics/Previous-Edition-October-2010/|title=Guide to Greener Electronics&nbsp;– Greenpeace International (16th Edition)|publisher=Greenpeace International|access-date=3. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112191625/http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/climate-change/cool-it/Guide-to-Greener-Electronics/Previous-Edition-October-2010|archive-date=12. 11. 2011|url-status=live}}</ref> Microsoftov glavni kampus u SAD-u dobio je srebrni certifikat od LEED programa 2008. godine, te instalirao preko 2.000 solarnih panela na vrh svojih zgrada u svom kampusu u [[Silicijska dolina|Silikonskoj dolini]], praveći približno 15% ukupne energije potrebne za postrojenja u aprilu 2005.<ref name="news1">{{cite news|url=http://news.cnet.com/Microsoft-vs.-Google-Whos-greener/2100-1022_3-6080297.html?tag=mncol;txt|title=Microsoft vs. Google: Who's greener?|work=CNET|publisher=CBS Interactive|author=Mills, Elinor|date=6. 6. 2008|access-date=3. 7. 2010}}</ref> Microsoft koristi alternativne oblike transporta. Kreirao je jedan od najvećih svjetskih privatnih autobuskih sistema, "Connector", da transportira ljudi izvan kompanije; za transport na kampusu, "Shuttle Connect" koristi veliku flotu hibridnih automobila da bi sačuvao gorivo. Kompanija također zamjenjuje regionalni [[javni prijevoz]] kao podsticaj.<ref name="news1" /><ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/environment/our_commitment/articles/alternative_commuting.aspx|title=Fostering Alternative Ways to Commute at Microsoft|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501154211/http://www.microsoft.com/environment/our_commitment/articles/alternative_commuting.aspx|archive-date=1. 5. 2008}}</ref> U februaru 2010. godine, ipak, Microsoft je stao protiv dodavanja dodatnog javnog prijevoza i visokozaposlenih vozila (HOV) za most koji povezuje Redmond sa Seattleom; kompanija nije htjela odužiti s konstrukcijom nimalo.<ref>{{cite news|url=http://www.king5.com/news/Microsofts-big-520-advertisement-85031317.html|work=King5 Television News|title=Seattle hires consultant to look at 520 bridge plan|date=23. 3. 2010|access-date=3. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100226123840/http://www.king5.com/news/Microsofts-big-520-advertisement-85031317.html|archive-date=26. 2. 2010|url-status=dead}}</ref> Microsoft je rangiran brojem 1 na spisku svjetskih najboljih multinacionalnih radnih mjesta od strane ''Great Place to Work Institute'' 2011. godine.<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/microsoftpri0/2016631709_microsoft_named_best_multinational_workplace_by_gr.html |title=Microsoft Pri0 &#124; Microsoft named best multinational workplace |publisher=Seattle Times Newspaper |date= 28. 10. 2011|access-date=3. 11. 2011 |first=Janet I. |last=Tu}}</ref> ===Marketing=== U 2004. godini, Microsoft je naručio istraživačke kompanije da urade nezavisne studije vezane za ukupni trošak vlasništva (TCO) sistema [[Windows Server 2003]] u poređenju sa [[Linux]]om; zaključeno je da su kompanije spoznale da je Windows jednostavniji za administrirati od Linuxa, te oni koji koriste Windows administriraju brže što rezultira u manjim troškovima za njihovu kompaniju (npr. niži TCO).<ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/business/158237_msftresearch27.html|title=Studies on Linux help their patron: Microsoft|author=Bishop, Todd|work=Seattle Post-Intelligencer|publisher=Hearst Seattle Media, LLC|date=27. 1. 2004|access-date=16. 7. 2010}}</ref> Ovo je izazvalo talas povezanih studija; studija od strane [[Yankee Group]] zaključila da nadogradnja sa jedne verzije Windows Servera na drugu košta djelić prelaznog troška Windows Servera na Linux, ipak kompanije koje su anketirane napomenule su da je povećana siugurnost i pouzdanost Linuxovih servera i brinu se o bivanju zaključanim u korištenje proizvoda Microsofta.<ref name="Foley">{{cite news|url=http://www.microsoft-watch.com/content/operating_systems/yankee_independently_pits_windows_tco_vs_linux_tco.html|title=Yankee Independently Pits Windows TCO vs. Linux TCO|author=Foley, Mary Jo|work=eWeek|date=24. 3. 2004|access-date=14. 7. 2010|archive-url=https://archive.today/20130104134612/http://www.microsoft-watch.com/content/operating_systems/yankee_independently_pits_windows_tco_vs_linux_tco.html|archive-date=4. 1. 2013|url-status=dead}}</ref> Druga studija, koju je izdao [[Open Source Development Labs]], tvrdila je da su Microsoftove studije "jednostavno zastarjele i jednostrane" i njihova anketa je zaključila da je TCO Linuxa bio niži jer administratori Linuxa upravljaju većim brojem servera uopće i zbog ostalih razloga.<ref>{{cite news|url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2150210/linux-fans-hit-back-microsoft|title=Linux fans hit back at Microsoft TCO claims|author=Jaques, Robert|work=vnunet.com|date=13. 3. 2006|access-date=18. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724013740/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2150210/linux-fans-hit-back-microsoft|archive-date=24. 7. 2008|url-status=dead}}</ref> Kao dio kampanje "Uzmi činjenice", Microsoft je osvijetlio [[.NET framework|.NET]] trgovinsku platformu koju je razvio u partnerstvu sa [[Accenture]] za [[Londonska berza|Londonsku berzu]] (LSE), tvrdeći da je omogućavala dostupnost "[[Visoka dostupnost|pet devetki]]". Nakon produženog prekida i nepouzdanosti<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/markets/4676369/Seven-hour-LSE-blackout-caused-by-double-glitch.html|publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|title=Seven-hour LSE blackout caused by double glitch|author=Rowena Mason|date=10. 9. 2008|location=London}}</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8380607.stm|title=London Stock Exchange trading hit by technical glitch|date=26. 11. 2009}}</ref> LSE je objavila 2009. godine da je planirala izbaciti Microsoftovo rješenje i prebaciti se na rješenje zasnovano na Linuxu 2010. godine.<ref>{{cite news|publisher=ITWire|url=http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/the-linux-distillery/28359-london-stock-exchange-gets-the-facts-and-dumps-windows-for-linux|title=London Stock Exchange gets the facts and dumps Windows for Linux|author=David M. Williams|date=8. 10. 2009|access-date=3. 3. 2015|archive-date=16. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716005714/http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/the-linux-distillery/28359-london-stock-exchange-gets-the-facts-and-dumps-windows-for-linux|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|publisher=[[Slashdot]]|url=http://linux.slashdot.org/story/09/10/06/1742203/London-Stock-Exchange-Rejects-NET-For-Open-Source|title=London Stock Exchange Rejects .NET For Open Source|date=6. 10. 2009}}</ref> Tokom 2012. godine, Microsoft je zaposlio političkog anketara, Marka Penna, koga ''[[The New York Times]]'' opisuje da kao "poznatog po ucjenjivanju" njegovih političkih rivala<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2012/12/15/technology/microsoft-battles-google-by-hiring-political-brawler-mark-penn.html?_r=0|work=The New York Times|first1=Nick|last1=Wingfield|title=Microsoft Battles Google by Hiring Political Brawler Mark Penn|date=14. 12. 2012}}</ref> kao ''Executive Vice-President'', reklame i strategija. Penn je kreirao serije negativnih reklama ciljajući na jednog od Microsoftovih glavnih suparnika, [[Google]]a. Reklama, nazvana "[[Scroogled]]", teži napraviti slučaj da Google „zeza“ korisnike pretraživačkim rezultatima koji teže pokazati Googleove sponzore, kojima [[Gmail]] ugrožava privatnost svojih korisnika postavljanjem reklamnih rezultata vezanih za sadržaje korisničke pošte i kupovine koji favoriziraju Googleove proizvode. Tehnološke publikacije poput Tech Crunch bile su visoko kritične zbog reklamne kampanje,<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2013/02/10/scroogled-why-so-negative-microsoft/ |title=Scroogled: Why So Negative, Microsoft? |publisher=TechCrunch |date=10. 2. 2013 |access-date=18. 4. 2014}}</ref> dok su to Googleovi zaposlenici ipak dobro prihvatili.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/kashmirhill/2013/11/21/googlers-love-microsofts-scroogled-gear-mug-and-shirts-sell-out/|title=Googlers Love Microsoft's 'Scroogled' Gear. Mug and Shirts Sell Out.|author=Kashmir Hill|date=21. 11. 2013|work=Forbes|access-date=26. 5. 2015}}</ref> ===Otpuštanja=== U julu 2014. godine, Microsoft je objavio planove za otpuštanje 18.000 zaposlenika. Microsoft je zapošljavao 127.104 osobe do 5. juna 2014, praveći ovu oko 14% redukciju radne snage najvećim otpuštanjem ikada. To uključuje 12.500 stručnjaka i fabričkih radnika. Prethodno, Microsoft je ukinuo 5.800 radnih mjesta 2009. godine prilikom tadašnje finansijske krize u SAD-u.<ref>{{cite web |url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/07/17/microsoft-cut-18000-jobs-over-next-year.html |title=Microsoft to cut up to 18,000 jobs over next year |date=17. 7. 2014}}</ref><ref name="layoff">{{cite web|title=Microsoft Layoffs Greater Than Expected: Up to 18,000 Jobs Being Cut|url=http://www.gamespot.com/articles/microsoft-layoffs-greater-than-expected-up-to-18-0/1100-6421171/|publisher=Gamespot|access-date=10. 8. 2014}}</ref> U septembru 2014, Microsoft je otpustio 2.100 ljudi, uključujući 747 osoba u području Seattle-Redmond, gdje je kompanija smještena. Otkazi su došli kao drugi talas privremenih otpuštanja koji su prethodno najavljeni. Ovo donosi ukupan broj 15.000 od 18.000 očekivanih "rezanja".<ref>By Alex Wilhelm, TechCrunch. „[http://techcrunch.com/2014/09/18/microsoft-pulls-the-trigger-on-2100-more-layoffs/Microsoft Lays Off 2,100 More Employees].” 18. 9. 2014. 18. 9. 2014..</ref> ===Saradnja sa vladom Sjedinjenih Država=== Microsoft omogućava informacije o prijavljenim greškama ({{jez-en|bug}}) u njihovom softveru prema inteligentnim agencijama SAD-ove vlade, prije nego izbace javnu verziju popravke. Microsoftov glasnogovornik izjavio je da kompanija pokreće nekoliko programa koji upravljaju dijeljenjem takvih informacija sa vladom SAD–a.<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2013-06-14/u-s-agencies-said-to-swap-data-with-thousands-of-firms.html|title=U.S. Agencies Said to Swap Data With Thousands of Firms|work=Bloomberg}}</ref> Prateći prijave medija o [[PRISM (nadzorni program)|PRISM–u]], NSA–ov masivni elektronski [[Masovno nadziranje|nadzorni program]], u maju 2013, nekoliko tehnoloških kompanija su identificirane kao učesnici, uključujući i Microsoft.<ref>{{cite news| author = Ryan W. Neal|title=Snowden Reveals Microsoft PRISM Cooperation: Helped NSA Decrypt Emails, Chats, Skype Conversations|url = http://www.ibtimes.com/snowden-reveals-microsoft-prism-cooperation-helped-nsa-decrypt-emails-chats-skype-conversations|work=[[International Business Times]]|date=11. 7. 2013}}</ref> Prema informacijama koje su procurile o ovom programu, Microsoft se priključio programu PRISM u 2007. godini.<ref>{{cite web|last1 = Greenwald|first1 = Glenn|last2 = MacAskill|first2 = Ewen|title = NSA Prism program taps in to user data of Apple, Google and others|date = 7. 6. 2013|work = [[The Guardian]]|publisher = Guardian News and Media Limited|url = http://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|access-date = 26. 4. 2014}}</ref> Ipak, u junu 2013, službena izjava od Microsofta osporila je njihovo učesništvo u programu: <blockquote>''Mi omogućavamo korisničke podatke samo kada dobijemo pravni nalog da uradimo tako, a nikada na dobrovoljnoj bazi. U dodatku mi se samo slažemo sa naredbama za zahtjeve o specifičnim računima ili identifikatorima. Ako vlada ima širi dobrovoljni nacionalni sigurnosni program radi prikupljanja korisničkih podataka, mi ne učestvujemo u takvom.''<ref>{{cite news| author = Johnson, Kevin; Martin, Scott; O'Donnell, Jayne; Winter, Michael|title=Reports: NSA Siphons Data from 9 Major Net Firms|url = http://www.usatoday.com/story/news/2013/06/06/nsa-surveillance-internet-companies/2398345/|access-date=6. 6. 2013|work=[[USA Today]]|date=15. 6. 2013}}</ref></blockquote> Tokom prvih šest mjeseci u 2013. godini, Microsoft je dobio zahtjeve u vezi s 15.000 do 15.999 naloga.<ref>{{cite news |title=Microsoft, Facebook, Google and Yahoo release US surveillance requests |url =http://www.theguardian.com/world/2014/feb/03/microsoft-facebook-google-yahoo-fisa-surveillance-requests |work=[[The Guardian]]|date=3. 3. 2014}}</ref> Microsoft je tražio od [[Kongres SAD|Kogresa SAD–a]] da treba preduzeti jake regulacije privatnosti da zaštiti korisničke podatke.<ref>{{cite web|last1=Heiner|first1=David|title=Request for Comment: Big Data and Consumer Privacy in the Internet Economy|url=http://www.ntia.doc.gov/files/ntia/microsoft.pdf|website=National Telecommunications and Information Administration|publisher=Microsoft|access-date=12. 8. 2014}}</ref> ===Logotip=== Microsoft je prihvatio takozvani "''[[Pac-Man]]'' Logo", kojeg je dizajnirao Scott Baker 1987. godine. Baker je tvrdio da "Novi logo, u fontu [[Helvetica]] kurzivnog tipa, ima kosinu između slova ''o'' i ''s'' pojačava "mehki" dio imena i pokazuje kretanje i brzinu."<ref>{{Cite journal|work=Computer Reseller News Magazine|date=mart 1987|title=Computer Reseller News Magazine}}</ref> Dave Norris pokrenuo je kampanju interne šale da sačuva stari logo koji je bio zelen, sa svim velikim slovima i pokazivao „fensi“ slovo ''O'' – nadimkom ''blibbet'', ali je logo bio odbačen.<ref name="Osterman2005-07-14">{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/larryosterman/archive/2005/07/14/438777.aspx|title=Remember the blibbet|work=Larry Osterman's WebLog|publisher=Microsoft|author=Osterman, Larry|date=14. 7. 2005 |access-date=18. 8. 2008}}</ref> Microsoftov logo sa sloganom "''Your potential. Our passion.''" ({{bs|Vaš potencijal. Naša strast.}}) ispod glavnog preduzetničkog imena, zasnovan je na sloganu Microsofta korištenog 2008. godine. U 2002. godini, kompanija je počela koristiti logo u Sjedinjenim Državama i eventualno započela TV kampanju sa sloganom, izmijenjenog sa prethodnog slogana ''"[[Where do you want to go today?]]"'' ({{bs|Gdje želite ići danas?}}).<ref name="wherego1" /><ref name="potentialpassion1" /><ref name="Reimer">{{cite news |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20060123-6031.html|title=Microsoft set to launch new marketing campaign|work=Ars Technica|publisher=Condé Nast Digital|author=Reimer, Jeremy|date=23. 1. 2006|access-date=18. 8. 2008}}</ref> Tokom privatne MGX (Microsoft Global Exchange) koferencije 2010. godine, Microsoft je otkrio naredni slogan kompanije, ''"Be What's Next."'' ({{bs|Budi što slijedi.}}).<ref name="2010logo">{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/07/22/new-microsoft-brand-logos-company-tagline-revealed-at-mgx-event/|title=New Microsoft brand logos, company tagline revealed at MGX event? (update: no new logos, tagline is a go)|first=Joshua|last=Topolsky|authorlink=Joshua Topolsky|work=[[Engadget]]|publisher=[[AOL]]|date=22. 7. 2010|access-date=2. 8. 2012}}</ref> Dana 23. augusta 2012, Microsoft je otkrio novi preduzetni logo na otvaranju svog 23. Microsoft skladišta u [[Boston]]u pokazujući kompanijinu smjenu fokusa sa klasičnog stila na ikonocentrični moderni interfejs koji koristi ili će koristiti platforma Windows Phone, Xbox 360, Windows 8 i nadolazeći Office paketi.<ref>{{cite web |last=Meisner |first=Jeffrey |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx |title=Microsoft Unveils a New Look |publisher=The Official Microsoft Blog |date=23. 8. 2012 |access-date=23. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825012157/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx |archive-date=25. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> Novi logo također uključuje četiri kvadrata s bojama tadašnjeg Windows logotipa koji je bio korišten da reprezentira Microsoftova četiri glavna proizvoda: Windows (plava), Office (crvena), Xbox (zelena) i Bing (žuta).<ref>{{cite web |last=Eric |first=Steven H. |url=http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ |title=NEW MICROSOFT LOGO REVEALED |publisher=Flapship.com |date=23. 8. 2012 |access-date=23. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825174050/http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ |archive-date=25. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> Ipak, ovaj logo nije u potpunosti nov—bio je predstavljan u reklamama za [[Windows 95]] od sredine devedesetih.<ref>{{cite web|url=http://www.wpcentral.com/microsofts-new-logo-has-ties-past|title=Microsoft's new logo has ties to the past}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.neowin.net/news/microsoft039s-logo-is-not-new-it039s-from-1995|title=Microsoft's logo is not new, it's from 1995}}</ref> <gallery widths=200 mode="traditional" style=text-align:center; margin:auto;"> Microsoft Logo Historical.svg|1985–1987. Microsoft - Where do you want to go today.svg|1987–2006. Microsoft logo & slogan.svg|2006–2011. Microsoft logo & slogan 2011-2012.svg|2011–2012. Microsoft logo and wordmark.svg|2012–danas </gallery> * '''1987'''&nbsp;– Microsoft "[[Pac-Man]]" logotip, dizajnirao ga je Scott Baker, a korišten je od 1987. do 2012. sa 1994–2002. sloganom ''"[[Where do you want to go today?]]"''.<ref name="wherego1">{{cite news|url=http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html|title=The Rise and Rise of the Redmond Empire|work=Wired|date=decembar 1998|access-date=18. 8. 2008}}</ref><ref name="potentialpassion1">{{cite news|url=http://www.adweek.com/news/advertising/mccann-thinks-local-global-microsoft-83426|title=McCann Thinks Local for Global Microsoft|author=Schmelzer, Randi|work=Adweek|date=9. 1. 2006 |access-date=18. 8. 2008}}</ref> * '''2006–2011'''&nbsp;– Microsoftov logo od 2006–2011, sa sloganom ''"Your potential. Our passion."''<ref name="potentialpassion1"/> * '''2011–2012'''&nbsp;– Logo Microsofta sa sloganom ''"Be what's next."''<ref name="2010logo"/> * '''2012–danas'''&nbsp;– Predstavljen 23. augusta 2012, da simbolizira "svijet digitalnog kretanja " i Microsoftov "portfolio proizvoda".<ref name="newlogo">{{cite news|url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx|title=Microsoft Unveils a New Look|work=Microsoft|date=august 2012|access-date=23. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825012157/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx|archive-date=25. 8. 2012|url-status=dead}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Xbox]] *[[Informaciona tehnologija]] *[[Kompanija]] *[[Seattle]] ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{Službeni sajt|http://www.microsoft.com/}} *[http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog Službeni blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707154725/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/ |date=7. 7. 2014 }} {{Authority control|VIAF=148809628|LCCN=n/86/810571}} {{Coord|47|38|23|N|122|7|42|W|region:US_dim:540|display=title}} [[Kategorija:Microsoft| ]] [[Kategorija:Osnivanja u 1975.]] [[Kategorija:Kompanije osnovane 1975.]] [[Kategorija:Kompanije osnovane u Redmondu, Washington]] [[Kategorija:Multinacionalne kompanije sa sjedištem u SAD-u]] [[Kategorija:Računarska preduzeća u SAD-u]] [[Kategorija:Softverske kompanije u državi Washington]] [[Kategorija:Proizvođači mobilnih telefona]] [[Kategorija:Internetske kompanije u Sjedinjenim Američkim Državama]] awkqq4rwsrfo336kjbvi38j98foyi8e 0 4694 3917796 3830686 2026-08-12T22:02:16Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1909]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog 3917796 wikitext text/x-wiki {{FebruarKalendar}} '''26. februar / veljača (26. 2)''' jest 57. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine još je 308 dana (309 u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1815]] – [[Napoleon Bonaparte]] pobjegao s [[Elba (ostrvo)|Elbe]]. * [[1871]] – Potpisan [[Versajski sporazum (1871)|Versajski sporazum]], kojim je okončan [[Francusko-pruski rat]]. * [[1909]] - [[Osmansko Carstvo|Turska]] priznala austrougarsku aneksiju [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine.]] * [[1947]] – Održana [[4. dodjela "Zlatnog globusa"]]. * [[1953]] – Održana [[10. dodjela "Zlatnog globusa"]]. * [[1978]] – Počeo [[šahovski turnir u Bugojnu|prvi šahovski turnir]] u [[Bugojno|Bugojnu]]. * [[1986]] – [[Corazon Aquino]] postala [[predsjednik]] [[Filipini|Filipina]]. * [[2007]] – Donesena oslobađajuća presuda u procesu [[Tužba Bosne i Hercegovine protiv SR Jugoslavije za genocid|Bosna i Hercegovina protiv SR Jugoslavije za genocid]], a [[Srbija]] je javno okrivljena za nesprečavanje genocida te za nekažnjavanje i neizručivanje njegovih počinilaca. == Rođeni == === 16. vijek === * [[1564]] – [[Christopher Marlowe]], engleski [[književnik]] === 18. vijek === * [[1786]] – [[François Arago]], francuski [[matematičar]], [[fizičar]] i [[političar]] === 19. vijek === * [[1802]] – [[Victor Hugo]], francuski književnik * [[1808]] – [[Honoré Daumier]], francuski slikar, [[Skulptura|skulptor]], grafičar i karikaturist * [[1829]] – [[Levi Strauss]], njemačko-američki industrijalac i tvorac [[jeans]]a * [[1846]] – [[Buffalo Bill]], američki pionir * [[1875]] – [[Aleksandar Borisovič Goldenweiser]], ruski [[pijanist]] i [[kompozitor]] === 20. vijek === * [[1914]] – [[Viktor Avbelj]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. * [[1928]] – [[Fats Domino]], američki blues-muzičar * [[1932]] – [[Johnny Cash]], američki [[pjevač]] i [[gitarist]] * [[1934]] – [[Marija Kohn]], hrvatska [[Glumac|glumica]] * [[1947]] – [[Sandie Shaw]], britanska pjevačica * [[1951]] – [[Vladimir Barnašov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] biatlonac i [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u [[Biatlon|biatlonu.]] * [[1954]] – [[Michael Bolton]], američki pop-pjevač * [[Recep Tayyip Erdoğan]], bivši [[premijer]] i trenutni predsjednik [[Turska|Turske]] * [[1958]] – [[Michel Houellebecq]], francuski književnik * [[1974]] – [[Martina Seidl]], njemačka biatlonka * [[1975]] – [[Almir Delić]], bosanskohercegovački [[nogometaš]] * [[1992]] – [[Jagoda Kumrić]], hrvatska glumica * [[1996]] – [[Yan Xingyuan]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[1999]] – [[Elvira Öberg]], [[švedska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1875]] – [[Svetozar Marković]] * [[1909]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog * [[1931]] – [[Otto Wallach]], njemački hemičar * [[1943]] – [[Nikolaj Vavilov]], ruski i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[poljoprivreda|agronom]], [[botaničar]] i [[genetičar]] * [[1960]] – [[Aleksandar Belić]], srpski [[Lingvistika|lingvist]] * [[1969]] – [[Karl Jaspers]], njemački [[filozof]] i [[Psihijatrija|psihijatar]] * [[1971]] – [[Fernandel]], francuski glumac * [[2004]] – [[Boris Trajkovski]], [[makedonija|makedonski]] predsjednik * [[2020]] – [[Muhamed Filipović]], bosanskohercegovački [[akademik]] * [[2025]] – [[Michelle Trachtenberg]], američka glumica == Praznici == * Dan oslobođenja ([[Kuvajt]]) == Vanjski linkovi == {{Commonscat|26 February}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/26/ Na današnji dan (26. februar), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223170430/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/26/ |date=23. 2. 2007}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-26/ Na današnji dan (26. februar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Februar|*-26]] iruimtj9cbtw82um63ns4dk7pet328h 0 5632 3917841 3903106 2026-08-13T09:24:30Z Palapa 383 3917841 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = Bitka kod Uhuda | dio = [[Muslimani|Muslimansko]]-[[Kurejš]]ijevskih ratova | slika = | opis = | datum = 23. mart 625. | mjesto = Dolina ispred planine Uhuda, oko 8 [[km]] od [[Medina|Medine]] | casus = | rezultat = Pobjeda Kurejšija | posjed = | strana1 = [[Muslimani]] | strana2 = [[Kurejš]]ije | strana3 = | komandant1 = [[Muhammed]] | komandant2 = [[Ebu-Sufjan]] | komandant3 = | snage1 = 700 - 1.000 ljudi, od kojih je 100 bilo oklopljeno, i 2 konjanika | snage2 = 3.000 ljudi, od kojih je 700 bilo oklopljeno, i 200 konjanika | snage3 = | žrtve1 =70 | žrtve2 =22 | žrtve3 = | napomena = }} '''Bitka kod Uhuda''' je naziv za [[Historija|historijski]] vojni okršaj kod [[Brdo Uhud|brda Uhud]], na području današnje [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]]. Odigrala se 23. marta 625. godine (7. ševvala 3. godine po [[Hidžra|Hidžri]]) kod Uhuda, nedaleko od Medine, između snaga male muslimanske zajednice [[Medina|Medine]] i mnogobožaca iz [[Mekka|Meke]].<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=J. M. B. |date=1957 |title=The Chronology of the "Mag̱ẖāzī"-- A Textual Survey |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=19 |issue=2 |pages=245–280 |doi=10.1017/S0041977X0013304X |issn=0041-977X |jstor=610242 |s2cid=162989212}}</ref><ref>{{Cite book |last=Safi-ur Rahman Mubarakpuri |title=The sealed nectar: biography of the Noble Prophet |url=https://archive.org/details/arraheeqalmakhtu0000safi_e4w5 |date=1996 |location=Riyadh |page=[https://archive.org/details/arraheeqalmakhtu0000safi_e4w5/page/247 247]}}</ref> Ovo se smatra jednim od najgorih poraza u historiji islama. [[Datoteka:Battle_of_Uhud_624_CE.png|desno|mini|Bitka na Uhudu s naprednim detaljima]] == Uvod u bitku == Nakon poraza kojeg su pretrpjeli na [[Bitka na Bedru|Bedru]], [[mušrici]] [[Mekka|Mekke]] su željeli osvetu. Stradanje njihove posljednje trgovačke karavane predstavljalo je znatan ekonomski pritisak na Kurejšije koji su živjeli od trgovine i sebi nisu mogli dozvoliti da se neko usudi da ometa njihove trgovačke karavane, ne samo zbog štete koju bi eventualno pretrpjele, već i zbog ugleda kojeg su uživali među ostalim arapskim plemenima, ali i mogućnosti da se još neka plemena odluče na ometanje njihovih karavana. Zbog svih ovih razloga, te zbog stare mržnje i neprijateljstva prema Muhammedu i prvim muslimanima, počele su opće pripreme za osvetničku bitku protiv muslimana u Medini. Ove pripreme su bile daleko temeljitije nego one za bitku na Bedru, a osim toga data je prilika dobrovoljnog učestvovanja svim arapskim plemenima koja žele da se bore protiv muslimana. == Bitka == === Mekanske snage === Kada su Kurejšije okončali pripreme, u [[Mekka|Mekki]] se sastade tri hiljade boraca, [[Kurejš]]ija, [[Abesinci|Abesinaca]] i saveznika.{{Sfn|Buhl|Welch|1993|p=370}} Kurejšijske vojskovođe odlučiše da sobom povedu i žene, kao potporu muževima. Uz svu oružanu spremu, vojnici su imali tri hiljade [[deva]] i dvije stotine [[konj]]a, za konjički odred, a od odbrambenog oružja, imali su sedam stotina oklopa. Glavnu komandu cijele vojske držao je [[Ebu-Sufjan]], komandu konjice [[Halid ibn Velid]], kojemu je pomagao [[Ikrime ibn Džehel]]. === Muslimanske snage === Muslimansku vojsku je sačinjavalo hiljadu boraca, od čega je bilo stotinu oklopnika i 2 konjanika. Ostalo je bila pješadija. Zapovjednik muslimanskih snaga bio je sam Poslanik [[Muhammed]]. Međutim, uoči bitke, neposredno pred zoru, kada je vojska bila na sasvim maloj razdaljini od neprijatelja, Abdullah ibn Ubejj, napusti muslimansku vojsku sa oko tristo svojih boraca. Tako da je muslimanska vojska ostala sa samo 700 ljudi. Osim ovog broja, muslimanske snage su dodatno bile umanjene kada je Poslanik pronašao nekolicinu maloljetnika koji su se umiješali među vojnike želeći na taj način da doprinesu borbi, te ih je vratio nazad u Medinu. U ovoj bitki učestvovali su i sve četverica "[[Pravedne halife|Pravednih halifa]]". [[Šiizam|Šiitske]] verzije ove bitke kazuju kako su [[Ebu-Bekr]], [[Omer ibnul-Hattab]] i [[Osman ibn Affan]] pobjegli sa poprišta bitke. Ovo, naravno, pobija većina islamskih učenjaka obrazlažući to njihovim pokušajem da se diskredituju [[halifa|halife]] koje oni ne priznaju. === Muslimanski plan === Isprva je Poslanik Muhammed htio da se bitka odigra u samoj [[Medina|Medini]], jer je smatrao da bi pojačanim utvrđenjem grada i borbom unutar uskih medinskih ulica i sokaka bili u nedostižnoj prednosti. No, većina je odlučila da se obračunaju van Medine, u dolini planine Uhud. Ovaj prostor je sa svoje tri strane opkoljen vulkanskim kamenjem, a pristup Medini je moguć jedino sa sjeverne strane. Mekanska vojska se ulogorila na mjestu zvanom Ajnejn u dolini Sebhe blizu brda Uhud, sjeverno od grada. Muslimanski plan je bio da se provuku pored logora mekanskih [[vojnik]]a i da se smjeste na mjestu gdje bi im Uhud bio iza leđa, kako bi izbjegli eventualno opkoljavanje. Na brdu, koje je kasnije postalo poznato kao "Brdo strijelaca", [[jugoistok|jugoistočno]] od muslimanskog logora, Poslanik je postavio grupu od pedeset vještih strijelaca kako bi spriječio da im neprijatelj ne priđe sa južne strane iz pravca doline i rekao im: {{Citat|''"Spriječite prolazak neprijateljske konjice na nas. Spriječite ih strijelama da nam ne dođu iza leđa. Bili pobjednici ili pobijeđeni, ne napuštajte taj položaj, ne smiju nam doći s vaše strane."''}} u [[Buharija|Buharijinoj]] predaji stoji i sljedeće: {{Citat|''"...i da vidite da su nas i ptice grabljivice zgrabile, nikako ne napuštajte svoje mjesto, sve dok vam ja za to ne dam dozvolu i ako vidite da nanosimo poraz neprijatelju ne napuštajte svoje mjesto sve dok vam to ne dozvolim."''}} === Tok bitke === Prvu varnicu bitke upalio je nosač mušričke zastave Talha ibn Talha, jedan od najjačih junaka Kurejšija. On je izašao ispred vojske jašući [[kamila|kamilu]] i pozivajući na dvoboj. Zubeir istupi iz muslimanske vojske i uputi se prema njemu, pa se velikom brzinom ustremi na njega, zaskoči mu se na kamilu, obori ga na zemlju, odmače ga od sebe i presječe mu vrat. Ovo je dodatno ohrabrilo muslimansku vojsku. Težište bitke je bilo oko kurejšijske zastave, mada se bitka vodila svom žestinom na svim dijelovima ratišta. ==== Pogibija Hamze ibn Abdu-l-Mutaliba ==== [[Hamza ibn Abdul-Muttalib]], poznat pod nadimkom "Allahov lav", se borio snagom razjarenog lava. Prodirao je u srce [[mušrici|mušričke]] vojske ubijajući, jednog za drugim, njihove najhrabrije borce i prvake, sve dok ga iza leđa nije ubio Vahš ibn Harb, sluga Džubeira ibn Mutama, čiji je [[amidža]] poginuo u [[Bitka na Bedru|bitki na Bedru]]. Džubeir je Vahšu obećao slobodu ukoliko na Uhudu ubije Hamzu, i time osveti smrt njegovog amidže. Nakon što se bitka pod Uhudom rasplamsala, Vahš se dao u potragu za "Allahovim lavom", skrivajući se i vrebajući priliku da mu zada smrtonosni udarac kopljem. I dok je Hamza, bio zauzet dvobojem sa jednim od mušričkih prvaka, Vahš ga je pogodio svojim kopljem. Iako proboden kopljem, Hamza se okrenuo i pošao prema svome ubici kako bi mu se osvetio ali je bio nemoćan. Vahš ga je, kako je sam kasnije pričao, pustio da umre a zatim mu je prišao i izvukao svoje koplje. Za njega je ova bitka bila gotova. Udaljio se od poprišta bitke i otišao do logora gdje ostao da sjedi. Po dolasku u Meku dobio je svoju slobodu. Pored velike nesreće koja zadesi muslimane ubistvom Allahovog lava, muslimani su nastavili savlađivati neprijatelja. Odred strijelaca koji je Poslanik ostavio na obližnjem brdu, odigrao je značajnu ulogu u prvom dijelu bitke. Mekanska konjica pod vodstvom [[Halid ibn Velid|Halida ibn Velida]] pokušavala je tri puta proboj preko uhudskog prevoja, kako bi uništila lijevo krilo muslimanske vojske. Želja im je bila zaći muslimanima iza leđa i izazvati pometnju i nered u njihovim redovima. Na taj način bi ih, sigurno, vrlo brzo porazili. Međutim, ovi strijelci su svaki put odbili Halidov napad i uspjeli sačuvati taj strateški vrlo važan položaj. Ubrzo je muslimanska vojska bila nadomak pobjede. Mekanska zastava je pala i niko je nije više dizao, njihovi vojnici su u potpunom rasulu trčali po bojnom polju. Nakon što se mekanska vojska dala u bijeg ostavljajući sve što je imala iza sebe, neoprostivu grešku napravili su strijelci. Vidjevši kako njihovi skupljaju bogati ratni plijen dok se neprijatelj dao u bijeg. Njihov zapovjednik Abdullah ibn Džubeir ih uzaludno podsjećao na strogo Poslanikovo naređenje o čuvanju položaja bez obzira na ishod bitke. Njih oko četrdeset napustiše svoja mjesta i pohitaše za ostalima, da učestvuju u skupljanju plijena. Na položaju je ostao samo ibn Džubeir sa svojih devet drugova, što je bilo nedovoljno da zaštiti muslimansko zaleđe. Halid ibn El-Velid kao iskusan vojskovođa odmah iskoristi tu priliku. On velikom brzinom zajedno sa mekanskom [[konjica|konjicom]] prođe preko uhudskog prevoja, te savladavši Abdullaha i njegove prijatelje navališe na muslimane s leđa. Ubrzo se većina muslimanske vojske našla u okruženju. Tom prilikom je i sam Muhammed bio ranjen. Nakon što su uložili nadljudske napore [[ashabi]] su, zajedno sa [[Allah]]ovim poslanikom, uspjeli probiti obruč oko opkoljenih [[mudžahidi|mudžahida]] i zajedno se ispeti na brdo Uhud gdje su u nekoliko navrata uspješno odbili nasrtaje mušričke vojske. == Nakon bitke == Poslije povlačenja mekanske vojske muslimani su ukopali [[šehid]]e, a zatim se vratili u Medinu gdje su dočekani kao pobjednici. Sve pouzdane predaje govore o sedamdeset poginulih muslimana na Uhudu. Većina poginulih su [[Ensarije]]. Njih je poginulo šezdeset pet. Četrdeset i jedan iz plemena Hazredž, a dvadeset i četiri iz plemena Evs. Također je poginuo i jedan [[Jevreji|Jevrej]]. Ostali su bili iz redova [[Muhadžir]]a. Kod mušrika je broj poginulih bio 22. Postoje i neke predaje koje kažu da ih je bilo 37. == Također pogledajte == * [[Bitka na Bedru]] * [[Hamza ibn Abdul-Muttalib]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == ;Knjige i žurnali {{refbegin}} * {{Cite book |last=Gordon |first=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=KiawUHevW24C |title=The Rise of Islam |date=30. 5. 2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32522-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Karsh |first=Efraim |url=https://books.google.com/books?id=0VGrAAAAQBAJ |title=Islamic Imperialism: A History |date=2013|publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-20133-8|language=en}} * {{Cite book |last=Lapidus |first=Ira M. |url=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC |title=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-51441-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Lewis|first=Bernard |date=2002 |url=https://global.oup.com/academic/product/the-arabs-in-history-9780192803108?cc=us&lang=en& |title=The Arabs in History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280310-8 |location=Oxford, New York}} *{{cite encyclopedia |editor-first1=C.E. |editor-last1=Bosworth |editor-first2=E. |editor-last2=Van Donzel |editor-first3=W.P. |editor-last3=Heinrichs |editor-first4=Ch. |editor-last4=Pellat |last1=Buhl |first1=F. |last2=Welch |first2=A.T. |date=1993 |title=Muḥammad |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-COM_0780 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=360–387 |isbn=978-90-04-09419-2 }} * {{Cite book |title=Mohammed: The Man and His Faith |last1=Andrae |first1=Tor |last2=Menzel, Theophil |publisher=Harper Torchbook |year=1960 |location=New York |oclc=871364}} * {{Cite book |title=Jihad: The Origin of Holy War in Islam |url=https://archive.org/details/jihadoriginofhol0000fire |last=Firestone |first=Rueven |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=0-19-512580-0}} * {{Cite book |title=Cambridge History of Islam, Vol. 1A |last1=Holt |first1=P. M. |author2-link=Bernard Lewis |last2=Bernard Lewis |publisher=Cambridge University Press |year=1977a |isbn=0-521-29136-4}} * {{Cite book |title=The Life of Muhammad |last1=I. Ishaq |last2=A. Guillaume |date=oktobar 2002 |publisher=Oxford University Press, USA; New Impression edition |isbn=0-19-636033-1 |name-list-style=amp}} * {{Cite book |title=The Life of Mohammad |last1=Muir |first1=William |last2=Weir, T. H. |publisher=John Grant |year=1912 |location=Edinburgh |oclc=5754953}} * {{Cite book |title=Islam at War: a history |url=https://archive.org/details/islamatwarhistor0000nafz |last1=Nafziger |first1=George F. |last2=Walton, Mark W. |publisher=Praeger |year=2003 |isbn=0-275-98101-0 |location=Westport, CT}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/muhammadorigins00pete |title=Muhammad and the Origins of Islam |last=Peters |first=F.E |publisher=[[State University of New York|SUNY]] Press |year=1994 |isbn=0-7914-1875-8 |location=Albany}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp |title=Muhammad at Medina |last=Watt, W. Montgomery |publisher=Oxford University Press |year=1956}} * {{Cite book |url=http://www.archive.org/details/in.gov.ignca.29762 |title=Muhammad: Prophet and Statesman |last=Watt, W. Montgomery |publisher=Oxford University Press |year=1961 |location=United Kingdom}} * Watt, W. Montgomery (1974). ''Muhammad: Prophet and Statesman'', Oxford University Press {{ISBN|0-19-881078-4}} * {{Cite book |title=Muhammad at Medina |last=Watt, W. Montgomery |publisher=Oxford University Press; New edition |year=1981 |isbn=0-19-577307-1}} {{refend}} ;Enciklopedije {{refbegin}} * {{Cite encyclopedia |title=Uhud |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] Online |publisher=Brill Academic Publishers |editor-last=P.J. Bearman |issn=1573-3912 |author=Robinson, C. F. |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor3-link=Clifford Edmund Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs}} * {{Cite encyclopedia |title=Nadir, Banu-l |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] Online |publisher=Brill Academic Publishers |editor-last=P.J. Bearman |issn=1573-3912 |author=Vacca, V. |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor3-link=Clifford Edmund Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Battle of Uhud}} * ''[http://www.mm.co.ba/index.php/bs/islam/historija-islama/279-kazivanje-o-muhammedu-alejhisselam-xi-dio-uhud Bitka kod Uhuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181630/http://www.mm.co.ba/index.php/bs/islam/historija-islama/279-kazivanje-o-muhammedu-alejhisselam-xi-dio-uhud |date=5. 3. 2016 }}'' na mm.co.ba *[http://www.ezsoftech.com/islamic/ohod.asp Bitka na Uhudu] *[https://web.archive.org/web/20060512070324/http://www.sunnahonline.com/ilm/audio/yasir_index.htm Abu Ammaar Yasir Qadhi] *[https://web.archive.org/web/20051126000220/http://www.shia.org/ohud.html Bitka na Uhudu] {{Bitke Halida ibn Velida}} {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} [[Kategorija:Bitke]] [[Kategorija:Bitke Halida ibn Velida]] [[Kategorija:Historija islama]] [[Kategorija:625.]] 3pziegkgkz0xqqzqategkiwtlsnd7bz 0 5875 3917797 3902094 2026-08-12T22:03:24Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[26. februar]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog 3917797 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:Ernest_Montaut19.jpg|desno|mini|[[25. juli]]: [[Louis Blériot]] prelazi [[La Manche]]]] '''1909. ([[Rimski brojevi|MCMIX]])''' bila je uobičajena godina koja je počela u petak po gregorijanskom kalendaru i zajednička godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru, 1909. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 909. godina 2. milenija, deveta godina 20. vijeka i 10. i posljednja godina 1900-ih. Od početka 1909. [[gregorijanski kalendar]] bio je 13 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. == Događaji == * [[26. februar]] - [[Turska]] priznala austrougarsku aneksiju Bosne i Hercegovine. * [[6. april]] – [[Robert Peary]] sa ekspedicijom osvojio [[sjeverni pol]]. * [[13. maj|13]]-[[30. maj]] – održano [[Giro d'Italia 1909.|prvo izdanje]] [[biciklizam|biciklističke]] utrke [[Giro d'Italia]]. * U [[Irska|irskoj]] luci [[Belfast]] počela izgradnja [[RMS Titanic|''Titanica'']]. * [[18. novembar]] – Dva američka [[ratni brod|ratna broda]] poslana u [[Nikaragva|Nikaragvu]] nakon što je diktator [[José Santos Zelaya]] ubio 500 revolucionara, među kojima su bila dva Amerikanca. * [[23. novembar]] – Kineski princ Čun, koji je umjesto svog sina, trogodišnjeg cara Pu Jija, vodio poslove kineske vlade, pokušao učvrstiti svoju moć novom podjelom guvernerskih mjesta u pokrajinama. == Rođeni == * [[24. januar]] – [[Martin Lings]], engleski pisac, naučnik i filozof * [[3. februar]] – [[Muriel Mussells Seyfert]], američka astronomkinja * [[9. februar]] – [[Carmen Miranda]], portugalsko-brazilska pjevačica, plesačica i glumica * [[18. mart]] – [[Ljubica Marić]], srbijanska kompozitorica * [[27. juni]] – [[Harriet Creighton]], američka [[Botanika|botaničarka]], [[genetičar]]ka i edukatorica; dala prvi opis hromosomskog ukrštanja * [[31. juli]] – [[Olivér Halassy‎]], mađarski plivač i vaterpolist * [[3. august]] – [[Neal E. Miller]], američki psiholog * [[20. august]] – [[Olga Rupcova]], sovjetska šahistica * [[4. septembar]] – [[Eduard Wirths]], nacistički liječnik u [[Koncentracijski logor Dachau|koncentracijskom logoru Dachau]] * [[17. septembar]] – [[Lejla Mammadbegova]], azerbejdžanska i sovjetska pilotkinja * [[14. novembar]] – [[Joseph McCarthy]], američki političar == Umrli == * [[26. februar]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog * [[18. maj]] – [[George Meredith]], engleski književnik * [[19. septembar]] – [[Jožef Borovnjak]] [[Slovenci|slovenski]] [[Katolička crkva|katolički]] svećenik, [[pisac]] i političar u [[Mađarska|Mađarskoj]] * [[30. decembar]] – [[Edhem Čamo]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[veterinar]] i predsjednik [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]]. == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Guglielmo Marconi]], [[Italija]] ** [[Karl Ferdinand Braun]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Wilhelm Ostwald]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Theodor Kocher]], [[Švicarska]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Selma Lagerlöf]], [[Švedska]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Auguste Beernaert]], [[Belgija]] ** [[Paul Henri d'Estournelles de Constant]], [[Francuska]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1909}} {{Normativna kontrola}} 8ql154vslusgrbsbc93h5ksis5dfhjz 0 6013 3917855 3823419 2026-08-13T11:03:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917855 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Rudo | drugo_ime = | službeno_ime = Opština Rudo | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Bosnia Rudo IMG 0418.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Rudo municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Rudo u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|37|N|19|22|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Dragoljub Bogdanović<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Rudo |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/170/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | površina_naselja = 1.36 | površina_općine = 347.68 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 390 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 1760 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 7963 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 73 260 | pozivni_broj = (+387) 58 | matični_broj_naselja = 221562<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 20524 | veb-sajt = {{URL|http://www.opstinarudo.com/}} | fusnote = }} '''Rudo''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine na krajnjem istoku [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], u blizini granice sa [[Srbija|Srbijom]]. Riječ Rudo je keltskog porijekla i znači "mjesto gdje je nešto izgorjelo“. Poznato je historijsko mjesto iz [[NOB]]-a, gdje je [[22. decembar|22. decembra]] [[1941]]. osnovana Prva proleterska brigada [[NOP]]-a. == Historija == Tragovi života na području Rudog su iz doba neolita, a tragovi prvih naseobina potiču iz ilirskog i rimskog doba, o čemu svjedoče brojni toponimi ilirskog i rimskog porijekla, ali i materijalni ostaci na području Rudog i njegovoj bližoj okolini. U doba rimskih careva iz dinastija Flavijevaca i Svera (I-III vijek) naselje u području Rudog ili njegovoj bližoj okolini imalo je status slobodnog grada. O naseljenosti područja opštine Rudo još u ranom srednjem vijeku svjedoči veliki broj toponima, lokaliteta sa ostacima materijalne kulture, zidina utvrđenja i veliki broj nadgrobnih spomenika stećaka: Crkvina u Obrvenoj, Brijeg u Gaočićima, Ravni Gaj iznad Pleme, Bijelo Brdo na crkvenoj glavici, Štrpci na kosi Kondovina, Budimlija u Mramorinama, Crvište iznad Biševića, Omačina-Barice, Grivin, Pazalje, Strgačina i Šahdani. Staro Rudo, osnovano je [[1555]]. godine kao zadužbina Mustafa Paše Sokolovića, koji je inače bratić nadaleko čuvenijeg i poznatijeg Mehmed paše Sokolovića, koji također potiče iz ovog kraja - sela po imenu Sokolovići. O tome svjedoči najznačajniji sačuvan izvor povelja - vakufnama o osnivanju Rudog iz te godine. Naselje je iz temelja urađeno po načelima orijentalnog urbanizma, s više džamija, medresa i mekteba, puteva, mostova, hanova i zanatskih radnji. Ovaj ktitor Lim je premostio ćuprijom s pet okana, a kasaba je ubrzo izrasla u varoš s oko 400-500 kuća. O životu Rudog u ovom periodu govore dva izvora – jedan je biografija Mustafe Sokolovića, a drugi putopisi Evlije Čelebije (1662- 1664). Prema pisanju Evlije Čelebije: “Ova kasaba je divno naselje na obali rijeke Lima na prostranom i zelenilom obraslom mjestu s vinogradima i baštama, koja ima četiri mahale s četiri islamske bogomolje. Mjesto broji četiri stotine tvrdo građenih kuća, prizemnih i na sprat, s vinogradima i baščama, a sve su pokrivene šindrom. To su lijepi i otmjeni dvori s kućnim kupatilima. U tom krasnom mjestu sve su kuće oslobođene divanskih nameta i svih teških tereta. Ima tri osnovne škole, dvije derviške tekije, dva svratišta (hana), jedno udobno javno kupatilo i pedeset dućana.“<ref>{{Cite web|url=https://www.knjiga.ba/putopis-odjlomci-o-jugoslovenskim-zemljama-n1383.html|title=Putopis: odlomci o jugoslovenskim zemljama, Evlija Čelebi, Sarajevo Publishing, POINT knjižara, on-line trgovina|website=www.knjiga.ba|language=bs|access-date=6. 7. 2023}}</ref> Pod turskom vladavinom Rudo je bilo punih 412 godina. Veliki događaj koji je značajan za nastanak novog Rudog je Veliki povodanj iz 1896. godine. U noći 10/11. novembar 1896. nabujali Lim je poplavio Rudo pričinivši pri tom veliku materijalnu štetu. Od 110 kuća u naselju Lim je odnio 60, a ostale su zasute muljem i bile praktično neupotrebljive. Zemaljska vlada u Sarajevu hitno je reagovala i na desnoj obali Lima, u predjelu Rosulja, koji je tada bio pod šumom, utemeljeno je novo Rudo. Austrijski inženjeri uradili su urbanistički plan novog naselja, tako da je Rudo prvo naselje u Bosni i Hercegovini koje je podizano po savremenom europskom urbanističkom planu. Za nepuna dva mjeseca većem broju stradalnika osiguran je krov nad glavom. Uskotračna pruga Sarajevo - Međeđa- Uvac i Međeđa - Vardište ovim krajem prolazi 1906. godine, a odmah naredne godine osniva se i jedna od prvih zadruga u BiH. 21 decembra 1942. godine u Rudom se osniva Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada. Proslava ovog dana je najznačajniji događaj iz perioda nakon drugog svjetskog rata. === Rudo u ratu u Bosni i Hercegovini === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] (1992–1995), područje Rudog bilo je zahvaćeno progonom, nestancima i ubistvima nesrpskog stanovništva, posebno [[Bošnjaci|Bošnjaka]]. Sudski i novinarski izvori bilježe da su u junu 1992. u Rudom odvedeni civili bošnjačke nacionalnosti kojima se potom gubi trag, a za taj događaj vođeni su i postupci pred pravosuđem Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://detektor.ba/2023/12/11/zoran-i-radenko-ilic-optuzeni-negira-prisutnost-u-rudom-19-juna/|title=Zoran i Radenko Ilić: Optuženi negira prisutnost u Rudom 19. juna|date=11. 12. 2023|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Za historiju mjesta i šireg područja posebno je značajna [[otmica u Štrpcima]], izvršena 27. februara 1993. na željezničkoj stanici u [[Štrpci]]ma, na području općine Rudo. Tada su pripadnici srpskih paravojnih snaga iz voza na liniji [[Beograd]]–[[Bar]] izveli 20 putnika, koji su potom ubijeni.<ref>{{cite web|url=https://detektor.ba/2023/02/27/otmica-iz-voza-u-strpcima-usmena-historija-zlocina-u-bih/|title=Otmica iz voza u Štrpcima: Usmena historija zločina u BiH|date=27. 2. 2023|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Rudo se nalaze sljedeći spomenici: * "[[Most na Viševskom potoku]] u [[Dolovi (Rudo)|Dolovima]]" (historijski spomenik ).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=10 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Rudo) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=20. 1. 2016 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Rudog|Spisak naseljenih mjesta u općini Rudo}} === Nacionalni sastav stanovništva – općina Rudo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Rudo | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 20524 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. |work=fzs.ba |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 7963 | g2013_bosnjaci = 677 | g2013_srbi = 7241 | g2013_hrvati = 9 | g2013_bosanci = 3 | g2013_muslimani = 16 | g2013_crnogorci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 6 | g2013_nepoznato = 3 | g1991_ukupno = 11571 | g1991_muslimani = 3130 | g1991_srbi = 8150 | g1991_hrvati = 5 | g1991_jugosloveni = 106 | g1981_ukupno = 13601 | g1981_muslimani = 4382 | g1981_srbi = 8699 | g1981_hrvati = 24 | g1981_jugosloveni = 312 | g1981_slovenci = 3 | g1981_crnogorci = 121 | g1981_albanci = 5 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 15982 | g1971_muslimani = 5532 | g1971_srbi = 10155 | g1971_hrvati = 18 | g1971_jugosloveni = 80 | g1971_crnogorci = 94 | g1971_albanci = 33 | g1971_madari = 3 | g1971_makedonci = 14 | g1961_ukupno = 15535 | g1961_muslimani = 5179 | g1961_srbi = 9875 | g1961_hrvati = 21 | g1961_jugosloveni = 342 | g1961_crnogorci = 80 | g1961_albanci = 7 | g1961_madari = 2 | g1961_makedonci = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Rudo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Rudo | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 221562 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 1760 | g2013_bosnjaci = 22 | g2013_srbi = 1727 | g2013_hrvati = 2 | g2013_bosanci = 1 | g2013_muslimani = 2 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 2077 | g1991_muslimani = 731 | g1991_srbi = 1203 | g1991_hrvati = 2 | g1991_jugosloveni = 68 | g1981_ukupno = 1760 | g1981_muslimani = 554 | g1981_srbi = 987 | g1981_hrvati = 10 | g1981_jugosloveni = 136 | g1981_crnogorci = 58 | g1981_albanci = 4 | g1981_makedonci = 5 | g1971_ukupno = 1258 | g1971_muslimani = 488 | g1971_srbi = 677 | g1971_hrvati = 6 | g1971_jugosloveni = 22 | g1971_crnogorci = 58 | g1971_albanci = 2 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 772 | g1961_muslimani = 190 | g1961_srbi = 444 | g1961_hrvati = 2 | g1961_jugosloveni = 91 | g1961_crnogorci = 37 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 1 }} == Rekli su o Rudom == [[Ćamil Sijarić]] piše: ''Okrenuto dolini pod sobom, Limu u njoj i poljani gdje je bilo Staro Rudo, Novo Rudo je – ovdje na brijegu, na visini, na vidiku, bilo kao na kakvom čardaku sa kojeg gleda na sve strane...'' ''...I vidio je daleko ovaj grad – i ne samo očima, nego i duhom. Naime, bio je jedan od prvih gradova na Limu i Drini koji je vidio pozorišne predstave, osnovao škole, otvorio biblioteke i čitaonice, i nad sve to – još prije 80 godina, stao da se nadnosi svojim duhom što i nije čudo, jer Ruđani su, bar u većini, jedan u pravom smislu građanski svijet i bogatstva koja se duha ljudskog tiče, nisu mu strane.'' == Spomenici i zanimljivosti == ===Spomenici=== U općini Rudo postoji spomenik "Prve proleterske narodno-oslobodilačke brigade" koji se nalazi na Trgu slobode. Zatim spomenik "Palih boraca" u zadnjem ratu i spomen kuća istim. Osim toga nalazi se i Partizansko groblje na sjećanje palih boraca u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. ===Zanimljivosti=== Rijeka [[Lim (rijeka)|Lim]] koja sve više i više privlači zaljubljenike prirode a u planu je izgradnja evropskog sela i Vodenog Ćire kao nove turističke atrakcije. Uz to kroz Rudo protiče najkraća rijeka Evrope{{Izvor}} "Krupica". Općini Rudo pripada [[Prekinute državne teritorije|eksklava]] Sastavci, koja je u potpunosti okružena teritorijem [[Srbija|Republike Srbije]]. O teritoriju se vode pregovori.<ref name="gmane">{{Cite web |url=http://article.gmane.org/gmane.culture.discuss.boundary-point/4656 |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618161258/http://article.gmane.org/gmane.culture.discuss.boundary-point/4656 |archive-date=18. 6. 2007 |url-status=dead }}</ref> [[Bosna i Hercegovina]] insistira na svom pravu da su Sastavci, koje se naselje naziva i Međurječje, spojeni s matičnim teritorijem<ref name="gmane"/> dok Srbija insistira na pravu spajanja jugozapadnih dijelova općine Priboj sa općinskim središtem.<ref name="gmane"/>. Postoji i kuća koja je podijeljna granicom<ref>{{Cite web |url=http://www.fokus.ba/vidi.php?rub=4&vijest=3545 |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825083854/http://www.fokus.ba/vidi.php?rub=4&vijest=3545 |archive-date=25. 8. 2007 |url-status=dead }}</ref>. <!-- Vidi [[:sr:Sastavci]] --> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Rudo}} * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Općina Rudo}} [[Kategorija:Rudo|*]] [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Republike Srpske]] q28z24azjgyn7j8jd7w13qn66rl1dp8 0 6154 3917795 3654342 2026-08-12T22:00:53Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[24. januar]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog 3917795 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == * [[Omer-paša Latas]] dolazi u [[Bosanski ejalet]]. * [[4. april]] – Osnovan [[Los Angeles]]. == 1850. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[24. januar]] – [[Hermann Ebbinghaus]], njemački psiholog * [[27. januar]] – [[Edward Smith|Edward John Smith]], engleski kapetan broda ''[[RMS Titanic|Titanic]]'' === Februar === === Mart === * [[7. mart]] – [[Tomáš Masaryk]], češki političar i filozof === April === === Maj === === Juni === * [[6. juni]] – [[Karl Ferdinand Braun]], njemački fizičar === Juli === === August === * [[3. august]] – [[Abby Langdon Alger]], američka spisateljica i prevoditeljica * [[5. august]] – [[Guy de Maupassant]], francuski pisac === Septembar === === Oktobar === === Novembar === === Decembar === == Umrli == * [[23. april]] – [[William Wordsworth]], engleski pjesnik * [[9. juli]] – [[Zachary Taylor]], američki političar i predsjednik * [[17. august]] – [[José de San Martín]], argentinski general i političar, prvi predsjednik [[Peru]]a * [[18. august]] – [[Honoré de Balzac]], francuski književnik {{Commonscat|1850|1850.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} glqqy4ogo6r9za1c5bh5m7v2zfa4teh 0 6689 3917732 3917287 2026-08-12T14:05:29Z ~2026-44123-28 184643 Novi Grad 3917732 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Una | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Una (collage image).jpg | veličina_slike = 250 | slika_alt = | opis_slike = Rijeka Una kod [[Bihać]]a, [[Štrbački buk]], Kostele, [[Bosanska Otoka]], [[Bosanska Krupa]] | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|45|16|12|N|16|55|5|E}} | mapframe-caption = Tok Une | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina = 212 | izvor = vrelo Une kod [[Donja Suvaja (Gračac)|Donje Suvaje]], [[Hrvatska]] | nadmorska visina izvora = 520 | izvor_lat_d = 44 | izvor_lat_m = 17 | izvor_lat_s = 49 | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = 16 | izvor_long_m = 8 | izvor_long_s = 11 | izvor_long_EW = E | ušće = [[Sava]] kod [[Jasenovac|Jasenovca]], [[Hrvatska]] | nadmorska visina ušća = 94 | ušće_lat_d = 45 | ušće_lat_m = 16 | ušće_lat_s = 12 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 16 | ušće_long_m = 55 | ušće_long_s = 5 | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Sava|Savu]] | etimologija = | prosječni protok = 202 | površina sliva = 9.368 | riječni_sistem = [[Sava]] | progresija = [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | lijeve_pritoke = [[Klokot (rijeka)|Klokot]], Dobrenica, Srebrenica, Moštanica | desne_pritoke = [[Unac]], [[Krušnica]], [[Sana]], Baštra, Mlječanica, Žirovac | države kroz koje protiče = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Lika]], [[Bosanska Krajina]], [[Unsko-sanski kanton]], [[Republika Srpska]], [[Sisačko-moslavačka županija]] | gradovi kroz koje protiče = [[Martin Brod]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanska Otoka]], [[Novi Grad]], [[Hrvatska Kostajnica]], [[Kostajnica]], [[Bosanska Dubica]] | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Una''' je [[rijeka]] u sjeverozapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]], te jednim dijelom granična rijeka između dvije države. Duga je 212,5 km, a površina njenog sliva iznosi 9.368 km², od čega se najveći dio nalazi u Bosni i Hercegovini.<ref name="enc">{{cite web |title=Una |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/una |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Una čini granicu između Hrvatske i Bosne i Hercegovine u dužini od oko 120 km.<ref name="enc"/> Po nekim pretpostavkama naziv rijeke potiče od latinske riječi ''una'', u značenju "jedna" ili "jedina".<ref name="npuna">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://npuna.com/ |website=JP Nacionalni park Una |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Una izvire iz nekoliko kraških vrela na sjeveroistočnoj padini Stražbenice, kraj sela [[Donja Suvaja (Gračac)|Donja Suvaja]] u Hrvatskoj.<ref name="enc"/> Gornji tok zatim ulazi u Bosnu i Hercegovinu i protiče kroz [[Martin Brod]], [[Kulen Vakuf]], [[Ripač]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], [[Bosanska Otoka|Bosansku Otoku]], Bosanski Novi, [[Kostajnica|Kostajnicu]], [[Hrvatska Kostajnica|Hrvatsku Kostajnicu]], [[Kozarska Dubica|Kozarsku Dubicu]] i [[Jasenovac]]. U [[Sava|Savu]] se ulijeva blizu Jasenovca, pa preko Save i [[Dunav]]a pripada [[Crnomorski sliv|crnomorskom slivu]]. Njene glavne pritoke su [[Unac]], [[Sana]], [[Krušnica]] i [[Klokot (rijeka)|Klokot]].<ref name="enc"/> Gornji tok Une, dolina Unca i područje rječice Krke čine jezgro [[Nacionalni park Una|Nacionalnog parka Una]], koji je proglašen 2008.<ref name="plantea">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://www.plantea.com.hr/priroda/nacionalni-park-una/ |website=Plantea |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Područje parka odlikuje se sedrenim barijerama, slapovima, bukovima, riječnim ostrvima, kanjonskim oblicima i karakterističnom modrozelenom bojom vode.<ref name="parks">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://parksdinarides.org/nacionalni-park-una/ |website=Parkovi Dinarida |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Među najpoznatijim prirodnim lokalitetima su [[Štrbački buk]] i slapovi kod Martin Broda, koji predstavljaju najprepoznatljivije sedrene i pejzažne cjeline gornjeg toka Une.<ref name="parks"/> Zbog takvih osobina Una je jedno od važnijih područja prirodnog naslijeđa Bosne i Hercegovine i jedan od glavnih temelja turizma u Pounju. Nedaleko od Bosanske Otoke pronađen je veliki čamac izdubljen u deblu, koji se u lokalnim opisima povezuje s nekadašnjim transportom roba i ljudi na Uni. Rijeka je i mjesto održavanja međunarodne sportsko-turističke manifestacije [[Una-Regata]], koja povezuje više naselja i dionica riječnog toka. Zbog brzaka, slapova i kanjonskih dijelova gornjeg toka, koristi se i za rafting, kajak i druge oblike aktivnog turizma. Flora i fauna Une i njenog zaštićenog područja izrazito su raznovrsne. U području Nacionalnog parka Una zabilježene su brojne biljne vrste, među kojima je endemična unska zvončika, ''Campanula unensis'', koja je ime dobila po rijeci Uni.<ref name="flora">{{cite web |title=Flora i fauna |url=https://npuna.com/flora-i-fauna/ |website=JP Nacionalni park Una |access-date=16. 5. 2026}}</ref> U ihtiofauni Une navode se vrste hladnih i čistih kraških voda, među kojima su [[lipljen]], [[pastrmka]], [[mladica]], peš i druge vrste.<ref name="flora"/> Očuvanost vodenih staništa, sedrotvorni procesi i veza s Uncem, Krkom i pritokama čine rijeku jednim od ekološki najvrednijih vodotoka u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine.<ref name="parks"/> == Također pogledajte == * [[Nacionalni park Una]] * [[Una-Regata]] * [[Una riversplash]] * [[Ostrožac (Cazin)]] == Galerija == <gallery> Park na ostrove v rece Une, Bosanska Krupa.jpg|Rjeka Una u Bos. Krupi River Una, BiH.jpg| Kastele.jpg|Rijeka Una u Kostelima Bosanska Otoka - Moschee an der Una.jpg|Rijeka Una u Bos. Otoci </gallery> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Una River (Sava)}} * {{službeni sajt|http://nationalpark-una.ba/bs/}} nacionalnog parka Una {{Sava}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Una]] [[Kategorija:Granica između Bosne i Hercegovine i Hrvatske]] [[Kategorija:Pogranične rijeke Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Pritoke Save]] [[Kategorija:Međunarodne evropske rijeke]] [[Kategorija:Pogranične rijeke]] m6wvp4ucg6n69i7dym3t9h208uptbkd 3917741 3917732 2026-08-12T15:00:48Z نوفاك اتشمان 16322 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44123-28|~2026-44123-28]] ([[User talk:~2026-44123-28|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:~2026-43650-90|~2026-43650-90]] 3917287 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Una | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Una (collage image).jpg | veličina_slike = 250 | slika_alt = | opis_slike = Rijeka Una kod [[Bihać]]a, [[Štrbački buk]], Kostele, [[Bosanska Otoka]], [[Bosanska Krupa]] | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|45|16|12|N|16|55|5|E}} | mapframe-caption = Tok Une | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina = 212 | izvor = vrelo Une kod [[Donja Suvaja (Gračac)|Donje Suvaje]], [[Hrvatska]] | nadmorska visina izvora = 520 | izvor_lat_d = 44 | izvor_lat_m = 17 | izvor_lat_s = 49 | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = 16 | izvor_long_m = 8 | izvor_long_s = 11 | izvor_long_EW = E | ušće = [[Sava]] kod [[Jasenovac|Jasenovca]], [[Hrvatska]] | nadmorska visina ušća = 94 | ušće_lat_d = 45 | ušće_lat_m = 16 | ušće_lat_s = 12 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 16 | ušće_long_m = 55 | ušće_long_s = 5 | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Sava|Savu]] | etimologija = | prosječni protok = 202 | površina sliva = 9.368 | riječni_sistem = [[Sava]] | progresija = [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | lijeve_pritoke = [[Klokot (rijeka)|Klokot]], Dobrenica, Srebrenica, Moštanica | desne_pritoke = [[Unac]], [[Krušnica]], [[Sana]], Baštra, Mlječanica, Žirovac | države kroz koje protiče = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Lika]], [[Bosanska Krajina]], [[Unsko-sanski kanton]], [[Republika Srpska]], [[Sisačko-moslavačka županija]] | gradovi kroz koje protiče = [[Martin Brod]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanska Otoka]], [[Novi Grad]], [[Hrvatska Kostajnica]], [[Kostajnica]], [[Bosanska Dubica]] | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Una''' je [[rijeka]] u sjeverozapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]], te jednim dijelom granična rijeka između dvije države. Duga je 212,5 km, a površina njenog sliva iznosi 9.368 km², od čega se najveći dio nalazi u Bosni i Hercegovini.<ref name="enc">{{cite web |title=Una |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/una |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Una čini granicu između Hrvatske i Bosne i Hercegovine u dužini od oko 120 km.<ref name="enc"/> Po nekim pretpostavkama naziv rijeke potiče od latinske riječi ''una'', u značenju "jedna" ili "jedina".<ref name="npuna">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://npuna.com/ |website=JP Nacionalni park Una |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Una izvire iz nekoliko kraških vrela na sjeveroistočnoj padini Stražbenice, kraj sela [[Donja Suvaja (Gračac)|Donja Suvaja]] u Hrvatskoj.<ref name="enc"/> Gornji tok zatim ulazi u Bosnu i Hercegovinu i protiče kroz [[Martin Brod]], [[Kulen Vakuf]], [[Ripač]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], [[Bosanska Otoka|Bosansku Otoku]], [[Novi Grad|Bosanski Novi]], [[Kostajnica|Kostajnicu]], [[Hrvatska Kostajnica|Hrvatsku Kostajnicu]], [[Kozarska Dubica|Kozarsku Dubicu]] i [[Jasenovac]]. U [[Sava|Savu]] se ulijeva blizu Jasenovca, pa preko Save i [[Dunav]]a pripada [[Crnomorski sliv|crnomorskom slivu]]. Njene glavne pritoke su [[Unac]], [[Sana]], [[Krušnica]] i [[Klokot (rijeka)|Klokot]].<ref name="enc"/> Gornji tok Une, dolina Unca i područje rječice Krke čine jezgro [[Nacionalni park Una|Nacionalnog parka Una]], koji je proglašen 2008.<ref name="plantea">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://www.plantea.com.hr/priroda/nacionalni-park-una/ |website=Plantea |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Područje parka odlikuje se sedrenim barijerama, slapovima, bukovima, riječnim ostrvima, kanjonskim oblicima i karakterističnom modrozelenom bojom vode.<ref name="parks">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://parksdinarides.org/nacionalni-park-una/ |website=Parkovi Dinarida |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Među najpoznatijim prirodnim lokalitetima su [[Štrbački buk]] i slapovi kod Martin Broda, koji predstavljaju najprepoznatljivije sedrene i pejzažne cjeline gornjeg toka Une.<ref name="parks"/> Zbog takvih osobina Una je jedno od važnijih područja prirodnog naslijeđa Bosne i Hercegovine i jedan od glavnih temelja turizma u Pounju. Nedaleko od Bosanske Otoke pronađen je veliki čamac izdubljen u deblu, koji se u lokalnim opisima povezuje s nekadašnjim transportom roba i ljudi na Uni. Rijeka je i mjesto održavanja međunarodne sportsko-turističke manifestacije [[Una-Regata]], koja povezuje više naselja i dionica riječnog toka. Zbog brzaka, slapova i kanjonskih dijelova gornjeg toka, koristi se i za rafting, kajak i druge oblike aktivnog turizma. Flora i fauna Une i njenog zaštićenog područja izrazito su raznovrsne. U području Nacionalnog parka Una zabilježene su brojne biljne vrste, među kojima je endemična unska zvončika, ''Campanula unensis'', koja je ime dobila po rijeci Uni.<ref name="flora">{{cite web |title=Flora i fauna |url=https://npuna.com/flora-i-fauna/ |website=JP Nacionalni park Una |access-date=16. 5. 2026}}</ref> U ihtiofauni Une navode se vrste hladnih i čistih kraških voda, među kojima su [[lipljen]], [[pastrmka]], [[mladica]], peš i druge vrste.<ref name="flora"/> Očuvanost vodenih staništa, sedrotvorni procesi i veza s Uncem, Krkom i pritokama čine rijeku jednim od ekološki najvrednijih vodotoka u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine.<ref name="parks"/> == Također pogledajte == * [[Nacionalni park Una]] * [[Una-Regata]] * [[Una riversplash]] * [[Ostrožac (Cazin)]] == Galerija == <gallery> Park na ostrove v rece Une, Bosanska Krupa.jpg|Rjeka Una u Bos. Krupi River Una, BiH.jpg| Kastele.jpg|Rijeka Una u Kostelima Bosanska Otoka - Moschee an der Una.jpg|Rijeka Una u Bos. Otoci </gallery> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Una River (Sava)}} * {{službeni sajt|http://nationalpark-una.ba/bs/}} nacionalnog parka Una {{Sava}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Una]] [[Kategorija:Granica između Bosne i Hercegovine i Hrvatske]] [[Kategorija:Pogranične rijeke Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Pritoke Save]] [[Kategorija:Međunarodne evropske rijeke]] [[Kategorija:Pogranične rijeke]] fcrqkhqv5qd1yia1xbu96v0zb8zxqz2 3917742 3917741 2026-08-12T15:01:05Z نوفاك اتشمان 16322 Poništena izmjena [[Special:Diff/3917287|3917287]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-43650-90|~2026-43650-90]] ([[User talk:~2026-43650-90|razgovor]]) 3917742 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Una | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Una (collage image).jpg | veličina_slike = 250 | slika_alt = | opis_slike = Rijeka Una kod [[Bihać]]a, [[Štrbački buk]], Kostele, [[Bosanska Otoka]], [[Bosanska Krupa]] | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|45|16|12|N|16|55|5|E}} | mapframe-caption = Tok Une | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina = 212 | izvor = vrelo Une kod [[Donja Suvaja (Gračac)|Donje Suvaje]], [[Hrvatska]] | nadmorska visina izvora = 520 | izvor_lat_d = 44 | izvor_lat_m = 17 | izvor_lat_s = 49 | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = 16 | izvor_long_m = 8 | izvor_long_s = 11 | izvor_long_EW = E | ušće = [[Sava]] kod [[Jasenovac|Jasenovca]], [[Hrvatska]] | nadmorska visina ušća = 94 | ušće_lat_d = 45 | ušće_lat_m = 16 | ušće_lat_s = 12 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 16 | ušće_long_m = 55 | ušće_long_s = 5 | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Sava|Savu]] | etimologija = | prosječni protok = 202 | površina sliva = 9.368 | riječni_sistem = [[Sava]] | progresija = [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | lijeve_pritoke = [[Klokot (rijeka)|Klokot]], Dobrenica, Srebrenica, Moštanica | desne_pritoke = [[Unac]], [[Krušnica]], [[Sana]], Baštra, Mlječanica, Žirovac | države kroz koje protiče = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Lika]], [[Bosanska Krajina]], [[Unsko-sanski kanton]], [[Republika Srpska]], [[Sisačko-moslavačka županija]] | gradovi kroz koje protiče = [[Martin Brod]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanska Otoka]], [[Novi Grad]], [[Hrvatska Kostajnica]], [[Kostajnica]], [[Bosanska Dubica]] | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Una''' je [[rijeka]] u sjeverozapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]], te jednim dijelom granična rijeka između dvije države. Duga je 212,5 km, a površina njenog sliva iznosi 9.368 km², od čega se najveći dio nalazi u Bosni i Hercegovini.<ref name="enc">{{cite web |title=Una |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/una |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Una čini granicu između Hrvatske i Bosne i Hercegovine u dužini od oko 120 km.<ref name="enc"/> Po nekim pretpostavkama naziv rijeke potiče od latinske riječi ''una'', u značenju "jedna" ili "jedina".<ref name="npuna">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://npuna.com/ |website=JP Nacionalni park Una |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Una izvire iz nekoliko kraških vrela na sjeveroistočnoj padini Stražbenice, kraj sela [[Donja Suvaja (Gračac)|Donja Suvaja]] u Hrvatskoj.<ref name="enc"/> Gornji tok zatim ulazi u Bosnu i Hercegovinu i protiče kroz [[Martin Brod]], [[Kulen Vakuf]], [[Ripač]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], [[Bosanska Otoka|Bosansku Otoku]], [[Novi Grad]], [[Kostajnica|Kostajnicu]], [[Hrvatska Kostajnica|Hrvatsku Kostajnicu]], [[Kozarska Dubica|Kozarsku Dubicu]] i [[Jasenovac]]. U [[Sava|Savu]] se ulijeva blizu Jasenovca, pa preko Save i [[Dunav]]a pripada [[Crnomorski sliv|crnomorskom slivu]]. Njene glavne pritoke su [[Unac]], [[Sana]], [[Krušnica]] i [[Klokot (rijeka)|Klokot]].<ref name="enc"/> Gornji tok Une, dolina Unca i područje rječice Krke čine jezgro [[Nacionalni park Una|Nacionalnog parka Una]], koji je proglašen 2008.<ref name="plantea">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://www.plantea.com.hr/priroda/nacionalni-park-una/ |website=Plantea |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Područje parka odlikuje se sedrenim barijerama, slapovima, bukovima, riječnim ostrvima, kanjonskim oblicima i karakterističnom modrozelenom bojom vode.<ref name="parks">{{cite web |title=Nacionalni park Una |url=https://parksdinarides.org/nacionalni-park-una/ |website=Parkovi Dinarida |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Među najpoznatijim prirodnim lokalitetima su [[Štrbački buk]] i slapovi kod Martin Broda, koji predstavljaju najprepoznatljivije sedrene i pejzažne cjeline gornjeg toka Une.<ref name="parks"/> Zbog takvih osobina Una je jedno od važnijih područja prirodnog naslijeđa Bosne i Hercegovine i jedan od glavnih temelja turizma u Pounju. Nedaleko od Bosanske Otoke pronađen je veliki čamac izdubljen u deblu, koji se u lokalnim opisima povezuje s nekadašnjim transportom roba i ljudi na Uni. Rijeka je i mjesto održavanja međunarodne sportsko-turističke manifestacije [[Una-Regata]], koja povezuje više naselja i dionica riječnog toka. Zbog brzaka, slapova i kanjonskih dijelova gornjeg toka, koristi se i za rafting, kajak i druge oblike aktivnog turizma. Flora i fauna Une i njenog zaštićenog područja izrazito su raznovrsne. U području Nacionalnog parka Una zabilježene su brojne biljne vrste, među kojima je endemična unska zvončika, ''Campanula unensis'', koja je ime dobila po rijeci Uni.<ref name="flora">{{cite web |title=Flora i fauna |url=https://npuna.com/flora-i-fauna/ |website=JP Nacionalni park Una |access-date=16. 5. 2026}}</ref> U ihtiofauni Une navode se vrste hladnih i čistih kraških voda, među kojima su [[lipljen]], [[pastrmka]], [[mladica]], peš i druge vrste.<ref name="flora"/> Očuvanost vodenih staništa, sedrotvorni procesi i veza s Uncem, Krkom i pritokama čine rijeku jednim od ekološki najvrednijih vodotoka u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine.<ref name="parks"/> == Također pogledajte == * [[Nacionalni park Una]] * [[Una-Regata]] * [[Una riversplash]] * [[Ostrožac (Cazin)]] == Galerija == <gallery> Park na ostrove v rece Une, Bosanska Krupa.jpg|Rjeka Una u Bos. Krupi River Una, BiH.jpg| Kastele.jpg|Rijeka Una u Kostelima Bosanska Otoka - Moschee an der Una.jpg|Rijeka Una u Bos. Otoci </gallery> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Una River (Sava)}} * {{službeni sajt|http://nationalpark-una.ba/bs/}} nacionalnog parka Una {{Sava}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Una]] [[Kategorija:Granica između Bosne i Hercegovine i Hrvatske]] [[Kategorija:Pogranične rijeke Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Pritoke Save]] [[Kategorija:Međunarodne evropske rijeke]] [[Kategorija:Pogranične rijeke]] pgz1didhhvww9yxyanps16p9yc995b7 0 6795 3917736 3916466 2026-08-12T14:39:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917736 wikitext text/x-wiki {{Infokutija operativni sistem | naziv = Microsoft Windows | logo = Windows logo and wordmark - 2021.svg | screenshot = | opis = | website = {{URL|microsoft.com/windows}} | razvijatelj = [[Microsoft]] | skupina = | izvorni_model = [[Closed source software|Closed]] / [[Shared source]] | zadnja stabilna verzija = | kernel = Hibridni | korisnički interfejs = [[Windows shell]] | licenca = [[Microsoft|MS]]-[[EULA]] | radno stanje = | platforme = [[ARM arhitektura|ARM]], [[IA-32]], [[Itanium]], [[x86-64]] | metoda nadogradnje = [[Windows Update]], [[Windows Anytime Upgrade]], [[Windows Store]], [[Windows Software Update Services|WSUS]] | upravljanje paketima = [[Windows Installer]] (.msi), [[Windows Store]] ([[APPX|.appx]])<ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/windows/apps/hh464929.aspx|title=App packages and deployment (Windows Store apps) (Windows)|publisher=Msdn.microsoft.com|date=|access-date=5. 4. 2014}}</ref> }} '''Microsoft Windows''' (ili '''Windows''') jeste metaporodica [[GUI|grafičkih]] [[operativni sistem|operativnih sistema]] koje razvija, nudi i prodaje [[Microsoft]]. Sastoji se iz nekoliko porodica operativnih sistema, od kojih je svaka namijenjena određenoj oblasti računarske industrije. Aktivne porodice Windowsa uključuju [[Windows NT]], [[Windows Embedded]] i [[Windows Phone]]; oni mogu imati podporodice, npr. [[Windows Embedded Compact]] (Windows CE) ili [[Windows Server]]. Nefunkcionalne Windows porodice uključuju [[Windows 9x]] i [[Windows Mobile]]. Microsoft je 20. novembra 1985. predstavio [[operativna okolina|operativnu okolinu]] nazvanu ''Windows'' kao grafičku ljusku operativnog sistema za [[MS-DOS]], kao odgovor na rastući interes za [[grafički korisnički interfejs|grafičkim korisničkim okruženjem]] (GUI).<ref name=aboutcomnov>{{cite web|url=http://inventors.about.com/od/mstartinventions/a/Windows.htm?rd=1|title=The Unusual History of Microsoft Windows|access-date=22. 4. 2007}}{{Mrtav link}}</ref> Microsoft Windows je postao [[Dominantnost (ekonomija)|dominantan]] na svjetskom tržištu [[osobni računar|osobnih računara]] sa preko 90% tržišnog udjela, prestižući [[Mac OS]], koji je predstavljen 1984. godine. Ipak, na tržištu pametnih telefona i tableta, Windows je prestigao operativni sistem [[Android (operativni sistem)|Android]].<ref>{{cite press|url=http://www.gartner.com/newsroom/id/2875017|title=Gartner Says Sales of Tablets Will Represent Less Than 10 Percent of All Devices in 2014: Smartphones to Represent 71 Percent of the Global Mobile Phone Market in 2014: Android Device Shipments to Reach One Billion in Emerging Markets in 2015|publisher=Gartner|date=15. 10. 2014|access-date=19. 10. 2014}}</ref><ref>http://techcrunch.com/2014/10/15/tablet-sales-growth-plummets-in-2014-as-android-smartphones-continue-to-soar-gartner</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25187214 |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011215307/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25187214 |archive-date=11. 10. 2014 |url-status=dead }}</ref> Od aprila 2014, zadnje verzije Windowsa za [[osobni računar|osobne računare]], [[pametni telefon|pametne telefone]], [[Server|serverske računare]] i [[prošireni sistem|proširene uređaje]] su [[Windows 8.1]], [[Windows Phone 8.1]], [[Windows Server 2012 R2]] i [[Windows Embedded 8]], respektivno. Modificirana verzija Windowsa pokreće se na [[igrača konzola|igračoj konzoli]] ''[[Xbox One]]''. == Genealogija == === Prema marketinškoj ulozi === Microsoft, razvojnik Windowsa, registrirao je nekoliko marki od je svaka opisuje porodicu operativnog sistema Windows koji je namijenjen za specifični sektor računarske industrije. Od 2014, sljedeće porodice Windowsa se aktivno razvijaju: * [[Windows NT]]: Počela kao porodica operativnih sistema sa verzijom [[Windows NT 3.1]], operativni sistem za [[Server|serverske računare]] i [[radna stanica|radne stanice]]. Sada se sastoji od tri podporodice operativnih sistema koje su izdate skoro istovremeno i dijele isto jezgro (kernel). ** Windows: Operativni sistem za uobičajene [[osobni računar|osobne računare]]. Zadnja verzija je [[Windows 8.1]]. Skoro je nemoguće za nekoga neupućenog da identificira članove ove porodice po imenu jer se oni ne razlikuju po nekom posebnom pravilu; npr. [[Windows Vista]], [[Windows 7]] i [[Windows RT]] su članovi ove porodice, ali ne i [[Windows 3.1]]. Glavni konkurent ove porodice je [[macOS]] od kompanije [[Apple Inc.]] ** [[Windows Server]]: Operativni sistem za serverske računare. Zadnja verzija je [[Windows Server 2012 R2]]. Za razliku od klijentskih sistema, primjenjuje snažnu imensku šemu. Glavni konkurent ove porodice je [[Linux]]. ** [[Windows PE]]: Lahka verzija Windowsa s težnjom da operira [[Live OS]]–om, korištenim za instaliranje Windowsa na računarima (posebno na više računara istovremeno), za oporavak ili u svrhe rješavanja problema. Posljednja verzija je Windows PE 5.1. * [[Windows Phone]]: Operativni sistem koji se prodaje proizvođačima pametnih telefona. Prva verzija je bila [[Windows Phone 7]]. Posljednja verzija je [[Windows Phone 8.1]]. Glavni konkurent ove porodice je [[Android (operativni sistem)|Android]] od kompanije [[Google]]. * [[Windows Embedded]]: Isprva, Microsoft je razvijao [[Windows CE]] kao operativni sistem opće svrhe za svaki uređaj koji je bio isuviše ograničen resursima da bi se nazvao punopravni računar. Eventualno, ipak, Windows CE je preimenovan u Windows Embedded Compact i bio je oduzet pod markom Windows Compact koja se također sastoji od [[Windows Embedded Industry]], Windows Embedded Professional, [[Windows Embedded Standard]], [[Windows Embedded Handheld]] i [[Windows Embedded Automotive]].<ref>{{Cite web|url = http://www.microsoft.com/windowsembedded/en-us/products-solutions-overview.aspx|title = RTOS: Embedded Real Time Operating Systems|date =|access-date=7. 11. 2014|website = microsoft.com|publisher = [[Microsoft]]|last =|first = }}</ref> Sljedeće porodice Windowsa se više ne razvijaju: * [[Windows 9x]]: Operativni sistem koji je ciljao korisničko tržište. Obustavljen zbog suboptimalnih performansi (''[[PC World]]'' je zadnju verziju ove porodice, [[Windows ME]], nazvao jednim od najlošijih proizvoda svih vremena.)<ref name="WinMEbad" /> Microsoft sada učestvuje na korisničkom tržištu sa Windowsom NT. * [[Windows Mobile]]: Bio je mobilni operativni sistem, prethodnik ''Windows Phonea''. Prva verzija je nazvana [[Pocket PC 2000]]; treća verzija, [[Windows Mobile 2003]], prva je verzija koja je usvojila marku Windows Mobile. Posljednja verzija je [[Windows Mobile 6.5]]. == Historija verzija == {{Glavni|Historija Microsoft Windowsa}} {{Također pogledajte|Spisak verzija Microsoft Windowsa}} Pojam ''Windows'' kolektivno opisuje bilo koji proizvod ili sve generacije proizvoda operativnih sistema od [[Microsoft]]a. Ovi proizvodi su generalno kategorizirani na sljedeći način: === Ranije verzije === {{Glavni|Windows 1.0|Windows 2.0|Windows 2.1x}} [[Datoteka:Windows1.0.png|thumb|300px|[[Windows 1.0]], prva verzija, izdata 1985.]] Historija Windows datira unazad od septembra 1981, kada je Chase Bishop, računarski naučnik, dizajnirao prvi model elektronskog uređaja, te započeo projekt "Interface Manager". Objavljen je u novembru 1983. (poslije [[Apple Lisa]], ali prije [[Macintosh]]a) pod imenom "Windows", mada [[Windows 1.0]] nije izdat prije novembra 1985.<ref>[http://windows.microsoft.com/en-in/windows/history A history of Windows] (microsoft.com)</ref> Windows 1.0 je konkurirao sa [[Apple Inc.|Appleovim]] operativnim sistemima, ali je dobio slabu popularnost. Windows 1.0 nije potpun operativni sistem, nego proširenje za [[MS-DOS]]. Ljuska Windowsa 1.0 jeste program poznat kao [[MS-DOS Executive]]. Komponente su uključivale [[Microsoft Calculator|Calculator]], Calendar, [[Cardfile]], [[ClipBook Viewer|Clipboard prikazivač]], Clock, [[Control Panel (Windows)|Control Panel]], [[Notepad (Windows)|Notepad]], [[Microsoft Paint|Paint]], [[Reversi]], [[Terminal emulator|Terminal]] i [[Windows Write|Write]]. Windows 1.0 ne dopušta preklapanje prozora. Umjesto toga svi prozori su pozicijski uređeni. Samo se dijaloške kutije mogu pojaviti preko drugih prozora. [[Windows 2.0]] je izdat u decembru 1987. i bio je popularniji nego njegov prethodnik. Isticao je nekoliko poboljšanja korisničkog interfejsa i upravljanja memorijom. Windows 2.03 je izmijenio operativno okruženje sa "ikonskih prozora" na "preklapajuće prozore". Rezultat ove izmjene doveo je do toga da ''Apple Computer'' tuži Microsoft zbog kršenja autorskih prava Applea.<ref>{{cite web|url=http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html|title=The Apple vs. Microsoft GUI Lawsuit|year=2006|access-date=12. 3. 2008|archive-date=17. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017092348/http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://home.earthlink.net/~mjohnsen/Technology/Lawsuits/appvsms.html|title=Apple Computer, Inc. v. MicroSoft Corp., 35 F.3d 1435 (9th Cir. 1994)|access-date=12. 3. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214033452/http://home.earthlink.net/~mjohnsen/Technology/Lawsuits/appvsms.html|archive-date=14. 12. 2007|url-status=dead}}</ref> Windows 2.0 je također predstavio sofisticiranije [[prečice tastature]] i mogao je koristiti raširenu memoriju. Windows 2.1 je izdat u dvije različite verzije, [[Windows/286]] i [[Windows/386]]. Windows/386 koristi [[virtualni 8086 način]] od procesora [[Intel 80386]] radi multitaskinga nekoliko programa za DOS i [[straničenje|stranični memorijski model]] za emuliranje raširene memorije koristeći dostupnu [[proširena memorija|proširenu memoriju]]. Windows/286, u skladu sa imenom, pokreće se na procesorima [[Intel 8086]] i [[Intel 80286]]. Može se pokrenuti u [[realni način|realnom načinu]], a može koristiti i [[visoko–memorijsko područje]]. U dodatku sa potpunim Windows paketima, postojale su ''runtime''–isključivo verzije koje su lansirane sa ranijim Windowsovim softverom od strane trećih lica i pokretanje njihovog softvera je postalo moguće za Windows na MS-DOS–u čak i bez potpunog sklopa mogućnosti Windowsa. Ranije verzije Windowsa se često smatraju grafičkim ljuskama, najviše zbog toga što se pokreću na temeljima MS-DOS–a i koriste njegove usluge [[sistem datoteka|sistema datoteka]].<ref name="Evolution">{{cite web|url=http://news.soft32.com/windows-evolution_1629.html|title=Windows Evolution|publisher=Soft32.com News|access-date=11. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080208174626/http://news.soft32.com/windows-evolution_1629.html|archive-date=8. 2. 2008|url-status=dead}}</ref> Ipak su čak i najranije verzije Windowsa već pretpostavljale većinu tipičnih funkcija operativnog sistema; zapazivo, imajući svoj vlastiti [[izvršni format datoteka]] i omogućavajući svoje vlastite drajvere uređaja (štoperica, grafika, printer, miš, tastatura i zvuk). Za razliku od MS-DOS–a, Windows je dopuštao korisnicima pokretanje više grafičkih aplikacija istovremeno, preko [[Kooperativni multitasking|kooperativnog multitaskinga]]. Windows je implementirao elaborativnu, softversku virtualno–memorijsku šemu zasnovanu na segmentima, koja dopušta pokretanje aplikacija većih od dozvoljene memorije: kodni segmenti i [[resurs (Windows)|resursi]] su očišćeni i ukinuti kada memorija postane deficitarna; podatkovni segmeni pomjereni u memoriji kada je data aplikacija ustupila procesorsku kontrolu. === Windows 3.0 i 3.1 === {{Glavni|Windows 3.0|Windows 3.1x}} [[Datoteka:Windows 3.0 workspace.png|thumb|250px|lijevo|[[Windows 3.0]], predstavljen 1990.]] [[Windows 3.0]], izdat 1990, popravio je dizajn, najviše zbog [[virtualna memorija|virtualne memorije]] i učitljivih virtualnih drajvera uređaja ([[VxD]]–ovi) koji dopuštaju Windowsu dijeljenje proizvoljnih uređaja među višeprogramskim DOS aplikacijama. Aplikacije za Windows 3.0 mogu se pokretati u [[zaštićeni režim rada|zaštićenom režim rada]], što im daje pristup prema nekoliko [[megabajt]]a memorije bez obaveze učestvovanja u softverskoj virtualno–memorijskoj šemi. Oni se pokreću unutar istog adresnog prostora, gdje segmentirana memorija omogućava stepen zaštite. Windows 3.0 je također isticao poboljšanja [[korisnički interfejs|korisničkog interfejsa]]. Microsoft je prepisao kritične operacije iz [[C (programski jezik)|C–a]] u [[Asemblerski jezik|asembler]]. Windows 3.0 je prva verzija Microsoft Windowsa zaslužna za postizanje većeg komercijalnog uspjeha, a prodata je u 2 miliona kopija u prvih šest mjeseci.<ref>{{cite web|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/compsoft/soft1991.htm|title=Chronology of Personal Computer Software|access-date=11. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211132458/http://www.islandnet.com/~kpolsson/compsoft/soft1991.htm|archive-date=11. 2. 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm|title=Microsoft Company|access-date=11. 3. 2015|archive-date=14. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211138/http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm|url-status=dead}}</ref> Windows 3.1, napravljen [[generalno dostupno izdanje|generalno dostupan]] 1. marta 1992, isticao je ''facelift''. U augustu 1993, ''Windows for Workgroups'' je izdat, posebna verzija sa integriranim [[peer-to-peer umrežavanje]]m i verzijskim brojem 3.11. Prodat je zajedno sa Windowsom 3.1. Podrška za Windows 3.1 istekla je 31. decembra 2001.<ref>{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?LN=en-us&p1=3078&x=10&y=11|title=Windows 3.1 Standard Edition Support Lifecycle|access-date=3. 1. 2011}}</ref> === Windows 9x === {{Glavni|Windows 9x|Windows 95|Windows 98}} Sljedeće veće korisnički–orijentirano izdanje Windowsa, [[Windows 95]], izdato je 24. augusta 1995. Dok je još bio zasnovan na MS-DOS-u, Windows 95 je predstavio podršku za nativne [[32-bitne aplikacije]], ''[[uštekaj i igraj]]'' ({{jez-en|Plug and Play}}) [[hardver]], multitasking po privilegijama, [[duga imena datoteka]] do 255 simbola, te omogućavao povećanu stabilnost u odnosu na prethodnike. Windows 95 je također predstavio redizajnirani, [[objektno–orijentirani dizajn|objektno orijentirani]] korisnički interfejs, zamjenjujući prethodni [[Program Manager|upravitelj programa]] sa izbornikom ''[[Start meni]]'', ''[[taskbar]]om'' i [[Windows Explorer]] [[Windows ljuska|ljuskom]]. Windows 95 je bio veliki komercijalni uspjeh za Microsoft; Ina Fried iz ''[[CNET]]–a'' istakla je da "je vremenom, Windows 95 konačno uveo van tržišta u 2001. godini, postao je "dio pribora" na računarskim ekranima širom svijeta."<ref>{{cite news|title=Windows 95 turns 15: Has Microsoft's OS peaked?|url=http://www.cnn.com/2010/TECH/web/08/25/cnet.microsoft.windows/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100826141242/http://www.cnn.com/2010/TECH/web/08/25/cnet.microsoft.windows/index.html|archive-date=26. 8. 2010|publisher=CNET/CNN Tech|date=25. 8. 2010|access-date=22. 8. 2012|url-status=live}}</ref> Microsoft je objavio četiri OEM servisna izdanja (OSR) Windowsa 95, od kojih je svaki ugrubo ekvivalent [[servisni paket|servisnom paketu]]. Prva OSR verzija Windowsa 95 također je bila prva verzija Windowsa opremljena Microsoftovim [[internetski preglednik|internetskim preglednikom]], ''[[Internet Explorer]]om''.<ref name="apr96ms">{{cite press release|publisher=Microsoft|access-date=14. 2. 2011|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/1996/apr96/iemompr.mspx|title=Microsoft Internet Explorer Web Browser Available on All Major Platforms, Offers Broadest International Support|date=30. 4. 1996}}</ref> Uobičajena podrška za Windows 95 okončana je 31. decembra 2000, dok je proširena podrška okončana godinu dana kasnije.<ref name="Windows 95 Support Lifecycle">{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=7864|title=Windows 95 Support Lifecycle|publisher=Microsoft|access-date=3. 1. 2011}}</ref> Windows 95 je popraćen izdavanjem sistema [[Windows 98]] 25. juna 1998, koji je predstavio ''[[Windows Driver Model]]'', podršku za [[USB]] uređaje, podršku za [[ACPI]], [[hibernacija (računarstvo)|hibernaciju]], te podršku za [[multi-monitor]]ske konfiguracije. Windows 98 je također uključivao integraciju sa preglednikom ''[[Internet Explorer 4]]'' kroz [[aktivni desktop]] i ostale aspekte ''[[Windows Desktop Update]]a'' (serija poboljšanja za Explorerovu ljusku koja su također bila dostupna za Windows 95). U maju 1999, Microsoft je izdao ''[[Windows 98 Second Edition]]'', ažuriranu verziju Windowsa 98. Windows 98 SE je dodao ''[[Internet Explorer 5.0]]'' i ''[[Windows Media Player]]'' 6.2 među ostale nadogradnje. Uobičajena podrška za Windows 98 okončala se 30. juna 2002, dok je produžena podrška okončana 11. jula 2006.<ref name="Windows 98 Standard Edition Support Lifecycle">{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=6513|title=Windows 98 Standard Edition Support Lifecycle|publisher=Microsoft|access-date=3. 1. 2011}}</ref> 14. septembra 2000, Microsoft je izdao [[Windows ME]] (Millennium Edition), posljednju verziju Windowsa zasnovanu na DOS–u. Windows ME je preuzeo vizualne popravke sa svog kontra–dijela zasnovanog na Windowsu NT, [[Windows 2000]], a imao je kraća vremena učitavanja od prethodnih verzija (koje su, ipak, zahtijevale ukidanje mogućnosti pristupanja [[realni način rada|realnom načinu rada]] DOS okoline, ukidajući kompatibilnost sa nekim starijim programima),<ref name="FastBoot1">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/whdc/archive/fast-boot.mspx|title=Improving "Cold Boot" Time for System Manufacturers|publisher=Microsoft|date=4. 12. 2001|access-date=26. 8. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125012228/http://www.microsoft.com/whdc/archive/fast-boot.mspx|archive-date=25. 1. 2009|url-status=dead}}</ref> proširenu funkcionalnost [[multimedija|multimedije]] (uključujući ''Windows Media Player'' 7, ''[[Windows Movie Maker]]'', kao i ''[[Windows Image Acquisition]]'' – radnu stanicu za učitavanje slika sa [[skener]]a i digitalnih kamera), dodatne sistemske alate poput ''[[System File Protection]]a'' i ''[[System Restore]]a'', te nadograđene alate za kućno umrežavanje.<ref name=pcw-me>{{cite web|title=Windows Millennium Edition: All About Me|url=http://www.pcworld.com/article/17791/article.html|publisher=PC World|access-date=21. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801115257/http://www.pcworld.com/article/17791/article.html|archive-date=1. 8. 2013|url-status=dead}}</ref> Ipak, Windows ME se suočio sa kritikama zbog svoje (male) brzine i nestabilnosti, zajedno sa problemima kompatibilnosti hadvera i ukidanja stvarnog načina rada DOS–a. ''[[PC World]]'' smatra Windows ME jednim od najlošijih oeprativnih sistema koje je Microsoft ikad izdao, te kao 4. najlošiji tehnički proizvod svih vremena.<ref name="WinMEbad">{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/125772-2/the_25_worst_tech_products_of_all_time.html|title=The 25 Worst Tech Products of All Time|publisher=[[IDG]]|access-date=10. 2. 2012|website = [[PC World]]}}</ref> === Windows NT === {{Glavni|Windows NT}} ==== Rane verzije ==== U novembru 1988, novi razvojni tim Microsofta (koji je uključivao bivše programere firme ''[[Digital Equipment Corporation]]'', [[Dave Cutler]]a i [[Mark Lucovsky|Marka Lucovskyja]]) počeo je raditi na prerađenu verziji [[IBM]]-ovog i Microsoftovog operativnog sistema [[OS/2]] poznatog pod nazivom "NT OS/2". NT OS/2 je težio biti siguran, [[višekorisnički]] operativni sistem sa [[POSIX]] kompatibilnosti i modularnim, [[Softverska portabilnost|portabilnim]] [[Kernel (računarstvo)|kernelom]] sa multitasking po privilegijama i podrškom za višestruke procesorske arhitekture. Ipak, prateći uspješno izdavanje sistema [[Windows 3.0]], razvojni tim za NT odlučio je da preradi projekt za korištenje proširenog [[32-bit]]nog ulaza od [[Windows API]]–ja poznatog kao Win32, umjesto onih od OS/2. Win32 je održao jednaku strukturu sa onom iz Windows [[API]]–ja (dopuštanjem Windows aplikacija da lahko budu [[Porting|protirane]] na platformu), ali također je podržavao mogućnosti postojećeg NT kernela. Prateći njegovo odobravanje od strane zaposlenika Microsofta, razvoj je nastavio na onome što je sada bilo poznato kao Windows NT, prva 32-bitna verzija Windowsa. Ipak, IBM se suprotstavljao izmjenama, te ultimativno nastavio razvoj OS/2 na svoju ruku.<ref name="insident">{{cite book|ref= harv|last= Custer|first= Helen|title= Inside Windows NT|url= https://archive.org/details/insidewindowsnt00cust|publisher= Microsoft Press|location= Redmond|year=1993|ISBN=1-55615-481-X}}</ref><ref name="thurrott-nt"/> Prvo izdanje rezultujućeg operativnog sistema, [[Windows NT 3.1]] (nazvan da asocira sa [[Windows 3.1]]) izdat je u julu 1993. sa verzijama za desktop [[radna stanica|radne stanice]] i [[server]]e. [[Windows NT 3.5]] je izdat u septembru 1994, usredotočavajući se na poboljšanja performansi i podršku za [[Novell]]ov ''[[NetWare]]'', te je popraćen sistemom [[Windows NT 3.51]] u maju 1995, koji je uključivao dodatna poboljšanja i podršku za [[PowerPC]] arhitekturu. [[Windows NT 4.0]] je izdat u junu 1996, uvodeći redizajnirani interfejs iz sistema [[Windows 95]] u NT serije. Na 17. februar 2000, Microsoft je izdao [[Windows 2000]], sljedbenika sistema NT 4.0. Naziv Windows NT je uklonjen u ovom periodu radi postavljanja većeg naglaska na brend Windows.<ref name="thurrott-nt">{{cite web|last=Thurrott|first=Paul|title=Windows Server 2003: The Road To Gold - Part One: The Early Years|url=http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp|date=24. 1. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20050101005634/http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp|archive-date=1. 1. 2005|access-date=28. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> ==== Windows XP ==== {{Glavni|Windows XP}} Sljedeća veća verzija Windowsa, [[Windows XP]], izdata je 25. oktobra 2001. Uvođenjem Windowsa XP težilo se objediniti korisnički–orijentiran [[Windows 9x]] sa arhitekturom predstavljenom u Windowsu NT, kao promjena za koju je Microsoft obećao da će omogućavati bolje performanse u odnosu na prethodnike zasnovane na DOS-u. Windows XP bi također predstavio redizajnirani korisnički interfejs (uključujući ažurirani ''Start meni'' i "orijentiran na zadatke" ''[[File Explorer|Windows Explorer]]''), uobičajene multimedijalne i mrežne mogućnosti, ''[[Internet Explorer 6]]'', integraciju sa Microsoftovim ''[[Microsoftov nalog|.NET Passport]]'' servisima, modovima koji pomažu osigurati kompatibilnost sa softverom dizajniranim za prethodne verzije Windowsa, te funkcionalnost ''[[Windows Remote Assistance|Remote Assistance]]''.<ref name=cnet-xpreview>{{cite web|title=Windows XP review|url=http://reviews.cnet.com/windows/microsoft-windows-xp-home/4505-3672_7-6534881.html|publisher=CNET|access-date=24. 5. 2013|archive-date=26. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526024030/http://reviews.cnet.com/windows/microsoft-windows-xp-home/4505-3672_7-6534881.html|url-status=dead}}</ref> U maloprodaji, Windows XP je bio reklamiran u dva glavna izdanja: "Home" izdanje bilo je namijenjeno korisnicima, dok je izdanje "Professional" namijenjeno poslovnim okruženjima i power-userima, te uključuje dodatne sigurnosti i mrežne mogućnosti. Home i Professional su kasnije propraćene izdanjem "Media Center" (dizajniranima za [[home theater PC]]–eve, sa naglaskom na podršku za [[DVD]] plejbek, [[TV tuner kartica|TV karticom]], [[Digital video recorder|DVR]] mogućnostima, te udaljenim kontrolama), kao i "Tablet PC" izdanjem (dizajnirano za mobilne uređaje koje imaju [[Microsoft Tablet PC|osobine]] [[tablet računar]]a, sa podrškom [[stylus]] unosa olovke i dodatnim aplikacijama na bazi istih).<ref>{{cite web|url=http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206552.html|title=The 10 top things you MUST know about Win XP|author=David Coursey|publisher=[[ZDNet]]|date=25. 10. 2001|access-date=22. 7. 2008|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090710152541/http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206552.html|archive-date=10. 7. 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206367.html|title=Your top Windows XP questions answered! (Part One)|author=David Coursey|date=31. 8. 2001|work=[[ZDNet]]|publisher=[[CBS Interactive|CNET Networks]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219121319/http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206367.html|archive-date=19. 12. 2007|access-date=3. 1. 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.winsupersite.com/article/showcase/a-look-at-freestyle-and-mira.aspx|title=A Look at Freestyle and Mira|date=3. 9. 2002|work=Paul Thurrott's SuperSite for Windows|publisher=Penton|access-date=3. 1. 2011|archive-date=28. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628184858/http://www.itprotoday.com/article/showcase/a-look-at-freestyle-and-mira.aspx|url-status=dead}}</ref> Uobičajena podrška za Windows XP završila je 14. aprila 2009. Produžena podrška je završila 8. aprila 2014.<ref>{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=3223|title=Windows XP Professional Lifecycle Support|access-date=3. 1. 2011}}</ref> Nakon Windowsa 2000, Microsoft je također izmijenio rasporede izdavanja serverskih operativnih sistema; serverski kontra–dio Windowsa XP, [[Windows Server 2003]], izdat je u aprilu 2003.<ref name="thurrott-nt"/> Popraćen je u decembru 2005. sistemom Windows Server 2003 R2. ==== Windows Vista i kasnije ==== {{Glavni|Windows Vista|Windows 7|Windows 8|Windows 8.1|Windows 10}} Nakon dugog razvoja, [[Windows Vista]] je izdata 30. novembra 2006. za obimno licenciranje, a 30. januara 2007. za korisnike. Sadržava veći broj novih mogućnosti, od redizajnirane ljuske i korisničkog interfejsa, do značajnih tehničkih izmjena, sa posebnim naglaskom na sigurnost. Bila je dostupna u većem broju različitih izdanja, te je bila predmet kritike. Vistin serverski kontra–dio, [[Windows Server 2008]], izdat je početkom 2008. 22. jula 2009, [[Windows 7]] i [[Windows Server 2008 R2]] su izdati kao RTM ({{jez-en|release to manufacturing}}), dok je ovaj prvi izdat javno 3 mjeseca kasnije (2. oktobar 2009.). Za razliku od svog prethodnika, Windowsa Viste, koji je uveo veliki broj novih mogućnosti, Windows 7 je težio biti više fokusirana, inkrementalna nadogradnja linije Windowsa, s ciljem očuvanja kompatibilnosti s aplikacijama i hardverom s kojim je Windows Vista već kompatibilna.<ref>{{cite web|url=http://windowsteamblog.com/blogs/windows7/archive/2008/10/28/windows-7-unveiled-today-at-pdc-2008.aspx|title=Windows 7 Unveiled Today at PDC 2008|author=Mike Nash|date=28. 10. 2008|work=Windows Team Blog|publisher=Microsoft|access-date=11. 11. 2008}}</ref> Windows 7 je dobio podršku za [[višestruki dodir]], redizajniranu Windows ljusku sa nadograđenim [[taskbar]]om, kućni mrežni sistem zvani ''HomeGroup'',<ref>{{cite web|url=http://windowsteamblog.com/blogs/windowsexperience/archive/2008/10/28/how-libraries-amp-homegroup-work-together-in-windows-7.aspx|title=How Libraries & HomeGroup Work Together in Windows 7|author=Brandon LeBlanc|date=28. 10. 2008|work=Windows Team Blog|publisher=Microsoft|access-date=11. 11. 2008}}</ref> i poboljšanja performansi. [[Windows 8]], nasljednik Windowsa 7, generalno je izdat 26. oktobra 2012. Napravljen je veliki broj značajnih izmjena na Windowsu 8, uključujući predstavljanje korisničkog interfejsa zasnovanog na Microsoftovom [[Metro (jezik dizajna)|Metro dizajnu]] sa optimizacijama za [[višestruki dodir|uređaje na dodir]] poput [[tablet]]a i računara baze ''sve-u–jednom''. Ove izmjene uključuju [[Start ekran]] koji koristi velike ikone koje su podobnije za interakcije na dodir i dopuštaju prikazivanje kontinualno ažuriranih informacija, kao i novi razred ''[[aplikativni softver|“app“]]''–ova koje su primarno dizajnirane za korištenje na uređajima na dodir. Ostale izmjene uključuju pojačanu integraciju sa [[cloud computing|''cloud'' servisima]] i ostalim mrežnim platformama (poput [[servis društvene mreže|društvenih mreža]] i Microsoftovih servisa – ''[[SkyDrive]]'' i ''[[Xbox Live]]''), ''[[Windows Store]]'' servis za distribuiranje softvera, te nova varijanta poznata kao ''[[Windows RT]]'' za korištenje na uređajima koji koriste [[ARM arhitektura|ARM arhitekturu]].<ref name=pcw-testdrivertm>{{cite web|last=Case|first=Loyd|title=Test Driving Windows 8 RTM|url=http://www.pcworld.com/article/260884/test_driving_windows_8_rtm.html|work=PC World|publisher=IDG|access-date=9. 9. 2012|archive-date=4. 9. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120904031342/http://www.pcworld.com/article/260884/test_driving_windows_8_rtm.html|url-status=dead}}</ref><ref name=bi-windows8>{{cite web|last=Rosoff|first=Matt|title=Here's Everything You Wanted To Know About Microsoft's Upcoming iPad Killers|url=http://articles.businessinsider.com/2012-02-09/tech/31040510_1_steven-sinofsky-pcs-microsoft-first|publisher=[[Business Insider]]|access-date=10. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122030754/http://articles.businessinsider.com/2012-02-09/tech/31040510_1_steven-sinofsky-pcs-microsoft-first|archive-date=22. 1. 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="bw-win8editions">{{cite web|url=http://windowsteamblog.com/windows/b/bloggingwindows/archive/2012/04/16/announcing-the-windows-8-editions.aspx|title=Announcing the Windows 8 Editions|publisher=Microsoft|date=16. 4. 2012|access-date=17. 4. 2012}}</ref><ref name=bw8-buildingarm>{{cite web|title=Building Windows for the ARM processor architecture|url=http://blogs.msdn.com/b/b8/archive/2012/02/09/building-windows-for-the-arm-processor-architecture.aspx|publisher=Microsoft|access-date=21. 11. 2012}}</ref><ref name=verge-talkswin8>{{cite web|title=Microsoft talks Windows Store features, Metro app sandboxing for Windows 8 developers|url=http://www.theverge.com/2012/5/17/3026590/microsoft-windows-8-developers-windows-store-sandboxing|work=[[The Verge]]|publisher=[[Vox Media]]|access-date=8. 9. 2012}}</ref><ref name="pcw-building">{{cite news|title=Build: More Details On Building Windows 8 Metro Apps|url=http://forwardthinking.pcmag.com/show-reports/287736-build-more-details-on-building-windows-8-metro-apps|work=PC Magazine|access-date=10. 2. 2012|first=Michael|last=Miller}}</ref> Nadogradnja za Windows 8, nazvana [[Windows 8.1]], izdata je 17. novembra 2013, te uključuje mogućnosti poput novih veličina ikona, dublju [[SkyDrive]] integraciju, te više drugih revizija.<ref>[http://blogs.windows.com/windows/b/bloggingwindows/archive/2013/10/17/windows-8-1-now-available.aspx Windows 8.1 now available!]. Blogs.windows.com. Pristupljeno 31. 10. 2013.</ref> 30. septembra 2014, Microsoft je objavio [[Windows 10]] kao nasljednika Windowsu 8.1. Windows 10 se izdaje krajem 2015. i adresira mane u korisničkom interfejsu koji je sprva predstavljen sa Windowsom 8. Izmjene uključuju povratak Start menija, [[virtualni desktop]] sistem, te mogućnost pokretanja Windows Store aplikacija unutar desktop okruženja umjesto u "preko–cijelog–ekrana" metro načinu rada.<ref>{{Cite web|url = http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2014/09/30/announcing-windows-10/|title = Announcing Windows 10 - Windows Blog|date=30. 9. 2014|access-date=30. 9. 2014|website =|publisher =|last =|first = }}</ref> ==== Višejezička podrška ==== Višejezička podrška također je ugrađena u Windows. Jezik za tastaturu i interfejs može biti izmijenjen preko kontrolne table ''Region and Language''. Komponente za sve podržane jezike unosa, kao što su ''[[Input Method Editor]]i'', automatski su instalirane tokom Windows instalacije (u Windowsu XP i ranijim, datoteke za istočne azijske jezike, poput kineskog, te skripte zdesna–ulijevo, poput arapskog, trebaju biti instalirane zasebno, također iz iste kontrolne ploče). IME–ovi treće strane također mogu biti instalirani ako korisnik smatra da mu je jedan nedovoljan za njegove potrebe. Jezici interfejsa za operativni sistem su besplatni za preuzimanje, ali su neki jezici ograničeni za određena izdanja Windowsa. ''[[Language Interface Pack]]''–ovi (LIP–ovi) redistributabilni su i mogu biti preuzeti sa Microsoftovog ''Download Centera'' i instalirani za bilo koje izdanje Windowsa (XP i kasnije) – oni prevode većinu Windowsovog interfejsa, ali ne u potpunosti, te zahtjevaju određeni bazni jezik (jezik s kojim je Windows originalno izdat). Ovo se koristi za većinu jezika u nadolazećem tržištu. ''Full Language Packs'', koji potpuno prevode operativni sistem, dostupni su jedino za određena izdanja Windowsa (Ultimate i Enterprise izdanja sistema Windows Vista i 7, te svih izdanja Windowsa 8, 8.1 i RT osim ''Single Language''). Oni ne zahtjevaju posebni bazni jezik, te se općenito koriste za više popularne jezike poput francuskog i kineskog. Ovi jezici ne mogu biti preuzeti preko ''Download Centera'', već su dostupni kao opcionalne nadogradnje kroz servis ''[[Windows Update]]'' (osim kod Windowsa 8). Jezik interfejsa instaliranih aplikacija nije obuhvaćen izmjenama u Windowsovom jeziku intefejsa. Dostupnost jezika zvaisi od razvojnika aplikacija. [[Windows 8]] i [[Windows Server 2012]] predstavljaju novu jezičku kontrolnu ploču gdje jezik interfejsa i jezik unosa mogu biti simultano izmijenjeni, te jezički paket, nezavisno od tipa, može biti preuzet sa centralne lokacije. Aplikacija ''PC Settings'' u sistemima [[Windows 8.1]] i [[Windows Server 2012 R2]] također uključuje kontra–podešenja za ovo. Mijenjanjem jezika interfejsa također se mijenja jezik prethodno instaliranih [[Windows Store]] aplikacija (to su Mail, Mape i Vijesti) i određene druge aplikacije koje pravi Microsoft (poput Remote Desktop). Ograničenja iznad za jezičke pakete su ipak jednaka u učinku, osim što potpuni jezički paketi mogu biti instalirani na bilo koje izdanje osim ''Single Language'', što je namijenjeno nadolazećem tržištu. ==== Podrška platforme ==== Windows NT, koji je uključivao podršku za nekoliko različitih platformi prije [[x86]]-baznog [[osobni računar|osobnog računara]], postao je dominantan u poslovnom svijetu. [[Windows NT 4.0]] i njegovi prethodnici podržavali su [[PowerPC]], [[DEC Alpha]] i [[MIPS arhitektura|MIPS]] R4000 (iako neke druge platforme implementiraju [[64-bitno računarstvo]], operativni sistem tretrao ih je kao 32-bitne). Ipak, Windows 2000, nasljednik Windowsa NT 4.0, ukinuo je podršku za sve platforme osim za treću generaciju x86 (poznatu kao [[IA-32]]) ili nove u 32-bitnom načinu. Klijentska linija Windows NT porodice i dalje se pokreće na IA-32, iako je linija [[Windows Server]]a prestala podržavati ovu platformu izdavanjem sistema [[Windows Server 2008 R2]]. Sa predstavljanjem [[Intel Itanium arhitektura|Itanium arhitekture]] (IA-64), Microsoft je predstavio nove verzije Windowsa radi podržavanja istog. Itanium verzije sistema [[Windows XP]] i [[Windows Server 2003]] su izdate istovremeno kao i njihove x86 kontra–verzije. ''Windows XP 64-Bit Edition'', izdat 2005, zadnji je Windows klijentski operativni sistem koji podržava Itanium. Windows Server linija nastavila je podržavati ovu platformu sve do sistema [[Windows Server 2012]]; Windows Server 2008 R2 je zadnji Windows koji podržava Itanium arhitekturu. 25. aprila 2005, Microsoft je izdao [[Windows XP Professional x64 Edition]] i Windows Server 2003 x64 radi podrške za [[x86-64]] (ili jednostavno x64), osme generacije x86 arhitekture. [[Windows Vista]] je bila prva klijentska verzija Windowsa NT koja je izdata simultano u IA-32 i x64 izdanjima. x64 je i dalje podržan. Izdanje Windowsa 8 poznato kao [[Windows RT]] namjenski je kreirano za računare sa ARM arhitekturom. ===Windows CE=== {{Glavni|Windows CE|Windows Phone}} [[Datoteka:WindowsCE7.png|thumb|250px|Zadnja trenutna verzija sistema Windows CE, [[Windows Embedded Compact 7]], prikazujući koncept korisničkog interfejsa programa ''Media Player''.]] Windows CE (službeno poznat kao ''Windows Embedded Compact''), verzija je Windowsa koja se pokreće na [[Handheld PC|minimalističnim računarima]], kao što su satelitski navigacijski sistemi i neki mobilni uređaji. Windows Embedded Compact je zasnovan na svom vlastitom kernelu, nazvan Windows CE kernel. Microsoft licencira Windows CE za [[OEM]]–ove i proizvođače uređaja. OEM–ovi i proizvođači uređaja mogu modificirati i kreirati vlastite korisničke interfejse i iskustva, sve dok Windows CE omogućava tehničku osnovu da se to uradi. Windows CE je korišten u [[Dreamcast]]u zajedno sa [[Sega|Seginim]] vlastitim operativnim sistemom za konzolu. Windows CE je bio jezgro od kojeg je deriviran [[Windows Mobile]]. Njegov nasljednik, [[Windows Phone 7]], bio je zasnovan na komponentama iz sistema [[Windows Embedded CE 6.0]] R3 i [[Windows Embedded Compact 7|Windows CE 7.0]]. [[Windows Phone 8]] je, ipak, zasnovan na istom NT-kernelu kao i Windows 8. Windows Embedded Compact treba razlikovati od sistema [[Windows XP Embedded]] ili [[Windows NT 4.0 Embedded]], modularnim izdanjima Windowsa zasnovanim na Windows NT kernelu. === Xbox OS === Xbox OS je neslužbeno ime dato verziji Windowsa koji se pokreće na konzoli [[Xbox One]].<ref>{{Cite web |url=http://www.anandtech.com/show/7528/the-xbox-one-mini-review-hardware-analysis |title=AnandTech{{!}}The Xbox One - Mini Review & Comparison to Xbox 360/PS4 |access-date=11. 3. 2015 |archive-date=12. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012063931/http://www.anandtech.com/show/7528/the-xbox-one-mini-review-hardware-analysis |url-status=dead }}</ref> Specifičnija je implementacija sa naglaskom na virtualizaciju (korištenjem [[Hyper-V]]) jer istovremeno pokreće tri operativna sistema odjednom, sastojeći se od jezgrenog operativnog sistema, drugog implementiranog za igre te trećeg za "više–kao–Windows" okolinu i aplikacije.<ref name="xboxonethreesystems">{{cite web|url=http://www.extremetech.com/gaming/156467-xbox-one-hardware-and-software-specs-detailed-and-analyzed|title=Xbox One: Hardware and software specs detailed and analyzed - Three operating systems in one|publisher=ExtremeTech|access-date=1. 12. 2013}}</ref> == Hronologija izdanja == {{Glavni|Hronologija Microsoft Windowsa}} {{hidden begin |title = Vremenska linija Windowsa: Tabela |titlestyle = background:#D3D3D3 }} {|class="wikitable" style="width:100%;" |- ! abbr="release"|Datum izdavanja ! abbr="name" |Ime proizvoda ! abbr="version"|Posljednja verzija ! Status podrške<ref>{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/|title=Microsoft Support Lifecycle|publisher=Microsoft}}</ref> ! Posljednja<br/>verzija<br/>[[Internet Explorer|Internet<br/>Explorera]] ! Posljednja<br/>verzija<br/>[[DirectX]]–a |- |{{rh}}|Novembar 1985. |[[Windows 1.0]]1 |1.01 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Novembar 1987. |[[Windows 2.0]]3 |2.03 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Maj 1988. |[[Windows 2.1x|Windows 2.10]] |2.10 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Mart 1989. |[[Windows 2.1x|Windows 2.11]] |2.11 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Maj 1990. |[[Windows 3.0]] |3.0 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Mart 1992. |[[Windows 3.1x|Windows 3.1]] |3.1 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Oktobar 1992. |[[Windows 3.1x|Windows For Workgroups 3.1]] |3.1 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Juli 1993. |[[Windows NT 3.1]] |NT 3.1 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Decembar 1993. |[[Windows 3.1x|Windows For Workgroups 3.11]] |3.11 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Januar 1994. |[[Windows 3.2]] |3.2 |Nepodržan <br/>Izdat jedino na pojednostavljenom kineskom jeziku |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Septembar 1994. |[[Windows NT 3.5]] |NT 3.5 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Maj 1995. |[[Windows NT 3.51]] |NT 3.51 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|August 1995. |[[Windows 95]] |4.0.950 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5.5]] |6.1 |- |{{rh}}|Juli 1996. |[[Windows NT 4.0]] |NT 4.0.1381 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |6.1 |- |{{rh}}|Juni 1998. |[[Windows 98]] |4.10.1998 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |6.1 |- |{{rh}}|Maj 1999. |[[Windows 98 Second Edition|Windows 98 SE]] |4.10.2222 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|Februar 2000. |[[Windows 2000]] |NT 5.0.2195 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|Septembar 2000. |[[Windows ME]] |4.90.3000 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|Oktobar 2001. |[[Windows XP]] |NT 5.1.2600 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Mart 2003. |[[Windows XP 64-bit Edition]] ([[IA-64]]) |NT 5.2.3790 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|April 2003. |[[Windows Server 2003]] |NT 5.2.3790 |Proširena podrška za SP2 do 14. jula 2015. (RTM i SP1 nepodržani). |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|April 2005. |[[Windows XP Professional x64 Edition]] ([[x86-64]]) |NT 5.2.3790 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Juli 2006. |[[Windows Fundamentals for Legacy PCs]] |NT 5.1.2600 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Novembar 2006 (za kompanije)<br/>Januar 2007 (maloprodaja) |[[Windows Vista]] |NT 6.0.6002 (SP2) |Proširena podrška za SP2 do 11. aprila 2017 (RTM i SP1 nepodržani) |[[Internet Explorer 9|9]] |11 |- |{{rh}}|Juli 2007. |[[Windows Home Server]] |NT 5.2.4500 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Februar 2008. |[[Windows Server 2008]] |NT 6.0.6002 (SP2) |Produžena podrška za SP2 do 11. aprila 2017. (RTM i SP1 nepodržani) |[[Internet Explorer 9|9]] |11 |- |{{rh}}|Oktobar 2009.<ref>{{cite press release|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2009/May09/05-11TechEd09PR.mspx?rss_fdn=Press%20Releases|title=Microsoft Delivers New Wave of Technologies to Help Businesses Thrive in Today's Economy|date=11. 5. 2009|publisher=[[Microsoft]]|access-date=22. 5. 2009}}</ref> |[[Windows 7]] i [[Windows Server 2008 R2]] |NT 6.1.7601 (SP1) |Trenutna |[[Internet Explorer 11|11]] |11 |- |{{rh}}|April 2011. |[[Windows Home Server 2011]] |NT 6.1.8400 |Trenutna |[[Internet Explorer 9|9]] |11 |- |{{rh}}|Septembar 2012. |[[Windows Server 2012]] |NT 6.2.9200 |Trenutna |[[Internet Explorer 10|10]] |11 |- |{{rh}}|Oktobar 2012. |[[Windows 8]] |NT 6.2.9200 |Trenutna |[[Internet Explorer 10|10]] |11 |- |{{rh}}|Oktobar 2013. |[[Windows 8.1]] i [[Windows Server 2012 R2]] |NT 6.3.9600 |Trenutna |[[Internet Explorer 11|11]] |11 |} {{hidden end}} {{hidden begin |title = Vremenska linija Windowa: Trakasti dijagram |titlestyle = background:#D3D3D3 }} {{Timeline Windows}} {{hidden end}} {{Široka slika|Suite des versions de Windows.svg|700px|Windows porodično drvo|100%|center}} == Tržišni udio == {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Izvor |Novi tržišni udio<ref>{{cite web|url=http://www.netmarketshare.com/report.aspx?qprid=10&qptimeframe=M&qpsp=188&qpch=350&qpcustomd=0|title=Operating System Market Share|date=septembar 2014|work=Net Market Share|publisher=Net Applications|access-date=3. 10. 2014}}</ref> |Globalne statistike<ref>{{cite web|url=http://gs.statcounter.com/#desktop-os-ww-monthly-201409-201409-bar|title=StatCounter Global Stats|date=septembar 2014|work=Global Stats|publisher=StatCounter|access-date=3. 10. 2014}}</ref> |W3 brojač<ref>{{cite web|url=http://www.w3counter.com/globalstats.php?year=2014&month=9|title=Global Web Stats|date=septembar 2014|work=W3Counter|publisher=Awio Web Services|access-date=3. 10. 2014}}</ref> |- ! Datum |style="text-align:center" colspan="3"|Septembar 2014 |- ! Sve verzije |91,93% |88,2% |62,72% |- ! Windows 7 |52,71% |54,86% |40,81% |- ! Windows XP |23,87% |14,4% |8,93% |- ! Windows 8.1 |6,67% |8,95% |5,93% |- ! Windows 8 |5,59% |6,85% |4,41% |- ! Windows Vista |3,07% |3,14% |2,64% |- ! Windows 2000 |0,02% |— |— |} == Sigurnost == Korisničke verzije Windowsa su originalno dizajnirane za jednostavno korištenje na jednokorisničkom osobnom računaru bez mrežne konekcije, te nemaju sigurnosne mogućnosti ugrađene od samog početka.<ref>Višekorisnička memorijska zaštita nije uvedena prije Windowsa NT i XP, a računarski uobičajeni korisnik je bio administrator prije Windowsa Viste. Izvor: [http://blogs.msdn.com/uac/ UACBlog].</ref> Ipak, Windows NT i njegovi nasljednici dizajnirani su radi sigurnosti (uključujući one na mreži) i višekorisničkih računara, ali nisu bili isprva dizajnirani sa internetskom sigurnošću, jer kako je prvi računar razvijen u ranim devedesetim – upotreba interneta je bila manje zastupljena.<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0883396.html|title=Telephones and Internet Users by Country, 1990 and 2005|publisher=Information Please Database|access-date=9. 6. 2009}}</ref> Ovi problemi dizajna u kombinaciji sa programerskim greškama (npr. ''[[buffer overflow]]''), kao i popularnost, znače da je Windows česta meta [[računarski crv|računarskih crva]] i [[računarski virus|virusa]]. U junu 2005, [[Bruce Schneier]]ov ''Counterpane Internet Security'' objavio je da je Windows dočekao preko 1.000 novih virusa i crva u prethodnih šest mjeseci.<ref>{{cite web|url=http://www.schneier.com/crypto-gram-0506.html|title=Crypto-Gram Newsletter|author=Bruce Schneier|authorlink=Bruce Schneier|date=15. 6. 2005|publisher=[[BT Counterpane|Counterpane Internet Security, Inc.]]|access-date=22. 4. 2007}}</ref> U 2005, [[Kaspersky Lab]] je našao oko 11.000 zlonamjernh programa—virusa, Trojanaca, "stražnjih vrata", te "exploita" napisanih za Windows.<ref name="Patrizio">{{cite web|url=http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3601946|title=Linux Malware On The Rise|author=Andy Patrizio|date=27. 4. 2006|work=InternetNews|publisher=[[QuinStreet]]|access-date=3. 1. 2011}}</ref> Microsoft izdaje sigrnosne zakrpe kroz svoj ''[[Windows Update]]'' servis otpilike jednom mjesečno (obično svakog drugog utorka u mjesecu), iako su kritične nadogradnje dostupne u kraćim intervalima kad je potrebno.<ref>{{cite web|url=http://www.eweek.com/c/a/Windows/Microsofts-Security-Response-Center-How-Little-Patches-Are-Made/|title=Microsoft's Security Response Center: How Little Patches Are Made|author=[[Ryan Naraine]]|date=8. 6. 2005|work=[[eWeek]]|publisher=Ziff Davis Enterprise|access-date=3. 1. 2011}}{{Mrtav link}}</ref> U verzijama Windowsa Windows 2000 SP3 i Windows XP i nakon njih, nadogradnje mogu biti automatski preuzete i instalirane ako korisnik to odabere. Kao rezultat, servisni paket 2 za Windows XP, kao i servisni paket 1 za Windows Server 2003, instalirani su od strane korisnika brže nego što bi drugačije moglo biti.<ref>{{cite web|url=http://www.informationweek.com/news/security/vulnerabilities/showArticle.jhtml?articleID=50900297|title=Windows XP SP2 Distribution Surpasses 100 Million|author=John Foley|date=20. 10. 2004|work=[[InformationWeek]]|publisher=UBM TechWeb|access-date=3. 1. 2011|archive-date=27. 5. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527044840/http://www.informationweek.com/news/security/vulnerabilities/showArticle.jhtml?articleID=50900297|url-status=dead}}</ref> Dok su [[Windows 9x]] serije nudile opciju imavanja profila za višestruke korisnike, nisu imali koncept [[Princip zadnje privilegije|privilegije pristupa]], te nisu dopuštali konkurentski pristup; te tako nisu bili istinski [[višekorisnički]] operativni sistemi. U dodatku, implementirali su samo djelomičnu [[zaštita memorije|zaštitu memorije]]. Bili su u vezi s tim naširoko kritizirani zbog nedostataka sigurnosti. Serije [[Windows NT]] operativnih sistema, u kontrastu, istinski su višekorisnički, te implementiraju apsolutnu memorijsku zaštitu. Ipak, dosta višekorisničkih prednosti poništeno je činjenicom da je prvi korisnički račun, prije sistema Windows Vista, koji je pravljen tokom instalacionog procesa, bio [[Windows administrator|administrator]], što je bilo uobičajeno za sve nove račune. Iako [[Windows XP]] nije imao ograničene račune, većina kućnih korisnika nije mijenjala prava računa na ona slabija&nbsp;– djelomično zbog broja programa koji su nepotrebno zahtijevali administratorska prava&nbsp;– tako da je većina kućnih korisnika bila na administratorskom računu sve vrijeme. [[Windows Vista]] mijenja ovo<ref>Microsoft na TechNet forumu u detalje opisuje korake preduzete za borbu s ovim. Izvor: [http://technet.microsoft.com/en-us/windowsvista/aa905073.aspx Windows Vista Security and Data Protection Improvements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820033534/http://technet.microsoft.com/en-us/windowsvista/aa905073.aspx |date=20. 8. 2008 }}.</ref> uvođenjem sistema privilegija zvanim ''[[User Account Control]]''. Prilikom logiranja kao standardni korisnik, sesija se kreira i [[Token (Windows NT arhtektura)|tokenu]] su date samo najosnovnije privilegije. Na ovaj način nova sesija ne može praviti izmjene koje bi utjecale na cjelokupni sistem. Prilikom logiranja kao korisnik iz Administratorske grupe, dva odvojena tokena se dodjeljuju. Prvi token sadrži sve privilegije tipično dodijeljene administratoru, a drugi token je ograničen, jednak onom standardnom. Korisničke aplikacije, uključujući [[Windows Shell]], startuju se sa ograničenim tokenom, rezultirajući u slabijem privilegijskom okružnju čak i pod administratorskim računom. Kada aplikacija zahtijeva veće privilegije, ili kad se pokreću preko "Run as administrator", UAC će postaviti dijaloški okvir upravlja dopuštanjima, te ako se daju validni podaci (uključujući administratorske podatke ako korisnik koji zahtijeva pokretanje nije iz administratorske grupe), pokrenut će se proces korištenjem neograničenog tokena.<ref name="kennykerr">{{cite web|url=http://weblogs.asp.net/kennykerr/archive/2006/09/29/Windows-Vista-for-Developers-_1320_-Part-4-_1320_-User-Account-Control.aspx|title=Windows Vista for Developers&nbsp;– Part 4&nbsp;– User Account Control|author=Kenny Kerr|date=29. 9. 2006|access-date=15. 3. 2007|archive-date=29. 3. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329071440/http://weblogs.asp.net/kennykerr/archive/2006/09/29/Windows-Vista-for-Developers-_1320_-Part-4-_1320_-User-Account-Control.aspx|url-status=dead}}</ref> === Dopuštenja za datoteke === Sve verzije Windowsa od Windowsa NT 3 bile su zasnovane na sistemu datoteka sa sistemom dopuštenja koji je označavan kao AGLP (Accounts, Global, Local, Permissions) [[AGDLP]] koji u suštini ima dalje druge 'globalne grupe' kao članove gdje su dopuštenja datoteka primijenjena na datoteku/direktorij u obliku 'lokalne grupe'. Ove globalne grupe kasnije drže ostale grupe ili korisnike zavisno od verzije Windowsa koja se koristi. Ovaj sistem varira od ostalih proizvođača kao što su [[Linux]] i [[NetWare]] zbog 'statičkog' dodjeljivanja koja se primjenjuje na datoteku i direktorij. Ipak, korištenjem ovog procesa, AGLP/AGDLP/AGUDLP dopušta malom broju statički dopuštenja da budu primijenjena i dopušta jednostavne izmjene računskim grupama bez ponovnog primjenjivanja dopuštenja datoteka nad datotekama i direktorijima. === Windows Defender === Na 6. januar 2005, Microsoft je izdao [[Beta verzija|beta verziju]] ''Microsoft AntiSpyware''–a, zasnovan na prethodno izdatom [[GIANT Company Software|Giant]] AntiSpyware–u. Na 14. februar 2006, Microsoft AntiSpyware je postao [[Windows Defender]] sa izdavanjem verzije Beta 2. Windows Defender je besplatni program dizajniran za zaštitu protiv spyware–a i ostalog neželjenog softvera. Korisnici Windowsa XP i Windowsa Server 2003 koji imaju [[Windows Genuine Advantage|istinsku]] kopiju Microsoft Windowsa mogu besplatno preuzeti program sa stranice Microsofta, a Windows Defender se lansira kao dio operativnih sistema Windows Vista i 7.<ref name=defendervista>{{cite web|url=http://windows.microsoft.com/en-US/windows-vista/products/features/security-safety|title=Windows Vista: Security & Safety|publisher=Microsoft|access-date=16. 4. 2012}}</ref> U Windowsu 8, Windows Defender i Microsoft Security Essentials su kombinirani u jedan program, nazvan, pogađajte, Windows Defender. Zasnovan je na [[Microsoft Security Essentials]]u, posuđujući njegove mogućnosti i korisnički interfejs. Iako je inače uključen, može se isključiti kako bi se koristilo neko drugo protivvirusno rješenje.<ref name=defender8>{{cite web|url=http://answers.microsoft.com/en-us/windows/forum/windows_8-security/how-do-i-keep-windows-8-consumer-preview-secure/acd2bfea-ed36-401e-9050-f2fe4212ecf3|title=Microsoft Answers: How do I keep Windows 8 Consumer Preview secure from malware?|publisher=Microsoft|access-date=16. 4. 2012|archive-date=18. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418080102/http://answers.microsoft.com/en-us/windows/forum/windows_8-security/how-do-i-keep-windows-8-consumer-preview-secure/acd2bfea-ed36-401e-9050-f2fe4212ecf3|url-status=dead}}</ref> [[Windows Malicious Software Removal Tool]] i opcionalni [[Microsoft Safety Scanner]] dvije su druge verzije koje nudi Microsoft. === Analiza treće strane === U članku zasnovanom na izvještaju iz Symanteca,<ref name=thereg>{{cite web|url=http://eval.symantec.com/mktginfo/enterprise/white_papers/ent-whitepaper_internet_security_threat_report_xi_03_2007.en-us.pdf|title=Symantec Internet Security Threat Report Trends for July&nbsp;– Decembar 2006.|date=mart 2007|work=Internet Security Threat Report Volume XI|publisher=Symantec|format=PDF|access-date=3. 1. 2011|archive-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504034630/http://eval.symantec.com/mktginfo/enterprise/white_papers/ent-whitepaper_internet_security_threat_report_xi_03_2007.en-us.pdf|url-status=dead}}</ref> internetnews.com je za Microsoft Windows naveo da ima "najmanji broj zakrpa i najkraće vrijeme razvoja zakrpe od pet operativnih sistema koje su nadgledali u zadnjih šest mjeseci godine 2006."<ref>{{cite web|url=http://www.internetnews.com/security/article.php/3667201|title=Report Says Windows Gets The Fastest Repairs|author=Andy Patrizio|date=21. 3. 2007|work=InternetNews|publisher=QuinStreet|access-date=3. 1. 2011|archive-date=16. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516193222/http://www.internetnews.com/security/article.php/3667201|url-status=dead}}</ref> Studija, koju je proveo [[Kevin Mitnick]] i marketinško–komunikacijska kompanija Avantgarde u 2004, našla je da je nezaštićena i nezakrpljena verzija Windows XP sistema sa SP1 trajala samo 4 minute na internetu prije nego je oštećena, dok nezaštićen i nezakrpljen Windows Server 2003 sistem pada nakon 8 sati provedenih na internetu.<ref name=hackXP>{{cite web|url=http://www.avantgarde.com/ttln113004.html|title=Automated "Bots" Overtake PCs Without Firewalls Within 4 Minutes|date=30. 11. 2004|work=Avantgarde|publisher=Avantgarde|access-date=3. 1. 2011|archive-date=27. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627004658/http://www.avantgarde.com/ttln113004.html|url-status=dead}}</ref> Ova studija se ne odnosi na Windows XP sisteme koji imaju SP2 nadogradnju (izdatu kasne 2004.), koja je mnogo unaprijedila sigurnost Windowsa XP. Računar koji je pokretao Windows XP Service Pack 2 nije bio oštećen. [[AOL]]–ova ''National Cyber Security Alliance Online Safety Study'' u oktobru 2004. odredila je da su 80% korisnika Windowsa inficirani barem jednim [[spyware]]/[[adware]] proizvodom. Dosta je dokumentacije dostupno koja opisuje kako povećati sigurnost proizvoda za MS Windows. Tipične sugestije uključuju pokretanje Microsoft Windowsa iza hardverskog ili softverskog [[vatrozid]]a, pokretanje [[anti-virus]]a i [[anti-spyware]] softvera, te instaliranje zakrpa kada postanu dostupne preko Windows Updatea.<ref>{{cite web|url=http://www.computer-security-news.com/0969/5-steps-to-securing-your-windows-xp-home-computer|title=5 Steps To Securing Your Windows XP Home Computer|author=Richard Rogers|date=21. 9. 2009|work=Computer Security News|publisher=Computer Security News|access-date=3. 1. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103052620/http://www.computer-security-news.com/0969/5-steps-to-securing-your-windows-xp-home-computer|archive-date=3. 1. 2010|url-status=dead}}</ref> == Alternativne implementacije == Sa porastom popularnosti operativnog sistema, izdat je veliki broj aplikacija koje teže omogućiti kompatibilnost sa Windows aplikacijama, bilo kao [[sloj kompatibilnosti]] za drugi operativni sistem, ili kao samostalni sistem koji može pokretati [[softver]] zapisan za Windows iz kutije. Ovi uključuju: *'''[[Wine (software)|Wine]]''' –Besplatna implementacija otvorenog–koda [[Windows API]]–ja, dopušta pokretanje većine Windows aplikacija na platformama zasnovanim na x86, uključujući [[UNIX]], [[Linux]] i [[macOS]]. Wine razvojnici opisuju ga kao "sloj kompatibilnosti"<ref>{{cite web|url=http://www.winehq.org/|title=Wine|publisher=Winehq.org|date=|access-date=5. 4. 2014}}</ref> i koriste API–je u stilu Windowsa da simuliraju Windows okolinu. **'''[[CrossOver (softver)|CrossOver]]''' – Wine paket sa licenciranim fontovima. Njegovi razvojnici su regularni doprinosioci za Wine, te se fokusiraju na Wine koji pokreće službeno podržane aplikacije. **'''[[Darwine]]''' – port za Wine sistem [[macOS]]-a i [[Darwin (operativni sistem)|Darwin]]a. Operira pokretanjem Wine–a na [[QEMU]]. **'''Linux Unified Kernel''' – Skup zakrpa na Linuxov kernel dopuštajući pokretanje prvorazrednih Windows izvršnih datoteka u Linuxu (koristeći Wine DLL–ove), pokretanje drajvera Windowsa i veću brzinu u odnosu na interpretirani Wine. *'''[[ReactOS]]''' – operativni sistem otvorenog koda koji teži pokretati isti softver kao i Windows, isprva dizajniran za simulaciju Windowsa NT 4.0, sada teži dobiti kompatibilnost Windowsa 7. U fazi razvoja je od 1996. *'''[[Linspire]]''' – prethodno LindowsOS, komercijalna [[Linux distribucija]] isprva kreirana s ciljem pokretanja većine softvera za Windows. Promijenio je ime u Linspire nakon slučaja [[Microsoft v. Lindows]]. Prekinut radi ustupanja mjesta [[Xandros|Xandros Desktop]]u. *'''Freedows OS'''&nbsp;– pokušaj kreiranja klona otvorenog koda za Windows platforme x86, koja teži da bude izdata pod licencom [[GNU GPL]]. Počevši 1996. od strane Reece K. Sellin, projekt nikad nije završen, dolazeći samo do dijela diskusija o dizajnu koji je isticao veliki broj novih principa, sve dok nije suspendiran 2002.<ref>{{cite web|title=A Student's Dream of Creating A New Operating System Encounters Problems|url=http://chronicle.com/article/A-Students-Dream-of-Creati/103396/|work=[[The Chronicle of Higher Education]]|date=18. 9. 1998|access-date=17. 5. 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.advogato.org/person/chipx86/diary.html?start=134|title=Older blog entries for chipx86|work=Advogato.org|publisher=Advogato|date=27. 6. 2002|access-date=17. 5. 2013|archive-date=20. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520072808/http://www.advogato.org/person/chipx86/diary.html?start=134|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://features.slashdot.org/story/98/08/31/2231220/freedows-splits|title=Freedows splits|work=[[Slashdot]]|publisher=[[Dice Holdings]]|date=31. 8. 1998|access-date=17. 5. 2013}}</ref> == Također pogledajte == {{Portal|Microsoft}} *[[Windows NT]] == Reference == {{refspisak|3}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * [http://windows.microsoft.com/en-US/windows/home Službena stranica] ** [http://blogs.windows.com Windows Blogs] * [http://www.msdn.com/ MSDN – Razvojna mreža Microsofta] *[http://msdn.microsoft.com/en-au/windows/default.aspx?WT.mc_id=soc-c-au-loc--2010oct Windows Client Developer Resources] *[http://www.microsoft.com/Windows/WinHistoryIntro.mspx Hronologija Microsoft Windowsa] *[http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1358665&rll=1 Pearson Education, InformIT]&nbsp;– Historija Microsoft Windowsa *[http://www.microsoft.com/industry/government/products/windows7/default.aspx Microsoft Windows 7 za vlade] {{Microsoft Windows}} [[Kategorija:Softver iz 1985.]] [[Kategorija:Windows]] [[Kategorija:Operativni sistemi]] t2n7uu8gimmfv0u424vysiw3iz50myl 0 7242 3917737 3842656 2026-08-12T14:39:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917737 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = Microsoft Word | logo = Microsoft Office Word (2025–present).svg | alt_logoa = | tekst_logoa = | snimak_ekrana = Word Office 365.png | alt_snimka_ekrana = | tekst = Snimak ekrana Microsoft Worda | sklopivo = <!-- Šta god upišite u ovo polje učinit će kutiju sklopivom. --> | autor = | programer = [[Microsoft]] | prvo_izdanje = | obustavljeno = <!-- Ako se softver više ne proizvodi/održava, navedite "da". U suprotnom, izostavite. --> | izgled_verzija = <!-- Pojednostavljeno (predodređeno) ili naslagano. --> | najnovija_stabilna_verzija = 1612 (16.0.7668.2074) | datum_najnovije_stabilne_verzije = 31. 1. 2017.<ref name=MSO2016Releases>{{cite web|title=Office 365 client update branch releases |url=https://technet.microsoft.com/en-us/office/mt465751 |website=TechNet |publisher=Microsoft |access-date=12. 1. 2016}}</ref> | najnovija_probna_verzija = | datum_najnovije_probne_verzije = | centralna_arhiva = <!-- {{URL|primjer.org}} --> | razvojno_stanje = | programski_jezik = | operativni_sistem = [[Windows 8]], [[Windows RT]], [[Windows Server 2012]], [[Windows Server 2008 R2]], [[Windows 7]]<ref name="sysreq-std">{{cite web|title=System requirements for Office 2013|url=http://technet.microsoft.com/library/ee624351%28office.15%29.aspx#Overview1|work=[[Microsoft TechNet|TechNet]]|publisher=[[Microsoft]]|access-date=19. 12. 2012|at=Office 2013 for Personal Computers--standard system requirements|date=4. 12. 2012}}</ref> | platforma = [[IA-32]], [[x64]], [[ARM arhitektura|ARM]] | veličina = | standard = | jezici = | broj_jezika = | fusnota_o_jezicima = | vrsta = | licenca = [[Trialware]] | alexa = | veb-sajt = {{URL|office.microsoft.com/word}} | ažurirano = }} '''Microsoft Word''' jest [[obrađivač teksta]] koji razvija [[Microsoft]]. Prvenstveno je izdat 1983. pod imenom Multi-Tool Word za sisteme [[Xenix]].<ref name="PCHistory">{{Cite book|first=Roy|last=A. Allen|title=A History of the Personal Computer: The People and the Technology|date=oktobar 2001|publisher=Allan Publishing|edition=1st edition|isbn=978-0-9689108-0-1|url=http://www.archive.org/details/A_History_of_the_Personal_Computer|chapter=Chapter 12: Microsoft in the 1980's|chapterurl=http://www.archive.org/download/A_History_of_the_Personal_Computer/eBook12.pdf|pages=12/25–12/26|access-date=7. 11. 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|title=Microsoft Office online, Getting to know you...again: The Ribbon|access-date=15. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723143749/http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|archive-date=23. 7. 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|title=The history of branding, Microsoft history|access-date=15. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528002301/http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|archive-date=28. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> Naknadne verzije napisane su za nekoliko ostalih platformi uključujući [[IBM PC]]-eve koji su pokretali [[DOS]] (1983), [[Apple Macintosh]] koji je pokretao [[Mac OS (klasični)|Mac OS]] (1985), [[AT&T Unix PC]] (1985), [[Atari ST]] (1988), [[SCO Unix]] (1994), [[OS/2]] (1989), te [[Microsoft Windows]] (1989). Komercijalne verzije Worda licencirane su kao samostalan proizvod ili kao komponenta [[Microsoft Office]]a, [[Windows RT|Windows RT-]]a ili prekinutog [[Microsoft Works]]a. Besplatna izdanja Worda su [[Microsoft Word Viewer]] i [[Office Online]], od kojih oba imaju ograničene mogućnosti. == Historija == {{Glavni|Historija Microsoft Worda}} === Porijeklo i rast === Godine 1981. Microsoft je zaposlio [[Charles Simnnyi|Charlesa Simonyia]], prvobitnog razvojnog programera [[Bravo (softver)|Bravo]]a, prvog [[GUI|grafičkog korisničkog interfejsa]] [[tekstualni procesor|tekstualnog procesora]], koji je razvijen u [[PARC (kompanija)|Xerox PARC-u]].<ref name="pcworld_word25">{{cite news | url=http://www.pcworld.com/article/152585/microsoft_word_turns_25.html | title=Microsoft Word Turns 25 | last=Edwards | first=Benj | work=PC World | date=22. 10. 2008 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=4. 7. 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120704162738/http://www.pcworld.com/article/152585/microsoft_word_turns_25.html | url-status=dead }}</ref> Simonyi je počeo raditi na tekstualnom procesoru nazvanom ''Multi-Tool Word'' te je uskoro zaposlio [[Richard Brodie (programer)|Richarda Brodiea]], bivšeg Xeroxovog stažistu, koji je postao prvobitni softverski inženjer.<ref name="pcworld_word25"/><ref>{{Cite book| title=Microsoft First Generation | url=https://archive.org/details/microsoftfirstge00cher |first=Cheryl|last=Tsang | year=1999 | publisher=John Wiley & Sons | isbn=978-0-471-33206-0}}</ref><ref>{{cite web| url=http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx | title=Anatomy of a Software Bug |first=Rick|last=Schaut | date=19. 12. 2004 | work=MSDN Blogs | access-date=2. 12. 2006}}</ref> Microsoft je Multi-Tool Word za [[Xenix]]<ref name="pcworld_word25"/> i MS-DOS 1983. godine.<ref name="infoworld_multi-tool_word">{{cite news | url=http://books.google.com/books?id=4S8EAAAAMBAJ&pg=PA10 | title=Mouse and new WP program join Microsoft product lineup | last=Markoff | first=John | work=InfoWorld | date=30. 5. 1983 | page=10 | access-date=7. 11. 2010}}</ref> Ubrzo je to ime preinačeno na ''Microsoft Word''.<ref name="PCHistory"/> Besplatne demonstrativne kopije aplikacije su zapakovane sa novembarskim (1983) izdanjem ''[[PC World (magazin)|PC World]]'' magazina, što je bio prvi distribuirani disk s [[magazin]]om.<ref name="PCHistory" /><ref name="NYTimes19930825">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/1983/08/25/business/technologyandrew-pollack-computerizing-magazines.html | title=Computerizing Magazines | work=The New York Times | date=25. 8. 1983 | access-date=24. 4. 2013 | last=Pollack | first=Andrew}}</ref> Te godine, Microsoft je predstavio Word za [[Windows]].<ref name="lemmons198312">{{cite news | url=http://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n49/mode/2up | title=Microsoft Windows | work=BYTE | date=decembar 1983 | access-date=20. 10. 2013 | author=Lemmons, Phil | pages=48}}</ref> Za razliku od mnogih MS-DOS programa tog vremena, Microsoft Word je bio dizajniran da se koristi koristeći miš.<ref name="infoworld_multi-tool_word"/> Reklame su prikazivale [[Microsoft Mouse]], kao i Word na [[WYSIWYG]] način, prozorski procesor teksta sa mogućnoti vraćanja izmjena i prikazivanja podebljanog, nakošenog i podvučenog teksta,<ref name="byte198312">{{cite news | url=http://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n89/mode/2up | title=Undo. Windows. Mouse. Finally. | work=BYTE | date=decembar 1983 | access-date=20. 10. 2013 | author=Advertisement | pages=88–89}}</ref> iako nije mogao prikazivati [[font]]ove.<ref name="PCHistory"/> U početku nije bio popularan, zbog svog korisničkog interfejsa koji je bio drugačiji u odnosu na uređivač teksta tog vremena, [[WordStar]].<ref>{{cite book|last=Peterson|first=W.E. Pete|title=Almost Perfect: How a Bunch of Regular Guys Built Wordperfect Corporation|year=1994|publisher=Prima Publishing|isbn=0-7881-9991-9|url=http://www.amazon.com/Almost-Perfect-Regular-Wordperfect-Corporation/dp/0788199919/ref=sr_1_2?ie=UTF8&qid=1320973142&sr=8-2}}</ref> Ipak, Microsoft je stalno poboljšavao proizvod, izdavajući verzije 2.0 do 5.0 u narednih šest godina. Godine 1985, Microsoft je preveo Word na [[Mac OS]]. Ovo je napravljeno jednostavnijim jer je Word za DOS bio dizajniran za korištenje sa ekranima visoke rezolucije i laserskim printerima, iako ipak nijedan nije bio još dostupan za širu javnost.<ref name="lowendmac_history">{{cite news | url=http://lowendmac.com/software/microsoft/word-for-macintosh.html | title=Microsoft Word for Mac History | last=Knight | first=Dan | work=Low End Mac | date=22. 12. 2008 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=8. 7. 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140708064431/http://lowendmac.com/software/microsoft/word-for-macintosh.html | url-status=dead }}</ref> Prateći prethodnike, LisaWrite i MacWrite, Word za Mac OS je dodao istinski WYSIWYG modul. Nakon ovog izdanja, prodaja Worda za Mac OS bila je veća nego njegova MS-DOS verzija u periodu od najmanje četiri godine.<ref name="pcworld_word25"/> Drugo izdanje Worda za Mac OS, izdato 1987. godine, zvalo se Word 3.0 da sinhronizira svoj verzijski broj sa Wordom za DOS; ovo je bio Microsoftov prvi pokušaj da sinhronizira verzijske brojeve širom platformi. Word 3.0 je sadržavao mnogobrojne unutarnje popravke i nove mogućnosti, uključujući prvu implementaciju [[Rich Text Format]]a (RTF), ali je imao kvarove. Za nekoliko mjeseci, Word 3.0 je bio naslijeđen stabilnijim Wordom 3.01, koji je poslat mailom besplatno svim registriranim korisnicima verzije 3.0.<ref name="lowendmac_history"/> Nakon [[MacWrite]]a, Word za Mac OS nije nikad imao ozbiljnijih rivala. Word 5.1 za Mac OS, izdat 1992. godine, bio je veoma popularan procesor teksta zbog svoje elegancije, relativno lahkog korištenja i skupa mogućnosti. Većina korisnika je izjavila da je to najbolja verzija Worda za Mac OS ikad napravljena.<ref name="lowendmac_history"/><ref name="msdn_macword6">{{cite web | url=http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx | title=Mac Word 6.0 | work=Buggin' My Life Away | publisher=MSDN Blogs | last=Schaut | first=Rick | date=26. 2. 2004 | access-date=21. 6. 2010}}</ref> Godine 1986, sporazum između [[Atari]] i Microsofta uveo je Word na [[Atari ST]]<ref name="Microsoft Write for Atari ST">{{cite web|url=http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag= |title=Atari announces agreement with Microsoft |publisher=Atarimagazines.com |date=25. 4. 2008 |access-date=21. 6. 2010}}</ref> pod imenom ''Microsoft Write''. Atari ST verzija je bila ulaz Worda 1.05 na Mac OS<ref name="Microsoft Write for Atari ST review">{{cite web|url=http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html?tag= |title=Feature Review: Microsoft Write |publisher=Atarimagazines.com |date=25. 4. 2008 |access-date=21. 6. 2010}}</ref><ref name="Microsoft Word for Atari ST">{{cite web|url=http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html?tag= |title=Today's Atari Corp.: A close up look inside |publisher=Atarimagazines.com |date=25. 4. 2008 |access-date=21. 6. 2010}}</ref> i nikad nije nadograđena zbog velikog stepena [[softversko piratstvo|softverskog piratstva]] Atari platforme. Prva verzija Worda za Windows je izdata 1989. godine. Sa izdavanjem sistema [[Windows 3.0]] naredne godine, prodaja je počela rasti i Microsoft je ubrzo postao lider na tržištu za procesiranje teksta za IBM PC-kompatibilne računare.<ref name="pcworld_word25"/> Godine 1991, Microsoft je kapitalizirao na rastu popularnosti Worda Windows izdavanjem verzije Worda za DOS, verzije 5.5, koja je zamijenila svoj unikatni korisnički interfejs s interfejsom jednakim za Windows aplikaciju.<ref>{{cite news | url=http://books.google.com/books?id=tDwEAAAAMBAJ&pg=PA151 | title=First Look: Microsoft Updates Look of And Adds Pull-Down Menus to Character-Based Word 5.5 | last=Miller | first=Michael J. | work=InfoWorld | date=12. 11. 1990 | page=151 | access-date=7. 11. 2010}}</ref><ref>{{cite news | url=http://books.google.com/books?id=wFAEAAAAMBAJ&pg=PA108 | title=Microsoft Word 5.5: Should You Fight or Switch? | last=Needleman | first=Raphael | work=InfoWorld | date=19. 11. 1990 | page=106 | access-date=7. 11. 2010}}</ref> Kada je Microsoft postao svjestan problema iz 2000. godine, napravio je Microsoft Word 5.5 za DOS dostupan besplatno. Od marta 2014, i dalje je dostupan za preuzimanje sa Microsoftovog web-sajta.<ref>{{cite web | url=http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe | title=Microsoft Word 5.5 for MS-DOS (EXE format) | work=Microsoft Download Center | access-date=19. 8. 2011}}</ref> Godine 1991, Microsoft je počeo projekat kodnog naziva Pyramid za kompletno ponovno ispisivanje Microsoft Worda iz temelja. Obje verzije, i za Windows i Mac OS, počinjale bi sa iste kodne baze. Prekinuto je kada je shvaćeno da bi razvojnom timu uzelo puno vremena za ponovno ispisivanje i hvatanje svih novih mogućnosti koje bi se mogle dodati u istom vremenu bez ponovnog pisanja. Umjesto toga, sljedeće verzije Worda za Windows i Mac OS, nazvane verzija 6.0, obje su započete od kodne baze Worda za [[Windows 2.0]].<ref name="msdn_macword6"/> Sa izdavanjem Worda 6.0, 1993. godine, Microsoft je opet pokušao sinhronizirati brojeve verzija i koordinirati ime projekta širom platformi, ovaj put širom DOS-a, Mac OS-a i Windowsa (ovo je bila zadnja verzija Worda za DOS). Predstavljen je AutoCorrect, alat koji automatski ispravlja određene tipografske greške, te AutoFormat, koji reformatira dosta dijelova dokumenta odjednom. Dok je Windows verzija dobila povoljne ocjene (npr.<ref name="infoworld_word6">{{cite news | url=http://books.google.com/books?id=6DoEAAAAMBAJ&pg=PA66 | title=War of the Words | work=InfoWorld | date=7. 2. 1994 | pages=66–79 | access-date=7. 11. 2010}}</ref>), Mac OS verzija je bila naširoko ismijavana. Većina se žalila na sporost, nespretnost i memorijsku intenzivnost, kao i korisnički interfejs koji je znatno promijenjen u odnosu na Word 5.1.<ref name="msdn_macword6"/> U odgovoru na korisničke zahtjeve, Microsoft je nudio Word 5 ponovo nakon što je bio zaustavljen.<ref name="ugeek_97">{{cite web | url=http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm | title=UGeek Software Review: Microsoft Office 98 Gold for Macintosh | last=Lockman | first=James T.W. | date=15. 5. 1998 | access-date=7. 11 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101203220342/http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm | archive-date=3. 12. 2010 | url-status=dead }}</ref> Naknadne verzije Worda za Mac OS X nisu dalje direktni ulazi Worda na Windows, umjesto toga ističu miješanost ulaznog i autohtonog koda. === Word za Windows === Potpuni program za procesiranje teksta za Windows i Mac OS X od Microsofta. Dostupan kao samostalan ili kao dio Microsoft Officea, Word sadrži osnovne desktop izdavačke mogućnosti i najšire je korišten program za obradu teksta na tržištu. Datoteke Worda su često korištene kao format za slanje tekstualnih dokumenata preko e-maila jer skoro svaki korisnik sa računarom može čitati Word dokument korištenjem Word aplikacije, Word preglednikom ili tekstualnim procesorom koji podržava Wordove formate (pogledati [[Microsoft Word Viewer]]). Word 95 za Windows je bila prva 32-bitna verzija proizvoda, izdata sa Officeom 95 skoro u isto vrijeme kao [[Windows 95]]. Bio je to jednostavan ulaz Worda 6.0 i predstavio je nekoliko novih mogućnosti, od kojih je jedan crvena cik-cak podvučena linija za provjeru pravopisa.<ref name="officeui_history2">{{cite web | url=http://blogs.msdn.com/b/jensenh/archive/2006/03/29/563938.aspx | title=Ye Olde Museum Of Office Past (Why the UI, Part 2) | last=Harris | first=Jensen | work=An Office User Interface Blog | publisher=Microsoft | date=29. 3. 2006 | access-date=7. 11. 2010}}</ref> Počinjući sa Wordom 95, izdanja Worda su imenovana po godinama svog izdavanja umjesto po broju verzije.<ref>{{cite web | url=http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 | title=Final Review: The Lowdown on Office 2007 | work=Computerworld | first=Richard | last=Ericson | date=11. 10. 2006 | access-date=8. 11. 2010 | archive-date=29. 6. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110629200448/http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 | url-status=dead }}</ref> === Word za Mac === Godine 1997, Microsoft je oformio Macintosh Business Unit kao nezavisnu grupu unutar Microsofta fokusiranu na pisanje softvera za [[Mac OS 9|Mac OS]]. Prva verzija Worda, Word 98, izdata je sa Office 98 Macintosh Edition. Mogućnosti dokumenta dostigle su paritet sa Wordom 97,<ref name="ugeek_97"/> i sadržavale su mogućnosti iz Worda 97 za Windows, uključujući pravopisnu i gramatičku provjeru sa cik-cak linijama.<ref name="appleinsider_history">{{cite news | url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=3 | title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 3) | last=McLean | first=Prince | work=AppleInsider | date=12. 11. 2007 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=7. 7. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153946/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D3 | url-status=dead }}</ref> Korisnici mogu izabrati izbornike i prečice na tastaturi da budu jednake bilo Wordu 97 za Windows, bilo za Word 5 za Mac OS. Word 2001, izdat 2000. godine, dodao je nekoliko novih mogućnosti, uključujući [[Office Clipboard]], koji je dopuštao korisnicima kopiranje i lijepljenje višestrukih stavki.<ref name="atpm">{{cite web | url=http://www.atpm.com/7.01/office.shtml | title=Review: Microsoft Office 2001 | work=ATPM: About This Particular Macintosh | last=Tetrault | first=Gregory |date = januar 2001| access-date=7. 11. 2010}}</ref> Bila je to zadnja verzija koja se pokretala na klasičnom [[Mac OS]]-u, a na [[Mac OS X]]-u jedino se moglo pokrenuti unutar ''[[Classic Environment]]a''. Word X, izdan 2001. godine, bio je prva verzija koja se prirodno pokretala na Mac OS X-u i zahtijevala isti,<ref name="appleinsider_history"/> te predstavila nepovezani odabir teksta.<ref name="macworld_wordx">{{cite news | url=http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html | title=Review: Microsoft Office v. X | first=Tom | last=Negrino | work=Macworld | date=1. 2. 2002 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=18. 8. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100818084538/http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html | url-status=dead }}</ref> Word 2004 je izdat u maju 2004. godine. Sadržavao je novi Notebook Layout prikaz za pisanje napomena bilo kucanjem, bilo govorom.<ref name="macworld_2004">{{cite news | url=http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html | title=Office 2004: First Look | work=Macworld | first1=Kelly | last1=Lunsford | first2=Philip | last2=Michaels | first3=Jason | last3=Snell | date=3. 3. 2004 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=25. 6. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100625001248/http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html | url-status=dead }}</ref> Ostale mogućnosti, poput praćenja izmjena, napravljene su više sličnima sa Officeom za Windows.<ref name="macnn_2004">{{cite web | url=http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html | title=Review: Microsoft Office | work=MacNN | first=Steve | last=Friedberg | date=25. 5. 2004 | access-date=7. 11. 2010}}</ref> Word 2008, izdat 15. januara 2008. godine, sadržavao je Ribbon mogućnost, zvanu Elements Gallery, koja može biti korištena za odabir straničnog prikaza i za ubacivanje dijagrama i slika po želji. Također je sadržavao novi prikaz fokusiran na objavljivanje, integrirano bibliografsko upravljanje,<ref name="appleinsider_word2008_1">{{cite news | url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html | title=Road to Mac Office 2008: Word '08 vs Pages 3.0 | last=McLean | first=Prince | work=AppleInsider | date=14. 11. 2007 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=6. 12. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206164346/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html | url-status=dead }}</ref> autohtonu podršku za novi Office Open XML format. Bila je to prva verzija koja se pokretala autohtono na Intel-baziranim Macovima.<ref name="appleinsider_2008">{{cite news | url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=4 | title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 4) | last=McLean | first=Prince | work=AppleInsider | date=12. 11. 2007 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=7. 7. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153958/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D4 | url-status=dead }}</ref> Word 2010 dopušta više podešavanja Ribbona,<ref name="pcmag_office2010">{{cite news | url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp | title=Microsoft Office 2010 | work=PC Magazine | first=Edward | last=Mendelson | date=11. 5. 2010 | access-date=8. 11. 2010}}</ref> dodaje Backstage prikaz za upravljanje datotekama,<ref name="pcmag_backstage">{{cite news | url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp | title=Microsoft Office 2010: Office 2010's Backstage View | work=PC Magazine | first=Edward | last=Mendelson | date=11. 5. 2010 | access-date=8. 11. 2010 | archive-date=2. 12. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043605/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp | url-status=dead }}</ref> poboljšava navigaciju dokumenta, omogućava kreiranje i ugrađivanje snimaka ekrana,<ref name="pcmag_word2010">{{cite news | url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362925,00.asp | title=Microsoft Office 2010: The Word on Word | work=PC Magazine | first=Edward | last=Mendelson | date=11. 5. 2010 | access-date=8. 11. 2010 | archive-date=11. 5. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110511163555/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362925,00.asp | url-status=dead }}</ref> i integrira se sa [[Office Web Apps|Word Web App]]om.<ref>{{cite web | url=http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx | title=Introduction to Word Web App | publisher=Microsoft | access-date=8. 11. 2010}}</ref> Word 2011, izdat u oktobru 2010, zamijenio je Elements Gallery u korist Ribbon korisničkog interfejsa koji je dosta sličniji Officeu za Windows,<ref name="appleinsider_ribbon">{{cite news | url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html | title=New Office 11 for Mac sports dense ribbons of buttons | last=McLean | first=Prince | work=AppleInsider | date=29. 3. 2010 | access-date=7. 11. 2010 | archive-date=24. 11. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101124085400/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html | url-status=dead }}</ref> i uključuje način punog prikaza koji dopušta korisnicima da se usredotoče na čitanje i pisanje dokumenata i podršku za [[Office Web Apps]].<ref name="appleinsider_2011_2">{{cite news | url=http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html&page=2 | title=Review: Microsoft's Office 2011 for Mac (Page 2) | work=Apple Insider | date=25. 10. 2010 | access-date=7. 11. 2010 | last=Dilger | first=Daniel Eran | archive-date=28. 10. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101028082955/http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html%26page%3D2 | url-status=dead }}</ref> == Formati datoteka == === Ekstenzije datoteka === Autohtoni Microsoft Word formati datoteka su označeni sa <code>.doc</code> ili <code>.docx</code> ekstenzijama datoteka. Iako je [[Doc (računarstvo)|<code>.doc</code>]] ekstenzija bila korištena u većini različitih verzija Worda, ona ustvari obuhvata četiri zasebna formata datoteka: # Word za DOS # Word za Windows 1 i 2; Word 4 i 5 za Mac OS # Word 6 i Word 95 za Windows; Word 6 za Mac OS # Word 97 i kasniji za Windows; Word 98 i kasniji za Mac OS Nova <code>.docx</code> ekstenzija potpisuje [[Office Open XML]] [[međunarodni standard]] za Office dokumente i koriste ga Word 2007, 2010 i 2013 za Windows, Word 2008 i 2011 za Mac OS X, kao i rastući broj aplikacija od drugih vendora, uključujući [[OpenOffice.org Writer]], uređivač teksta [[Softver otvorenog koda|otvorenog koda]].<ref>{{cite web| url = http://www.openoffice.org/dev_docs/features/3.0/#Microsoft_Office_2007_Import_Filters | title = OpenOffice.org 3.0 New Features — Microsoft Office 2007 Import Filters | access-date=26. 4. 2010}}</ref> === Binarni formati (Word 97–2003) === Tokom kasnih 1990tih i ranih 2000tih, principijelni Word format dokumenta ([[Doc (računarstvo)|.DOC]]) postaje ''[[de facto]]'' standard za datotečne formate dokumenata za korisnike Microsoft Officea. Iako se samo obično nazivaju "Word Document Format", ovaj pojam se odnosi primarno na opseg formata korištenih po preporuci u Wordu, verziji 97–2003. Datoteke Wordovog dokumenta koriste Word 97–2003 Binary File Format implementaciju [[Object Linking and Embedding|OLE]] (Object Linking and Embedding) [[COM Structured Storage|struktuirano skladištenje]] za upravljanje strukturom njihovog formata datoteke. OLE se ponaša radije kao konvencionalni hard drive sistem datoteka i napravljen je od nekoliko ključnih komponenti. Svaki Word dokument je sastavljen od tzv. "velikih blokova" koji su skoro uvijek (ali ne moraju biti) komadi od 512 B; stoga veličina datoteke Word dokumenta će u većini slučajeva biti veća od 512. "Skladišta" su analogna direktorijima na diskovnom pogonu i tačka prema ostalim skladištima ili "protoci" koji su slični datotekama na disku. Tekst u Word dokumentu je uvijek sadržan u "WordDocument" protoku. Prvi veliki blok u Word dokumentu, poznat kao "header" (zaglavlje) blok, omogućava važne informacije kao što je lokacija glavne podatkovne strukture u dokumentu. "Property storages" omogućuje metapodatke o skladištima i protocima u .doc datoteci, kao npr. gdje počinje, njeno ime itd. "File information block" sadrži informacije o tome gdje tekst u dokumentu počinje, završava, koja verzija Worda je kreirala dokument i ostale atribute. Microsoft je objavio pojedinosti za Word 97–2003 Binary File Format.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/interop/docs/OfficeBinaryFormats.mspx|title=Microsoft Office Binary (doc, xls, ppt) File Formats|date=15. 2. 2008|access-date=21. 2. 2008|publisher=Microsoft}}</ref> Ipak, ove pojedinosti su kriticizirane zbog nedokumentovanja svih mogućnosti korištenih od strane Word binarnog formata datoteka.<ref>{{cite web |url=http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |title=Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) |author=Joel Spolsky |access-date=23. 5. 2011}}</ref> Word 2007 i kasniji nastavljaju podršku za DOC format datoteke, iako nije predložena kao prije. === XML Document (Word 2003) === {{Glavni|Microsoft Office XML formati}} ''XML '' format predstavljen u Wordu 2003<ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx |title=What You Can Do with Word XML [Word 2003 XML Reference] |publisher=MSDN |year=2004}}</ref> je bio jednostavan, [[XML]]-bazirani format nazvan WordprocessingML. === Međuverzijska kompatibilnost === Otvaranje Wordovog dokumenta u verziji Worda različitoj od one kojom je kreiran može uzrokovati nepravilan prikaz dokumenta. Formati dokumenta raznih verzija mijenjaju se suptilno i ponekad ne tako suptilno (poput mijenjanja fonta ili upravljanjem kompleksnijim zadacima npr. fusnote). Formatiranje kreirano u novijim verzijama ne preživi uvijek kada se prikazuje u starijim verzijama programa skoro uvijek, jer ta mogućnost ne postoji u prethodnim verzijama.<ref name="casson_ryan"/> [[Rich Text Format]] (RTF), rani napor da se kreira format za razmjenu formatiranog teksta među aplikacijama, izborni format za Word koji zadržava najviše formatiranja i sav sadržaj originalnog dokumenta. === Formati treće strane === [[Dodatak (računarstvo)|Dostupni su dodaci]] koji dozvoljavaju Windows verziji Worda da čita i piše formate koje ne podržava autohtono, kao što je [[međunarodni standard]]ni [[OpenDocument]] format (ODF) (ISO/IEC 26300:2006). Sve do izdavanja [[Windows XP#Service packs|Service Packa 2]] (SP2) za Office 2007, Word nije autohtono podržavao čitanje ili pisanje ODF dokumenata bez dodatka, imena [http://www.sun.com/software/star/odf_plugin/get.jsp SUN ODF Plugin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918171648/http://www.sun.com/software/star/odf_plugin/get.jsp |date=18. 9. 2009 }} ili [http://odf-converter.sourceforge.net/download.html OpenXML/ODF Translator]. Sa instaliranim SP2, ODF format 1.1 dokumenti mogu se čitati i sačuvavati kao bilo koji drugi podržani format u dodatku onih koji su već dostupni u Wordu 2007.<ref name="casson_ryan">{{cite book | last1=Casson | first1=Tony | last2=Ryan | first2=Patrick S. | url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1656616 | chapter=Open Standards, Open Source Adoption in the Public Sector, and Their Relationship to Microsoft's Market Dominance | title=Standards Edge: Unifier or Divider? | editor-last=Bolin | editor-first=Sherrie | date=1. 5. 2006 | page=87 | publisher=Sheridan Books}}</ref><ref>{{Cite web |title=Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office, May 21, 2008 |url=http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx|work=News Center |publisher=Microsoft |date=21. 5. 2008 |access-date=24. 4. 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Next Office 2007 service pack will include ODF, PDF support options |date=21. 5. 2008 |url=http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |work=Betanews |first=Scott M. III |last=Fulton}}</ref><ref>{{cite web |author=Andy Updegrove |url=http://consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 |title=Microsoft Office 2007 to Support ODF – and not OOXML, May 21, 2008 |publisher=Consortiuminfo.org |date= |access-date=21. 6. 2010 |archive-date=23. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523233233/http://www.consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://software.silicon.com/applications/0,39024653,39230395,00.htm |title=Microsoft: Why we chose ODF support over OOXML, 23 May 2008 |publisher=Software.silicon.com |date= |access-date=21. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721062335/http://software.silicon.com/applications/0%2C39024653%2C39230395%2C00.htm |archive-date=21. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> Implementacija je doživjela značajne kritike, te su [[ODF Alliance]] i ostali tvrdili da dodaci treće strane omogućavaju bolju podršku.<ref name="sp2-fact-sheet">{{cite web|url=http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf|title=Fact-sheet Microsoft ODF support|access-date=24. 5. 2009|publisher=odfalliance|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611181719/http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf|archive-date=11. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> Microsoft je kasnije izjavio da ODF podrška ima neka ograničenja.<ref>{{cite web |url=http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx |title=What happens when I save a Word 2007 document in the OpenDocument Text format? |author=Microsoft |access-date=5. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100318034328/http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx |archive-date=18. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> U oktobru 2005. godine, godinu prije nego je Microsoft Office 2007 izdat, Microsoft je izjavio da je postojala nedovoljna potražnja od strane Microsoftovih korisnika za podršku za međunarodni standard OpenDocument i da tada neće biti ubačen u Microsoft Office 2007. Ova izjava je ponavljana u narednim mjesecima.<ref name="office12-pdf">{{cite web |last=Goodwins |first=Rupert |url=http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm |title=Office 12 to support PDF creation, 3 October 2005 |publisher=News.zdnet.co.uk |date=3. 10. 2005 |access-date=21. 6. 2010 |archive-date=23. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723224815/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="odf-must">{{cite web |last=Marson |first=Ingrid |url=http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm |title=Microsoft 'must support OpenDocument', 6 October 2005 |publisher=News.zdnet.co.uk |date=6. 10. 2005 |access-date=21. 6. 2010 |archive-date=25. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725100911/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="gates-odf">23 March 2006, Gates: Office 2007 will enable a new class of application [http://news.zdnet.com/2100-3513_22-148675.html Mass. holding tight to OpenDocument - ZDNet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721020009/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-148675.html |date=21. 7. 2009 }}</ref><ref name="odf">{{cite web |url=http://www.zdnet.com.au/news/software/soa/Microsoft_Office_to_get_a_dose_of_OpenDocument/0,130061733,139255766,00.htm |title=May 08, 2006 – Microsoft Office to get a dose of OpenDocument |publisher=Zdnet.com.au |date= |access-date=21. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722000632/http://www.zdnet.com.au/news/software/soa/Microsoft_Office_to_get_a_dose_of_OpenDocument/0,130061733,139255766,00.htm |archive-date=22. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> Kao odgovor, 20. oktobra 2005. godine, napravljena je internetska peticija radi potražnje podrške za ODF format od Microsofta.<ref name="petition">{{cite web |author=OpenDocument Fellowship |url=http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 |title=OpenDocument Support: Tell Microsoft You Want It!, 20. 10. 2005 |publisher=Opendocumentfellowship.com |date=20. 10 2005 |access-date=21. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080323060829/http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 |archive-date=23. 3. 2008 |url-status=dead }}</ref> U maju 2006, ODF dodatak zaa Microsoft Office je izdat od strane OpenDocument Foundationa.<ref name="mso-odf-plugin">{{cite web |url=http://www.linux-watch.com/news/NS5139606687.html |title=Coming soon: ODF for MS Office, May 04, 2006 |publisher=Linux-watch.com |date=4. 5. 2006 |access-date=21. 6. 2010 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Microsoft je izjavio da to nema veze sa razvojnim programerima dodatka.<ref name="odf-plugin-no-cooperating">{{cite web|first=Martin |last=LaMonica |url=http://news.cnet.com/Microsoft-Office-to-get-a-dose-of-OpenDocument/2100-1013_3-6069188.html |title=Microsoft Office to get a dose of OpenDocument |date=5. 12. 2006 |work=[[CNET News]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=21. 6. 2010}}</ref> U julu 2006. godine, Microsoft je objavio kreiranje Open XML Translator projekta – alate za kreiranje tehničkog mosta između Microsoft Office Open XML Formata i OpenDocument Formata (ODF). Ovaj je rad počeo kao odgovor na zahtjeve vlade za međuoperativnost sa ODF-om. Cilj projekta nije bio dodati ODF podršku za Microsoft Office, nego kreirati dodatak kao vanjski skup alata.<ref name="ms-odf-plugin">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx |title=Microsoft Expands Document Interoperability, July 5, 2006 |publisher=Microsoft.com |date=5. 7. 2006 |access-date=21. 6. 2010}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx |title=Open XML Translator project announced (ODF support for Office) |first=Brian |last=Jones |first2=Zeyad |last2=Rajabi |work=Brian Jones: Office Solutions |publisher=Microsoft |date=6. 7. 2006 |access-date=24. 4. 2013}}</ref> U februaru 2007. godine, ovaj projekat je izdao prvu verziju ODF dodatka za Microsoft Word.<ref>{{cite web | url=http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | title=Microsoft to release ODF document converter | publisher=[[CBS Interactive]] | work=[[CNet News]] | date=1. 2. 2007 | access-date=24. 4. 2013 | last=LaMonica |first=Martin}}</ref> U februaru 2007. godine, Sun je izdao početnu verziju svog ODF dodatka za Microsoft Office.<ref>{{cite web|last=Lombardi |first=Candace |url=http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html |title=Sun to release ODF translator for Microsoft Office |publisher=News.cnet.com |date=7. 2. 2007 |access-date=21. 6. 2010}}</ref> Verzija 1.0 je izdata u julu 2007. godine.<ref>{{cite web|last=Paul |first=Ryan |url=http://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office |title=Sun releases ODF Plugin 1.0 for Microsoft Office, July 07, 2007 |publisher=Arstechnica.com |date=7. 7. 2007 |access-date=21. 6. 2010}}</ref> Microsoft Word 2007 (Service Pack 1) podržava (samo kao izlaz) [[Portable Document Format|PDF]] i [[XML Paper Specification|XPS]] formate, ali samo nakon ručne instalacije dodatka 'Save as [[PDF]] or XPS'.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&FamilyID=4d951911-3e7e-4ae6-b059-a2e79ed87041 |title=Download details: 2007 Microsoft Office Add-in: Microsoft Save as PDF or XPS |publisher=Microsoft.com |date=8. 11. 2006 |access-date=21. 6. 2010}}</ref><ref>Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute, Friday, June 02, 2006 [http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute | TG Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201042942/http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ |date=1. 2. 2009 }}</ref> Na kasnijim izdanjima, ovo je automatski omogućeno. === Formati slika === Word može uvoziti i prikazati slike u generalnim bitmap formatika kao [[JPEG|JPG]] i [[GIF]]. Također može biti korišten za kreiranje i prikazivanje jednostavnih linijskih oblika. Nijedna verzija Microsoft Worda nema podršku za česti [[SVG]] vektorski format slike. == Prednosti i mane == Između ostalog, Word sadrži ugrađenu provjeru pravopisa, ''thesaurus'', rječnik, te alate za manipulaciju i izmjenu teksta. Slijede neki od aspekata iz skupa funkcija. === WordArt === {{Glavni|WordArt}} [[Datoteka:WordArt.png|thumb|164x164px|Primjer teksta izrađenog WordArt funkcijom]] WordArt dopušta crtanje teksta u Microsoft Wordovom dokumentu kao što je naslov, vodeni pečat ili drugi tekst, sa grafičkim efektima zakošavanja, sjenčenja, rotiranja, razvlačenja u različitim oblicima i bojama, čak uključujući i 3D efekte. Korisnici mogu primijeniti efekte formata kao sjenčenje, košenje, sjaj i odsjaj na tekst iz dokumenta lahko kao dodavanje podebljanih slova ili podvlačenje. Korisnici mogu koristiti provjeru pravopisa teksta koje koristi vizuelni efekat i dodati tekstovne efekte kod stilova paragrafiranja. === Makroi === Makro je zakon obrasca koji specificira kako određeni ulazni redoslijed (često redoslijed slova) treba biti mapiran prema vanjskom redoslijedu u skladu sa prethodno definisanim procesom. Često korišteni ili ponavljajući redoslijedi ulaznih podataka i pomicaja miša mogu biti automatizirani. Kao ostali [[Microsoft Office]] dokumenti, Word datoteke mogu sadržavati napredne [[Macro (računarstvo)|makroe]] pa čak i ugrađene programe. Jezik je bio originalno [[WordBasic]], ali je izmijenjen u [[Visual Basic for Applications]] od Worda 97. Ova ekstenzivna funkcionalnost može također biti korištena za pokretanje i raširivanje [[Virus (računarstvo)|virusa]] u dokumentima. Težnja da ljudi dijele Word dokumente preko emaila, [[USB flash uređaj]]a i [[floppy disk]]ova je učinio ovo atraktivnim vektorom godine 1999. Poznati primjer je bio [[Melissa virus]], ali je i bezbroj ostalih postojao. == Historija izdanja == [[Datoteka:Officeword2007.png|thumb| Microsoft Word 2007 pokrenut na Windowsu 7 ]] {| class="wikitable" |+ Historija izdanja Microsoft Worda za [[Windows]] ! Godina izdavanja ! Naziv ! Verzija ! Komentari |- | 1989. | Word za Windows 1.0 | | |- | 1990. | Word za Windows 1.1 | 1.1 | Kodno nazvan Bill the Cat |- | 1990. | Word za Windows 1.1a | 1.1a | Za Windows 3.1. 25. marta 2014 Microsoft je napravio izvorni kod za Word za Windows 1.1a dostupan javnosti preko Computer History Museum.<ref>{{cite web|url = http://www.computerhistory.org/_static/atchm/microsoft-word-for-windows-1-1a-source-code/|title = Microsoft Word for Windows Version 1.1a Source Code|first = Len|last = Shustek|date=24. 3. 2014 |access-date=29. 3. 2014}} </ref><ref>{{cite web|url = http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2014/03/25/microsoft-makes-source-code-for-ms-dos-and-word-for-windows-available-to-public.aspx|title = Microsoft makes source code for MS-DOS and Word for Windows available to public|date=25. 3. 2014|first = Roy|last = Levin|work = Official Microsoft Blog|access-date=29. 3. 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140328094124/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2014/03/25/microsoft-makes-source-code-for-ms-dos-and-word-for-windows-available-to-public.aspx|archive-date=28. 3. 2014|url-status = dead}}</ref> |- | 1991. | Word za Windows 2.0 | 2.0 | Kodno nazvan Spaceman Spiff |- | 1993. | Word za Windows 6.0 | 6.0 | Kodno nazvan T3 (preimenovan kao 6 da donese Windowsovim brojanje u liniji sa onim iz DOS verzije, Mac OS verzije i također WordPerfect, glavni konkurentski uređivač teksta tog vremena; također 32-bitna verzija za [[Windows NT]] samo) |- | 1995. | Word 95 | 7.0 | Sadržan u [[Office 95]] |- | 1997. | Word 97 | 8.0 | Sadržan u [[Office 97]] |- | 1998. | Word 98 | 8.5 | Prodavat samo kao dio [[Office 97]] Powered By Word 98, koji je bio jedino dostupan u Japanu i Koreji. |- | 1999. | Word 2000 | 9.0 | Sadržan u [[Office 2000]] |- | 2001. | Word 2002 | 10.0 | Sadržan u [[Office XP]] |- | 2003. | Office Word 2003 | 11.0 | Sadržan u Office 2003 |- | 2006. | Office Word 2007 | 12.0 |Sadržan u [[Office 2007]]; izdat za bisnise 30. novembra 2006, izdat širom svijeta za korisnike 30. januara 2007. |- | 2010. | Word 2010 | 14.0 | Sadržan u [[Office 2010]] |- | 2013. | Word 2013 | 15.0 | Sadržan u [[Office 2013]] |} : ''Napomena: Broj verzije 13 je preskočen zbog [[praznovjerje|praznovjerja]].''<ref name="Office13Avoid">[[Microsoft Mouse|For the sake of superstition the next version of Office won't be called '13']], Office Watch News. </ref> {| class="wikitable" |+ Historija izdanja Microsoft Worda za Mac OS i Mac OS X ! Godina izdavanja ! Naziv ! Komentari |- | 1985. | Word 1 | |- | 1987. | Word 3 | |- | 1989. | Word 4 | Dio Officea 1.0 i 1.5 |- | 1991. | Word 5 | * Dio Officea 3.0 * Zahtijeva System 6.0.2, 512 KB RAMa (1 MB za 5.1, 2 MB da koristi provjeru pravopisa i ''thesaurus''), 6,5 MB dostupnog kapaciteta HDD-a<ref name="lowendmac_history2">{{cite news|url = http://lowendmac.com/software/microsoft/word-for-macintosh.html|title = Microsoft Word for Mac History|last = Knight|first = Dan|work = Low End Mac|date = 22. 5. 2008|access-date = 7. 11. 2010|archive-date = 8. 7. 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140708064431/http://lowendmac.com/software/microsoft/word-for-macintosh.html|url-status = dead}}</ref> |- | 1992. | Word 5.1 | * Dio Officea 3.0 * Zadnja verzija koja podržava 68000-bazirane Macove<ref name="lowendmac_history2" /> |- | 1993. | Word 6 | * Dio Officea 4.2 * Dijeli kod i korisnički interfejs sa Wordom za Windows 6 * Zahtjeva System 7.0, 4 MB RAMa (8 MB preporuka), najmanje 10 MB dostupnog kapaciteta HDD, 68020 CPU<ref name="lowendmac_history2" /> |- | 1998. | Word 98 | * Dio Officea 98 Macintosh Edition * Zahtjeva PowerPC-bazirane Macintosh |- | 2000. | Word 2001 | * Dio [[Microsoft Office 2001]] * Zadnja verzija kompatibilna sa Classic (OS 9 ili ranijim) [[Mac OS]]-om |- | 2001. | Word v. X | * Dio [[Office v. X]] * Prva verzija za [[Mac OS X]] jedino |- | 2004. | Word 2004 | Dio [[Office 2004]] |- | 2008. | Word 2008 | Dio [[Office 2008]] |- | 2010. | Word 2011 | Dio [[Office 2011]] |} {| class="wikitable" |+ Historija izdanja Worda za [[MS-DOS]] ! Godina izdavanja ! Naziv ! Kometari |- | 1983. | Word 1 | |- | 1985. | Word 2 | |- | 1986. | Word 3 | |- | 1987. | Word 4 | |- | 1989. | Word 5 | |- | 1991 | Word 5.1 | |- | 1991. | Word 5.5 | Prva DOS verzija koja koristi korisnički interfejs sličan Windowsovom |- | 1993. | Word 6.0 | |} {| class="wikitable" |+ Historija izdanja Worda za ostale platforme ! Platforma ! Godina ! Naziv ! Komentari |- | [[Atari ST]] | 1988. | Microsoft Write | Baziran na Microsoft Wordu 1.05 za Mac OS |- | [[OS/2]] | 1989. | Microsoft Word 5.0 | Word 5.0 se pokreće i pod DOSom i pod OS/2 dualnim načinom kao autohtona OS/2 aplikacija |- | OS/2 | 1991. | Microsoft Word 5.5 | Word 5.0 se pokreće i pod DOSom i pod OS/2 dualnim načinom kao autohtona OS/2 aplikacija |- | OS/2 | 1990. | Microsoft Word for OS/2 Presentation Manager v1.1 | |- | OS/2 | 1991. | Microsoft Word for OS/2 Presentation Manager v1.2 | |- | [[SCO Unix]] | 1994-1995. | Microsoft Word za Unix v5.1 | |} == Reference == {{Refspisak|2}} == Literatura == * Tsang, Cheryl. ''Microsoft: First Generation''. New York: John Wiley & Sons, Inc. {{ISBN|978-0-471-33206-0}}. * Liebowitz, Stan J. & Margolis, Stephen E. ''Winners, Losers & Microsoft: Competition and Antitrust in High Technology'' Oakland: Independent Institute. {{ISBN|978-0-945999-80-5}}. == Također pogledati == * [[MatheGrafix]] == Vanjski linkovi == * [http://office.microsoft.com/word/ Službena stranica Microsoft Worda] * [http://www.knubbelmac.de/bildschau.html?basis=ms-word-1 Microsoft Word 1.0 for Macintosh screenshots] {{Microsoft Office}} [[Kategorija:Microsoft Office|Word]] [[Kategorija:Softver iz 1983.]] ixpqo2vd8djxg9tmqus7wai3jjihv9x 0 7617 3917747 3901861 2026-08-12T15:38:25Z Bosancica by MK 173186 manja izmjena kod Biserke Boškailo 3917747 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1965.''' (MCMLXV) bila je uobičajena godina koja je počela u petak po gregorijanskom kalendaru, 1965. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 965. godina 2. milenija, 65. godina 20. stoljeća i šesta godina 1960-ih. == Događaji == * Nova djela jugoslavenske književnosti: ''Bašta, pepeo'' [[Danilo Kiš|Danila Kiša]], ''Vreme čuda'' [[Borislav Pekić|Borislava Pekića]] i ''[[Kiklop (roman)|Kiklop]]'' [[Ranko Marinković|Ranka Marinkovića]] te klasična knjiga poezije za djecu ''Plavi čuperak'' [[Miroslav Antić|Miroslava Antića]]. * U [[Los Angeles]]u ousnovana [[Psihodelična muzika|psihodelična]] rok-grupa [[The Doors]]. * [[20. februar]] – Održano Šesto [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1965.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji u [[Norveška|norveškom]] gradu [[Elverum]]u. * [[7. juni]] – u snažnoj eksploziji u jami "Orasi" u [[rudnik]]u [[ugalj|mrkog uglja]] u [[Kakanj|Kaknju]] poginulo je 128 rudara, a teže je ili lakše povrijeđeno njih 20. * [[16. novembar]] – Sovjetski savez prema [[Veneri]] lansirao svemirsku sondu Venera 3, prvu letjelicu koja se spustila na površinu druge planete. * [[26. novembar]] – [[Francuska]] iz [[Sahara|Sahare]] uspješno lansirala satelit "Asterix-1", čime je postala treća kosmička sila nakon [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a i [[Rusija|Rusije]]. * [[7. decembar]] – Vaseljenski patrijarh [[Atenagora I]] i [[Papa Pavao VI]] ukinuli međusobnu ekskomunikaciju dvije [[crkva|crkve]] kojom je [[1054.]] počeo raskol dviju [[kršćanstvo|kršćanskih]] crkava. == Rođeni == === Datum nepoznat === * [[Enes Begović]], bosanskohercegovački pjevač * [[Muhamed Deif]], zapovjednik Brigade El-Kasam, militantnog krila islamističke organizacije [[Hamas]] === Januar=== * [[3. januar]] – [[Sverre Istad]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[9. januar]] – [[Bisera Boškailo]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[novinar]]ka, [[Književnost|književnica]] i [[Prevođenje|prevoditeljica]] * [[15. januar]] – [[Athanassios Tsakiris]], [[Grčki|grčka]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaši-trkač]] * [[27. januar]] – [[Hristo Markov]], bugarski [[atletičar]] ([[troskok]]aš) === Februar === * [[1. februar]] – [[Fuad Kovač]], bosanskohercegovački književnik i novinar * [[5. februar]] – [[Wang Weiyi (biatlonac)|Wang Weiyi]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[13. februar]] – [[Valerij Kirijenko]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] i [[Rusija|ruski]] [[biatlon]]ac * [[22. februar]] – [[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] i [[Bjelorusija|bjeloruski]] [[biatlon]]ac, četverostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] i [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u biatlonu * [[24. februar]] – [[Hansi Flick]], njemački nogometni trener i nogometaš. * [[27. februar]] – [[Aivars Bogdanovs]], [[Latvija|latvijski]] [[biatlon]]ac === Mart === * [[7. mart]] – [[Anna-Lena Fritzon]], [[švedska]] [[biatlon]]ka i i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] * [[8. mart]] – [[Geir Einang]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[12. mart]] – [[Irina Agolakova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka. * [[13. mart]] – [[Vesna Trivalić]], srbijanska glumica * [[23. mart]] – [[Edo Mulahalilović]], sarajevski kompozitor, tekstopisac i producent * [[25. mart]] – [[Sarah Jessica Parker]], američka glumica === April === * [[15. april]] – [[Svjetlana Paramigina]], sovjetska i bjeloruska biatlonka * [[16. april]] – [[Manuel Enrique Mejuto González]], španski nogometni sudija === Maj === * [[8. maj]] – [[Tatjana Venčelovski]], srbijanska glumica === Juni === * [[2. juni]] – [[Zoran Sokolović]], [[SFRJ|jugoslavenski]] olimpijac i član [[bob]]-reprezentacije * [[4. juni]] – [[Hervé Flandin]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[10. juni]] – [[Jure Velepec]], jugoslavenski i slovenski biatlonac * [[12. juni]] – [[Tibor Géczi]], mađarski biatlonac * [[18. juni]] – [[Xavier Blond (biatlonac)|Xavier Blond]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[19. juni]] – [[Mirsad Tuka]], bosanskohercegovački glumac * [[20. juni]] – [[Jürgen Wirth]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac i [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] u biatlonu * [[22. juni]] – [[Suzana Nikolić]], hrvatska glumica * [[25. juni]] – [[Sašo Grajf]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i slovenski [[biatlon]]ac i [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš-trkač]] * [[27. juni]] – [[Irina Antanasijević]], ruska i srbijanska filologinja, književna kritičarka i prevoditeljica * [[30. juni]] – [[Kecia Lewis]], američka pjevačica i glumica === Juli === * [[5. juli]] – [[Vitalij Mohilenko]], sovjetski i ukrajinski biatlonac * [[9. juli]] – [[Yvonne Visser]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka. * [[10. juli]] – [[Kada Delić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] atletičarka * [[18. juli]] – [[Damir Ibrahimović]], bosanskohercegovački filmski producent i režiser * [[25. juli]] – [[Jelena Bjelova (biatlonka)|Jelena Bjelova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka. * [[31. juli]] – [[Joanne Kathleen Rowling]], engleska književnica === August === * [[1. august]] – [[Aleksandar Tropnjikov]], sovjetski, ruski i [[Kirgistan|kirgiški]] [[biatlon]]ac * [[20. august]] – [[Erkki Latvala]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[28. august]] ** [[Amanda Tapping]], kanadska glumica ** [[Shania Twain]], kanadska pjevačica === Septembar === * [[15. septembar]] – [[Egon Leitner]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac * [[21. septembar]] ** [[Valentin Džima]], sovjetski i ukrajinski biatlonac ** [[Thierry Gerbier]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[28. septembar]] – [[Alejandro Guerra (biatlonac)|Alejandro Guerra]], argentinski [[biatlon]]ac === Oktobar === * [[10. oktobar]] – [[Chris Penn]], američki filmski glumac * [[15. oktobar]] – [[Jane Isakson]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka. * [[17. oktobar]] – [[Amir Kazić Leo]], bosanskohercegovački pjevač zabavne muzike * [[20. oktobar]] – [[Arijana Čulina]], hrvatska književnica i glumica * [[21. oktobar]] – [[Tamara Šoletić]], hrvatska glumica * [[31. oktobar]] ** [[Anna Bozsik]], [[mađarska]] [[biatlon]]ka. ** [[Hubert Leitgeb (biatlonac)|Hubert Leitgeb]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac i biatlonski trener === Novembar === * [[1. novembar]] – [[Jamie Kallio]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[22. novembar]] – [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncan Douglas]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] === Decembar === * [[12. decembar]] – [[Laura Tavares]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka * [[17. decembar]] – [[Damir Uzunović]], bosanskohercegovački književnik == Umrli == === Januar=== * [[4. januar]] – [[Thomas Stearns Eliot]], engleski pisac američkog porijekla * [[24. januar]] – [[Winston Churchill]], britanski političar i državnik === Februar === * [[21. februar]] – [[Malcolm X]], vođa [[amerika|američkih]] crnaca i američki borac za građanska prava, ubijen u [[New York]]u tokom govora na skupu Afroameričke organizacije jedinstva === Mart === * [[9. mart]] – [[Josip Majer]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] kompozitor [[Češka|češkog]] porijekla * [[27. mart]] – [[Le Corbusier]], francusko-švicarski arhitekt === April === === Maj === * [[30. maj]] – [[Louis Hjelmslev]], danski lingvist === Juni === * [[7. juni]] – [[Judy Holliday]], američka glumica, komičarka i pjevačica * [[22. juni]] – [[Petar Šain]], bosanskohercegovački slikar === Juli === === August === === Septembar === * [[4. septembar]] – [[Albert Schweitzer]], alzaško-njemački ljekar, filozof i muzičar * [[23. septembar]] – [[Anton Lavrin]], [[Slovenija|slovenački]] [[kompozitor]] * [[27. septembar]] – [[Clara Bow]], američka glumica === Oktobar === * [[24. oktobar]] – [[Vadžija Samedova]], prva profesionalna slikarica u [[Azerbejdžan]]u === Novembar === === Decembar === * [[16. decembar]] – [[William Somerset Maugham]], engleski pripovjedač i dramatičar == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == *[[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] **[[Sin-Itiro Tomonaga]], [[Japan]] **[[Julian Schwinger]], [[SAD]] **[[Richard Feynman]], [[SAD]] *[[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] **[[Robert B. Woodward]], [[SAD]] *[[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] **[[François Jacob]], [[Francuska]] **[[André Lwoff]], [[Francuska]] **[[Jacques Monod]], [[Francuska]] *[[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] **[[Mihail Šolohov]], [[SSSR]] *[[Nobelova nagrada za mir|Mir]] **[[UNICEF]] {{Commonscat|1965}} {{Normativna kontrola}} 3eolxs7soted3qyq78wse1na9u5g29i 4 9976 3917722 3917641 2026-08-12T12:03:32Z GoodBosnian 170315 Undid 3 revisions from [[Special:Diff/3917639|3917639]] until [[Special:Diff/3917641|3917641]] 3917722 wikitext text/x-wiki {{Korisno|WP:ZČ}} Na ovoj stranici možete da postavite zahtjeve da se određeni članci napišu. Molimo da pretražite Wikipediju prije nego postavite zahtjev za novi članak da bi izbjegli dupliciranje postojećeg koji ima malo drugačije ime ili je njegov naslov napisan na drugačiji način a koji se može proširiti umjesto dodavanja novog članka. == Vitalni članci koji nedostaju == *[[Kosa crta]] ([[:en:Slash (punctuation)|en]]), ([[:hr:Kosa crta|hr]]) *[[Kompleksnost]] / [[Složenost]] ([[:en:Complexity|en]]) == Trenutni zahtjevi == *[[Ankaray]] [[:es:Ankaray|(es)]] *[[Ay çöreği]] [[:es:Ay çöreği|(es)]] *[[Çörek]] [[:tr:Çörek|(tr)]] *[[Carmine Crocco]] [[:en:Carmine Crocco|(en)]], [[:it:Carmine Crocco|(it)]] *[[Giovanni Passannante]] [[:fr:Giovanni Passannante|(fr)]], [[:it:Giovanni Passannante|(it)]] *[[Young Corbett III]] [[:en:Young Corbett III|(en)]], [[:it:Young Corbett III|(it)]], [[:pl:Young Corbett III|(pl)]] *[[Leonardo De Lorenzo]] [[:de:Leonardo De Lorenzo|(de)]], [[:en:Leonardo De Lorenzo|(en)]], [[:es:Leonardo De Lorenzo|(es)]], [[:fr:Leonardo De Lorenzo|(fr)]] [[:it:Leonardo De Lorenzo|(it)]] *[[Andrej Kolkutin]] [[:de:Andrei Kolkoutine|(de)]],[[:en:Andrei Kolkoutine|(en)]],[[:es:Andréi Kolkoutin|(es)]],[[:fr:Andrei Kolkoutine|(fr)]] *[[Arhitektura Sarajeva]] *[[Asim Bajrić]] *[[Bullet for My Valentine]] ([[:en:Bullet for My Valentine|(en)]]) *[[Carl Nielsen]] ([[:en:Carl Nielsen|en]]), ([[:de:Carl Nielsen|de]]), ([[:fr:Carl Nielsen|fr]]), ([[:da:Carl Nielsen|da]]) *[[Iskra (časopis)]] *[[Cem Kızıltuğ]] ([[:de:Cem_Kızıltuğ|de]]) ([[:en:Cem_Kızıltuğ|en]]) ([[:fr:Cem_Kızıltuğ|fr]]) ([[:tr:Cem_Kızıltuğ|tr]]) *[[Cvetelina Grahić]] ([[:bg:Цветелина Грахич|bg]]) *[[Dedždžal]] [[:en:Masih_ad-Dajjal|(en)]],[[:de:Dajjal|(de)]] *[[Država i nacija po Anti Starčeviću]] *[[Državne zajednice]] *[[Dumitru Găleșanu]] [[:en:Dumitru Găleșanu III|(en)]], [[:ro:Dumitru Găleșanu|(ro)]], [[:it:Dumitru Găleșanu|(it)]] *[[Glineni ratnici]] ([[:en:Terracotta Army|en]]) *[[Izborni i stranački sistemi]] [[:en:Voting_system|(en)]], [[:de:Wahlsystem|(de)]] *[[Junuz Kečo]] *[[Kamenje Stennessa]] ([[:en:Standing Stones of Stenness|en]]) *[[La Venta]] ([[:en:La Venta|en]]) *[[Lapidarni spomenici Bosne i Huma]] *[[Latentna toplota]] [[:de:Latente_Wärme|(de)]], [[:en:Latent_heat|(en)]] *[[Mackenzie Davis]] [[:de:Mackenzie Davis|(de)]], [[:en:Mackenzie Davis|(en)]] *[[Magnetoskopi]] *[[Martov]] *[[Mile Devrnja]] ([[:cs:Mile Devrnja|cs]]) *[[Modular Audio Recognition Framework]] / [[MARF]] ([[:en:Modular Audio Recognition Framework|(en)]],[[:simple:Modular Audio Recognition Framework|(simple)]],[[:de:Modular Audio Recognition Framework|(de)]],[[:vi:Modular Audio Recognition Framework|(vi)]],[[:ru:Modular Audio Recognition Framework|(ru)]],[[:bg:Modular Audio Recognition Framework|(bg)]],[[:pl:Modular Audio Recognition Framework|(pl)]],[[:uk:Modular Audio Recognition Framework|(uk)]],[[:zh:Modular Audio Recognition Framework|(zh)]],[[:es:Modular Audio Recognition Framework|(es)]],[[:pt:Modular Audio Recognition Framework|(pt)]]) *[[Nahotka]] ([[:en:Nakhodka|(en)]], [[:de:Nakhodka|(de)]], [[:ru:Находка (город)|(ru)]] *[[Narodni suverenitet]] [[:de:Volkssouveränität|(de)]], [[:en:Popular_sovereignty|(en)]]) *[[Neomura]] [[:en:Neomura|(en)]] *[[Nonsens]] [[:de:Nonsens|(de)]] *[[NSK - Neue Slowenische Kunst]] [[:de:Neue_Slowenische_Kunst|(de)]] *[[Operativni sistemi koji rade na "Sunovim" serverima]] *[[Palenque]] ([[:en:Palenque|en]]) *[[Pčelinji otrov]] [[:en:Apitoxin|(en)]],[[:de:Bienengift|(de)]] *[[Pejzažno slikarstvo 19. stoljeća]] *[[Plehov]] *[[Podno grijanje]] [[:de:Fußbodenheizung|(de)]], [[:en:Underfloor_heating|(en)]], [[:hr:Podno_grijanje|(hr)]] *[[Poređenje Wi-Fi i WiMax mreža]] *[[Portishead]] [[:en:Portishead_(band)|(en)]],[[:de:Portishead|(de)]] *[[Privatizacija u Federaciji Bosne i Hercegovine]] *[[Renju]] *[[Sakib Pozderac]] *[[Saraṇa Bhikkhu]] ([[:es:Saraṇa Bhikkhu|es]]) *[[Školstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme austrougarske okupacije]] *[[Temelji državne vlasti]] *[[Teretana]] [[:de:Fitnessstudio|(de)]], [[:en:Health_club|(en)]] *[[Termocentrala]] [[:de:Wärmekraftwerk|(de)]], [[:en:Thermal_power_station|(en)]], [[:hr:Termoelektrane|(hr)]], [[:sr:Термоелектрана|(sr)]] *[[Toplotna cijev]] [[:de:Wärmerohr|(de)]], [[:en:Heatpipe|(en)]] *[[Univerzalna decimalna klasifikacija (UDK)]][[:hr:Univerzalna decimalna klasifikacija|(hr)]] *[[Unski lađari]], [[Bosanska Krupa#Programske aktivnosti tokom godine|nešto infomacija]] *[[Uspostavljanje austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini]] *[[Vedrana Seksan]] *[[Vincent Valentine]] [[:en:Vincent Valentine|(en)]] *[[Jeff Gordon]] ([[:de:Jeff Gordon|de]]), ([[:en:Jeff Gordon|en]]), ([[:es:Jeff Gordon|es]]), ([[:fr:Jeff Gordon|fr]]), ([[:id:Jeff Gordon|id]]), ([[:pt:Jeff Gordon|pt]]) *[[QGIS]] ([[:de:QGIS|de]], [[:en:QGIS|en]]) *[[Ivan Kušan]] *[[Elizabeth Olsen]] ([[:de:Elizabeth Olsen|de]]), ([[:en:Elizabeth Olsen|en]]), ([[:es:Elizabeth Olsen|es]]), ([[:fr:Elizabeth Olsen|fr]]), ([[:pt:Elizabeth Olsen|pt]]) *[[Mode Gakuen Cocoon Tower]] ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower|en]]) *[[Haruka Yoshimura]] ([[:en:Haruka Yoshimura|en]]) *[[Ayaka Nanase]] ([[:en:Ayaka Nanase|en]]) *[[Associated Press]] ([[:en:Associated Press|en]]) *[[Playboy]] ([[:en:Playboy|en]]) === Hemija === *[[Malonska kiselina]] ([[:en:Malonic acid|en]]) *[[Metilmalonska kiselina]] ([[:en:Methylmalonic acid|en]]) === Računarske igre === *[[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]]) *[[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]]) *[[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]]) *[[Call of Duty (igra)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]]) *[[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]]) *[[Fahrenheit (igra)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]]) *[[Fallout (igra)]] ([[:en:Fallout (video game)|en]]) *[[Gothic (igra)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]]) *[[Grand Theft Auto V]] ([[:en:Grand Theft Auto V|en]]) *[[Guitar Hero (igra)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]]) *[[Half-Life (igra)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]]) *[[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]]) *[[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]]) *[[Jazz Jackrabbit 2]] ([[:en:Jazz Jackrabbit 2|en]]) *[[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]]) *[[Mafia (igra)]] ([[:en:Mafia (video game)|en]]) *[[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]]) *[[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]]) *[[Pong]] ([[:en:Pong|en]]) *[[Prince of Persia (igra 1989)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]]) *[[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]]) *[[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]]) *[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]]) *[[The Witcher]] ([[:en:The Witcher (video game)|en]]) *[[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]]) === Serija igara === *[[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]]) *[[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]]) *[[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]]) *[[Grand Theft Auto (serija)]] ([[:en:Grand Theft Auto (series)|en]]) *[[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]]) *[[Need for Speed]] ([[:en:Need for Speed|en]]) *[[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]]) *[[StarCraft]] ([[:en:StarCraft|en]]) *[[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]]) *[[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]]) *[[Worms (serija)]] ([[:en:Worms (series)|en]]) === Spomenici u BiH === *[[Tvrđava Fortica (Podveležje)]] ([[:hr:Tvrđava Fortica (Podveležje)|hr]]) *[[Tvrđava Mali grad (Podveležje)]] ([[:hr:Tvrđava Mali grad (Podveležje)|hr]]) *[[Tvrđava Guberača]] ([[:hr:Tvrđava Guberača|hr]]) *[[Tvrđava Sveta gora (Podveležje)]] ([[:hr:Tvrđava Sveta gora (Podveležje)|hr]]) === Muzika === *[[Pauk (grupa)]], novi val, post-punk 8lipqgi1lybgozjsft4efobynkie8xd 0 14454 3917757 3792517 2026-08-12T16:50:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917757 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država| izvorno_ime=Mjanmar| zvanično_ime=Mjanmarska Unija| ime_genitiv=Mjanmara| zastava=Flag of Myanmar.svg| grb=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg| mapa=Myanmar in its region.svg| službeni_jezik=[[Burmanski jezik|burmanski]]| državno_uređenje = [[Unitarna država|Unitarna]], [[Parlamentarni sistem|parlamentarna]], [[Republika|ustavna republika]]| glavni_grad=[[Naypyidaw]]| vrsta_prve_vlasti=Predsjednik| vladar_prva_vlast=[[Than Shwe]]| vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade| vladar_druga_vlast=[[Thein Sein]]| po_površini_na_svijetu=39.| površina=678.500| procenat_vode=3,06%| po_broju_stanovnika_na_svijetu=27.| stanovnika=54.000.000| gustoća=62| nezavisnost=1948| valuta=[[Kjat]]| vremenska_zona=+6:30, ljeti +6:30| himna="[[Ga Ba Majay Ba Ma Pyay]]"<center>[[Datoteka:U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga]]</center>| internetski_nastavak=[[.mm]]| pozivni_broj=95| |}} '''Mjanmar''', država koja je do [[1989]]. godine postojala pod nazivom [[Burma]], smještena je u jugoistočnoj [[Azija|Aziji]] u zapadnom dijelu [[Indokina|Indokineskog poluotoka]].<ref>{{Cite web|url=https://www.myanmars.net/myanmar.html|title=Golden Land Myanmar|website=www.myanmars.net|language=en-gb|access-date=2025-12-24|archive-date=25. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525061438/https://www.myanmars.net/myanmar.html|url-status=dead}}</ref> == Historija == Ime Mjanmara, odnosno Burme političko je pitanje. Od nezavisnosti do 1989. službeno ime zemlje bilo je Unija Burma. Tada je vojna vlada proglasila današnje ime, ali promjenu nisu priznale opozicijske snage u Burmi i emigraciji, kao ni vlade SAD-a, Ujedinjenog Kraljevstva i Kanade. Ipak, novo su ime priznali Ujedinjene narodi u skladu sa svojim pravilom da svaka zemlja, tj. vlada, ima pravo odrediti vlastito ime. == Vlada == {{Proširiti sekciju}} == Političke podjele == Mjanmarsku republiku čini savez sedam država i sedam provincija. == Geografija == [[Datoteka:Burma_topo_en.jpg|mini|desno|300px|Topografska karta Mjanmara]] Graniči na zapadu sa [[Bangladeš]]om, na sjeverozapadu sa [[Indija|Indijom]], na sjeveroistoku sa [[Kina|Kinom]], na istoku sa [[Laos]]om te na jugoistoku sa [[Tajland]]om. U rubnim dijelovima zemlje te na istoku dominiraju planinski lanci i visoravni (najviši vrh 5.881 m visoki Hkakabo Razi na tromeđi s Indijom i Kinom). U centralnom dijelu nalazi se dolina glavne mjanmarske rijeke Irrawaddy i njenih pritoka, ispresijecana niskim brežuljcima koja se pružaju u smjeru sjever-jug. [[Klima]] je, osim u najsjevernijim dijelovima, monsunska. Najveće rijeke izviru u planinama i teku ka [[Indijski okean|Indijskom okeanu]]. Najviši vodostaj je u vrijeme monsunskih kiša, kada su česte poplave, dok u sušnoj sezoni mnoge rijeke presuše. Obale uz okean su niske i močvane. Plima nekada dosegne i 100 metara od obale. Najveće rijeke Mjanmara su: Irrawaddy, Mekong, Salween, Sittaung i Kraburi, zatim nešto kraće Ye, Heinze, Dawei (Tavoy), Veliki Tenasserim (Tanintharyi) i Lenya <ref>Avijit Gupta, ''The Physical Geography of Southeast Asia'', Oxford University Press, 2005. {{ISBN|978-0-19-924802-5}}</ref>. == Privreda == Ovo je jedna od najsiromašnijih država u jugoistočnoj Aziji i pati od višedecenijske stagnacije, lošeg rukovodstva i izolacije. == Stanovništvo == U zemlji dominiraju etnički Burmanci (oko 70% stanovništva) čija je tradicionalna religija teravadski [[budizam]]. U planinama i visoravnima na sjeveru i istoku žive manjinski narodi koji se često oružano sukobljavaju sa centralnom vlasti oko zahtjeva za nezavisnošću. Najveći među njima su Shan (oko 9%) i Karen (oko 7%). == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Rohingya]] * [[Chin]] * [[Rupi]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Myanmar}} * https://www.britishmuseum.org/exhibitions/burma-myanmar/myanmars-many-cultures-timeline {{wikiatlas|Myanmar|Mjanmar}} {{Wikivijesti|Raste broj žrtava nakon ciklona u Mjanmaru}} {{Wikivijesti|Prvi izbori u Mjanmaru nakon 20 godina‎}} {{Države Azije}} {{Jugoistočna Azija}} {{ASEAN}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mjanmar|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države Jugoistočne Azije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1948.]] dzysimsdfncdqygn88i9jh9db2rnc3g 0 18460 3917744 3892995 2026-08-12T15:33:40Z Bosancica by MK 173186 Standardizovana samo infokutija i uvodna rečenica 3917744 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Preuređivanje}} {{Infokutija osoba {{Standardi}}{{Preuređivanje}} {{Infokutija osoba | ime = Bisera Boškailo | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|1|9}} | mjesto_rođenja = [[Tutin]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjakinja]] | druga_imena = | zanimanje = [[Književnost|Književnica]], [[novinarstvo|novinarka]], [[Prevođenje|prevoditeljica]], [[germanistika|germanistkinja]] | godine_aktivnosti = 1989–danas | poznat_po = Romanima, naučnim monografijama i prevođenju s njemačkog jezika | značajna_djela = ''Bilija'', ''Karakondžula'', ''Slika od milion dolara'', ''Goti u Bosni'' }} '''Bisera Boškailo''' (Tutin, 9. januar 1965.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[novinar]]ka, [[Književnost|književnica]] i [[Prevođenje|prevoditeljica]].<ref name="MagazinPlus_2022_Suljic_Boskailo">{{cite web |title=Prof. dr. Bisera Suljić-Boškailo |website=Magazin Plus |date=15. 8. 2022. |url=https://magazinplus.eu/prof-dr-bisera-suljic-boskailo/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == Rođena je u [[Tutin]]u 9. januara 1965. godine. Pohađala je osnovnu i srednju školu u rodnom gradu. Studirala je u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Mostar]]u i [[Eichstätt]]u [[Njemačka]]. Doktor je [[Filologija|filoloških]] nauka ([[Germanistika]]), i dugogodišnji je predavač [[Njemački jezik|njemačkog jezika]] i [[književnost]]i u Njemačkoj, [[Bosna i Hercegovina|Bosni]] i [[Srbija|Srbiji]]. Napisala je sedam romana, tri zbirke pjesama i dvije naučne monografije, te pet knjiga prevoda značajnih njemačkih autora. Dobitnik je (prve) prestižne nagrade Antun Branko Šimić za poeziju 1989. god. Za roman "Bilija" dobila je godišnju „Deretinu nagradu“ - najbolji roman u rukopisu u Srbiji za 2009, u konkurenciji između 159 romana. Na [[Filološki fakultet u Beogradu|Filološkom fakultetu u Beogradu]] 2019. obranjena je disertacija o ovom romanu kao i o ostalom njenom stvaralaštvu. Roman "Karakondžula" nagrađen je godišnjom nagradom „Bosanska riječ“ kao najbolji roman za 2013. godinu. Roman „Slika od milion dolara“, nagrađen je od strane Ministarstva za kulturu – Fondacija za izdavaštvo 2020. Roman je preveden na njemački i engleski jezik. Lektirni je pisac sa romanom "Pešter" u Sandžaku. [[Sead Mahmutefendić]] napisao o njenim djelima monografiju: "Biserino biserje. Lovkinja na snove". Prevođena je na nekoliko svjetskih jezika. Član je Društva pisaca BiH, te Društva pisaca Njemačke. Autorica je mnogobrojnih kolumni i drugih književnih, te naučnih radova. Iz naučnoistraživačkih radova koje je godinama pisala istraživajući po arhivima u Njemačkoj, [[Austrija|Austriji]] i [[Švicarska|Švicarskoj]], nastala je popularno-historiska knjiga: "Goti u Bosni. Tragom pisma Bošnjaka Hitleru". Knjiga otkriva istinu o mnogim historijskim činjenicama važnim za Bosnu i šire, koji su do samog izlaska knjige bili ili totalna nepoznanica, ili su se posve pogrešno tumačile, kao naprimjer pitanje Arijanstva u Bosni, te istovjetnosti bosančice sa gotskim, odnosno ilirsko-mesapskim pismom, o kome je pisao njemački historičar [[Teodor Moms]], dobitnik Nobelove nagrade za kjiževnost 1902. Svi njeni prevodi sa njemačkog su nagrađivani: Prevod knjige Wolfganga Borherta "Vani, pred vratima" nagrađen je od strane Fondacije za izdavaštvo Federacije BiH, kao i prevod dječije knjige Paula Maara „Sedmica puna subota“, koji je isto tako nagrađen, ako i od strane literarne organizacije „Traduki“, koje je osnovalo Savezno ministarstvo za evropska i internacionalna pitanja Austrije, Njemačke, Švicarske. Prevod zbirke pjesama njemačkog pjesnika od Michaela Krugera „Pjesme iz drvene kuće“, dobitnika Stećka za 2017. nagrađen je od strane njemačkog fonda: Deutscher Übersetzerfond – Neustart-Kultur, 2021. Godine 2021. odabrana je među deset najznačajnih prevodilaca njemačkog jezika od strane Deutscher Übersetzerfond. Udata je i majka je tri odrasla sina. == Djela == * ''Vilino kolo'', Oslobođenje, Sarajevo, 1991. * ''Goli otok'', Ljiljan, Sarajevo, 2001. * ''La Perla'', Bosanska riječ, Tuzla, 2004. * ''Pešter'', Zalihica, Sarajevo, 2005. * ''Vilino kolo i druge ljubavi'', Zalihica, Sarajevo, 2005. * ''Sedmica puna subota'', (Prevod sa njemačkog je nagrađen od strane literarnog udruženja Traduki, koje je osnovalo Savezno ministarstvo za evropska i internacionalna pitanja Austrije, Njemačke, Švicarske), Bosanska riječ, Tuzla, 2009. * ''Pešter'', (drugo izdanje) Zalihica, Sarajevo 2009. * ''Tomas Man na svojim izvorima,'' (malo izmijenjena doktorska disertacija), Zalihica, Sarajevo, 2009. * ''Bilija'', Dereta, Beograd, 2009. (Dobitnik godišnje Deretine nagrade za najbolji neobjavljeni roman za 2009.) * ''Pešter i druga djela'', El Kelimeh, * ''Karakondžula'', Bosanska riječ (Tuzla), Zoro (Zagreb), Nova knjiga“, Podgorica, 2012. * ''Karakondžula'', Bosanska riječ (Tuzla), Zoro (Zagreb), Nova knjiga“, Podgorica, 2013. (drugo nagrađeno izdanje, Nagrade Izdavača za 2013. Bosanska riječ, Tuzla.. * ''Vidljivo i nevidljivo - Das Sictbare und das Unsichtbare'' * ''Vani, pred vratima''" (prevod drame Volfganga Borherta) Bosanska riječ, Tuzla, 2017. * ''Goti u Bosni. Tragom pisma Bošnjaka Hitleru''", Bosanska riječ Tuzla, 2016/7. * ''Slika od milion dolara'', (nagrađen od strane Ministarstva BiH), Planjax, 2020. Tešanj. * Prijevodi knjiga sa bosanskog na njemački jezik: * Djerlek, Edis / Suljić-Boškailo, Bisera (2019). Sead Mahmutefendić: Placebo. Draž i užas laži / Placebo. Charme und Horror der Lügen, Engelsdorfer Verlag, Leipzig. * Suljić-Boškailo, Bisera (2020). Goti u Bosni /Die Goten in Bosnien, Amazon. * Suljić-Boškailo, Bisera (2020). Slika od milion dolara /Das Millionen-Dollar-Bild. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Tutin]] [[Kategorija:Živi ljudi]] fnov4urchpv0ngr53yc17zxjtpanmvm 3917745 3917744 2026-08-12T15:34:07Z Bosancica by MK 173186 3917745 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Preuređivanje}} {{Infokutija osoba | ime = Bisera Boškailo | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|1|9}} | mjesto_rođenja = [[Tutin]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjakinja]] | druga_imena = | zanimanje = [[Književnost|Književnica]], [[novinarstvo|novinarka]], [[Prevođenje|prevoditeljica]], [[germanistika|germanistkinja]] | godine_aktivnosti = 1989–danas | poznat_po = Romanima, naučnim monografijama i prevođenju s njemačkog jezika | značajna_djela = ''Bilija'', ''Karakondžula'', ''Slika od milion dolara'', ''Goti u Bosni'' }} '''Bisera Boškailo''' (Tutin, 9. januar 1965.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[novinar]]ka, [[Književnost|književnica]] i [[Prevođenje|prevoditeljica]].<ref name="MagazinPlus_2022_Suljic_Boskailo">{{cite web |title=Prof. dr. Bisera Suljić-Boškailo |website=Magazin Plus |date=15. 8. 2022. |url=https://magazinplus.eu/prof-dr-bisera-suljic-boskailo/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == Rođena je u [[Tutin]]u 9. januara 1965. godine. Pohađala je osnovnu i srednju školu u rodnom gradu. Studirala je u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Mostar]]u i [[Eichstätt]]u [[Njemačka]]. Doktor je [[Filologija|filoloških]] nauka ([[Germanistika]]), i dugogodišnji je predavač [[Njemački jezik|njemačkog jezika]] i [[književnost]]i u Njemačkoj, [[Bosna i Hercegovina|Bosni]] i [[Srbija|Srbiji]]. Napisala je sedam romana, tri zbirke pjesama i dvije naučne monografije, te pet knjiga prevoda značajnih njemačkih autora. Dobitnik je (prve) prestižne nagrade Antun Branko Šimić za poeziju 1989. god. Za roman "Bilija" dobila je godišnju „Deretinu nagradu“ - najbolji roman u rukopisu u Srbiji za 2009, u konkurenciji između 159 romana. Na [[Filološki fakultet u Beogradu|Filološkom fakultetu u Beogradu]] 2019. obranjena je disertacija o ovom romanu kao i o ostalom njenom stvaralaštvu. Roman "Karakondžula" nagrađen je godišnjom nagradom „Bosanska riječ“ kao najbolji roman za 2013. godinu. Roman „Slika od milion dolara“, nagrađen je od strane Ministarstva za kulturu – Fondacija za izdavaštvo 2020. Roman je preveden na njemački i engleski jezik. Lektirni je pisac sa romanom "Pešter" u Sandžaku. [[Sead Mahmutefendić]] napisao o njenim djelima monografiju: "Biserino biserje. Lovkinja na snove". Prevođena je na nekoliko svjetskih jezika. Član je Društva pisaca BiH, te Društva pisaca Njemačke. Autorica je mnogobrojnih kolumni i drugih književnih, te naučnih radova. Iz naučnoistraživačkih radova koje je godinama pisala istraživajući po arhivima u Njemačkoj, [[Austrija|Austriji]] i [[Švicarska|Švicarskoj]], nastala je popularno-historiska knjiga: "Goti u Bosni. Tragom pisma Bošnjaka Hitleru". Knjiga otkriva istinu o mnogim historijskim činjenicama važnim za Bosnu i šire, koji su do samog izlaska knjige bili ili totalna nepoznanica, ili su se posve pogrešno tumačile, kao naprimjer pitanje Arijanstva u Bosni, te istovjetnosti bosančice sa gotskim, odnosno ilirsko-mesapskim pismom, o kome je pisao njemački historičar [[Teodor Moms]], dobitnik Nobelove nagrade za kjiževnost 1902. Svi njeni prevodi sa njemačkog su nagrađivani: Prevod knjige Wolfganga Borherta "Vani, pred vratima" nagrađen je od strane Fondacije za izdavaštvo Federacije BiH, kao i prevod dječije knjige Paula Maara „Sedmica puna subota“, koji je isto tako nagrađen, ako i od strane literarne organizacije „Traduki“, koje je osnovalo Savezno ministarstvo za evropska i internacionalna pitanja Austrije, Njemačke, Švicarske. Prevod zbirke pjesama njemačkog pjesnika od Michaela Krugera „Pjesme iz drvene kuće“, dobitnika Stećka za 2017. nagrađen je od strane njemačkog fonda: Deutscher Übersetzerfond – Neustart-Kultur, 2021. Godine 2021. odabrana je među deset najznačajnih prevodilaca njemačkog jezika od strane Deutscher Übersetzerfond. Udata je i majka je tri odrasla sina. == Djela == * ''Vilino kolo'', Oslobođenje, Sarajevo, 1991. * ''Goli otok'', Ljiljan, Sarajevo, 2001. * ''La Perla'', Bosanska riječ, Tuzla, 2004. * ''Pešter'', Zalihica, Sarajevo, 2005. * ''Vilino kolo i druge ljubavi'', Zalihica, Sarajevo, 2005. * ''Sedmica puna subota'', (Prevod sa njemačkog je nagrađen od strane literarnog udruženja Traduki, koje je osnovalo Savezno ministarstvo za evropska i internacionalna pitanja Austrije, Njemačke, Švicarske), Bosanska riječ, Tuzla, 2009. * ''Pešter'', (drugo izdanje) Zalihica, Sarajevo 2009. * ''Tomas Man na svojim izvorima,'' (malo izmijenjena doktorska disertacija), Zalihica, Sarajevo, 2009. * ''Bilija'', Dereta, Beograd, 2009. (Dobitnik godišnje Deretine nagrade za najbolji neobjavljeni roman za 2009.) * ''Pešter i druga djela'', El Kelimeh, * ''Karakondžula'', Bosanska riječ (Tuzla), Zoro (Zagreb), Nova knjiga“, Podgorica, 2012. * ''Karakondžula'', Bosanska riječ (Tuzla), Zoro (Zagreb), Nova knjiga“, Podgorica, 2013. (drugo nagrađeno izdanje, Nagrade Izdavača za 2013. Bosanska riječ, Tuzla.. * ''Vidljivo i nevidljivo - Das Sictbare und das Unsichtbare'' * ''Vani, pred vratima''" (prevod drame Volfganga Borherta) Bosanska riječ, Tuzla, 2017. * ''Goti u Bosni. Tragom pisma Bošnjaka Hitleru''", Bosanska riječ Tuzla, 2016/7. * ''Slika od milion dolara'', (nagrađen od strane Ministarstva BiH), Planjax, 2020. Tešanj. * Prijevodi knjiga sa bosanskog na njemački jezik: * Djerlek, Edis / Suljić-Boškailo, Bisera (2019). Sead Mahmutefendić: Placebo. Draž i užas laži / Placebo. Charme und Horror der Lügen, Engelsdorfer Verlag, Leipzig. * Suljić-Boškailo, Bisera (2020). Goti u Bosni /Die Goten in Bosnien, Amazon. * Suljić-Boškailo, Bisera (2020). Slika od milion dolara /Das Millionen-Dollar-Bild. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Tutin]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ezhztqpyj9r8jpf3m8cecs2qfqaf9g0 3917748 3917745 2026-08-12T15:39:44Z Bosancica by MK 173186 3917748 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Preuređivanje}} {{Infokutija osoba | ime = Bisera Boškailo | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|1|9}} | mjesto_rođenja = [[Tutin]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjakinja]] | druga_imena = | zanimanje = [[Književnost|Književnica]], [[novinarstvo|novinarka]], [[Prevođenje|prevoditeljica]], [[germanistika|germanistkinja]] | godine_aktivnosti = 1989–danas | poznat_po = Romanima, naučnim monografijama i prevođenju s njemačkog jezika | značajna_djela = ''Bilija'', ''Karakondžula'', ''Slika od milion dolara'', ''Goti u Bosni'' }} '''Bisera Boškailo''' (Tutin, 9. januar 1965.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[novinar]]ka, [[Književnost|književnica]] i [[Prevođenje|prevoditeljica]].<ref name="MagazinPlus_2022_Suljic_Boskailo">{{cite web |title=Prof. dr. Bisera Suljić-Boškailo |website=Magazin Plus |date=15. 8. 2022 |url=https://magazinplus.eu/prof-dr-bisera-suljic-boskailo/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == Rođena je u [[Tutin]]u 9. januara 1965. godine. Pohađala je osnovnu i srednju školu u rodnom gradu. Studirala je u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Mostar]]u i [[Eichstätt]]u [[Njemačka]]. Doktor je [[Filologija|filoloških]] nauka ([[Germanistika]]), i dugogodišnji je predavač [[Njemački jezik|njemačkog jezika]] i [[književnost]]i u Njemačkoj, [[Bosna i Hercegovina|Bosni]] i [[Srbija|Srbiji]]. Napisala je sedam romana, tri zbirke pjesama i dvije naučne monografije, te pet knjiga prevoda značajnih njemačkih autora. Dobitnik je (prve) prestižne nagrade Antun Branko Šimić za poeziju 1989. god. Za roman "Bilija" dobila je godišnju „Deretinu nagradu“ - najbolji roman u rukopisu u Srbiji za 2009, u konkurenciji između 159 romana. Na [[Filološki fakultet u Beogradu|Filološkom fakultetu u Beogradu]] 2019. obranjena je disertacija o ovom romanu kao i o ostalom njenom stvaralaštvu. Roman "Karakondžula" nagrađen je godišnjom nagradom „Bosanska riječ“ kao najbolji roman za 2013. godinu. Roman „Slika od milion dolara“, nagrađen je od strane Ministarstva za kulturu – Fondacija za izdavaštvo 2020. Roman je preveden na njemački i engleski jezik. Lektirni je pisac sa romanom "Pešter" u Sandžaku. [[Sead Mahmutefendić]] napisao o njenim djelima monografiju: "Biserino biserje. Lovkinja na snove". Prevođena je na nekoliko svjetskih jezika. Član je Društva pisaca BiH, te Društva pisaca Njemačke. Autorica je mnogobrojnih kolumni i drugih književnih, te naučnih radova. Iz naučnoistraživačkih radova koje je godinama pisala istraživajući po arhivima u Njemačkoj, [[Austrija|Austriji]] i [[Švicarska|Švicarskoj]], nastala je popularno-historiska knjiga: "Goti u Bosni. Tragom pisma Bošnjaka Hitleru". Knjiga otkriva istinu o mnogim historijskim činjenicama važnim za Bosnu i šire, koji su do samog izlaska knjige bili ili totalna nepoznanica, ili su se posve pogrešno tumačile, kao naprimjer pitanje Arijanstva u Bosni, te istovjetnosti bosančice sa gotskim, odnosno ilirsko-mesapskim pismom, o kome je pisao njemački historičar [[Teodor Moms]], dobitnik Nobelove nagrade za kjiževnost 1902. Svi njeni prevodi sa njemačkog su nagrađivani: Prevod knjige Wolfganga Borherta "Vani, pred vratima" nagrađen je od strane Fondacije za izdavaštvo Federacije BiH, kao i prevod dječije knjige Paula Maara „Sedmica puna subota“, koji je isto tako nagrađen, ako i od strane literarne organizacije „Traduki“, koje je osnovalo Savezno ministarstvo za evropska i internacionalna pitanja Austrije, Njemačke, Švicarske. Prevod zbirke pjesama njemačkog pjesnika od Michaela Krugera „Pjesme iz drvene kuće“, dobitnika Stećka za 2017. nagrađen je od strane njemačkog fonda: Deutscher Übersetzerfond – Neustart-Kultur, 2021. Godine 2021. odabrana je među deset najznačajnih prevodilaca njemačkog jezika od strane Deutscher Übersetzerfond. Udata je i majka je tri odrasla sina. == Djela == * ''Vilino kolo'', Oslobođenje, Sarajevo, 1991. * ''Goli otok'', Ljiljan, Sarajevo, 2001. * ''La Perla'', Bosanska riječ, Tuzla, 2004. * ''Pešter'', Zalihica, Sarajevo, 2005. * ''Vilino kolo i druge ljubavi'', Zalihica, Sarajevo, 2005. * ''Sedmica puna subota'', (Prevod sa njemačkog je nagrađen od strane literarnog udruženja Traduki, koje je osnovalo Savezno ministarstvo za evropska i internacionalna pitanja Austrije, Njemačke, Švicarske), Bosanska riječ, Tuzla, 2009. * ''Pešter'', (drugo izdanje) Zalihica, Sarajevo 2009. * ''Tomas Man na svojim izvorima,'' (malo izmijenjena doktorska disertacija), Zalihica, Sarajevo, 2009. * ''Bilija'', Dereta, Beograd, 2009. (Dobitnik godišnje Deretine nagrade za najbolji neobjavljeni roman za 2009.) * ''Pešter i druga djela'', El Kelimeh, * ''Karakondžula'', Bosanska riječ (Tuzla), Zoro (Zagreb), Nova knjiga“, Podgorica, 2012. * ''Karakondžula'', Bosanska riječ (Tuzla), Zoro (Zagreb), Nova knjiga“, Podgorica, 2013. (drugo nagrađeno izdanje, Nagrade Izdavača za 2013. Bosanska riječ, Tuzla.. * ''Vidljivo i nevidljivo - Das Sictbare und das Unsichtbare'' * ''Vani, pred vratima''" (prevod drame Volfganga Borherta) Bosanska riječ, Tuzla, 2017. * ''Goti u Bosni. Tragom pisma Bošnjaka Hitleru''", Bosanska riječ Tuzla, 2016/7. * ''Slika od milion dolara'', (nagrađen od strane Ministarstva BiH), Planjax, 2020. Tešanj. * Prijevodi knjiga sa bosanskog na njemački jezik: * Djerlek, Edis / Suljić-Boškailo, Bisera (2019). Sead Mahmutefendić: Placebo. Draž i užas laži / Placebo. Charme und Horror der Lügen, Engelsdorfer Verlag, Leipzig. * Suljić-Boškailo, Bisera (2020). Goti u Bosni /Die Goten in Bosnien, Amazon. * Suljić-Boškailo, Bisera (2020). Slika od milion dolara /Das Millionen-Dollar-Bild. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Tutin]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 9slzuoivqzbs7oko54n5plxz8ocwpf3 0 24478 3917763 3623135 2026-08-12T17:09:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917763 wikitext text/x-wiki '''Molekularna biofizika''' je centralna oblast [[Biofizika|biofizike]], čiji je osnovni zadatak ispitivanje strukture i funkcionalnosti bioloških makromolekula.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biophysics|title=Molecular biophysics - Latest research and news {{!}} Nature|website=www.nature.com|access-date=2. 6. 2024}}</ref> [[Datoteka:Protein_translation.gif|mini|250x250piksel|[[Ribosom]] je [[Molekularna mašina|biološka mašina]] koja koristi [[Dinamika proteina|dinamiku proteina]]]] Savremena [[biofizika]] napravila je daleko najveći prodor baš u molekularnoj biofizici, na planu strukture i funkcionalnosti biopolimera proteina (bjelančevine) i nukleinskih [[kiselina]] ([[DNK]] i [[RNK]]), i njihovoj povezanosti sa genetskim kodom. Pri tome je korišten teorijski aparat različitih fizičkih disciplina: ravnotežna termodinamika, statistička [[fizika]] i kvantna mehanika. Eksperimentalne metode su obuhvatile sedimentaciju biopolimjera u ultracentrifugi, i njihovu dalju karakterizaciju rentgenskom difrakcijom, skenirajućom tunelskom mikroskopijom (STM), rasijanjem [[svjetlost]]i i zračenja, optičkom i vibracionom kao i rezonantnom spektroskopijom,<ref>{{Cite web|url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Analytical_Chemistry/Physical_Methods_in_Chemistry_and_Nano_Science_(Barron)/04%3A_Chemical_Speciation/4.07%3A_NMR_Spectroscopy|title=4.7: NMR Spectroscopy|date=14. 7. 2016|website=Chemistry LibreTexts|language=en|access-date=2. 6. 2024}}</ref> fotoluminiscencijom, nuklearnom magnetnom (NMR) i elektronskom paramagnetnom rezonancijom (EPR),<ref>{{Cite web|url=https://radonc.uchicago.edu/research/what-electron-paramagnetic-resonance|title=What is Electron Paramagnetic Resonance? {{!}} Department of Radiation and Cellular Oncology {{!}} The University of Chicago|website=radonc.uchicago.edu|language=en|access-date=2. 6. 2024|archive-date=2. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602153130/https://radonc.uchicago.edu/research/what-electron-paramagnetic-resonance|url-status=dead}}</ref> itd. Naravno biofizičke eksperimentalne metode široko se kombinuju i sa raspoloživim biohemijskim metodama. [[Datoteka:Kinesin_walking.gif|mini|300x300piksel|[[Kinezin|Kinesin]] koji hoda po [[mikrotubula]]ma je molekularna [[Molekularna mašina|biološka mašina]] koja koristi [[Dinamika proteina|dinamiku proteinske domene]] na [[Nanotehnologija|nanoskalama]]]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.fuw.edu.pl/~jantosi/BOOKSonBIOPHYSICS/Introduction-to-Molecular-Biophysics.pdf {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Biofizika]] grsxtsdfh6d5o5ykw1ypsz7unl3c382 0 24691 3917851 3791348 2026-08-13T10:58:01Z Palapa 383 3917851 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Escudo Mordor.svg|mini|231x231piksel]]'''Mordor''' je zemlja iz knjige [[Gospodar prstenova]].<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Mordor|title=Mordor|date=2026-06-22|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> Mordor se nalazi na istoku Srednje Zemlje i okružen je planinama. Jedini ulaz u Mordor su [[Crne dveri]] na sjeverozapadu, te nekadašnji [[Gondor]]ski grad Minas Morgul kojeg je zauzeo [[Sauron]]. Mordor je pustoš u kojoj žive samo Sauronove sluge. Sauron je potpuno izopačio Mordor i tu podigao svoje kraljevstvo. [[Kleta gora]] se nalazi u Mordoru, a u njoj je Sauron iskovao Prsten moći. Iako je [[Sauron]] uništen u ratu Posljednjeg saveza, on je ostao u kuli [[Barad-dur]] i iz nje nadgledao [[Srednja Zemlja|Srednju Zemlju]]. Kada je Sauron napokon uništen Mordor više nije bio prijetnja slobodnim narodima Srednje Zemlje. == Također pogledajte == * [[Minas Tirit]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Gospodar prstenova}} {{Commonscat|Middle-earth}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] [[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Mordor]] [[simple:Middle-earth locations#Mordor]] fwsk43394azohtohhqgawotfy8q2vys 0 24759 3917849 3833988 2026-08-13T10:54:58Z Palapa 383 3917849 wikitext text/x-wiki '''Rivendell'''<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Rivendell|title=Rivendell|date=2026-02-10|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> ili ''Imladris'' je vilenjački grad u [[Srednja Zemlja|Srednjoj Zemlji]], iz knjige [[Gospodar prstenova]]. Zove se i Posljednja domaća kuća. Izgradio ga je [[Elrond]], u Drugom dobu, oko 4-5 000 godina prije događaja iz Gospodara prstenova. Pored Elronda, važni vilenjaci koji tu žive su [[Arwen]] i [[Glorofindel]]. U Hobitu, [[Bilbo Baggins]] je sa [[Patuljci (Gospodar prstenova)|Patuljcima]] zastao u Rivendellu, na putu prema Pustošiji i također u povratku sa [[Gandalf]]om prema [[Okrug]]u. U Gospodaru prstenova, [[Frodo Baggins]] i njegovi prijatelji hobiti kreću u Rivendell, gdje se sreću s Bilbom. Nekoliko drugih vilenjaka, patuljaka i ljudi također stižu u Rivendell zbog drugih zadataka; na Elrondovom vijeću saznaju da su njihovi svi zadaci povezani sa sudbinom Jednog Prstena, i da oni moraju odlučiti što će učiniti povodom toga. Rivendell se nalazi blizu rijeke [[Bruinen]] (jedan od glavnih prilaza Rivendellu je kod gaza rijeke Bruinen), ali je dobro sakriven u gorju Hithaeglira i Maglenog gorja. Klima Rivendella je umjerena, sa umjereno sunčanim ljetima i sniježnim zimama. Rivendell je ustvari prikaz [[Lauterbrunnental]]a u [[Švicarska|Švicarskoj]], gdje je Tolkien bio 1911. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Gospodar prstenova}} {{Commonscat|Middle-earth}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] [[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Bruchtal]] [[lb:Länner a Stied aus Middle-earth#Rivendell]] pcbzj7z5sm9ixioog1hw6b9seoa2zzn 3917850 3917849 2026-08-13T10:56:48Z Palapa 383 3917850 wikitext text/x-wiki '''Rivendell'''<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Rivendell|title=Rivendell|date=2026-02-10|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> ili ''Imladris'' je vilenjački grad u [[Srednja Zemlja|Srednjoj Zemlji]], iz knjige [[Gospodar prstenova]]. Zove se i Posljednja domaća kuća. Izgradio ga je [[Elrond]], u Drugom dobu, oko 4-5 000 godina prije događaja iz Gospodara prstenova. Pored Elronda, važni vilenjaci koji tu žive su [[Arwen]] i [[Glorofindel]]. U Hobitu, [[Bilbo Baggins]] je sa [[Patuljci (Gospodar prstenova)|Patuljcima]] zastao u Rivendellu, na putu prema Pustošiji i također u povratku sa [[Gandalf]]om prema [[Okrug (Gospodar prstenova)|Okrugu]]. U Gospodaru prstenova, [[Frodo Baggins]] i njegovi prijatelji hobiti kreću u Rivendell, gdje se sreću s Bilbom. Nekoliko drugih vilenjaka, patuljaka i ljudi također stižu u Rivendell zbog drugih zadataka; na Elrondovom vijeću saznaju da su njihovi svi zadaci povezani sa sudbinom Jednog Prstena, i da oni moraju odlučiti što će učiniti povodom toga. Rivendell se nalazi blizu rijeke [[Bruinen]] (jedan od glavnih prilaza Rivendellu je kod gaza rijeke Bruinen), ali je dobro sakriven u gorju Hithaeglira i Maglenog gorja. Klima Rivendella je umjerena, sa umjereno sunčanim ljetima i sniježnim zimama. Rivendell je ustvari prikaz [[Lauterbrunnental]]a u [[Švicarska|Švicarskoj]], gdje je Tolkien bio 1911. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Gospodar prstenova}} {{Commonscat|Middle-earth}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] [[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Bruchtal]] [[lb:Länner a Stied aus Middle-earth#Rivendell]] ev2bmymxtwhlbu4bbowzr7ibty06jyt 0 24958 3917848 2804750 2026-08-13T10:53:38Z Palapa 383 3917848 wikitext text/x-wiki '''Morija''' ili Khazad-Dum<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Moria|title=Moria|date=2026-01-23|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> je drevni grad [[patuljak]]a iz triologije [[Gospodar prstenova]] engleskog autora [[J.R.R. Tolkien]]a. Nalazi se u sjeverozapadnom Međuzemlju, u Maglenim planinama. To je bio podzemni grad pun tunela, dvorana, odaja i rudnika. U njemu su živjeli patuljci-dugobradi. Patuljci su u njemu našli dragocjen metal Mithril koji se mogao naći samo u Moriji. U drugom dobu su ih napali [[Ork]]ovi, ali su uz pomoć Ljudskih konjanika pobijedili. Orkovi su ih ponovno napali 1980, međutim opasnost je vrebala iznutra. Patuljci su kopali preduboko i probudili [[Balrozi|Balroga]]. Pobjegli su iz Morije. Pri kraju trećega doba patuljci su obnovili grad no nakon samo 5 godina uništili su ih Orkovi. Prstenova družina je prošla kroz Moriju, te je u njoj [[Gandalf]] spao s mosta ali je na kraju uspio ubiti Balroga. Iako je Balrog ubijen, Patuljci se nikada više nisu vratili u Moriju. == Također pogledajte == * [[Patuljci (Gospodar prstenova)]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Gospodar prstenova}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] raoc4xyq1e3rvptj9qec92knuyatu3c 0 25015 3917854 3604153 2026-08-13T11:01:56Z Palapa 383 3917854 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Sketch Map of Beleriand.svg|desno|mini|250px|Mapa Belerianda.]] '''Beleriand'''<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Beleriand|title=Beleriand|date=2026-01-25|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> je imaginarna zemlja iz [[Tolkin]]ovih knjiga. Beleriand se nalazio zapadno od [[Plave planine|Plavih planina]]. [[Vilenjaci]] su bili prvi i najbrojniji stanovnici Belerianda. Kralj Avara (rod Vilenjaka) u Beleriandu je bio [[Elu Tingol]], kralj [[Dorijat]]a. Njegova žena je bila [[Majari|majarski]] duh [[Melijana Maja]]. Njih dvoje su vladali Beleriandom kroz sva doba zvijezda. Međutim, sve se mijenja sa početkom [[Prvo doba sunca|Prvog doba sunca]]. [[Melkor]] stiže na daleki sjever Belerinada i gradi tvrđavu [[Angband]], poznatu kao ''gvozdeni pakao''. Velika vojska [[Noldori|Noldora]], predvođena [[Feanor]]om i [[Fingolfin]]om također dolazi, goneći Melkora. Noldori su uništili Melkorove trupe u Bici pod zvijezdama (Dagor-nuin-Giliath), iako je Feanor poginuo. Tingol je, iako preko volje, dao dopuštenje Noldorima da nasele Beleriand. Princ [[Turgon]] stvara grad [[Gondolin]], sakriven u planinama Ehorijata. Finrod Felagund stvara prostrano kraljevstvo [[Nangotrond]], a Fingolfin i njegov sin Fingon naseljavaju zemlju [[Hitlum]]. Sedam Feanorovih sinova zauzimaju sve istočne zemlje Belerianda. Za neko vrijeme sav Beleriand raste i bogati se. Melkor je ponovo poražen u Slavnoj bici (Dagor Aglareb). Nakon naseljavanja [[Ljudi (Gospodar prstenova)|ljudi]] u Beleriand, nastaje novi raspored teritorija. Kuća Hador naseljava južni Hitlum. Kuća Haletina naseljava šumu Bretil, a kuća Beorova zauzima Dor-lomin. Vilenjaci, ljudi i Patuljci bivaju poraženi u dvije velike bitke: Bici iznenadnog plamena (Dagor Bragollach) i u Bici suza nebrojanih (Nirnaeth Arnoediad). Nakon ove dvije bitke, Melkor zauzima sva kraljevstva ljudi i vilenjaka. [[Valari]] kreću u rat protiv Melkora, koji se završava njegovim potpunim porazom. Nažalost, Beleriand se raspao od siline borbe i potonuo u more. Od Belerianda je ostao samo mali dio zemlje, kasnije nazvat [[Lindon]]. [[Gil-galad]] je tu osnovao jedno vilin-kraljevstvo, 1. godine Drugog doba. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Silmarilion}} {{Commonscat|Middle-earth}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] [[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Beleriand]] [[simple:Middle-earth locations#Beleriand]] 0nurjpjqg16ec33287suhq3xe2lzmkq 0 25043 3917852 3813173 2026-08-13T10:59:21Z Palapa 383 3917852 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Flag of the Kingdom of Rohan No Border.svg|mini|desno|200px|Zastava Rohana]] '''Rohan'''<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Rohan|title=Rohan|date=2026-05-22|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> (Riddermark, Calenardhon)je izmišljeno kraljevstvo iz romana [[Gospodar prstenova|"Gospodar prstenova"]]. Hrabro pleme Jorlinzi su svojom moćnom konjicom spasili Gondor u bici protiv Kolovozaca, barbarskih ljudi u službi [[Sauron]]a. Kao nagradu, Gondor je Jorlinzima dao zemlje na sjeveru. Jorlinzi su naselili tu zemlju i osnovali kraljevstvo Rohan. Rohan je postao poznat po svojoj konjici i zato su Rohirimi nazvani i Gospodari Konja. Čarobnjak [[Saruman]] je u Trećem dobu napao Rohan, ali je poražen u bici kod Helmovog Ponora. Izengard su kasnije unistili [[Enti]]. Rohan je pomogao Gondoru u borbi za [[Minas Tirit]] i borio se protiv Saurona sve dok Crna Kula nije pala i Mordor uništen. Rohan je još dugo vremena bio uspješno i moćno kraljevstvo kojim je u Četvrtom Dobu vladao [[Eomer]]. == Kraljevi Rohana == {{Proširiti sekciju}} == Prva linija == # Jorl Mladi (2485-2545). U mladosti je naslijedio oca. Osnovao je Rohan. Ubili su ga ljudi [[Run|Runa]]. Prva humka kraljeva Rohana podignuta. # Brego (2512-2570). On je izgradio Edoras. Na gozbi se njegov sin Baldor zakleo da će hoditi Stazama Mrtvih. Baldor se nikada na vrati. Brego umre od bola. # Aldor Stari (2544-2645). Bregov drugi sin. Kraljevao je sedamdeset pet godina i zbog toga nazvan Stari. Za njegova vremena Rohan je silno ojačao. # Frea (2570-2659). # Freavajn (2594-2680). # Goldvajn (2619-2699). # Deor (2644-2718). # Gram (2668-2741). # Helm Maljšaka 2691-2759 Kada je on vladao Rohan je pretrpio ogromne gubitke zbog duge zime i invazije [[Orci|Orka]]. Helm i njegovi sinove Halet i Hama su umrli. Frealaf,Helmove sestre sin postade kralj i tako nastade druga linija. == Druga linija == # Frealaf Hildeson (2726-2842) U njegovo vremenu [[Saruman]] naseli [[Izengard]]. Frealaf je bio zadovoljan time. Mislio je da je stekao saveznika. # Brajta (2752-2842). On je bio voljen od svih. Velikodušne ruke,narod ga je obožavao. U njegovo doba Rohirimi su se borili protiv Orka. # Valda (2780-2851). On je kraljevao samo sedam godina. U zasjedi su ga ubili Orci. # Folka (2804-2851). Folka je bio veliki lovac,ali se zakleo da neće loviti dok zadnji Ork u Rohanu ne bude ubijen. Nakon što je zadnji Ork ubijen,otišao je da lovi vepra. Vepar mu je nanio smrtonosne rane i on je umro. # Folkvajn (2850-2903). On je poslao mnogo ratnika [[Gondor|Gondoru]] kada ga je napao [[Harad]]. Njegovi sinovi blizanci,Folkved i Fastred vodili su vojsku ali su poginuli. # Fengel (2870-2953). Bio je sujetan i podmukao. Njegov sin Tengel,bio je veliki prijatelj Gondora. # Tengel (2905-2980). Za njegova doba, Saruman je napadao Rohan. # Teoden (2948-3019). U poznim godinama njegovog života ga je začarao Saruman,ali ga je [[Gandalf]] oslobodio začaranosti. Krenuo je u pomoć Gondoru i poginuo u Bici od Pelenorskih Polja. Eomer,njegov nećak posta i kralj i tako poče Treća Linija. == Treća linija== # Eomer (2991-Č.R 63). Poslije Rata za Prsten bio je kralj Rohirima. Sprijateljio se sa [[Aragorn|Aragornom]]. Vladao je šesdeset pet godina. {{Commonscat|Middle-earth}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Gospodar prstenova}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] 0cy0msw25cq08mlp0lroekuvd7u79fc 0 25047 3917853 3623039 2026-08-13T11:00:34Z Palapa 383 3917853 wikitext text/x-wiki '''Barad-dûr'''<ref>{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Barad-d%C3%BBr|title=Barad-dûr|date=2026-01-25|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> je izmišljena kula iz knjige i filma [[Gospodar prstenova|Gospodara prstenova]]. To je crna kula u [[Mordor]]u odakle [[Sauron]] nadgleda [[Međuzemlje]]. Barad-dûr je srušen od strane Posljednog Saveza, ali kako [[Prsten moći]] nije bio uništen temelji nisu mogli biti uništeni. Sauron ju je ponovo podigao i pojavio se na njenom vrhu u obliku ''plamtećeg oka''. Kada je Sauron uništen, Barad-dur je konačno srušen i od njega su ostale samo ruševine. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.glyphweb.com/arda/b/baraddur.html Enciklopedija Arda] {{Gospodar prstenova}} {{Commonscat|Middle-earth}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] [[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Barad-dûr]] [[la:Geographia Legendarii Tolkien#Mordor]] [[sv:Platser i Tolkiens värld#Barad-dûr]] 2pds1vzjicjxob9aqabng9gp0krt84f 0 25423 3917846 3917259 2026-08-13T10:35:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917846 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Robert Jordan | slika = Robert_Jordan.jpg | opis_slike = Robert Jordan u [[San Diego|San Diegu]] | puno_ime = | rođen_kao = James Oliver Rigney Jr. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1948|10|17}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Južna Carolina)|Charleston]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2007|9|16|1948|10|17}} | mjesto_smrti = Charleston, SAD | zanimanje = [[Pisac|Romanopisac]] | jezik = [[Engleski jezik]] | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = [[Fantastika|Fantazija]] | poznata_djela = [[Točak vremena]] | supružnik = Harriet McDougal ​(1981) | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''James Oliver Rigney, Jr.''' (17. oktobr 1948. – 16. septembar 2007) poznat pod pseudonimima '''Robert Jordan,<ref name="origin">"[[Robert Jordan (character)|Robert Jordan]]" was the name of the protagonist in the 1940 [[Ernest Hemingway|Hemingway novel]] ''For Whom the Bell Tolls'', though this is not how the name was chosen according to a [http://www.theoryland.com/intvmain.php?i=79 1997 interview he did on the DragonCon SciFi Channel Chat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618190947/http://www.theoryland.com/intvmain.php?i=79 |date=18. 6. 2017 }}.</ref> Reagan O'Neal''', '''Jackson O'Reilly''' i '''Chang Lung''' bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] pisac epske [[Fantastika|fantazije]]. Najpoznatiji je po seriji [[Točak vremena]] (koju je završio [[Brandon Sanderson]] nakon njegovesmrti) koja se sastoji od 14 knjiga i romana prequel-a. On je jedan od nekoliko pisaca koji su napisali originalne romane [[Conan Barbarin]]; obožavatelji ga smatraju jednim od najboljih pisaca Conana pored [[Robert E. Howard|Roberta E. Howarda]].<ref>{{Cite web |date=26. 12. 2006 |title=Good Reads – 8/26/10 |url=https://www.goodreads.com/book/show/35232.The_Conan_Chronicles}}</ref> Jordan je također objavljivao historijsku fikciju koristeći pseudonim Reagan O'Neal, vestern kao Jackson O'Reilly, i plesnu kritiku kao Chang Lung. Jordan je tvrdio da je napisao "međunarodni triler" za koji se još uvijek vjeruje da ga je napisao neko drugi.<ref name="theoryland2005">{{Cite web |last=Ross |date=septembar 2005 |title=Radio Dead Air Interview with Robert Jordan |url=http://www.theoryland.com/intvmain.php?i=219#8 |access-date=16. 4. 2012 |publisher=Radio Dead Air |archive-date=8. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108181430/https://www.theoryland.com/intvmain.php?i=219#8 |url-status=dead }}</ref> == Biografija == === Rani život === Rođen je u [[Charleston (Južna Carolina)|Charleston]], u [[Južna Karolina|Južnoj Karolini]]. Otišao je na Univerzitet Clemson nakon srednje škole, ali ga je napustio nakon jedne godine i prijavio se u [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|američku vojsku]].<ref>{{Cite news |last=Reinertsen |first=John Peter |date=22. 1. 2003 |title=For Jordan, fantasy remains fertile field |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/life/books/reviews/2003-01-22-jordan_x.htm |access-date=4. 9. 2021}}</ref> Odslužio je dvije službe tokom [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] kao strijelac helikoptera.<ref>{{Cite book |last=McQueeney |first=W. Thomas |url=https://books.google.com/books?id=9EHFDgAAQBAJ&pg=PT242 |title=The Rise of Charleston: Conversations with Visionaries, Luminaries & Emissaries of the Holy City |date=2017 |publisher=The History Press |isbn=978-1625858597 |page=242 |access-date=7. 8. 2019}}</ref> Odlikovan je Istaknutim letećim krstom sa grozdom hrastovih listova, Bronzanom zvijezdom sa "V" i grozdom hrastovih listova, te dva vijetnamska galantna krsta sa palmom.<ref>{{Cite news |date=21. 9. 2007 |title=Robert Jordan |work=The Daily Telegraph |department=Obituaries |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1563696/Robert-Jordan.html |access-date=7. 8. 2019}}</ref> Nakon povratka iz Vijetnama 1970, studirao je fiziku u Citadeli. Diplomirao je 1974. sa diplomom nauka i počeo raditi u američkoj mornarici kao nuklearni inženjer.<ref name="untitled" /> Počeo je da piše 1977. === Privatni život === Bio je zaljubljenik [[historija|historije]] i uživao je u [[lov]]u, [[ribolov]]u, [[Jedrenje|jedrenju]], [[Poker]]u, [[šah]]u, [[Bilijar]]u i sakupljanju [[lula]]. Sebe je opisao kao episkopa "visoke crkve"<ref name="untitled">{{Cite web |last=Jordan |first=Robert |date=1. 6. 2007 |title=(untitled) |url=https://dragonmount.com/blogs/entry/376-untitled/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705230621/https://dragonmount.com/RobertJordan/?p=85 |archive-date=5. 7. 2007 |website=Dragonmount, the Robert Jordan blog}}</ref> i pričešćivao se više od jednom sedmično.<ref>{{Cite web |last=Denzel |first=Jason |date=27. 9. 2007 |title=My Journey to Robert Jordan's Funeral |url=https://dragonmount.com/blogs/entry/383-my-journey-to-robert-jordans-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011001519/http://www.dragonmount.com/RobertJordan/?p=92 |archive-date=11. 10. 2007 |website=Dragonmount, the Robert Jordan blog}}</ref> Politički je sebe opisao kao "libertarijanskog monarhistu".<ref>{{Cite book |last=Livingston |first=Michael |title=Origins of the Wheel of Time |url=https://archive.org/details/originsofwheelof0000mich |publisher=Tor |year=2022 |isbn=9781250860545 |page=[https://archive.org/details/originsofwheelof0000mich/page/n49 28] |language=English}}</ref> Živio je sa suprugom, Harriet McDougal, koja radi kao urednica knjiga (trenutno u Tor Books; ona je također bila Jordanova urednica) u kući izgrađenoj 1797.<ref name="torbio">{{Cite web |title=Robert Jordan and the Wheel of Time |url=http://www.tor.com/jordan/bio.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012024117/http://www.tor.com/jordan/bio.html |archive-date=12. 10. 2007 |access-date=10. 8. 2009}}</ref> Kao svoje omiljene autore naveo je [[John D. MacDonald|Johna D. MacDonalda]], [[Jane Austen]], [[Louis L'Amour|Louisa L'Amoura]], [[Charles Dickens|Charlesa Dickensa]], [[Robert Heinlein|Roberta A. Heinleina]], [[Mark Twain|Marka Twaina]] i [[Michel de Montaigne|Montaignea]].<ref>{{Cite web |title=Theoryland of the Wheel of Time (Robert Jordan) : Wheel of Time Interview Search Results |url=https://www.theoryland.com/intvsresults.php?kwt=%27favorites%27 |access-date=20. 3. 2023 |website=www.theoryland.com |archive-date=20. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320211442/https://www.theoryland.com/intvsresults.php?kwt=%27favorites%27 |url-status=dead }}</ref> === Bolest i smrt === Objavio je dana 23. marta 2006. da mu je dijagnosticirana Srčana amiloidoza i da mu je, uz liječenje, ostalo još četiri godine života.<ref>{{Cite web |date=23. 3. 2006 |title=Letter from Robert Jordan |url=http://www.locusmag.com/2006/Features/03JordanLetter.html |website=[[Locus Online]]}}</ref> U zasebnoj objavi na blogu ohrabrio je svoje fanove da ne brinu za njega i izjavio da namjerava imati dug i kreativan život.<ref>{{Cite web |last=Jordan |first=Robert |date=24. 3. 2006 |title=Sorry about the premature announcement |url=https://dragonmount.com/blogs/entry/335-sorry-about-the-premature-announcement/ |website=Dragonmount}}</ref> Počeo je hemoterapiju na Mayo klinici početkom aprila 2006.<ref>{{Cite web |last=Jordan, Robert |date=25. 3. 2006 |title=Important note |url=http://www.tor.com/jordan/ |website=Tor Books}}</ref> Učestvovao je u studiji o lijeku Revlimid, koji je nedavno odobren za multipli mijelom, ali još nije testiran na primarnu amiloidozu.<ref>{{Cite web |date=25. 3. 2005 |title=Important note from Robert Jordan |url=http://www.tor.com/jordan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405163217/http://www.tor.com/jordan/ |archive-date=5. 4. 2006}}</ref> Umro je 16. septembra 2007.<ref>{{Cite web |title=Jordan's death |url=http://www.dragonmount.com/RobertJordan/?p=90 |access-date=28. 11. 2011 |website=Dragonmount}}</ref> od komplikacija koje su proizašle iz multiplog mijeloma. Sahranjen je 19. septembra 2007,<ref>{{Cite web |date=20. 9. 2007 |title=James Oliver Rigney Jr. |url=http://www.charleston.net/news/2007/sep/20/james_oliver_rigney_jr16598/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120721233923/http://www.charleston.net/news/2007/sep/20/james_oliver_rigney_jr16598/ |archive-date=21. 7. 2012 |newspaper=The Post and Courier}}</ref> nakon čega je kremiran, a njegov pepeo pokopan u crkvenom dvorištu crkve St. James u Goose Creeku, izvan Charlestona, Južna Karolina.<ref>{{Cite web |title="The Stone" – Entry in Robert Jordan's Blog at Dragonmount, dated October 6, 2008 |url=http://www.dragonmount.com/RobertJordan/?p=134 |access-date=28. 11. 2011 |publisher=Dragonmount.com}}</ref> Jordanovi radovi se mogu naći u posebnim zbirkama [[Charleston College]]a.<ref>{{Cite web |title=Inventory of the James Oliver Rigney, Jr., Papers, 1905–2012 |url=http://archives.library.cofc.edu/findingaids/mss0197.html |access-date=7. 1. 2019 |website=archives.library.cofc.edu |archive-date=7. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107072433/http://archives.library.cofc.edu/findingaids/mss0197.html |url-status=dead }}</ref> == Izabrana djela == === Točak vremena === {{Glavni|Točak vremena}} Jordan je objavio 11 knjiga od 14 u glavnoj sekvenci serije [[Točak vremena]]. Recenzenti i obožavatelji ranijih knjiga primijetili su usporavanje tempa događaja u posljednjih nekoliko nastavaka koje je napisao isključivo Jordan zbog proširenja opsega serije u cjelini.<ref>{{cite magazine |last=Cannon |first=Peter |title=Crossroads of Twilight (Book) |url=https://archive.org/details/sim_publishers-weekly_2002-12-23_249_51/page/50 |magazine=Publishers Weekly |date=23. 12. 2002 |volume=249 |issue=51 |page=50}}</ref> Zbog svojih zdravstvenih problema, nije radio punom snagom na posljednjem djelu ''[[Sjećanje na svjetlost]]'' (kasnije podeljenom u tri toma počevši od ''[[Dolazeća oluja]]''), ali zapisi na blogu potvrđuju da je nastavio da radi na njemu do svoje smrti, a on je je podijelio sve važne detalje radnje sa svojom porodicom nedugo prije nego što je umro.<ref>{{Cite web |title=Robert Jordan's Official Blog |url=http://www.dragonmount.com/RobertJordan/?p=66 |access-date=28. 11. 2011 |publisher=Dragonmount.com}}</ref> On je tvrdio da će na taj način knjiga biti objavljena čak i ako se "najgore zaista dogodi".<ref>{{Cite web |date=30. 11. 2006 |title=Forbes article on Jordan's illness |url=https://www.forbes.com/2006/11/30/robert-jordan-illness-tech-media_cx_hc_books06_1201jordan.html |access-date=28. 11. 2011 |website=Forbes}}</ref> Tor Books je 7. decembra 2007. objavio da je [[Brandon Sanderson]] izabran da završi seriju Točak vremena. [[Harriet McDougal]], Jordanova udovica, izabrala je Sandersona nakon što je pročitala ''[[Maglorođeni: Konačno carstvo]]''<ref>{{Cite web |title=TOR Press Release |url=http://www.tor-forge.com/NewsArticle.aspx?articleId=647 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212090331/http://www.tor-forge.com/NewsArticle.aspx?articleId=647 |archive-date=12. 12. 2007}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Br. !Naziv knjige !Datum objavljivanja !Broj stranica/broj riječi !Bilješke |- |0. |''[[Novo proljeće]]'' |6. januar 2004. |334 mehki povez/334 tvrdi povez/122.150 riječi |Prequel smješten 20 godina prije događaja iz prvog romana. |- |1. |''[[Zjenica svijeta]]'' |15. januar 1990. |782 mehki povez/702tvrdi povez/305.902 riječi | |- |2. |''[[Lov na rog]]'' |15. novembar 1990. |681 mehki povez/599 tvrdi povez/267.078 riječi | |- |3. |''[[Ponovorođeni Zmaj]]'' |15. oktobar 1991. |675 mehki povez/545 tvrdi povez/251.392 riječi | |- |4. |''[[Dolazak sjenke]]'' |15. septembar 1992. |981 mehki povez/891 tvrdi povez/393.823 riječi | |- |5. |''[[Nebeski oganj]]'' |15. oktobar 1993. |963 mehki povez/684 tvrdi povez/354.109 riječi | |- |6. |''[[Gospodar haosa]]'' |15. oktobar 1994. |987 mehki povez/699 tvrdi povez/389.823 riječi |Nominiran za [[nagradu Locus]], 1995.<ref name="WWE-1995">{{Cite web |title=1995 Award Winners & Nominees |url=http://www.worldswithoutend.com/books_year_index.asp?year=1995 |access-date=7. 10. 2009 |website=Worlds Without End}}</ref> |- |7. |''[[Kruna mačeva]]'' |15. maj 1996. |856 mehki povez/635 tvrdi povez/295.028 riječi | |- |8. |''[[Staza bodeža]]'' |20. oktobar 1998. |672 mehki povez/591 tvrdi povez/226.687 riječi | |- |9. |''[[Srce zime]]'' |7. novembar 2000. |766 mehki povez/533 tvrdi povez/238.789 riječi |Prolog knjige objavljen kao promotivna e-knjiga u septembru 2000. |- |10. |''[[Raskršće sumraka]]'' |7. januar 2003. |822 mehki povez/681 tvrdi povez/271.632 riječi |Prolog knjige objavljen kao promotivna e-knjiga 17. jula 2002. |- |11. |''[[Bodež snova]]'' |11. oktobar 2005. |837 mehki povez/761 tvrdi povez/315.163 riječi |Prolog knjige objavljen kao promotivna e-knjiga 22. jula 2005. |- |12. |''[[Dolazeća oluja]]'' |27. oktobar 2009. |766 mehki povez/766 tvrdi povez/297.502 riječi |Završio [[Brandon Sanderson]] |- |13. |''[[Kule ponoći]]'' |2. novembar 2010. |864 mehki povez/843 tvrdi povez/327.052 riječi |Završio [[Brandon Sanderson]]<ref name="Brandon Sanderson's Facebook page">{{Cite web |title=Brandon Sanderson's Facebook page |url=http://www.facebook.com/BrandonSandrson?v=wall&story_fbid=137045153003317 |via=Facebook}} {{registration required}}</ref> |- |14. |''[[Sjećanje na svjetlost]]'' |8. januar 2013. |912 mehki povez/909 tvrdi povez/353.906 riječi |Završio [[Brandon Sanderson]],<ref name="Brandon Sanderson's Google+ Post">{{Cite web |last=Sanderson |first=Brandon |author-link=Brandon Sanderson |date=1. 8. 2012 |title=Brandon Sanderson – Google+ – Today I got up, and I did not have a Wheel of Time book to work on. |url=https://plus.google.com/u/0/112625949782182655505/posts/Y5jVWa24AfB |access-date=4. 8. 2012}}</ref> epilog Robert Jordan<ref>{{Cite web |date=8. 1. 2013 |title=Brandon Sanderson Blog: It's finally out |url=http://www.brandonsanderson.com/its-finally-out |access-date=25. 3. 2013 |publisher=BrandonSanderson.com}}</ref> |- | - |'''Ukupno''' |'''22. godine, 11. mjeseci i 24 dana''' |'''11.898 mehki povez/10.173 tvrdi povez/4.410.036 riječi''' | |} Svi navedeni ukupni iznosi stranica u mehkom povezu odnose se na najrasprostranjenija izdanja mehkog povezom za masovno tržište. Broj stranica za izdanja s tvrdim povezom (HB) ne uključuje broj stranica u pojmovniku ili dodacima. ''[[Svijet Točka vremena Roberta Jordana]]'' jest enciklopedija za seriju o neimenovanom svijetu u kome se radnja odvija, a koji obožavaoci serije često nazivaju Svijetom točka. U Sjedinjenim Državama izdaje ga [[Tor Books]], au Velikoj Britaniji [[Orbit Books]]. Većinu teksta napisala je [[Teresa Paterson]] na osnovu bilješki i informacija koje je dao Jordan, koji je također bio glavni urednik na projektu. Iako su informacije u vodiču uglavnom kanonske, knjiga je namjerno napisana s nejasnim, pristranim ili čak potpuno lažnim (ili nagađanim) informacijama na mjestima, jer je Patterson smatrala da će to odražavati ključnu temu serije (promjenjivost znanja širom vremena i udaljenost).<ref>{{Cite web |title=Teresa Patterson at DragonCon 2005 |url=http://www.dragonmount.com/News/?p=213}}{{Dead link|date=oktobar 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Conan Barbarian === {{Glavni|Conan Barbarian}} Jordan je bio jedan od nekoliko pisaca koji su pisali priče o Conanu Barbarinu. Kada je [[Tom Doherty]] dobio prava, roman mu je trebao vrlo brzo, pa ga je Jordanova supruga Harriet McDougal preporučila jer je znala da je napisao svoj prvi roman, ''Warriors of the Altaii'', za trinaest dana. {{Citat|Pa je mislio da mogu nešto brzo napisati, i bio je u pravu, i to mi se dopalo. Bilo je zabavno pisati nešto potpuno pretjerano, puno ljubičaste proze, i u trenutku slabosti pristao sam da uradim još pet romana i novelizaciju drugog Conanovog filma. Odlučio sam da su te stvari vrlo dobre za moju disciplinu. Morao sam raditi s likom i svijetom koji su već bili stvoreni, a ipak pronaći način da kažem nešto novo o liku i svijetu. To je bila vrlo dobra vježba.[29]}} * ''[[Conan the Invincible]]'' (1982) * ''[[Conan the Defender]]'' (1982) * ''[[Conan the Unconquered]]'' (1983) * ''[[Conan the Triumphant]]'' (1983) * ''[[Conan the Magnificent]]'' (1984) * ''[[Conan the Destroyer]]'' (1984) (adaptacija filma istog naslova) * ''[[Conan the Victorious]]'' (1984) Bile su spakovane u dva odvojena toma kao Conan the Destroyer: == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20051013061036/http://www.dragonmount.com/RobertJordan/ Robert Jordan blog] * [https://web.archive.org/web/20060908170017/http://www.sffworld.com/forums/forumdisplay.php?f=22 Robert Jordan forum] * [http://www.fantasticfiction.co.uk/authors/Robert_Jordan.htm Bibliografija] * [http://www.tor-forge.com/author/robertjordan Robert Jordan na Tor Books] * [http://www.worldswithoutend.com/author.asp?ID=725 Robert Jordan] na Worlds Without End == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Jordan, Robert}} [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Američki pisci fantastike]] [[Kategorija:Biografije, Charleston (Južna Carolina)]] [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Umrli 2007.]] [[Kategorija:Točak vremena]] i5eox8tp695mcz6nsp20ngu8a81i4v1 0 27381 3917842 3625325 2026-08-13T09:30:06Z Palapa 383 3917842 wikitext text/x-wiki {{Vijek PNE|1}} [[Datoteka:East-Hem 100bc.jpg|mini|300px|Istočna hemisfera na početku 1. vijeka p. n. e.]] [[Datoteka:East-Hem 001ad.jpg|mini|300px|Istočna hemisfera na kraju 1. vijeka p. n. e.]] '''1. vijek p. n. e.''', također poznat i kao posljednji vijek p. n. e. počeo je na prvi dan godine 100. p. n. e. i završio na posljednji dan godine 1. p. n. e. Označavanje "novom erom" ne koristi [[nulta godina|nultu godinu]]; međutim, astronomsko brojanje godina koristi znak minus, pa "2. p. n. e." može biti "godina -1". U holocenskom kalendaru je ovo 99. vijek; pokriva godine od 9901. do 10.000. == Pregled == Za 1. vijek p. n. e. na [[istočna hemisferi|istočnoj hemisferi]] je karakterističan nastavak uspona dva [[svjetsko carstvo|svjetska carstva]]. Na krajnjem istoku je Kinesko Carstvo pod [[dinastija Han|dinastijom Han]] poslije smrti kralja [[Wu od Hana|Wua]] svoju teritorijalnu ekspanziju usmjerila na zapad, prema [[Centralna Azija|Centralnoj Aziji]], dok se na unutrašnjem planu pod [[Konfucijanizam|konfucijanizmom]] kao državnom ideologijom stvorio prosperitet i razvila kultura. Na krajnjem zapadu je, pak, [[Rimska Republika]]<ref>{{Cite web|url=https://study.com/academy/lesson/the-roman-empire-government-culture.html|title=Roman Empire {{!}} History, Location & Timeline - Lesson|website=study.com|language=en|access-date=2026-08-13}}</ref> prolazila kroz izuzetno buran period društvenih sukoba koji su se odrazili kako kroz [[Rimski građanski ratovi|građanske ratove]] i nastavak teritorijalne ekspanzije na okolne oblasti. Rim je tako direktno ili preko klijentskih država proširio svoju vlast na gotovo cijelu [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Levant]] i [[Egipat]], uništivši pri tome ostatke nekadašnjih [[helenizam|helenističkih]] carstava, a dalju ekspanziju na istok je zaustavio jedino otpor [[Partsko Carstvo|Partskog Carstva]]. Na zapadu su Rimljani pacificirali [[Hispanija|Hispaniju]] i pod [[Julije Cezar|Cezarom]] osvojili [[Galija|Galiju]]. Građanske ratove je okončao [[Oktavijan August]], transformiravši Republiku u [[Rimsko Carstvo|Carstvo]] i stvorivši tako preduslove za [[pax romana]], dugi period relativnog mira i blagostanja, koji će dovesti do vrhunca antičke civilizacije. == Važnije osobe == * [[August]], državnik, prvi rimski car * [[Gaj Julije Cezar]], rimski državnik, vojskovođa i pisac * [[Kvint Horacije Flak]], rimski pisac * [[Marko Tulije Ciceron]], rimski govornik i državnik * [[Marko Vipsanije Agripa]], rimski državnik i vojskovođa * [[Pompej|Pompej Veliki]], rimski državnik i vojskovođa * [[Vergilije|Publije Vergilije Maron]], rimski pisac == Izumi i otkrića == * U Rimu postalo uobičajeno [[puhanje stakla]]. * U Rimu sagrađena prva [[kupola]]. * [[Antikitera mehanizam]], prvi poznati (mehanički) [[računar]]. * Najstariji [[Maje|majanski]] prikaz [[Nula|nule]] na [[Amerika|američkom kontinentu]] nalazi se u južnoj [[Meksiko|meksičkoj]] državi [[Chiapas]]. {{Commonscat|1st century BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} df387za3ezmdmyczf7gi66zyqmvx49w 0 34867 3917764 3886942 2026-08-12T17:46:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917764 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Muhamed Kondžić | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1932|9|28}} | mjesto_rođenja = [[Derventa]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1996|10|7|1932|9|28}} | mjesto_smrti = [[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = Hakija | zanimanje = književnik | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = Djela: “Sužnji”, “Žive muke”. }} '''Muhamed Kondžić''' ([[Derventa]], 28. septembar 1932 – [[Zenica]] 7. oktobar 1996) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[pisac|književnik]].<ref>{{Cite web|url=https://eteia.home.xs4all.nl/kitabhana/Kondzic_Muhamed/Biografija.html|title=Kitabhana.net|website=eteia.home.xs4all.nl|access-date=19. 9. 2024|archive-date=19. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919050653/https://eteia.home.xs4all.nl/kitabhana/Kondzic_Muhamed/Biografija.html|url-status=dead}}</ref> == Biografija == [[Datoteka:Ploča Zenica - Muhamed Kondžić.jpg|lijevo|mini|267x267piksel|Spomen ploča za Muhameda Kondžića na zgradi u kojoj je živio u [[Zenica|Zenici]]]] U Derventi je završio osnovnu i srednju školu, dok je [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofski fakultet]], Odsjek jugoslavenskih književnosti i srpskohrvatskog jezika, završio u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Nakon studija radio je kao prosvjetni radnik i [[novinarstvo|novinar]] u Derventi, [[Prnjavor]]u, [[Slavonski Brod|Slavonskom Brodu]], [[Tuzla|Tuzli]] i [[Travnik]]u. Nakon toga dolazi u [[Zenica|Zenicu]] i piše za ”[[Oslobođenje]]” i “Našu riječ”. Godine 1976. biva osuđen na četiri i po godine zatvora zbog članka u novinama “Naša riječ”, a tokom služenja kazne sin mu je poginuo u saobraćajnoj nesreći, a supruga izvršava samoubistvo.<ref>{{Cite web|url=https://arhiva.tacno.net/kultura/zive-muke-muhameda-kondzica/|title=Žive muke Muhameda Kondžića|date=20. 9. 2019|website=Tacno.net|language=hr-HR|access-date=21. 9. 2024|archive-date=19. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919050653/https://arhiva.tacno.net/kultura/zive-muke-muhameda-kondzica/|url-status=dead}}</ref> Kondžiću nakon izlaska na slobodu živi kao beskućnik, spavajući na klupama, željezničkoj stanici i lokalnim haustorima, boraveći i po šahtovima za parno grijanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.nedjelja.ba/hr/kultura/vijesti/knjizevna-vecer-u-povodu-90-godisnjice-rodenja-muhameda-kondzica/27743|title=Književna večer u povodu 90. godišnjice rođenja Muhameda Kondžića {{!}} Katolički tjednik|last=nedjelja.ba|website=www.nedjelja.ba|language=hr|access-date=21. 9. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zurnal.info/clanak/jos-jedan-kondzicev-krug-gradom/23992|title=U ŠAHTU: Još jedan Kondžićev krug gradom|date=11. 5. 2021|website=Žurnal|language=bs|access-date=21. 9. 2024}}</ref> Godine 1994, 22. oktobra spalio je svoje knjige pred Općom bibliotekom u Zenici, izuzev djela "Žive muke". U to vrijeme mediji su prenosili da se radilo o protestu zbog stradanja građana BiH u ratu, ali poslije se ispostavilo da je Kondžić time reagirao na svoj status i odnos države prema njemu i drugim kolegama književnicima.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/lifestyle/kultura/141985/muhamed-kondzic-1994-iz-protesta-javno-spalio-sve-svoje-knjige|title=Muhamed Kondžić iz protesta javno spalio sve svoje knjige}}</ref> Dobija posao prvo u [[Muzej grada Zenice|Muzeju grada Zenice]], pa zatim u Centru za kulturu. Dobitnik je nekoliko nagrada i priznanja.<ref>{{Cite web|url=http://h.etf.unsa.ba/disident/muhamed-kondzic-1932-1996/|title=Muhamed Kondžić (1932 –1996) - Dissident|date=17. 6. 2019|language=en-US|access-date=21. 9. 2024}}</ref> Umro je 7. oktobra 1996. u Zenici. Preminuo je od [[Rak pluća|karcinoma pluća]].<ref>{{Cite web|url=https://arhiva.tacno.net/kultura/zive-muke-muhameda-kondzica/|title=Žive muke Muhameda Kondžića|date=20. 9. 2019|website=Tacno.net|language=hr-HR|access-date=19. 9. 2024|archive-date=19. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919050653/https://arhiva.tacno.net/kultura/zive-muke-muhameda-kondzica/|url-status=dead}}</ref> == Nagrade == *Nagrada "Željezare Sisak" *Nagrada IP "Svjetlost" *[[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine|Nagrada Udruženja književnika BiH]]. == Djela == * "Koga kriju knjige dugovanja", Sarajevo, 1972. * "[[Noć nema svjedoka]]", Sarajevo, 1979. * "[[Silicijum front]]", Sarajevo, 1982. * "[[Žive muke]]", Sarajevo, 1983. * "Ham - Dagova osveta", Sarajevo, 1984. * "Uvježbavanje boli", Sarajevo, 1988. * "Limeni lijes za Salcburg", Zenica, 1989. * "Sužnji", zbirka pripovjedaka, "Svjetlost", Sarajevo, 1991. == Reference == {{Wikicitat}} {{DEFAULTSORT:Kondžić, Muhamed}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Biografije, Derventa]] [[Kategorija:Rođeni 1932.]] [[Kategorija:Umrli 1996.]] 55iafzuuu3qzcrmormuds22eu5e8dx3 0 37918 3917843 3666498 2026-08-13T09:33:30Z Palapa 383 3917843 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''625.''' ('''[[Rimski brojevi|DCXXV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 625. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. [[Datoteka:Mohammad_adil_rais-map1.PNG|mini|[[Heraklije|Heraklijeva]] kampanja u [[Armenija|Armeniji]] i [[Anadolija|Anatoliji]]]] == Događaji == * [[23. mart]] - Odigrala se jedna od historijskih bitki u islamskom svijetu, [[Bitka kod Uhuda]] == 625. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[Hasan ibn Ali]] - sin [[Alija ibn Ebu-Talib|Alije ibn Ebu-Taliba]], četvrtog [[Pravedne halife|pravednog halife]], kojeg [[Šiitski islam|šiitski]] muslimani smatraju drugim [[imam]]om. == [[Smrt|Umrli]] == * [[25. oktobar]] - Umro papa [[Bonifacije V]] {{Commonscat|625|625.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 4yf4b0kpy5col0vcmcw8q42nt6mtcmr 0 40064 3917804 3654655 2026-08-12T23:04:42Z Palapa 383 3917804 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|420}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''420. p. n. e.''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru.<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> Denominacija 420 p. n. e.za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 420. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|420 BC}} lci9xc5as7lies3btgbpnjlqouagp56 0 40065 3917803 3665234 2026-08-12T23:04:12Z Palapa 383 3917803 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|421}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''421. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme u Rimu je bila poznata kao Godina konzulstva Vibulana i Barbata<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 333. Ab urbe condita). Denominacija 421 pne za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 421. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|421 BC}} momvyz0njwy6chobesaeh47p3fg7gj4 0 40066 3917802 3660998 2026-08-12T23:03:28Z Palapa 383 3917802 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|422}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina 422. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme je bila poznata kao Godina Tribunata Kapitolina, Mugilana i Merende<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 332. Ab urbe condita). Denominacija 422 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 422. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} e44y2n4d21fmlc9hvf687q9800lwp0n 0 40069 3917805 3652078 2026-08-12T23:05:22Z Palapa 383 3917805 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|425}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''425. pne.''' bila je godina [[rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U [[Antički Rim|rimskoj državi]] bila je poznata kao '''Godina tribunata Atratina, Medulina, Cincinata i Barbata<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 329. ''[[Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 425. pne. za ovu godinu koristila se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 425. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[Artakserks III]] - jedanaesti [[Šah (titula)|šah]] [[Perzija|perzijske]] dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|425 BC}} sfnv9vsa5ax7plnmp3yp3opl9sxvbdl 0 40070 3917806 3654777 2026-08-12T23:05:42Z Palapa 383 3917806 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|426}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''426. p. n. e.''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao Godina Tribunata Cincinnata, Albina, Fuza i Kosa<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 328. Ab urbe condita). Denominacija 426 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 426. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} mihbm6mi915fce4shm1sjx3ss7k9n91 0 40078 3917812 3653755 2026-08-12T23:14:39Z Palapa 383 3917812 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|434}}Godina '''434. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme, bila je poznata kao '''Druga godina konzulstva Julija i Trikosta''' ili '''Godina konzulstva Kapitolina i Pretekstata''' i '''Godina tribunata Kosa, Pretekstata i Kapitolina<ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls|title=List of Roman Consuls by Year - Roman Empire|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=15. 11. 2025}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 320. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 434. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 434. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} i8ogx7jjjisu3xl2u098b1f5469tmfy 0 40082 3917807 3653355 2026-08-12T23:07:09Z Palapa 383 3917807 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|438}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''438. p. n. e.''' bila je godina [[rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U [[Drevni Rim|rimskoj državi]] bila je poznata kao '''Godina konzulstva Macerina, Jula i Cincinata<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 316. ''[[Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 438. p. n. e. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina. [[Datoteka:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|mini|Zamišljeni prikaz Partnenona u klasično doba]] == Događaji == * Arhitekti [[Iktin]] i [[Kalikrat]] na [[atena|atenskoj]] [[Akropola|Akropoli]] nakon devet godina izgradnje dovršavaju [[Partenon]]. Hram je posvećen na [[Panathenaea|Panatenejskom]] festivalu u čast boginje [[Atena (boginja)|Atene]]. Istovremeno znameniti kipar [[Fidija]] dovršava kolosalnu, 12 metara visoku i od zlata i slonovače izrađenu, statuu boginje Atene poznatu kao [[Athena Parthenos]], a koja je smještena u Partenonu. * Na Partnenonu počinje izrada reljefa ''Tri boginje'' (dovršenog [[432. p. n. e.]]), a koji se sada čuva u londonskom Britanski muzej|Britanskom muzeju, te jonski red|jonske frize sjevernoj strani, također dovršene 432. p. n. e., a čiji se dijelovi danas čuvaju u Britanskom muzeju i [[Louvre]]u. * ''[[Alkestida (drama)|Alkestida]]'', drama [[stara Grčka|grčkog]] dramtičara [[Euripid]]a, je prvi put izvedena na [[Dionizijski festival|Dionizijskom festivalu]] u Ateni. * Italijanski grad [[Capua]] pada u ruke [[Samniti|Samnita]]. == 438. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 1hl5jdgf5n2y3q7qm330h5upkd6842s 0 40091 3917808 3785177 2026-08-12T23:09:45Z Palapa 383 3917808 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|447}} Godina '''447. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Macerina i Julija<ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls|title=List of Roman Consuls by Year - Roman Empire|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=15. 11. 2025}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 307. Ab urbe condita). Oznaka 447. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} Perikle predvodi atinske snage u protjerivanju barbara s tračkog poluotoka Galipolje, kako bi se atinski kolonisti naselili u regiji.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.4159/dlcl.plutarch-lives_pericles.1916|title=Lives. Pericles|last=Plutarch|date=1916|website=Digital Loeb Classical Library|access-date=15. 11. 2025}}</ref> Stoga Perikle započinje politiku kleruhije (kleruhos) ili "naseljavanja izvana". Ovo je oblik kolonizacije u kojem se siromašnim i nezaposlenim ljudima pomaže da emigriraju u nove regije. == 447. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 16tgkbwy6sje1uetyrm69kbhhm5h2fx 0 40092 3917809 3652329 2026-08-12T23:10:06Z Palapa 383 3917809 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|448}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''448. pne.''' bila je godina [[rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U [[Antički Rim|rimskoj državi]] bila je poznata kao '''Godina konzulstva Koritinesana i Celiomontana<ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls|title=List of Roman Consuls by Year - Roman Empire|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=15. 11. 2025}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, '''godina 306. ''[[Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 448. pne. za ovu godinu koristila se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 448. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[Aristofan]] - [[Antička Grčka|starogrčki]] pisac komedija. == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|448 BC}} r6zgojnhcyp2kyler5wtin6d7vkj6fv 0 40095 3917810 3807227 2026-08-12T23:10:53Z Palapa 383 3917810 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|451}} Godina '''451. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Sabinusa i Augurina<ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls|title=List of Roman Consuls by Year - Roman Empire|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=15. 11. 2025}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref> i Prva godina decemvira (ili, rjeđe, godina 303. Ab urbe condita). Oznaka 451. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 451. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 9jl9rhg1bem7w7coxsb6ka2vxorktkb 0 40113 3917811 3729674 2026-08-12T23:13:33Z Palapa 383 3917811 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|469}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina 469. p. n. e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Priska i Celiomontana<ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls|title=List of Roman Consuls by Year - Roman Empire|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=15. 11. 2025}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 285. Ab urbe condita). Oznaka 469. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 469. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} kimk8t2ezyg2nqin950rn36a4el37tp 0 51829 3917847 3792877 2026-08-13T10:51:27Z Palapa 383 3917847 wikitext text/x-wiki {{U začetku}} [[Datoteka:Dol guldur.jpg|mini|desno|200px|Dol Guldur]] '''Dul Guldur'''<ref>{{Cite web|url=https://lotr.fandom.com/wiki/Dol_Guldur|title=Client Challenge|website=lotr.fandom.com|access-date=2025-12-26}}</ref> je izmišljena [[Sauron|Sauronova]] tvrđava iz [[Gospodar prstenova|Gospodara Prstenova]]. [[Sauron]] ju je sagradio u [[Mrka Šuma|Mrkoj Šumi]] i vladao u njoj pod imenom Nekromant. U Dol Gulduru kotili su se Orci, Paukovi i druga zla bića. Nakon što se Sauron uzdigao u [[Mordor|Mordoru]] Dol Guldurom su vladali [[Nazguli]]. Za vrijeme Rata za Prsten Vilenjaci [[Lorien|Loriena]] su uništili Dol Guldur. == Također pogledajte == * [[Minas Itil]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://www.encyclopedia-of-arda.com/d/dolguldur.html|title=The Encyclopedia of Arda - Dol Guldur|website=www.encyclopedia-of-arda.com|access-date=2026-08-13}} {{Gospodar prstenova}} {{Commonscat|Middle-earth}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]] [[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Dol Guldur]] [[pl:Lista zamków i twierdz Śródziemia#Dol Guldur]] oeiuxj1izkh3yf9vo3pkffp7gb1qh7d 0 65558 3917840 3834123 2026-08-13T09:12:38Z Palapa 383 3917840 wikitext text/x-wiki Sadašnji '''grb [[Gvatemala|Gvatemale]]''' usvojen je nakon [[1871 Guatemalan Revolution|Liberalne revolucije 1871. godine]] dekretom predsjednika [[Miguel García Granados|Miguela Garcíe Granadosa]] . Sastoji se od više simbola koji predstavljaju slobodu i suverenitet na [[Bleu celeste|plavom celestnom]] štitu.<ref name="kwei">{{Cite web|url=https://aprende.guatemala.com/cultura-guatemalteca/civismo/escudo-de-armas-simbolo-patrio-guatemala/|title=El escudo de armas, símbolo patrio de Guatemala|last=Kwei|first=Ivon|date=6 September 2017|website=Aprende Guatemala.com|language=es-GT|access-date=25 May 2020}}</ref> Prema vladinim specifikacijama, grb bi trebao biti prikazan bez [[Escutcheon (heraldry)|štita]] samo kada je na [[Zastava Gvatemale|zastavi]],<ref name="specs">{{Cite web|url=https://hoyhistoriagt.org/tag/bandera-de-guatemal/|title=Bandera de Guatemal|website=Hoy en la Historia de Guatemala|language=es-ES|access-date=25 May 2020}}</ref> ali verzija bez štita se često koristi suprotno tim propisima.<ref>{{Cite web|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/gt).html|title=Guatemala - Coat of Arms|website=www.crwflags.com|access-date=25 May 2020}}</ref><ref name="SiNa">{{Cite web|url=http://www.icap.ac.cr/index.php/integracion-centroamericana/simbolos-nacionales|title=Símbolos Nacionales|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402094845/http://www.icap.ac.cr/index.php/integracion-centroamericana/simbolos-nacionales|archive-date=2015-04-02|url-status=dead|access-date=2015-03-18}}</ref>[[Datoteka:Coat_of_arms_of_Guatemala.svg|mini|desno|200px|Grb Gvatemale]] '''[[Grb]] [[Gvatemala|Gvatemale]]'''<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/flags/guatemala|title=Flags, Symbols, & Currencies of Guatemala|date=2021-02-24|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=2025-12-08}}</ref> se sastoji iz: * vijenca maslinovih grančica, simbola pobjede * ptice [[Kvecal]], simbola slobode * svitka na kome na piše "LIBERTAD 15 DE SEPTIEMBRE DE 1821" (Sloboda, [[15. septembar]] [[1821]]) * Dvije ukrštene puške s bajonetima * Dva ukrštena mača, simbola časti Grb je dizajnirao švicarac [[Jean-Baptiste Frener]] koji je živio u [[Gvatemala|Gvatemali]] od [[1854]] do [[1897]]. == Također pogledajte == * [[Zastava Gvatemale]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * <br /> {{Grbovi Sjeverne Amerike}} {{Commonscat|Coats of arms of Guatemala}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Grbovi država|Gvatemala]] [[Kategorija:Gvatemala]] ac7cxje7ek4qqjrix9oxys6njoha808 0 66401 3917738 3787568 2026-08-12T14:42:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917738 wikitext text/x-wiki '''Midraali''' (en:Myrddraal),<ref>{{Cite web|url=http://jordan.co.zw/WoT/Guidev3/Guidev3.html#myrd|title=The World of Robert Jordan's The Wheel of Time|website=jordan.co.zw|access-date=3. 12. 2025}}</ref> su imaginarna bića iz svijeta [[Točak vremena|Točka vremena]]. Jedni su od '''Shadowspawn''' vrsta. Midraali su zla stvorenja, stvorena za vrijeme [[Rat Moći|Rata Moći]], i služe [[Mračni|Mračnog]]. Imaju ljudski oblik, ali nemaju oči. Međutim, ostala čula su im izvanredno razvijena. Boje ih se u svim zemljama svijeta. Midraali imaju mnoga imena: Sjene, Vrebači, itd. Postoji jedna izreka: pogled Midraala je strah. Žive u Pustari. Iako su Midraali zaista užasni, neke priče o njima su pretjerivanje. Na primjer, priča se da jašu sjenke i da su visoki sedam metara. Oružje Midraala ubija jednim udarcem. Kada se ubije Midraal on ne umire odmah, njegovo tijelo nastavi da se koprca i da maše oružjem još nekoliko sati. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://philarchive.org/archive/XHITIA Tolkien’s Influence and the World of The Wheel of Time]{{Mrtav link}} {{Točak vremena}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Točak vremena]] [[en:Shadowspawn#Myrddraal]] 2t64f5fe408df0gidaztbouzqfhjm6t 0 92084 3917765 3897797 2026-08-12T18:01:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917765 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Mustafa Peštalić | slika = | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|3|28}} | rodnigrad = [[Brčko]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | gradsmrti = | državasmrti = | visina = | pozicija = [[Golman]] | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 1980–1982. | klubovi1 = [[FK Lokomotiva Brčko|Lokomotiva Brčko]] | nastupi(golovi)1 = | godine2 = 1982–1984. | klubovi2 = [[FK Vojvodina|Vojvodina]] | nastupi(golovi)2 = | godine3 = 1984–1986. | klubovi3 = [[FK Spartak Subotica|Spartak Subotica]] | nastupi(golovi)3 = | godine4 = 1986–1988. | klubovi4 = [[HNK Šibenik|Šibenik]] | nastupi(golovi)4 = | godine5 = 1988–1990. | klubovi5 = [[FK Sloboda Tuzla|Sloboda]] | nastupi(golovi)5 = | godine6 = 1990–1991. | klubovi6 = [[FK Velež Mostar|Velež]] | nastupi(golovi)6 = | godine7 = 1991–1992. | klubovi7 = [[C.F. Estrela da Amadora|Estrela da Amadora]] | nastupi(golovi)7 = | godine8 = 1992–1994. | klubovi8 = [[SC Campomaiorense]] | nastupi(golovi)8 = | godine9 = 1994–1995. | klubovi9 = [[SC União Lamas]] | nastupi(golovi)9 = | godine10 = 1995–1997. | klubovi10 = [[AD Camacha]] | nastupi(golovi)10 = | godine11 = 1997–1999. | klubovi11 = [[Sing Tao SC]] | nastupi(golovi)11 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = | nacionalneekipe1 = | nacionalninastupi(golovi)1 = | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | trenergodine = 2012. | trenerklubovi = [[FK Spartak Subotica|Spartak Subotica]] (trener golmana) | zadnjeuređivanje = 8. juni 2026 }} '''Mustafa Peštalić''' (rođen 28. marta 1963) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] nogometni trener i bivši golman koji je igrao za nekoliko klubova u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]], [[Portugal]]u i [[Hong Kong]]u. == Igračka karijera == === Klubovi === Rođen u Brčkom, u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR BiH]], koja je bila dio Jugoslavije, počeo je trenirati fudbal u lokalnom klubu, [[FK Lokomotiva Brčko|FK Lokomotivi]] iz [[Brčko|Brčkog]], prije nego je 1982. ostvario transfer u [[FK Vojvodina|FK Vojvodinu]], koja se takmičila u prvoj ligi Jugoslavije, gdje je u dvije sezone upisao samo 5 ligaških nastupa,<ref>{{Cite web|url=https://www.fkvojvodina.com/rezultati.php?sezona=1982/83|title=1982/83 {{!}} Rezultati, FKVojvodina.com|website=www.fkvojvodina.com|access-date=30. 12. 2025|archive-date=27. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227170343/https://www.fkvojvodina.com/rezultati.php?sezona=1982/83|url-status=dead}}</ref> nakon čega se odlučuje pridružiti subotičkom drugoligašu, [[FK Spartak Subotica|FK Spartak]], gdje je postao standardan prvotimac. Nakon 2 sezone u Subotici, igrao je još 2 sezone u istoj ligi, ovaj put za [[HNK Šibenik]], nakon čega se 1988. pridružio [[FK Sloboda Tuzla|Slobodi]] iz Tuzle, čime se vratio u vrh jugoslovenskog fudbala. Nakon dvije sezone u Tuzli, igrao je za mostarski [[FK Velež Mostar|Velež]], prije nego je napustio Jugoslaviju 1991.<ref>Knjiga: "Rođeni - Prvoligaške generacije 1952–1991" by Zoran Mrđenović, str. 38.</ref> Na ljeto 1991, pridružio se portugalskom klubu [[C.F. Estrela da Amadora|Estrela da Amadora]], a narednih šest godina igrao je u Portugalu za [[SC Campomaiorense]], [[CF União Lamas]] i [[AD Camacha]]. Portugal je napustio 1997, kad se pridružio ekipi [[Sing Tao SC]], klubu koji je igrao u prvoj diviziji Hong Konga, gdje je ostao sve do 1999, kada je klub ugašen.<ref>{{Cite web|url=https://www.foradejogo.net/player.php?player=196303280002|title=Mustafa Pestalic|website=www.foradejogo.net|access-date=30. 12. 2025}}</ref> == Trenerska karijera == Nakon završetka igračke karijere, postao je trener. Do februara 2012. bio je trener golmana u subotičkom Spartaku u Srpskoj SuperLigi.<ref>{{Cite web|url=http://www.fkspartakzlatiborvoda.com/novosti_detaljnije/318/|title=FK Spartak Zlatibor Voda - Trening golmana - golmana, koji, spartak, zlatibor, srbije|website=www.fkspartakzlatiborvoda.com|access-date=30. 12. 2025|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924013558/http://www.fkspartakzlatiborvoda.com/novosti_detaljnije/318/|url-status=dead}}</ref> Kasnije je postao sportski direktor NK Zvijezda Gradačac, kluba koji se te godine i zadnji put takmičio u Premijer ligi Bosne i Hercegovine. Tu funkciju obavljao je do aprila 2014.<ref>{{Cite web|url=http://gradacac.org/2014/04/nk-zvijezda-smijenjen-tufek-i-pestalic-na-celu-ponovo-huseinbasic/|title=NK Zvijezda: Smijenjeni Tufek i Peštalić - na čelu ponovo Huseinbašić|website=Gradačački info portal – www.gradacac.org|language=|access-date=30. 12. 2025|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025644/http://gradacac.org/2014/04/nk-zvijezda-smijenjen-tufek-i-pestalic-na-celu-ponovo-huseinbasic/|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Peštalić, Mustafa}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Brčko]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 20. vijeka]] [[Kategorija:Nogometaši Veleža]] [[Kategorija:Nogometaši Slobode (Tuzla)]] [[Kategorija:Nogometaši HNK Šibenik]] [[Kategorija:Nogometaši Vojvodine]] a080dwmknhfi7cpclr787swd90iiaog 0 93246 3917780 3899127 2026-08-12T21:12:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917780 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = #1D4B8F | Ime kluba = NK Široki Brijeg | Puno ime = Nogometni klub<br>Široki Brijeg | Grb = NK Široki Brijeg.png | veličina_grba = 160px | Nadimak = ''Plavi'' | Osnovan = [[1948]].<ref>{{cite web|title=Osnivanje kluba|url=http://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php/hr/klub/povijest|access-date=7. 8. 2015|archive-date=20. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320103949/http://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php/hr/klub/povijest|url-status=dead}}</ref> | Raspušten = | Lokacija = [[Široki Brijeg]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | Boje = {{colorbox|#1D4B8F}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FS BIH]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | Stadion = [[Stadion Pecara|Pecara]] | Kapacitet = 5.147<ref>{{cite web|title=Kapacitet stadiona Pecara|url=http://www.transfermarkt.co.uk/nk-siroki-brijeg/stadion/verein/1242|access-date=7. 8. 2015}}</ref> | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Miro Kraljević]] | Trener = [[Damir Milanović]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 5. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.nk-sirokibrijeg.com/index.php nk-sirokibrijeg.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _siroki2021h | uzorak_t1 = _siroki2021h | uzorak_dr1 = _siroki2021h | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 0000FF | tijelo1 = 0000FF | desna ruka1 = 0000FF | šorc1 = 0000FF | čarape1 = 0000FF | uzorak_lr2 = _siroki2021a | uzorak_t2 = _siroki2021a | uzorak_dr2 = _siroki2021a | uzorak_š2 = | uzorak_č12 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF }} '''Nogometni klub Široki Brijeg''' je [[nogomet]]ni klub iz [[Široki Brijeg|Širokog Brijega]], [[Bosna i Hercegovina]]. Takmiči se u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligi Bosne i Hercegovine]]. Osnovan je 1948. godine. Najveći uspjesi kluba su osvajanje Premijer lige Bosne i Hercegovine u dva navrata, kao i osvajanje [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|nacionalnog kupa]]. Prvi nastup u evropskim tamičenjima ostvaruje u sezoni 2002/03. protiv [[FC Senec|Seneca]] u okviru [[UEFA Evropska liga|Kupa UEFA]]. Tradicionalne boje kluba su plava i bijela. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Pecara|Pecara]]. == Historija == Nogometni klub Široki Brijeg osnovan je 1948. godine u Širokom Brijegu. Tokom postojanja mijenjao je nekoliko imena: Borak, Boksit, Lištica, Mladost i Mladost-Dubint. Od osnivanja Široki igra u lokalnim takmičenjima bez većih uspjeha. Pravi uspjesi dolaze tek nakon završetka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. U prvenstvu Herceg-Bosne, pod imenom Mladost i poslije sa sponzorskim imenom Mladost-Dubint Široki osvaja nekoliko titula prvaka. Nakon ulaska u Premijer ligu Bosne i Hercegovine, Široki ostavlja dobar utisak i već u drugoj sezoni postaje viceprvak i tako izlazi u Evropu. Nakon četvrtog mjesta 2002/03. u sljedećoj sezoni po prvi put u svojoj povijesti Široki postaje prvak [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Navedeni uspjeh je ponovljen u sezoni 2005/06. == Uspjesi == * '''[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2):''' [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2003/04.|2003/04]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/06.|2005/06.]] * '''[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (3):''' 2007, 2013, 2017. * '''[[Prva liga Herceg-Bosne u nogometu|Prva liga Herceg-Bosne]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (5):''' 1993/94, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1997/98. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1998/99. * '''[[Kup Herceg-Bosne u nogometu|Kup Herceg-Bosne]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (3)''': 1995/96, 1997/98, 1998/99. == Plasman po sezonama == {| class="wikitable" style="width: 50%;" |- |-style="background-color:#CCF;" ! style="width: 20%; text-align:left;" |Sezona ! style="width: 50%; text-align:left;" |Liga ! style="width: 15%; text-align:center;" |Rang ! style="width: 15%; text-align:center;" |Pozicija ! style="width: 15%; text-align:center;" |Bodovi |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000/01.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/22. | style="text-align:center;" | 65 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2001/02.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 51 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/03.|2002/03.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/20. | style="text-align:center;" | 68 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2003/04.|2003/04.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffd700;;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ffd700;" | 61 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/05.|2004/05.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 3/16. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/06.|2005/06.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffd700;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ffd700;" | 63 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/07.|2006/07.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/16. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2007/08.|2007/08.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 54 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2008/09.|2008/09.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 6/16. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/10.|2009/10.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 55 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2010/11.|2010/11.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/16. | style="text-align:center;" | 50 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/12.|2011/12.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 63 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/13.|2012/13.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 6/16. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2013/14.|2013/14.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 59 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/15.|2014/15.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/16. | style="text-align:center;" | 56 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/16.|2015/16.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 3/16. | style="text-align:center;" | 61 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/17.|2016/17.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/12. | style="text-align:center;" | 37 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/18.|2017/18.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/12. | style="text-align:center;" | 56 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2018/19.|2018/19.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 3/12. | style="text-align:center;" | 54 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/12. | style="text-align:center;" | 32 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2020/21.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/12. | style="text-align:center;" | 59 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2021/2022.|2021/22.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/12. | style="text-align:center;" | 39 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2022/23.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 5/12. | style="text-align:center;" | 48 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|2023/24.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 8/12. | style="text-align:center;" | 39 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2024/25.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 5/12. | style="text-align:center;" | 46 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 5/10. | style="text-align:center;" | 45 |} ==Evropski nastupi== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan=2| Sezona ! rowspan=2| Takmičenje ! rowspan=2| Runda ! colspan=2| Protivnik ! colspan=2| Rezultat |- ! Država ! Klub ! Domaćin ! Gost |- |align=left rowspan=2|[[Kup UEFA 2002/2003.|2002/03.]] |align=left rowspan=2|[[Kup UEFA]] |QR |{{ZD|SLK}} |align=left|[[FC Senec|Senec]] |3:0 |2:1 |- |R1 |{{ZD|ČEŠ}} |align=left|[[AC Sparta Prag|Sparta Prag]] |0:1 |0:3 |- |align=left|[[UEFA Liga prvaka 2004/2005.|2004/05.]] |align=left|[[UEFA Liga prvaka]] |QR1 |{{ZD|AZE}} |align=left|[[Neftçi Baku|Neftči Baku]] |2:1 |0:1 |- |align=left rowspan=3|[[Kup UEFA 2005/2006.|2005/06.]] |align=left rowspan=3|[[Kup UEFA]] |QR1 |{{ZD|ALB}} |align=left|[[KS Teuta Drač|Teuta Drač]] |3:0 |1:3 |- |QR2 |{{ZD|SCG}} |align=left|[[FK Zeta|Zeta]] |4:2 |1:0 |- |R1 |{{ZD|ŠVI}} |align=left|[[FC Basel|Basel]] |0:1 |0:5 |- |align=left rowspan=2|[[UEFA Liga prvaka 2006/2007.|2006/07.]] |align=left rowspan=2|[[UEFA Liga prvaka]] |QR1 |{{ZD|BJE}} |align=left|[[FK Šahtor Saligorsk|Šahtor Saligorsk]] |1:0 |1:0 |- |QR2 |{{ZD|ŠKO}} |align=left|[[Heart of Midlothian FC|Heart of Midlothian]] |0:0 |0:3 |- |align=left rowspan=2|[[Kup UEFA 2007/2008.|2007/08.]] |align=left rowspan=2|[[Kup UEFA]] |QR1 |{{ZD|SLO}} |align=left|[[FC Koper|Koper]] |3:1 |3:2 |- |QR2 |{{ZD|IZR}} |align=left|[[Hapoel Tel-Aviv FC|Hapoel Tel-Aviv]] |0:3 |0:3 |- |align=left rowspan=2|[[Kup UEFA 2008/2009.|2008/09.]] |align=left rowspan=2|[[Kup UEFA]] |QR1 |{{ZD|ALB}} |align=left|[[FK Partizani Tirana|Partizani Tirana]] |0:0 |3:1 |- |QR2 |{{ZD|TUR}} |align=left|[[Beşiktaş JK|Beşiktaş]] |1:2 |0:4 |- |align=left rowspan=2|[[UEFA Europska liga 2009/2010.|2009/10.]] |align=left rowspan=2|[[UEFA Europska liga]] |QR1 |{{ZD|ARM}} |align=left|[[FK Bananc|Banants]] |0:1 |2:0 |- |QR2 |{{ZD|AUT}} |align=left|[[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] |1:1 |1:2 |- |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2010/2011.|2010/11.]] |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga]] |QR1 |{{ZD|SLO}} |align=left|[[NK Olimpija Ljubljana (2005)|Olimpija Ljubljana]] |3:0 |2:0 |- |QR2 |{{ZD|AUT}} |align=left|[[FK Austria Beč|Austria Beč]] |0:1 |2:2 |- |align=left|[[UEFA Evropska liga 2011/2012.|2011/12.]] |align=left|[[UEFA Evropska liga]] |QR1 |{{ZD|SLO}} |align=left|[[NK Olimpija Ljubljana (2005)|Olimpija Ljubljana]] |0:0 |0:3 |- |align=left|[[UEFA Evropska liga 2012/2013.|2012/13.]] |align=left|[[UEFA Evropska liga]] |QR2 |{{ZD|IRS}} |align=left|[[St. Patrick's Athletic FC|St Patrick's Athletic]] |1:1 |1:2 ([[Produžetci (nogomet)|pr.]]) |- |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2013-2014.|2013/14.]] |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga]] |QR2 |{{ZD|KAZ}} |align=left|[[FK Irtiš Pavlodar|Irtiš Pavlodar]] |2:0 |2:3 |- |QR3 |{{ZD|ITA}} |align=left|[[Udinese Calcio|Udinese]] |1:3 |0:4 |- |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014/15.]] |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga]] |QR1 |{{ZD|AZE}} |align=left|[[Gabala FK|Gabala]] |3:0 |2:0 |- |QR2 |{{ZD|ČEŠ}} |align=left|[[FK Mladá Boleslav|Mladá Boleslav]] |0:4 |1:2 |- |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017/18.]] |align=left rowspan=2|[[UEFA Evropska liga]] |QR1 |{{ZD|KAZ}} |align=left|[[FK Ordabasi|Ordabasi]] |2:0 |0:0 |- |QR2 |{{flagicon|ŠKO}} |align=left|[[Aberdeen FC|Aberdeen]] |0:2 |1:1 |- |align=left|[[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018/19.]] |align=left|[[UEFA Evropska liga]] |QR1 |{{ZD|SLO}} |align=left|[[NK Domžale|Domžale]] |2:2 |1:1 |- |align=left|[[UEFA Evropska liga 2019/2020.|2019/20.]] |align=left|[[UEFA Evropska liga]] |QR1 |{{ZD|KAZ}} |align=left|[[FK Kairat|Kairat]] |1:2 |1:2 |- |align=left|[[UEFA Evropska konferencijska liga 2021/2022.|2021/22.]] |align=left|[[UEFA Evropska konferencijska liga]] |QR1 |{{ZD|ALB}} |align=left|[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |3:1 |0:3 |} == Poznati igrači == {{Div col|3}} * {{ZD|ARG}} [[Juan Manuel Varea]] * {{ZD|BIH}} [[Dejan Bandović]] * {{ZD|BIH}} [[Davor Landeka]] * {{ZD|BIH}} [[Toni Markić]] * {{ZD|BIH}} [[Igor Melher]] * {{ZD|BIH}} [[Saša Papac]] * {{ZD|BIH}} [[Mirko Hrgović]] * {{ZD|BIH}} {{ZD|HRV}} [[Predrag Šimić]] * {{ZD|BRA}} [[Ricardo Borges de Jesus|Celson]] * {{ZD|BRA}} [[Diogo Souza Dos Anjis|Diogo]] * {{ZD|BRA}} [[Jefthon Ferreira de Sena|Jefthon]] * {{ZD|BRA}} [[Marciano José do Nascimento|Marciano]] * {{ZD|BRA}} {{ZD|BIH}} [[Ricardo Santos Lago Baiano|Ricardo Baiano]] * {{ZD|HRV}} [[Mateo Bertoša]] * {{ZD|HRV}} [[Vedran Ješe]] * {{ZD|HRV}} [[Marko Jurić]] * {{ZD|HRV}} [[Hrvoje Mišić]] * {{ZD|HRV}} [[Mateo Roskam]] * {{ZD|KAM}} [[William Etchu Tabi]] {{Div col end}} == Treneri == {{Div col|3}} * {{ZD|JUG}} [[Luka Ljubičić "Bata"|Luka Ljubičić]] * {{ZD|JUG}} [[Zvonimir Buntić]] * {{ZD|JUG}} [[Božo Kvesić]] * {{ZD|JUG}} [[Sudo Muminagić]] * {{ZD|JUG}} [[Miljenko Perkušić "Deva"|Miljenko Perkušić]] * {{ZD|JUG}} [[Tomislav Čarapina "Mišo"|Tomislav Čarapina]] * {{ZD|JUG}} [[Alija Kajić]] * {{ZD|JUG}} [[Karlo Mikulić "Dakan"|Karlo Mikulić]] * {{ZD|JUG}} [[Tomo Knezović "Živac"|Tomo Knezović]] * {{ZD|JUG}} [[Ivan Mandić "Duka"|Ivan Mandić]] * {{ZD|JUG}} [[Franjo Džidić]] * {{ZD|JUG}} [[Ante Mikulić "Mika"|Ante Mikulić]] * {{ZD|JUG}} [[Zdravko Leko]] * {{ZD|JUG}} [[Drago Zovko "Đido"|Drago Zovko]] * {{ZD|JUG}} [[Vlado Zelenika "Pinda"|Vlado Zelenika]] * {{ZD|JUG}} [[Miroslav Kordić "Mican"|Miroslav Kordić]] * {{ZD|BIH|1992}} [[Žarko Skoko]] * {{ZD|BIH|1992}} [[Miljenko Ćužić]] * {{ZD|BIH|1992}} [[Nusret Čerkić]] * {{ZD|BIH|1992}} [[Žarko Barbarić]] * {{ZD|BIH|1992}} [[Franjo Džidić]] (1995–1997) * {{ZD|HRV}} [[Boris Tičić]] * {{ZD|BIH}} [[Ivo Knežević "Sivori"|Ivo Knežević]] * {{ZD|BIH}} [[Ivan Skoko]] * {{ZD|BIH}} [[Zoran Bubalo]] * {{ZD|HRV}} [[Miroslav Buljan]] (2000–2001) * {{ZD|HRV}} [[Davor Mladina]] (2001–2002) * {{ZD|BIH}} [[Ivo Ištuk]] (2002–2004) * {{ZD|BIH}} [[Ivica Barbarić]] (2004–2006) * {{ZD|HRV}} [[Ivica Kalinić]] (2006–2007) * {{ZD|BIH}} [[Ivica Barbarić]] (2007) * {{ZD|BIH}} [[Mario Ćutuk]] (2007–2008) * {{ZD|HRV}} [[Ivan Katalinić]] (2008–2009) * {{ZD|BIH}} [[Ivica Barbarić]] (2009) * {{ZD|BIH}} [[Toni Karačić]] (2009–2010) * {{ZD|BIH}} [[Ivo Ištuk]] (2010–2011) * {{ZD|BIH}} [[Blaž Slišković]] (2011) * {{ZD|BIH}} [[Mario Ćutuk]] (2011) * {{ZD|HRV}} [[Branko Karačić]] (2011–2012) * {{ZD|SLO}} [[Marijan Bloudek]] (2012) * {{ZD|BIH}} [[Anto Kokić]] ''(privremeno)'' (2012) * {{ZD|BIH}} [[Slaven Musa]] (2012–2015) * {{ZD|BIH}} [[Blaž Slišković]] (2015) * {{ZD|HRV}} [[Davor Mladina]] (2015) * {{ZD|BIH}} [[Slaven Musa]] (2015–2016) * {{ZD|HRV}} [[Branko Karačić]] (2016) * {{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] ''(privremeno)'' (2016–2017) * {{ZD|HRV}} [[Goran Sablić]] (2017–2018) * {{ZD|HRV}} [[Boris Pavić]] (2018) * {{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] ''(privremeno)'' (2018) * {{ZD|MAK}} [[Goce Sedloski]] (2018–2019) * {{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] (2019) * {{ZD|BIH}} [[Toni Karačić]] (2019–2021) * {{ZD|BIH}} [[Jure Ivanković]] (2021–2022) * {{ZD|BIH}} [[Ivica Barbarić]] (2022–2023) * {{ZD|HRV}} [[Marijan Budimir]] (2023) * {{ZD|HRV}} [[Dino Skender]] (2023–2024) * {{ZD|BIH}} [[Boris Pandža]] ''(privremeno)'' (2024) * {{ZD|BIH}} [[Toni Karačić]] (2024) * {{ZD|BIH}} [[Boris Pandža]] ''(privremeno)'' (2024) * {{ZD|HRV}} [[Dean Klafurić]] (2024–2026) * {{ZD|HRV}} [[Damir Milanović]] (2026–danas) {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|NK Široki Brijeg}} * [http://www.nk-sirokibrijeg.com Službena stranica] {{Navkutije |ime = |naslov = NK Široki Brijeg u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Bosne i Hercegovine}} {{Osvajači kupa Bosne i Hercegovine u nogometu}} }} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Široki Brijeg}} [[Kategorija:NK Široki Brijeg|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1948.]] [[Kategorija:Sport u Širokom Brijegu|NK Široki Brijeg]] fzsab261oyeeiyj6xyq3zcbqh6ykkat 10 129522 3917790 3648636 2026-08-12T21:42:50Z Z1KA 87045 3917790 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Dokumentacija info}}</noinclude> == Korištenje == === Primjer === {{Primjer parametara | ime_bosanski | izvorno_ime | logo=Example svg.svg | tekst | skraćenica | predsjednik | predsjednik_osnivač | potpredsjednik | predsjedavajući | generalni_sekretar | sekretar | glasnogovornik | osnivač | osnovana | raspuštena | prethodnik | nastala_iz | nasljednik | spojena_u | slogan | himna | sjedište | adresa | novine | mladi_ogranak | ženski_ogranak | seniorski_ogranak | broj_članova | politička_pozicija | ideologija | religija | nacionalno_članstvo | regionalno_članstvo | evropsko_članstvo | međunarodno_članstvo | prazna_oznaka1 | prazni_podaci1 | prazna_oznaka2 | prazni_podaci2 | boje | sestrinske_stranke | skupština1 | broj_mandata1 | skupština2 | broj_mandata2 | skupština3 | broj_mandata3 | skupština4 | broj_mandata4 | skupština5 | broj_mandata5 | skupština6 | broj_mandata6 | skupština7 | broj_mandata7 | skupština8 | broj_mandata8 | zastava=Example svg.svg | veb-sajt }} == Kod == <pre> {{Infokutija stranka | ime_bosanski = | izvorno_ime = | logo = | tekst = | skraćenica = | predsjednik = | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = | osnovana = | raspuštena = | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = <!--[[Grad]], [[Država]]--> | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = <!--Obavezna referenca--> | ideologija = <!--Obavezna referenca--> | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|Boja}} | sestrinske_stranke = | skupština1 = | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština2 = | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština3 = | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština4 = | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština5 = | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština6 = | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština7 = | broj_mandata7 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | skupština8 = | broj_mandata8 = {{Infokutija stranka/mandati|osvojeni mandati|ukupni mandati|boja}} | zastava = | veb-sajt = {{URL|link}} }} </pre> == TemplateData == {{TemplateDataHeader}} <templatedata> { "params": {}, "format": "{{_\n| ________________ = _\n}}" } </templatedata> <includeonly> [[Kategorija:Infokutije|Stranka]] </includeonly> tbaozj6cr1f8cr1bbvadsdqux5pk1r3 0 133379 3917725 3917697 2026-08-12T12:12:49Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917725 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Zaboravljanje |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:Garten des Vergessens.jpg|250px]] |slikastil = padding-top: 0.5em; |tekst = ''Vrt zaborava'', ilustracija Ephraima Mosesa Liliena |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Simptomi |podaci1 = Otežano prisjećanje nedavnih događaja, poteškoće s govorom, dezorijentacija, promjene raspoloženja |ispodstil = |ispod = |oznaka2 = Komplikacije |podaci2 = [[Demencija]] |ispodsti2 = |ispod = }} '''Zaboravljanje''' je proces smanjenja dostupnosti ili gubitka sposobnosti prisjećanja informacija koje su prethodno bile naučene ili pohranjene u [[pamćenje|pamćenju]]. Može se odnositi na informacije pohranjene u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom]] i [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]], a očituje se u nemogućnosti ili otežanom [[prisjećanje|prisjećanju]] ranije naučenog sadržaja. Poteškoće s prisjećanjem, učenjem i zadržavanjem novih informacija među najčešćim su kognitivnim pritužbama kod [[starenje|starih osoba]].<ref name="Maddox_2011">{{cite journal |last=Maddox |first=Geoffrey B. |last2=Balota |first2=David A. |last3=Coane |first3=Jennifer H. |last4=Duchek |first4=Janet M. |title=The Role of Forgetting Rate in Producing a Benefit of Expanded over Equal Spaced Retrieval in Young and Older Adults |journal=Psychology and Aging |volume=26 |issue=3 |pages=661–670 |year=2011 |doi=10.1037/a0022942 |pmid=21463056 |pmc=3168729 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3168729/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaboravljanje je sastavni dio funkcionisanja pamćenja i ne znači nužno da je određena informacija trajno izgubljena. Nemogućnost njenog prisjećanja može biti posljedica slabljenja ili promjene memorijskog traga, ali i nemogućnosti njegovog uspješnog prizivanja. Učestalije ponavljanje i obnavljanje naučenog sadržaja može poboljšati njegovo zadržavanje, između ostalog i podsticanjem prijenosa informacija u dugoročno pamćenje.<ref name="Weiten_McCann_2007">{{cite book |last=Weiten |first=Wayne |last2=McCann |first2=Doug |title=Psychology: Themes & Variety |edition=2 |publisher=Nelson Education Ltd / Thompson Wadsworth |year=2007 |isbn=978-0-17-647273-3 |url=https://archive.org/details/psychologythemes0002weit |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Krivulja zaboravljanja|Krivulje zaboravljanja]] pokazuju odnos između količine zapamćenih informacija i vremena proteklog od njihovog učenja. Istraživanja su pokazala da se zaboravljanje najčešće odvija brže neposredno nakon učenja, nakon čega se njegova stopa postepeno smanjuje.<ref name="Wixted_Carpenter_2007">{{cite journal |last=Wixted |first=John T. |last2=Carpenter |first2=Shana K. |title=The Wickelgren Power Law and the Ebbinghaus Savings Function |journal=Psychological Science |volume=18 |issue=2 |pages=133–134 |year=2007 |doi=10.1111/j.1467-9280.2007.01862.x |url=http://public.psych.iastate.edu/shacarp/Wixted_Carpenter_2007.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408204641/http://public.psych.iastate.edu/shacarp/Wixted_Carpenter_2007.pdf |archive-date=8. 4. 2016 |url-status=dead |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaboravljanje se može javiti kao dio normalnog funkcionisanja pamćenja, ali i kao posljedica različitih patoloških stanja. Normalno zaboravljanje predstavlja uobičajeno smanjenje dostupnosti ranije naučenih informacija, dok patološko zaboravljanje može biti povezano s poremećajima pamćenja, neurološkim bolestima, [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]] ili drugim stanjima koja utječu na kognitivno funkcionisanje. == Pregled == Nemogućnost prisjećanja nekog događaja ne znači nužno da je taj događaj trajno zaboravljen. Istraživanja su pokazala da određene zdravstvene navike mogu u određenoj mjeri smanjiti učestalost zaboravljanja.<ref name="Szabo_2011">{{cite journal |last=Szabo |first=Amanda N. |last2=McAuley |first2=Edward |last3=Erickson |first3=Kirk I. |last4=Voss |first4=Michelle |last5=Prakash |first5=Ruchika S. |last6=Mailey |first6=Emily L. |last7=Wójcicki |first7=Thomas R. |last8=White |first8=Siobhan M. |last9=Gothe |first9=Neha |last10=Olson |first10=Erin A. |last11=Kramer |first11=Arthur F. |title=Cardiorespiratory Fitness, Hippocampal Volume and Frequency of Forgetting in Older Adults |journal=Neuropsychology |volume=25 |issue=5 |pages=545–553 |year=2011 |doi=10.1037/a0022733 |pmid=21500917 |pmc=3140615 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3140615/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jedan od najjednostavnijih načina očuvanja zdravlja mozga i smanjenja zaboravljanja jeste održavanje tjelesne aktivnosti i redovno vježbanje. Fizička aktivnost važna je jer doprinosi općem zdravlju organizma. Kada je tijelo zdravo, zdravije je i funkcionisanje mozga.<ref name="Szabo_2011" /> Istraživanja su pokazala da su starije odrasle osobe koje su bile fizički aktivnije imale manje epizoda zaboravljanja u odnosu na one koje su bile manje aktivne. Zdrava ishrana također može doprinijeti očuvanju zdravlja mozga i zdravijem procesu starenja, što može biti povezano s manjom učestalošću zaboravljanja.<ref name="Szabo_2011" /> == Historija == Jedan od prvih psihologa koji je sistematski proučavao mehanizme zaboravljanja bio je njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], koji je svoja istraživanja objavio 1885. U eksperimentima je koristio sebe kao jedinog ispitanika te je učio nizove besmislenih slogova od tri slova, sastavljenih od dva suglasnika i jednog samoglasnika. Nakon različitih vremenskih razmaka ponovo je učio iste nizove i mjerio vrijeme potrebno za njihovo ponovno savladavanje. Na osnovu tih mjerenja utvrdio je da se zaboravljanje odvija pravilno i predvidljivo: najbrže je neposredno nakon učenja, a zatim se njegova stopa postepeno smanjuje.<ref name="Kohn_2015">{{cite magazine |last=Kohn |first=Art |title=Use It or Lose It: The Neuroscience of Learning, Retention, and Transfer |magazine=TD Magazine |publisher=Association for Talent Development |date=2015 |url=https://www.td.org/content/td-magazine/use-it-or-lose-it |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rezultati njegovih istraživanja poznati su kao [[krivulja zaboravljanja|Ebbinghausova krivulja zaboravljanja]]. Iako su njegove eksperimentalne metode bile jednostavne prema savremenim metodološkim standardima, osnovni obrazac zaboravljanja koji je utvrdio potvrđen je i kasnijim istraživanjima.<ref name="Murre_Dros_2015_Replication_Ebbinghaus">{{cite journal |last=Murre |first=Jaap M. J. |last2=Dros |first2=Joeri |title=Replication and Analysis of Ebbinghaus’ Forgetting Curve |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0120644 |year=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0120644 |pmid=26148023 |pmc=4492928 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4492928/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem 19. i početkom 20. stoljeća zaboravljanje se počelo proučavati i iz drugih teorijskih perspektiva. Psiholog [[Sigmund Freud]] razvio je koncept prema kojem se određene misli, osjećaji i sjećanja mogu nesvjesno potiskivati iz svijesti kao način suočavanja s neprihvatljivim ili uznemirujućim sadržajima. Taj proces nazvao je "[[potiskivanje]]" ({{de| Verdrängung}}, {{en|repression}}).<ref name="SparkNotes_2026">{{cite web |author=SparkNotes |title=AP Psychology Study Guide: Unit 2 – Cognition |website=SparkNotes |url=https://www.sparknotes.com/psychology/unit-2/ |access-date=12. 8. 2026 |url-status=live |language=en}}</ref> Ideja o [[Potiskivanje|potiskivanju]] kasnije je postala predmet brojnih naučnih rasprava, posebno u kontekstu traumatskih iskustava. Postoje neslaganja među istraživačima o tome da li se potiskivanje zaista javlja i koliko je često.<ref name="McNally_2004">{{cite journal |last=McNally |first=Richard J. |title=The Science and Folklore of Traumatic Amnesia |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=11 |issue=1 |pages=29–33 |year=2004 |doi=10.1093/clipsy.bph056 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1093%2Fclipsy.bph056 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U savremenoj psihologiji postojanje potpunog nesvjesnog potiskivanja i dalje je predmet rasprave, a takav se oblik zaboravljanja smatra rijetkim.<ref name="CAIC_2002_Repressed_Memories_RMT">{{cite web |author=Cult Awareness Information Centre |title=Repressed Memories and Recovered Memory Therapy (RMT) |website=CAIC |url=http://caic.org.au/fms-sra/rmt.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123020602/http://caic.org.au/fms-sra/rmt.htm |archive-date=23. 1. 2009 |url-status=dead |year=2002 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj eksperimentalne psihologije sredinom 20. stoljeća doveo je do novih modela kojima se nastojalo objasniti kako se informacije pohranjuju i gube iz različitih sistema pamćenja. Među značajnijim modelima bio je [[Atkinson–Shiffrinov model pamćenja|modalni model pamćenja]], koji su [[Richard Atkinson]] i [[Richard Shiffrin]] predložili 1968. Model razlikuje tri sistema pamćenja: [[senzorno pamćenje]], [[kratkoročno pamćenje]] i [[dugoročno pamćenje]].<ref name="Malmberg_2019_50_Years_Atkinson_Shiffrin">{{cite journal |last=Malmberg |first=Kenneth J. |last2=Raaijmakers |first2=Jeroen G. W. |last3=Shiffrin |first3=Richard M. |title=50 years of research sparked by Atkinson and Shiffrin (1968) |journal=Memory & Cognition |volume=47 |issue=4 |pages=561–574 |year=2019 |doi=10.3758/s13421-019-00896-7 |doi-access=free |hdl=11245.1/88cf32af-8acb-42bf-b1b4-c8f090a1a336 |hdl-access=free |pmid=30689198 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/s13421-019-00896-7 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovom modelu, svaki sistem razlikuje se prema kapacitetu i trajanju zadržavanja informacija, pa se i brzina zaboravljanja razlikuje u zavisnosti od sistema u kojem je informacija pohranjena. Informacije u senzornom pamćenju zadržavaju se svega nekoliko sekundi, dok se u kratkoročnom pamćenju zadržavaju približno 20 sekundi. Informacije pohranjene u dugoročnom pamćenju mogu ostati dostupne od nekoliko minuta do nekoliko desetljeća, ali njihovo prisjećanje može biti otežano ili onemogućeno ako procesi prizivanja ne uspiju.<ref name="Kohn_2015" /> U savremenoj terminologiji, kada je riječ o neželjenim sjećanjima, [[motivisano zaboravljanje]] obuhvata različite procese kojima se smanjuje dostupnost određenih sadržaja u pamćenju. Među njima se razlikuju nesvjesno potiskivanje, čije je postojanje i dalje predmet rasprave, i svjesno [[potiskivanje misli|potiskivanje misli]]. == Mjerenje == Zaboravljanje se može mjeriti na različite načine, a svi se oni zasnivaju na sposobnosti prisjećanja ili prepoznavanja prethodno naučenih informacija. === Prisjećanje === {{Također pogledajte|Prisjećanje}} Kod ovog načina mjerenja od ispitanika se traži da se [[prisjećanje|prisjeti]] prethodno naučenog materijala. Ispitaniku se najprije predstavi lista informacija koje treba zapamtiti. Nakon određenog vremena prikazuje mu se ista lista zajedno s dodatnim informacijama, a od njega se traži da prepozna informacije koje su se nalazile na prvobitnoj listi. Što je veći broj informacija koje ispitanik prepozna, to je manji stepen zaboravljanja.<ref name="Chance_2014">{{cite book |last=Chance |first=Paul |title=Learning and Behavior |edition=7 |publisher=Wadsworth Cengage Learning |location=Belmont, CA |year=2014 |isbn=978-1-111-83496-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Learning_and_Behavior.html?id=f1CeMQEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== Slobodno prisjećanje i varijante ==== Slobodno prisjećanje osnovni je eksperimentalni postupak koji se koristi za proučavanje ljudskog pamćenja. U zadatku slobodnog prisjećanja ispitaniku se, jedna po jedna, predstavljaju informacije koje treba zapamtiti. Na primjer, istraživač može naglas pročitati listu od 20 riječi, pri čemu se nova riječ ispitaniku prezentuje svake četiri sekunde. Nakon predstavljanja cijele liste, od ispitanika se traži da se prisjeti što većeg broja riječi i zapiše ih. Ovaj postupak naziva se slobodnim prisjećanjem jer ispitanik može navesti zapamćene informacije bilo kojim redoslijedom.<ref name="Bjork_Woodward_1973">{{cite journal |last=Bjork |first=Robert A. |last2=Woodward |first2=Addison E. |title=Directed forgetting of individual words in free recall |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=99 |issue=1 |pages=22–27 |year=1973 |doi=10.1037/h0034757 |url=https://psycnet.apa.org/record/1974-02387-001 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> ===== Prisjećanje uz pomoć podražaja ===== Prisjećanje uz pomoć podražaja predstavlja varijantu slobodnog prisjećanja pri kojoj se ispitaniku daju naznake ili drugi podražaji kako bi se povećala vjerovatnoća prisjećanja određene informacije. Ti podražaji obično nisu bili prisutni tokom faze učenja. Stepen zaboravljanja može se procijeniti na osnovu broja podražaja koje ispitanik ne uspije iskoristiti ili broja podražaja potrebnih da bi se izazvalo odgovarajuće ponašanje.<ref name="Chance_2014" /> ==== Metoda ponovnog učenja ==== Ovom metodom zaboravljanje se mjeri na osnovu količine dodatnog učenja potrebnog da se dostigne prethodno dostignuti nivo uspješnosti. Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]] (1885) koristio je ovu metodu na sebi. Pamtio je liste besmislenih slogova sve dok ih nije mogao dvaput uzastopno ponoviti bez greške. Nakon određenog vremenskog intervala ponovo je učio istu listu i mjerio vrijeme potrebno za ponovno dostizanje prethodnog nivoa uspješnosti. Ako mu je za ponovno učenje bilo potrebno manje vremena, zaključivao je da je došlo do manjeg zaboravljanja. Njegov eksperiment bio je među prvim sistematskim istraživanjima zaboravljanja.<ref name="Chance_2014" /> ==== Prepoznavanje ==== Kod mjerenja prepoznavanjem ispitaniku se najprije predstavi lista riječi koje treba zapamtiti. Nakon toga mu se prikazuje ista lista zajedno s dodatnim informacijama, a od njega se traži da prepozna informacije koje su bile sadržane na prvobitnoj listi. Što je veći broj informacija koje ispitanik prepozna, to je manji stepen zaboravljanja.<ref name="Pardilla_Delgado_Payne_2017_DRM_Task">{{cite journal |last=Pardilla-Delgado |first=Enmanuelle |last2=Payne |first2=Jessica D. |title=The Deese-Roediger-McDermott (DRM) Task: A Simple Cognitive Paradigm to Investigate False Memories in the Laboratory |journal=Journal of Visualized Experiments |issue=119 |pages=e54793 |year=2017 |doi=10.3791/54793 |pmid=28190038 |pmc=5407674 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5407674/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Pedagoška psihologija]] * [[Hipertimenzija]] * [[Lotosovo drvo]] * [[Pamćenje]] * [[Na vrhu jezika]] * [[Neetička amnezija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20080615001242/http://www.educationguideonline.net/forgetting-and-learning/ ''Causes of Forgetting & Learning''] (arhivirano) {{en simbol}} * [http://www.scientificamerican.com/article/trying-to-forget/ ''Forgetting is Key to a Healthy Mind''] – rad na portalu ''Scientific American'' {{en simbol}} * [[:q:bs:Zaborav|''Citati o zaboravljanju'']] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spoznavanje]] [[Kategorija:Pamćenje]] cze6bqtx7dh2yvi1wsmll5rgo0th3ze 3917733 3917725 2026-08-12T14:07:18Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917733 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Zaboravljanje |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:Garten des Vergessens.jpg|250px]] |slikastil = padding-top: 0.5em; |tekst = ''Vrt zaborava'', ilustracija Ephraima Mosesa Liliena |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Simptomi |podaci1 = Otežano prisjećanje nedavnih događaja, poteškoće s govorom, dezorijentacija, promjene raspoloženja |ispodstil = |ispod = |oznaka2 = Komplikacije |podaci2 = [[Demencija]] |ispodsti2 = }} '''Zaboravljanje''' je proces smanjenja dostupnosti ili gubitka sposobnosti prisjećanja informacija koje su prethodno bile naučene ili pohranjene u [[pamćenje|pamćenju]]. Može se odnositi na informacije pohranjene u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom]] i [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]], a očituje se u nemogućnosti ili otežanom [[prisjećanje|prisjećanju]] ranije naučenog sadržaja. Poteškoće s prisjećanjem, učenjem i zadržavanjem novih informacija među najčešćim su kognitivnim pritužbama kod [[starenje|starih osoba]].<ref name="Maddox_2011">{{cite journal |last=Maddox |first=Geoffrey B. |last2=Balota |first2=David A. |last3=Coane |first3=Jennifer H. |last4=Duchek |first4=Janet M. |title=The Role of Forgetting Rate in Producing a Benefit of Expanded over Equal Spaced Retrieval in Young and Older Adults |journal=Psychology and Aging |volume=26 |issue=3 |pages=661–670 |year=2011 |doi=10.1037/a0022942 |pmid=21463056 |pmc=3168729 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3168729/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaboravljanje je sastavni dio funkcionisanja pamćenja i ne znači nužno da je određena informacija trajno izgubljena. Nemogućnost njenog prisjećanja može biti posljedica slabljenja ili promjene memorijskog traga, ali i nemogućnosti njegovog uspješnog prizivanja. Učestalije ponavljanje i obnavljanje naučenog sadržaja može poboljšati njegovo zadržavanje, između ostalog i podsticanjem prijenosa informacija u dugoročno pamćenje.<ref name="Weiten_McCann_2007">{{cite book |last=Weiten |first=Wayne |last2=McCann |first2=Doug |title=Psychology: Themes & Variety |edition=2 |publisher=Nelson Education Ltd / Thompson Wadsworth |year=2007 |isbn=978-0-17-647273-3 |url=https://archive.org/details/psychologythemes0002weit |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Krivulja zaboravljanja|Krivulje zaboravljanja]] pokazuju odnos između količine zapamćenih informacija i vremena proteklog od njihovog učenja. Istraživanja su pokazala da se zaboravljanje najčešće odvija brže neposredno nakon učenja, nakon čega se njegova stopa postepeno smanjuje.<ref name="Wixted_Carpenter_2007">{{cite journal |last=Wixted |first=John T. |last2=Carpenter |first2=Shana K. |title=The Wickelgren Power Law and the Ebbinghaus Savings Function |journal=Psychological Science |volume=18 |issue=2 |pages=133–134 |year=2007 |doi=10.1111/j.1467-9280.2007.01862.x |url=http://public.psych.iastate.edu/shacarp/Wixted_Carpenter_2007.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408204641/http://public.psych.iastate.edu/shacarp/Wixted_Carpenter_2007.pdf |archive-date=8. 4. 2016 |url-status=dead |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaboravljanje se može javiti kao dio normalnog funkcionisanja pamćenja, ali i kao posljedica različitih patoloških stanja. Normalno zaboravljanje predstavlja uobičajeno smanjenje dostupnosti ranije naučenih informacija, dok patološko zaboravljanje može biti povezano s poremećajima pamćenja, neurološkim bolestima, [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]] ili drugim stanjima koja utječu na kognitivno funkcionisanje. == Pregled == Nemogućnost prisjećanja nekog događaja ne znači nužno da je taj događaj trajno zaboravljen. Istraživanja su pokazala da određene zdravstvene navike mogu u određenoj mjeri smanjiti učestalost zaboravljanja.<ref name="Szabo_2011">{{cite journal |last=Szabo |first=Amanda N. |last2=McAuley |first2=Edward |last3=Erickson |first3=Kirk I. |last4=Voss |first4=Michelle |last5=Prakash |first5=Ruchika S. |last6=Mailey |first6=Emily L. |last7=Wójcicki |first7=Thomas R. |last8=White |first8=Siobhan M. |last9=Gothe |first9=Neha |last10=Olson |first10=Erin A. |last11=Kramer |first11=Arthur F. |title=Cardiorespiratory Fitness, Hippocampal Volume and Frequency of Forgetting in Older Adults |journal=Neuropsychology |volume=25 |issue=5 |pages=545–553 |year=2011 |doi=10.1037/a0022733 |pmid=21500917 |pmc=3140615 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3140615/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jedan od najjednostavnijih načina očuvanja zdravlja mozga i smanjenja zaboravljanja jeste održavanje tjelesne aktivnosti i redovno vježbanje. Fizička aktivnost važna je jer doprinosi općem zdravlju organizma. Kada je tijelo zdravo, zdravije je i funkcionisanje mozga.<ref name="Szabo_2011" /> Istraživanja su pokazala da su starije odrasle osobe koje su bile fizički aktivnije imale manje epizoda zaboravljanja u odnosu na one koje su bile manje aktivne. Zdrava ishrana također može doprinijeti očuvanju zdravlja mozga i zdravijem procesu starenja, što može biti povezano s manjom učestalošću zaboravljanja.<ref name="Szabo_2011" /> == Historija == Jedan od prvih psihologa koji je sistematski proučavao mehanizme zaboravljanja bio je njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], koji je svoja istraživanja objavio 1885. U eksperimentima je koristio sebe kao jedinog ispitanika te je učio nizove besmislenih slogova od tri slova, sastavljenih od dva suglasnika i jednog samoglasnika. Nakon različitih vremenskih razmaka ponovo je učio iste nizove i mjerio vrijeme potrebno za njihovo ponovno savladavanje. Na osnovu tih mjerenja utvrdio je da se zaboravljanje odvija pravilno i predvidljivo: najbrže je neposredno nakon učenja, a zatim se njegova stopa postepeno smanjuje.<ref name="Kohn_2015">{{cite magazine |last=Kohn |first=Art |title=Use It or Lose It: The Neuroscience of Learning, Retention, and Transfer |magazine=TD Magazine |publisher=Association for Talent Development |date=2015 |url=https://www.td.org/content/td-magazine/use-it-or-lose-it |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rezultati njegovih istraživanja poznati su kao [[krivulja zaboravljanja|Ebbinghausova krivulja zaboravljanja]]. Iako su njegove eksperimentalne metode bile jednostavne prema savremenim metodološkim standardima, osnovni obrazac zaboravljanja koji je utvrdio potvrđen je i kasnijim istraživanjima.<ref name="Murre_Dros_2015_Replication_Ebbinghaus">{{cite journal |last=Murre |first=Jaap M. J. |last2=Dros |first2=Joeri |title=Replication and Analysis of Ebbinghaus’ Forgetting Curve |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0120644 |year=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0120644 |pmid=26148023 |pmc=4492928 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4492928/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem 19. i početkom 20. stoljeća zaboravljanje se počelo proučavati i iz drugih teorijskih perspektiva. Psiholog [[Sigmund Freud]] razvio je koncept prema kojem se određene misli, osjećaji i sjećanja mogu nesvjesno potiskivati iz svijesti kao način suočavanja s neprihvatljivim ili uznemirujućim sadržajima. Taj proces nazvao je "[[potiskivanje]]" ({{de| Verdrängung}}, {{en|repression}}).<ref name="SparkNotes_2026">{{cite web |author=SparkNotes |title=AP Psychology Study Guide: Unit 2 – Cognition |website=SparkNotes |url=https://www.sparknotes.com/psychology/unit-2/ |access-date=12. 8. 2026 |url-status=live |language=en}}</ref> Ideja o [[Potiskivanje|potiskivanju]] kasnije je postala predmet brojnih naučnih rasprava, posebno u kontekstu traumatskih iskustava. Postoje neslaganja među istraživačima o tome da li se potiskivanje zaista javlja i koliko je često.<ref name="McNally_2004">{{cite journal |last=McNally |first=Richard J. |title=The Science and Folklore of Traumatic Amnesia |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=11 |issue=1 |pages=29–33 |year=2004 |doi=10.1093/clipsy.bph056 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1093%2Fclipsy.bph056 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U savremenoj psihologiji postojanje potpunog nesvjesnog potiskivanja i dalje je predmet rasprave, a takav se oblik zaboravljanja smatra rijetkim.<ref name="CAIC_2002_Repressed_Memories_RMT">{{cite web |author=Cult Awareness Information Centre |title=Repressed Memories and Recovered Memory Therapy (RMT) |website=CAIC |url=http://caic.org.au/fms-sra/rmt.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123020602/http://caic.org.au/fms-sra/rmt.htm |archive-date=23. 1. 2009 |url-status=dead |year=2002 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj eksperimentalne psihologije sredinom 20. stoljeća doveo je do novih modela kojima se nastojalo objasniti kako se informacije pohranjuju i gube iz različitih sistema pamćenja. Među značajnijim modelima bio je [[Atkinson–Shiffrinov model pamćenja|modalni model pamćenja]], koji su [[Richard Atkinson]] i [[Richard Shiffrin]] predložili 1968. Model razlikuje tri sistema pamćenja: [[senzorno pamćenje]], [[kratkoročno pamćenje]] i [[dugoročno pamćenje]].<ref name="Malmberg_2019_50_Years_Atkinson_Shiffrin">{{cite journal |last=Malmberg |first=Kenneth J. |last2=Raaijmakers |first2=Jeroen G. W. |last3=Shiffrin |first3=Richard M. |title=50 years of research sparked by Atkinson and Shiffrin (1968) |journal=Memory & Cognition |volume=47 |issue=4 |pages=561–574 |year=2019 |doi=10.3758/s13421-019-00896-7 |doi-access=free |hdl=11245.1/88cf32af-8acb-42bf-b1b4-c8f090a1a336 |hdl-access=free |pmid=30689198 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/s13421-019-00896-7 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovom modelu, svaki sistem razlikuje se prema kapacitetu i trajanju zadržavanja informacija, pa se i brzina zaboravljanja razlikuje u zavisnosti od sistema u kojem je informacija pohranjena. Informacije u senzornom pamćenju zadržavaju se svega nekoliko sekundi, dok se u kratkoročnom pamćenju zadržavaju približno 20 sekundi. Informacije pohranjene u dugoročnom pamćenju mogu ostati dostupne od nekoliko minuta do nekoliko desetljeća, ali njihovo prisjećanje može biti otežano ili onemogućeno ako procesi prizivanja ne uspiju.<ref name="Kohn_2015" /> U savremenoj terminologiji, kada je riječ o neželjenim sjećanjima, [[motivisano zaboravljanje]] obuhvata različite procese kojima se smanjuje dostupnost određenih sadržaja u pamćenju. Među njima se razlikuju nesvjesno potiskivanje, čije je postojanje i dalje predmet rasprave, i svjesno [[potiskivanje misli|potiskivanje misli]]. == Mjerenje == Zaboravljanje se može mjeriti na različite načine, a svi se oni zasnivaju na sposobnosti prisjećanja ili prepoznavanja prethodno naučenih informacija. === Prisjećanje === {{Također pogledajte|Prisjećanje}} Kod ovog načina mjerenja od ispitanika se traži da se [[prisjećanje|prisjeti]] prethodno naučenog materijala. Ispitaniku se najprije predstavi lista informacija koje treba zapamtiti. Nakon određenog vremena prikazuje mu se ista lista zajedno s dodatnim informacijama, a od njega se traži da prepozna informacije koje su se nalazile na prvobitnoj listi. Što je veći broj informacija koje ispitanik prepozna, to je manji stepen zaboravljanja.<ref name="Chance_2014">{{cite book |last=Chance |first=Paul |title=Learning and Behavior |edition=7 |publisher=Wadsworth Cengage Learning |location=Belmont, CA |year=2014 |isbn=978-1-111-83496-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Learning_and_Behavior.html?id=f1CeMQEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== Slobodno prisjećanje i varijante ==== Slobodno prisjećanje osnovni je eksperimentalni postupak koji se koristi za proučavanje ljudskog pamćenja. U zadatku slobodnog prisjećanja ispitaniku se, jedna po jedna, predstavljaju informacije koje treba zapamtiti. Na primjer, istraživač može naglas pročitati listu od 20 riječi, pri čemu se nova riječ ispitaniku prezentuje svake četiri sekunde. Nakon predstavljanja cijele liste, od ispitanika se traži da se prisjeti što većeg broja riječi i zapiše ih. Ovaj postupak naziva se slobodnim prisjećanjem jer ispitanik može navesti zapamćene informacije bilo kojim redoslijedom.<ref name="Bjork_Woodward_1973">{{cite journal |last=Bjork |first=Robert A. |last2=Woodward |first2=Addison E. |title=Directed forgetting of individual words in free recall |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=99 |issue=1 |pages=22–27 |year=1973 |doi=10.1037/h0034757 |url=https://psycnet.apa.org/record/1974-02387-001 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> ===== Prisjećanje uz pomoć podražaja ===== Prisjećanje uz pomoć podražaja predstavlja varijantu slobodnog prisjećanja pri kojoj se ispitaniku daju naznake ili drugi podražaji kako bi se povećala vjerovatnoća prisjećanja određene informacije. Ti podražaji obično nisu bili prisutni tokom faze učenja. Stepen zaboravljanja može se procijeniti na osnovu broja podražaja koje ispitanik ne uspije iskoristiti ili broja podražaja potrebnih da bi se izazvalo odgovarajuće ponašanje.<ref name="Chance_2014" /> ==== Metoda ponovnog učenja ==== Ovom metodom zaboravljanje se mjeri na osnovu količine dodatnog učenja potrebnog da se dostigne prethodno dostignuti nivo uspješnosti. Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]] (1885) koristio je ovu metodu na sebi. Pamtio je liste besmislenih slogova sve dok ih nije mogao dvaput uzastopno ponoviti bez greške. Nakon određenog vremenskog intervala ponovo je učio istu listu i mjerio vrijeme potrebno za ponovno dostizanje prethodnog nivoa uspješnosti. Ako mu je za ponovno učenje bilo potrebno manje vremena, zaključivao je da je došlo do manjeg zaboravljanja. Njegov eksperiment bio je među prvim sistematskim istraživanjima zaboravljanja.<ref name="Chance_2014" /> ==== Prepoznavanje ==== Kod mjerenja prepoznavanjem ispitaniku se najprije predstavi lista riječi koje treba zapamtiti. Nakon toga mu se prikazuje ista lista zajedno s dodatnim informacijama, a od njega se traži da prepozna informacije koje su bile sadržane na prvobitnoj listi. Što je veći broj informacija koje ispitanik prepozna, to je manji stepen zaboravljanja.<ref name="Pardilla_Delgado_Payne_2017_DRM_Task">{{cite journal |last=Pardilla-Delgado |first=Enmanuelle |last2=Payne |first2=Jessica D. |title=The Deese-Roediger-McDermott (DRM) Task: A Simple Cognitive Paradigm to Investigate False Memories in the Laboratory |journal=Journal of Visualized Experiments |issue=119 |pages=e54793 |year=2017 |doi=10.3791/54793 |pmid=28190038 |pmc=5407674 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5407674/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Teorije zaboravljanja == U [[Psihologija|psihologiji]] se izdvajaju četiri glavne teorije kojima se nastoji objasniti proces zaboravljanja. Jedna od njih jeste teorija zaboravljanja zavisnog od znakova za prisjećanje, dok se ostala objašnjenja odnose na interferenciju, potiskivanje te organske promjene i oštećenja mozga. === Zaboravljanje zavisno od znakova za prisjećanje === [[Zaboravljanje zavisno od znakova za prisjećanje]] (također obuhvata [[pamćenje zavisno od konteksta|zaboravljanje zavisno od konteksta]]) ili neuspjeh prizivanja predstavlja nemogućnost prisjećanja određene [[pamćenje|uspomene]] zbog nedostatka podražaja ili znakova koji su bili prisutni u trenutku njenog [[kodiranje (pamćenje)|kodiranja]]. Kodiranje je prvi korak u stvaranju i pohranjivanju informacija. Uspješnost kodiranja u pamćenju može se procijeniti različitim testovima prizivanja, uključujući eksplicitne postupke, kao što je prisjećanje uz pomoć znakova, te implicitne postupke, kao što je dopunjavanje fragmenata riječi.<ref name="Craik_2012">{{cite journal |last=Craik |first=Fergus I. M. |last2=Rose |first2=Nathan S. |title=Memory encoding and aging: a neurocognitive perspective |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=36 |issue=7 |pages=1729–1739 |year=2012 |doi=10.1016/j.neubiorev.2011.11.007 |pmid=22155274 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763411002053 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovoj teoriji, informacija ponekad nije trajno zaboravljena, nego je privremeno nedostupna zato što je nije moguće uspješno prizvati iz pamćenja. Odgovarajući znak za prisjećanje može omogućiti ponovno prizivanje te informacije. To se može prikazati poređenjem s traženjem knjige u biblioteci bez signaturnog broja, naslova, imena autora ili podatka o njenoj temi. Knjiga se i dalje nalazi u biblioteci, ali je bez tih znakova njeno pronalaženje malo vjerovatno. Uspješan znak za prisjećanje treba biti povezan s načinom na koji je informacija prvobitno kodirana. Ako je, na primjer, tokom kodiranja posebna pažnja bila usmjerena na zvučne osobine neke riječi, znak koji se koristi pri njenom prisjećanju također treba biti povezan s njenim [[fonetika|fonetskim]] karakteristikama. Informacija je u tom slučaju prisutna u pamćenju, ali nije lako dostupna bez navedenih znakova. Uspješnost korištenja znakova za prisjećanje i vještine prizivanja mogu zavisiti i od dobi osobe. Iako su ove poteškoće uobičajene kod starijih odraslih osoba, to nije uvijek pravilo. Kada se informacije kodiraju i prizivaju tehnikom razmaknutog prizivanja ([[Raspoređeno ponavljanje|raspoređenog ponavljanja]]), to pomaže starijim osobama da uspješnije dohvate događaje pohranjene u pamćenju.<ref name="Maddox_2011" /> Različita istraživanja ukazuju i na promjene pamćenja povezane sa starenjem.<ref name="Craik_2012" /> Posebno je utvrđeno smanjenje uspješnosti [[epizodičko pamćenje|epizodičkog pamćenja]] s dobi, kao i veća sklonost zaboravljanju kada dvije informacije nisu pravilno povezane i kodirane.<ref name="Maddox_2011" /> ===Organski uzroci zaboravljanja=== Zaboravljanje može nastati i kao posljedica fizioloških oštećenja ili degenerativnih promjena u [[mozak|mozgu]]. Takvi uzroci mogu dovesti do gubitka ranije pohranjenih informacija u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]] ili do poteškoća u kodiranju novih informacija. Među stanjima i procesima koji mogu biti povezani s takvim oblikom zaboravljanja jesu [[Alzheimerova bolest]], [[amnezija]], [[demencija]], poremećaji procesa konsolidacije pamćenja te postepene promjene u funkcionisanju [[centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]] povezane sa [[starenje|starenjem]]. == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Pedagoška psihologija]] * [[Hipertimenzija]] * [[Lotosovo drvo]] * [[Pamćenje]] * [[Na vrhu jezika]] * [[Neetička amnezija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20080615001242/http://www.educationguideonline.net/forgetting-and-learning/ ''Causes of Forgetting & Learning''] (arhivirano) {{en simbol}} * [http://www.scientificamerican.com/article/trying-to-forget/ ''Forgetting is Key to a Healthy Mind''] – rad na portalu ''Scientific American'' {{en simbol}} * [[:q:bs:Zaborav|''Citati o zaboravljanju'']] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spoznavanje]] [[Kategorija:Pamćenje]] n1k4abjpevw7brr7cuand7t9bb2kb3l 3917777 3917733 2026-08-12T21:02:11Z Bosancica by MK 173186 Završena revizija članka 3917777 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Zaboravljanje |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:Garten des Vergessens.jpg|250px]] |slikastil = padding-top: 0.5em; |tekst = ''Vrt zaborava'', ilustracija Ephraima Mosesa Liliena |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Simptomi |podaci1 = Otežano prisjećanje nedavnih događaja, poteškoće s govorom, dezorijentacija, promjene raspoloženja |ispodstil = |ispod = |oznaka2 = Komplikacije |podaci2 = [[Demencija]] |ispodsti2 = }} {{Psihologija bočna traka}} '''Zaboravljanje''' je proces smanjenja dostupnosti ili gubitka sposobnosti prisjećanja informacija koje su prethodno bile naučene ili pohranjene u [[pamćenje|pamćenju]]. Može se odnositi na informacije pohranjene u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom]] i [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]], a očituje se u nemogućnosti ili otežanom [[prisjećanje|prisjećanju]] ranije naučenog sadržaja. Poteškoće s prisjećanjem, učenjem i zadržavanjem novih informacija među najčešćim su kognitivnim pritužbama kod [[starenje|starih osoba]].<ref name="Maddox_2011">{{cite journal |last=Maddox |first=Geoffrey B. |last2=Balota |first2=David A. |last3=Coane |first3=Jennifer H. |last4=Duchek |first4=Janet M. |title=The Role of Forgetting Rate in Producing a Benefit of Expanded over Equal Spaced Retrieval in Young and Older Adults |journal=Psychology and Aging |volume=26 |issue=3 |pages=661–670 |year=2011 |doi=10.1037/a0022942 |pmid=21463056 |pmc=3168729 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3168729/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaboravljanje je sastavni dio funkcionisanja pamćenja i ne znači nužno da je određena informacija trajno izgubljena. Nemogućnost njenog prisjećanja može biti posljedica slabljenja ili promjene memorijskog traga, ali i nemogućnosti njegovog uspješnog prizivanja. Učestalije ponavljanje i obnavljanje naučenog sadržaja može poboljšati njegovo zadržavanje, između ostalog i podsticanjem prijenosa informacija u dugoročno pamćenje.<ref name="Weiten_McCann_2007">{{cite book |last=Weiten |first=Wayne |last2=McCann |first2=Doug |title=Psychology: Themes & Variety |edition=2 |publisher=Nelson Education Ltd / Thompson Wadsworth |year=2007 |isbn=978-0-17-647273-3 |url=https://archive.org/details/psychologythemes0002weit |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Krivulja zaboravljanja|Krivulje zaboravljanja]] pokazuju odnos između količine zapamćenih informacija i vremena proteklog od njihovog učenja. Istraživanja su pokazala da se zaboravljanje najčešće odvija brže neposredno nakon učenja, nakon čega se njegova stopa postepeno smanjuje.<ref name="Wixted_Carpenter_2007">{{cite journal |last=Wixted |first=John T. |last2=Carpenter |first2=Shana K. |title=The Wickelgren Power Law and the Ebbinghaus Savings Function |journal=Psychological Science |volume=18 |issue=2 |pages=133–134 |year=2007 |doi=10.1111/j.1467-9280.2007.01862.x |url=http://public.psych.iastate.edu/shacarp/Wixted_Carpenter_2007.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408204641/http://public.psych.iastate.edu/shacarp/Wixted_Carpenter_2007.pdf |archive-date=8. 4. 2016 |url-status=dead |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaboravljanje se može javiti kao dio normalnog funkcionisanja pamćenja, ali i kao posljedica različitih patoloških stanja. Normalno zaboravljanje predstavlja uobičajeno smanjenje dostupnosti ranije naučenih informacija, dok patološko zaboravljanje može biti povezano s poremećajima pamćenja, neurološkim bolestima, [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]] ili drugim stanjima koja utječu na kognitivno funkcionisanje. == Pregled == Nemogućnost prisjećanja nekog događaja ne znači nužno da je taj događaj trajno zaboravljen. Istraživanja su pokazala da određene zdravstvene navike mogu u određenoj mjeri smanjiti učestalost zaboravljanja.<ref name="Szabo_2011">{{cite journal |last=Szabo |first=Amanda N. |last2=McAuley |first2=Edward |last3=Erickson |first3=Kirk I. |last4=Voss |first4=Michelle |last5=Prakash |first5=Ruchika S. |last6=Mailey |first6=Emily L. |last7=Wójcicki |first7=Thomas R. |last8=White |first8=Siobhan M. |last9=Gothe |first9=Neha |last10=Olson |first10=Erin A. |last11=Kramer |first11=Arthur F. |title=Cardiorespiratory Fitness, Hippocampal Volume and Frequency of Forgetting in Older Adults |journal=Neuropsychology |volume=25 |issue=5 |pages=545–553 |year=2011 |doi=10.1037/a0022733 |pmid=21500917 |pmc=3140615 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3140615/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Jedan od najjednostavnijih načina očuvanja zdravlja mozga i smanjenja zaboravljanja jeste održavanje tjelesne aktivnosti i redovno vježbanje. Fizička aktivnost važna je jer doprinosi općem zdravlju organizma. Kada je tijelo zdravo, zdravije je i funkcionisanje mozga.<ref name="Szabo_2011" /> Istraživanja su pokazala da su starije odrasle osobe koje su bile fizički aktivnije imale manje epizoda zaboravljanja u odnosu na one koje su bile manje aktivne. Zdrava ishrana također može doprinijeti očuvanju zdravlja mozga i zdravijem procesu starenja, što može biti povezano s manjom učestalošću zaboravljanja.<ref name="Szabo_2011" /> == Historija == Jedan od prvih psihologa koji je sistematski proučavao mehanizme zaboravljanja bio je njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], koji je svoja istraživanja objavio 1885. U eksperimentima je koristio sebe kao jedinog ispitanika te je učio nizove besmislenih slogova od tri slova, sastavljenih od dva suglasnika i jednog samoglasnika. Nakon različitih vremenskih razmaka ponovo je učio iste nizove i mjerio vrijeme potrebno za njihovo ponovno savladavanje. Na osnovu tih mjerenja utvrdio je da se zaboravljanje odvija pravilno i predvidljivo: najbrže je neposredno nakon učenja, a zatim se njegova stopa postepeno smanjuje.<ref name="Kohn_2015">{{cite magazine |last=Kohn |first=Art |title=Use It or Lose It: The Neuroscience of Learning, Retention, and Transfer |magazine=TD Magazine |publisher=Association for Talent Development |date=2015 |url=https://www.td.org/content/td-magazine/use-it-or-lose-it |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rezultati njegovih istraživanja poznati su kao [[krivulja zaboravljanja|Ebbinghausova krivulja zaboravljanja]]. Iako su njegove eksperimentalne metode bile jednostavne prema savremenim metodološkim standardima, osnovni obrazac zaboravljanja koji je utvrdio potvrđen je i kasnijim istraživanjima.<ref name="Murre_Dros_2015_Replication_Ebbinghaus">{{cite journal |last=Murre |first=Jaap M. J. |last2=Dros |first2=Joeri |title=Replication and Analysis of Ebbinghaus’ Forgetting Curve |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0120644 |year=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0120644 |pmid=26148023 |pmc=4492928 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4492928/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem 19. i početkom 20. stoljeća zaboravljanje se počelo proučavati i iz drugih teorijskih perspektiva. Psiholog [[Sigmund Freud]] razvio je koncept prema kojem se određene misli, osjećaji i sjećanja mogu nesvjesno potiskivati iz svijesti kao način suočavanja s neprihvatljivim ili uznemirujućim sadržajima. Taj proces nazvao je "[[potiskivanje]]" ({{de| Verdrängung}}, {{en|repression}}).<ref name="SparkNotes_2026">{{cite web |author=SparkNotes |title=AP Psychology Study Guide: Unit 2 – Cognition |website=SparkNotes |url=https://www.sparknotes.com/psychology/unit-2/ |access-date=12. 8. 2026 |url-status=live |language=en}}</ref> Ideja o [[Potiskivanje|potiskivanju]] kasnije je postala predmet brojnih naučnih rasprava, posebno u kontekstu traumatskih iskustava. Postoje neslaganja među istraživačima o tome da li se potiskivanje zaista javlja i koliko je često.<ref name="McNally_2004">{{cite journal |last=McNally |first=Richard J. |title=The Science and Folklore of Traumatic Amnesia |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=11 |issue=1 |pages=29–33 |year=2004 |doi=10.1093/clipsy.bph056 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1093%2Fclipsy.bph056 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U savremenoj psihologiji postojanje potpunog nesvjesnog potiskivanja i dalje je predmet rasprave, a takav se oblik zaboravljanja smatra rijetkim.<ref name="CAIC_2002_Repressed_Memories_RMT">{{cite web |author=Cult Awareness Information Centre |title=Repressed Memories and Recovered Memory Therapy (RMT) |website=CAIC |url=http://caic.org.au/fms-sra/rmt.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123020602/http://caic.org.au/fms-sra/rmt.htm |archive-date=23. 1. 2009 |url-status=dead |year=2002 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj eksperimentalne psihologije sredinom 20. stoljeća doveo je do novih modela kojima se nastojalo objasniti kako se informacije pohranjuju i gube iz različitih sistema pamćenja. Među značajnijim modelima bio je [[Atkinson–Shiffrinov model pamćenja|modalni model pamćenja]], koji su [[Richard Atkinson]] i [[Richard Shiffrin]] predložili 1968. Model razlikuje tri sistema pamćenja: [[senzorno pamćenje]], [[kratkoročno pamćenje]] i [[dugoročno pamćenje]].<ref name="Malmberg_2019_50_Years_Atkinson_Shiffrin">{{cite journal |last=Malmberg |first=Kenneth J. |last2=Raaijmakers |first2=Jeroen G. W. |last3=Shiffrin |first3=Richard M. |title=50 years of research sparked by Atkinson and Shiffrin (1968) |journal=Memory & Cognition |volume=47 |issue=4 |pages=561–574 |year=2019 |doi=10.3758/s13421-019-00896-7 |doi-access=free |hdl=11245.1/88cf32af-8acb-42bf-b1b4-c8f090a1a336 |hdl-access=free |pmid=30689198 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/s13421-019-00896-7 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovom modelu, svaki sistem razlikuje se prema kapacitetu i trajanju zadržavanja informacija, pa se i brzina zaboravljanja razlikuje u zavisnosti od sistema u kojem je informacija pohranjena. Informacije u senzornom pamćenju zadržavaju se svega nekoliko sekundi, dok se u kratkoročnom pamćenju zadržavaju približno 20 sekundi. Informacije pohranjene u dugoročnom pamćenju mogu ostati dostupne od nekoliko minuta do nekoliko desetljeća, ali njihovo prisjećanje može biti otežano ili onemogućeno ako procesi prizivanja ne uspiju.<ref name="Kohn_2015" /> U savremenoj terminologiji, kada je riječ o neželjenim sjećanjima, [[motivisano zaboravljanje]] obuhvata različite procese kojima se smanjuje dostupnost određenih sadržaja u pamćenju. Među njima se razlikuju nesvjesno potiskivanje, čije je postojanje i dalje predmet rasprave, i svjesno [[potiskivanje misli|potiskivanje misli]]. == Mjerenje == Zaboravljanje se može mjeriti na različite načine, a svi se oni zasnivaju na sposobnosti prisjećanja ili prepoznavanja prethodno naučenih informacija. === Prisjećanje === {{Također pogledajte|Prisjećanje}} Kod ovog načina mjerenja od ispitanika se traži da se [[prisjećanje|prisjeti]] prethodno naučenog materijala. Ispitaniku se najprije predstavi lista informacija koje treba zapamtiti. Nakon određenog vremena prikazuje mu se ista lista zajedno s dodatnim informacijama, a od njega se traži da prepozna informacije koje su se nalazile na prvobitnoj listi. Što je veći broj informacija koje ispitanik prepozna, to je manji stepen zaboravljanja.<ref name="Chance_2014">{{cite book |last=Chance |first=Paul |title=Learning and Behavior |edition=7 |publisher=Wadsworth Cengage Learning |location=Belmont, CA |year=2014 |isbn=978-1-111-83496-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Learning_and_Behavior.html?id=f1CeMQEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== Slobodno prisjećanje i varijante ==== Slobodno prisjećanje osnovni je eksperimentalni postupak koji se koristi za proučavanje ljudskog pamćenja. U zadatku slobodnog prisjećanja ispitaniku se, jedna po jedna, predstavljaju informacije koje treba zapamtiti. Na primjer, istraživač može naglas pročitati listu od 20 riječi, pri čemu se nova riječ ispitaniku prezentuje svake četiri sekunde. Nakon predstavljanja cijele liste, od ispitanika se traži da se prisjeti što većeg broja riječi i zapiše ih. Ovaj postupak naziva se slobodnim prisjećanjem jer ispitanik može navesti zapamćene informacije bilo kojim redoslijedom.<ref name="Bjork_Woodward_1973">{{cite journal |last=Bjork |first=Robert A. |last2=Woodward |first2=Addison E. |title=Directed forgetting of individual words in free recall |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=99 |issue=1 |pages=22–27 |year=1973 |doi=10.1037/h0034757 |url=https://psycnet.apa.org/record/1974-02387-001 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> ===== Prisjećanje uz pomoć podražaja ===== Prisjećanje uz pomoć podražaja predstavlja varijantu slobodnog prisjećanja pri kojoj se ispitaniku daju naznake ili drugi podražaji kako bi se povećala vjerovatnoća prisjećanja određene informacije. Ti podražaji obično nisu bili prisutni tokom faze učenja. Stepen zaboravljanja može se procijeniti na osnovu broja podražaja koje ispitanik ne uspije iskoristiti ili broja podražaja potrebnih da bi se izazvalo odgovarajuće ponašanje.<ref name="Chance_2014" /> ==== Metoda ponovnog učenja ==== Ovom metodom zaboravljanje se mjeri na osnovu količine dodatnog učenja potrebnog da se dostigne prethodno dostignuti nivo uspješnosti. Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]] (1885) koristio je ovu metodu na sebi. Pamtio je liste besmislenih slogova sve dok ih nije mogao dvaput uzastopno ponoviti bez greške. Nakon određenog vremenskog intervala ponovo je učio istu listu i mjerio vrijeme potrebno za ponovno dostizanje prethodnog nivoa uspješnosti. Ako mu je za ponovno učenje bilo potrebno manje vremena, zaključivao je da je došlo do manjeg zaboravljanja. Njegov eksperiment bio je među prvim sistematskim istraživanjima zaboravljanja.<ref name="Chance_2014" /> ==== Prepoznavanje ==== Kod mjerenja prepoznavanjem ispitaniku se najprije predstavi lista riječi koje treba zapamtiti. Nakon toga mu se prikazuje ista lista zajedno s dodatnim informacijama, a od njega se traži da prepozna informacije koje su bile sadržane na prvobitnoj listi. Što je veći broj informacija koje ispitanik prepozna, to je manji stepen zaboravljanja.<ref name="Pardilla_Delgado_Payne_2017_DRM_Task">{{cite journal |last=Pardilla-Delgado |first=Enmanuelle |last2=Payne |first2=Jessica D. |title=The Deese-Roediger-McDermott (DRM) Task: A Simple Cognitive Paradigm to Investigate False Memories in the Laboratory |journal=Journal of Visualized Experiments |issue=119 |pages=e54793 |year=2017 |doi=10.3791/54793 |pmid=28190038 |pmc=5407674 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5407674/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Teorije zaboravljanja == U [[Psihologija|psihologiji]] se izdvajaju četiri glavne teorije kojima se nastoji objasniti proces zaboravljanja. Jedna od njih jeste teorija zaboravljanja zavisnog od znakova za prisjećanje, dok se ostala objašnjenja odnose na interferenciju, potiskivanje te organske promjene i oštećenja mozga. === Zaboravljanje zavisno od znakova za prisjećanje === [[Zaboravljanje zavisno od znakova za prisjećanje]] (također obuhvata [[pamćenje zavisno od konteksta|zaboravljanje zavisno od konteksta]]) ili neuspjeh prizivanja predstavlja nemogućnost prisjećanja određene [[pamćenje|uspomene]] zbog nedostatka podražaja ili znakova koji su bili prisutni u trenutku njenog [[kodiranje (pamćenje)|kodiranja]]. Kodiranje je prvi korak u stvaranju i pohranjivanju informacija. Uspješnost kodiranja u pamćenju može se procijeniti različitim testovima prizivanja, uključujući eksplicitne postupke, kao što je prisjećanje uz pomoć znakova, te implicitne postupke, kao što je dopunjavanje fragmenata riječi.<ref name="Craik_2012">{{cite journal |last=Craik |first=Fergus I. M. |last2=Rose |first2=Nathan S. |title=Memory encoding and aging: a neurocognitive perspective |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=36 |issue=7 |pages=1729–1739 |year=2012 |doi=10.1016/j.neubiorev.2011.11.007 |pmid=22155274 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763411002053 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovoj teoriji, informacija ponekad nije trajno zaboravljena, nego je privremeno nedostupna zato što je nije moguće uspješno prizvati iz pamćenja. Odgovarajući znak za prisjećanje može omogućiti ponovno prizivanje te informacije. To se može prikazati poređenjem s traženjem knjige u biblioteci bez signaturnog broja, naslova, imena autora ili podatka o njenoj temi. Knjiga se i dalje nalazi u biblioteci, ali je bez tih znakova njeno pronalaženje malo vjerovatno. Uspješan znak za prisjećanje treba biti povezan s načinom na koji je informacija prvobitno kodirana. Ako je, na primjer, tokom kodiranja posebna pažnja bila usmjerena na zvučne osobine neke riječi, znak koji se koristi pri njenom prisjećanju također treba biti povezan s njenim [[fonetika|fonetskim]] karakteristikama. Informacija je u tom slučaju prisutna u pamćenju, ali nije lako dostupna bez navedenih znakova. Uspješnost korištenja znakova za prisjećanje i vještine prizivanja mogu zavisiti i od dobi osobe. Iako su ove poteškoće uobičajene kod starijih odraslih osoba, to nije uvijek pravilo. Kada se informacije kodiraju i prizivaju tehnikom razmaknutog prizivanja ([[Raspoređeno ponavljanje|raspoređenog ponavljanja]]), to pomaže starijim osobama da uspješnije dohvate događaje pohranjene u pamćenju.<ref name="Maddox_2011" /> Različita istraživanja ukazuju i na promjene pamćenja povezane sa starenjem.<ref name="Craik_2012" /> Posebno je utvrđeno smanjenje uspješnosti [[epizodičko pamćenje|epizodičkog pamćenja]] s dobi, kao i veća sklonost zaboravljanju kada dvije informacije nisu pravilno povezane i kodirane.<ref name="Maddox_2011" /> === Organski uzroci zaboravljanja === Zaboravljanje može nastati i kao posljedica fizioloških oštećenja ili degenerativnih promjena u [[mozak|mozgu]]. Takvi uzroci mogu dovesti do gubitka ranije pohranjenih informacija u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]] ili do poteškoća u kodiranju novih informacija. Među stanjima i procesima koji mogu biti povezani s takvim oblikom zaboravljanja jesu [[Alzheimerova bolest]], [[amnezija]], [[demencija]], poremećaji procesa konsolidacije pamćenja te postepene promjene u funkcionisanju [[centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]] povezane sa [[starenje|starenjem]]. ===Teorija interferencije=== [[Teorija interferencije]] polazi od pretpostavke da učenje novih informacija može dovesti do zaboravljanja ranije naučenog sadržaja zbog međusobnog ometanja i konkurencije između informacija. Prema ovoj teoriji, informacije pohranjene u [[Pamćenje|pamćenju]] mogu se tokom [[Kodiranje (pamćenje)|kodiranja]] pomiješati ili povezati s drugim informacijama, što može dovesti do njihovog izobličenja ili otežanog prisjećanja.<ref name="McLeod_2026">{{cite web |last=McLeod |first=Saul |title=Theories of Forgetting in Psychology |website=Simply Psychology |date=2026 |url=https://www.simplypsychology.org/forgetting.html |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Interferencija može nastati pod utjecajem velikog broja [[Podražaj|podražaj]]a i [[informacija]] iz okruženja. Uobičajeno se razlikuju tri oblika interferencije: proaktivna, retroaktivna i izlazna interferencija. Proaktivna i retroaktivna interferencija predstavljaju suprotne smjerove međusobnog ometanja informacija. Kod retroaktivne interferencije nove informacije ometaju prisjećanje ranije naučenih informacija, dok kod proaktivne interferencije ranije naučene informacije otežavaju prisjećanje novijih informacija.<ref name="Underwood_1957_Interference_and_Forgetting">{{cite journal |last=Underwood |first=Benton J. |title=Interference and forgetting |journal=Psychological Review |volume=64 |issue=1 |pages=49–60 |year=1957 |doi=10.1037/h0044616 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0044616 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ova vrsta interferencije posebno se može javiti kada su informacije međusobno slične. Izlazna interferencija je pojava u kojoj sam čin prisećanja nekih informacija otežava dosjećanje preostalih povezanih informacija. Osim interferencije, neuspjeh prisjećanja može biti posljedica i neuspješnog kodiranja. U tom slučaju informacija nije pravilno kodirana niti pohranjena u dugoročno pamćenje. Prema [[teorija nivoa obrade|teoriji nivoa obrade]], uspješnost kodiranja zavisi od dubine obrade kojoj je informacija podvrgnuta. Neke vrste informacija kodiraju se uspješnije od drugih; na primjer, informacije povezane s [[vizuelna predstava|vizuelnim predstavama]] ili informacije važne za preživljavanje lakše se prenose u dugoročno pamćenje.<ref name="Goldstein_2015_Cognitive_Psychology">{{cite book |last=Goldstein |first=E. Bruce |title=Cognitive Psychology: Connecting Mind, Research, and Everyday Experience |edition=4 |publisher=Cengage Learning |location=New York |year=2015 |isbn=978-1-285-76388-0 |url=https://archive.org/details/cognitivepsychol0000gold_a9a4 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ranije teorijske pretpostavke o interferenciji uključivale su i ideju da veća količina pohranjenih informacija može povećati mogućnost međusobnog ometanja i tako otežati prisjećanje pojedinačnih informacija. U tom kontekstu pretpostavljalo se da osobe koje efikasnije uče i pohranjuju veći broj informacija mogu biti izložene većem broju potencijalnih interferencija.<ref name="CMAJ_1964_Forgetting">{{cite journal |journal=Canadian Medical Association Journal |title=Forgetting |volume=90 |issue=13 |pages=794 |date=1964 |pmid=20327804 |pmc=PMC1922558 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1922558/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, takve zaključke treba posmatrati u kontekstu ranijih teorijskih modela, jer su istraživanja interferencije uglavnom koristila zadatke prisjećanja riječi, a mnogo rjeđe situacije iz svakodnevnog života. Zbog toga je mogućnost generalizacije rezultata na stvarne životne situacije ograničena.<ref name="McLeod_2026" /> Istraživanja su pokazala da zadaci koji uključuju interferenciju mogu smanjiti uspješnost pamćenja za do 20%, pri čemu su negativni efekti zabilježeni u različitim vremenskim tačkama nakon učenja, uz velike individualne razlike u vremenu pojavljivanja i intenzitetu najveće interferencije. Osobe koje brže usvajaju gradivo pritom mogu biti osjetljivije na interferenciju od onih koje ga usvajaju sporije.<ref name="Sosic_Vasic_2018">{{cite journal |last1=Sosic-Vasic |first1=Zrinka |last2=Hille |first2=Katrin |last3=Kröner |first3=Julia |last4=Spitzer |first4=Manfred |last5=Kornmeier |first5=Jürgen |title=When Learning Disturbs Memory – Temporal Profile of Retroactive Interference of Learning on Memory Formation |journal=Frontiers in Psychology |volume=9 |pages=82 |date=2018 |doi=10.3389/fpsyg.2018.00082 |pmid=29503621 |pmc=PMC5820352 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5820352/ |doi-access=free |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Vjerovatnoća prisjećanja također je manja kada se ometajući podražaji pojave tokom prvih deset minuta nakon učenja, dok je uspješnost prisjećanja veća kada nema interferencije.<ref name="Sosic_Vasic_2018" /> Istraživanja su ispitivala i odnos između interferencije i [[Starenje|starenja]]. Iako se s dobi smanjuje uspješnost nekih perifernih procesa, poput vremena potrebnog za kodiranje, prepoznavanja informacija i izvršavanja motoričkih radnji, proaktivna interferencija može ostati relativno očuvana. Ovi nalazi dovode u pitanje ranije pretpostavke prema kojima se inhibitorni procesi uključeni u ovaj oblik interferencije nužno pogoršavaju sa starenjem.<ref name="Archambeau_2019">{{cite journal |last1=Archambeau |first1=Kim |last2=Forstmann |first2=Birte |last3=Van Maanen |first3=Leendert |last4=Gevers |first4=Wim |title=Proactive interference in aging: A model-based study |journal=Psychonomic Bulletin & Review |volume=27 |issue=1 |pages=130–138 |date=2019 |doi=10.3758/s13423-019-01671-0 |pmid=31797260 |pmc=PMC7000511 |doi-access=free |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7000511/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija opadanja memorijskog traga === [[Teorija opadanja memorijskog traga]] zasniva se na pretpostavci da se prilikom učenja u [[mozak|mozgu]] formira fizički ili neurohemijski [[memorijski trag]] koji s vremenom slabi ako se naučena informacija ne koristi ili ne obnavlja. Prema ovoj teoriji, do zaboravljanja dolazi zato što dostupnost memorijskog traga postepeno opada s vremenom. Što je duži vremenski razmak između učenja i pokušaja prisjećanja, veća je vjerovatnoća da će memorijski trag oslabiti.<ref name="PsychologyAndSociety_2020">{{cite web |title=Decay Theory |website=Psychology and Society |date=2020 |url=https://www.psychologyandsociety.com/Decaytheory.html |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teorija opadanja memorijskog traga primjenjuje se na objašnjenje zaboravljanja informacija pohranjenih i u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom]] i u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]] te polazi od pretpostavke da sjećanja ostavljaju fizički trag u mozgu.<ref name="McLeod_2026" /> Prema ovoj teoriji, [[kratkoročno pamćenje]] može zadržati informacije samo ograničeno vrijeme, otprilike 15 do 30 sekundi, ako se one ne obnavljaju ponavljanjem. Bez ponavljanja, dostupnost informacija postepeno opada. Koncept memorijskog traga povezuje se i s radom kanadskog psihologa [[Donald Hebb|Donalda Hebba]], koji je pretpostavio da aktivacija [[neuron]]a tokom [[Učenje|učenja]] može dovesti do trajnih strukturnih i hemijskih promjena u mozgu. Ponavljana aktivacija neuronskih veza može dovesti do promjena na [[sinapsa]]ma, čime se doprinosi održavanju naučene informacije. Prema teoriji opadanja memorijskog traga, ako se takva aktivacija ne ponavlja, trag s vremenom slabi, što dovodi do zaboravljanja. Važna pretpostavka ove teorije jeste da na zaboravljanje prvenstveno utječe vrijeme proteklo od učenja, dok događaji koji se odvijaju između učenja i prisjećanja ne bi trebali imati presudan utjecaj. Što je informacija duže pohranjena bez ponovnog korištenja, veća je mogućnost slabljenja njenog memorijskog traga, a time i otežanog prisjećanja. Jedan od glavnih problema ove teorije jeste teškoća njenog razdvajanja od utjecaja drugih faktora u stvarnim životnim situacijama. Vrijeme između kodiranja informacije i njenog kasnijeg prisjećanja gotovo je uvijek ispunjeno različitim iskustvima, učenjem drugih sadržaja i drugim kognitivnim aktivnostima. Zbog toga je teško utvrditi da li je do zaboravljanja došlo isključivo zbog protoka vremena ili zbog interferencije i drugih procesa. Dodatni problem predstavlja eksperimentalno testiranje teorije, jer je teško osmisliti uslove u kojima bi između učenja i kasnijeg prisjećanja postojao vremenski period bez ikakvih drugih iskustava ili aktivnosti. Jedan od argumenata protiv jednostavnog oblika teorije opadanja memorijskog traga jeste činjenica da se neke naučene vještine mogu zadržati veoma dugo i bez njihovog korištenja. Na primjer, osoba može ponovo voziti bicikl i nakon nekoliko desetljeća bez prethodnog vježbanja. Ovakvi primjeri ukazuju na važnost razlikovanja različitih oblika pamćenja, jer se neke vještine oslanjaju na [[proceduralno pamćenje]], čije funkcionisanje nije jednako pamćenju činjenica i događaja. Kao mogući primjer navode se i [[Blic pamćenje|blic sjećanje]], odnosno izrazito živa i detaljna sjećanja na okolnosti u kojima je osoba saznala za neki emocionalno značajan događaj. Međutim, nije jasno da li se različiti memorijski tragovi zaista razlikuju prema osjetljivosti na njihovo opadanje. Smatra se da [[spavanje]] ima važnu ulogu u očuvanju i stabilizaciji memorijskih tragova, iako mehanizmi kojima spavanje doprinosi tim procesima nisu u potpunosti razjašnjeni. Fizičke i hemijske promjene u mozgu povezane s učenjem predstavljaju osnovu koncepta memorijskog traga u okviru teorija pamćenja. Prema teoriji opadanja memorijskog traga, informacije koje dospiju u kratkoročno pamćenje zadržavaju se svega nekoliko sekundi, približno 15 do 20 sekundi, te počinju blijediti ako se ne obnavljaju ponavljanjem ili vježbanjem. Prema ovoj teoriji, događaji koji se odvijaju između stvaranja novog sjećanja i njegovog kasnijeg prisjećanja sami po sebi ne određuju uspješnost prisjećanja. Presudan faktor je vrijeme proteklo između stvaranja i pokušaja prisjećanja: što je taj vremenski interval kraći, veća je količina informacija koju je moguće prizvati, dok duži vremenski interval povećava vjerovatnoću zaboravljanja. Jedna od glavnih kritika teorije jeste to što sama teorija ne objašnjava dovoljno zašto se neka sjećanja zadržavaju veoma dugo, dok druga slabe čak i kada je između njihovog stvaranja i prisjećanja proteklo približno isto vrijeme. Na zadržavanje sjećanja mogu utjecati i drugi faktori, među kojima su novost iskustva i emocionalni značaj događaja. Ljudi, na primjer, mogu bolje pamtiti svoj prvi dan u stranoj zemlji nego brojne svakodnevne događaje koji su uslijedili tokom kasnijeg života u toj zemlji. Emocionalna značajnost događaja također može utjecati na njegovo kasnije prisjećanje.<ref name="Ricker_2016">{{cite journal |last1=Ricker |first1=Timothy J. |last2=Vergauwe |first2=Evie |last3=Cowan |first3=Nelson |title=Decay Theory of Immediate Memory: From Brown (1958) to Today (2014) |journal=Quarterly Journal of Experimental Psychology |volume=69 |issue=10 |pages=1969–1995 |date=2016 |doi=10.1080/17470218.2014.914546 |pmid=24853316 |pmc=PMC4241183 |doi-access=free |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4241183/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Poremećaji i odsustvo zaboravljanja == {{Glavni|Poremećaj pamćenja}} Zaboravljanje može imati različite uzroke i ne mora biti posljedica jednostavnog gubitka pohranjenog sadržaja. Poteškoće sa zaboravljanjem mogu biti povezane s problemima pristupa informacijama pohranjenim u pamćenju, njihovom dostupnošću ili drugim procesima. Do gubitka ili otežanog prisjećanja informacija može doći i uslijed [[amnezija|amnezije]], na primjer nakon povrede mozga. Nemogućnost zaboravljanja također može uzrokovati značajne poteškoće. Takav oblik poremećenog funkcionisanja pamćenja može se javiti kod [[posttraumatski stresni poremećaj|posttraumatskog stresnog poremećaja]] i [[hipertimezija|hipertimezije]], kod koje osoba pokazuje izuzetno detaljno [[autobiografsko pamćenje]]. == Socijalno zaboravljanje == {{Glavni|Socijalna amnezija}} Psiholozi su ukazali na različite "socijalne aspekte zaboravljanja", odnosno na načine na koje društveni odnosi, kulturni obrasci i procesi prenošenja sjećanja utječu na ono što se u društvu pamti i zaboravlja.<ref name="Hirst_2018">{{cite book |last1=Hirst |first1=William |last2=Yamashiro |first2=Jeremy K. |editor1-last=Meade |editor1-first=Michelle L. |editor2-last=Harris |editor2-first=Celia B. |editor3-last=Van Bergen |editor3-first=Penny |editor4-last=Sutton |editor4-first=John |editor5-last=Barnier |editor5-first=Amanda J. |chapter=Social Aspects of Forgetting |title=Collaborative Remembering: Theories, Research, and Applications |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=76–99 |date=2018 |isbn=978-0-19-873786-5 |url=https://global.oup.com/academic/product/collaborative-remembering-9780198737865 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako se pojam [[socijalna amnezija|socijalne amnezije]] koristi u različitim značenjima, najčešće se određuje kao pojava suprotna [[kolektivno pamćenje|kolektivnom pamćenju]]. Pojam "socijalna amnezija" prvi je razmatrao [[Russell Jacoby]], ali ga je koristio u užem smislu, prvenstveno kako bi ukazao na ono što je smatrao zanemarivanjem [[psihoanaliza|psihoanalitičke teorije]] u psihologiji. Kulturni historičar [[Peter Burke (historičar)|Peter Burke]] ukazao je na potrebu proučavanja društvene organizacije zaboravljanja, uključujući pravila isključivanja, potiskivanja i represije, kao i pitanje toga ko želi da određene osobe ili događaji budu zaboravljeni.<ref name="Burke_1989">{{cite book |last1=Burke |first1=Peter |editor1-last=Butler |editor1-first=Thomas |chapter=History as Social Memory |title=Memory: History, Culture and the Mind |publisher=B. Blackwell |location=Oxford |date=1989 |isbn=978-0-631-16442-5 |url=https://books.google.com/books?id=B6WFQgAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na osnovu opsežnog historijskog istraživanja koje je obuhvatilo razdoblje od dva stoljeća, historičar [[Guy Beiner]] predložio je termin "socijalno zaboravljanje", razlikujući ga od pojednostavljenih shvatanja "kolektivne amnezije" i potpunog zaborava. Prema njegovom pristupu, socijalno zaboravljanje nalazi na dodirnoj tački između javne šutnje i privatnijeg sjećanja.<ref name="Beiner_2018">{{cite book |last1=Beiner |first1=Guy |title=Forgetful Remembrance: Social Forgetting and Vernacular Historiography of a Rebellion in Ulster |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |date=2018 |isbn=978-0-19-874935-6 |url=https://global.oup.com/academic/product/forgetful-remembrance-9780198749356 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Filozof [[Walter Benjamin]] povezao je socijalno zaboravljanje s interesima sadašnjosti. Prema njegovom shvatanju, prošli događaji i predstave o prošlosti koje savremenici ne prepoznaju kao relevantne za vlastite interese izloženi su opasnosti da budu trajno zaboravljeni.<ref name="Benjamin_1986">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Walter |editor1-last=Arendt |editor1-first=Hannah |translator1-last=Zohn |translator1-first=Harry |title=Illuminations: Essays and Reflections |series=Schocken Paperbacks |publisher=Schocken Books |location=New York |date=1986 |isbn=978-0-8052-0241-0 |url=https://books.google.com/books?id=xXAZGIfhhGUC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nadovezujući se na ovaj pristup, sociolog [[David Leupold]] proučavao je socijalno zaboravljanje u kontekstu suprotstavljenih nacionalnih narativa. Prema njegovom pristupu, ono što je potisnuto ili zaboravljeno u jednom nacionalnom narativu može biti u središtu prikaza prošlosti u drugom, što može dovesti do međusobno isključivih i dijametralno suprotstavljenih tumačenja prošlosti.<ref name="Leupold_2020">{{cite book |last1=Leupold |first1=David |title=Embattled Dreamlands: The Politics of Contesting Armenian, Kurdish and Turkish Memory |publisher=Routledge |location=New York |pages=9 |date=2020 |isbn=978-0-429-34415-2 |oclc=1130319782 |url=https://www.routledge.com/Embattled-Dreamlands-The-Politics-of-Contesting-Armenian-Kurdish-and-Turkish-Memory/Leupold/p/book/9780367361440 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Pedagoška psihologija]] * [[Hipertimenzija]] * [[Lotosovo drvo]] * [[Pamćenje]] * [[Na vrhu jezika]] * [[Neetička amnezija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20080615001242/http://www.educationguideonline.net/forgetting-and-learning/ ''Causes of Forgetting & Learning''] (arhivirano) {{en simbol}} * [http://www.scientificamerican.com/article/trying-to-forget/ ''Forgetting is Key to a Healthy Mind''] – rad na portalu ''Scientific American'' {{en simbol}} * [[:q:bs:Zaborav|''Citati o zaboravljanju'']] {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spoznavanje]] [[Kategorija:Pamćenje]] hf7vyug6xvp0gukgby5p8gyocjmqn8b 0 140044 3917778 3915258 2026-08-12T21:06:41Z Bakir123 110053 /* Uspjesi */ 3917778 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja2 = #004170 | Boja1 = #FFFFFF | Ime kluba = '''Paris Saint-Germain FC''' | Puno ime = Paris Saint-Germain<br/>Football Club | Grb = Paris Saint-Germain FC.png | Nadimak = Crveno-plavi<br/>Parižani | Osnovan = 12. 8. 1970. | Raspušten = | Lokacija = | Boje = | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[Ligue 1]] | Stadion = [[Park prinčeva]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/parcdesprinces/ |title=Park prinčeva |work=stadiumguide.com|access-date= 28. 5. 2016}}</ref> | Kapacitet = 47.929 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Nasser Al-Khelaifi]] | Trener = [[Luis Enrique (nogometaš)|Luis Enrique]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto | Prethodna sezona = [[Ligue 1 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.psg.fr psg.fr] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _psg2021H | uzorak_t1 = _psg2021H | uzorak_dr1 = _psg2021H | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _psgfc2021h | lijeva ruka1 = 0A1254 | tijelo1 = 0A1254 | desna ruka1 = 0A1254 | šorc1 = 0A1254 | čarape1 = 0A1254 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _psg2021a | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = _psgfc2021a | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF }} '''Paris Saint-Germain FC''' [[nogomet]]ni je klub iz [[Pariz]]a. Takmiči se u [[Ligue 1]], najvišem rangu francuskog nogometa. == Historija == Osnovan je 12. augusta 1970. spajanjem dva dotadašnja kluba: ''Paris FC'' i ''Stade Saint-Germain''. U Prvoj ligi nastupa od 1974. i drži rekord po najvećem broju sezona provedenih u tom takmičenju, a smatra se i jednim od najuspješnijih francuskih klubova. Uz [[Olympique de Marseille]] jedini je francuski nogometni klub koji je osvojio neko od evropskih nogometnih takmičenja. Također je proglašen najboljim svjetskim klubom 1994. po [[IFFHS]]-u, a 1998. zauzeo je prvo mjesto na [[UEFA]]-inoj listi najboljih klubova, čime je postao prvi francuski klub kojem je to uspjelo. Godine 2011. vlasništvo nad klubom preuzima Oryx Qatar Sports Investments. Pod novim vlasnikom PSG postaje potpuno dominantan u francuskom nogometu. Također, na evropskoj sceni igra važnu ulogu, osvojivši [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]] dvije godine zaredom ([[UEFA Liga prvaka 2024/2025.|2025]], [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|2026]]) nakon poraza u [[Finale UEFA Lige prvaka 2020.|finalu]] [[UEFA Liga prvaka 2019/2020.|2020.]] Tradicionalne boje kluba jesu plava i bijela. Najveći rival kluba jest Olympique iz [[Marseille]]a, s kojim igra [[Le Classique]]. Od 1973. domaće utakmice igra na stadionu [[Park prinčeva]]. == Uspjesi == *'''[[Ligue 1]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (14)''': 1985/86, 1993/94, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/2023, 2023/24, 2024/25, 2025/26. *'''[[Ligue 2]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1970/71. *'''[[Francuski kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (16)''': 1981/82, 1982/83, 1992/93, 1994/95, 1997/98, 2003/04, 2005/06, 2009/10, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24, 2024/25. *'''[[Francuski Liga-kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (9)''': 1994/95, 1997/98, 2007/08, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2019/20. *'''[[Francuski superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (14)''': 1995, 1998, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025. *'''[[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': [[UEFA Liga prvaka 2024/2025.|2024/25]], [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|2025/26.]] *'''[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': [[UEFA Kup pobjednika kupova 1995/1996.|1995/96.]] *'''[[UEFA Superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': [[UEFA Superkup 2025.|2025]], [[UEFA Superkup 2026.|2026.]] *'''[[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2001. *'''[[FIFA Interkontinentalni kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2025. == Igrači == === Trenutni sastav === {{updated|2. februar 2026.}}<ref name="Effectif">{{Cite web |title=Effectif masculin du Paris Saint-Germain |url=https://www.psg.fr/football-masculin/effectif |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=24 June 2025}}</ref> {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=MAR|poz=O|ime=[[Achraf Hakimi]]|napomena=[[Vicekapiten (nogomet)|vicekapiten]]}}<ref name=CaptainPSG/> {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=BRA|poz=O|ime=[[Lucas Beraldo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=BRA|poz=O|ime=[[Marquinhos]]|napomena=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}}<ref name="CaptainPSG">{{cite news | title = Club : Du changement chez les vice-capitaines du PSG | url = https://www.culturepsg.com/news/club/du-changement-chez-les-vice-capitaines-du-psg/57041 | work = CulturePSG | date = 19. 9. 2025 | access-date = 19. 9. 2025}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=UKR|poz=O|ime=[[Illia Zabarnyi]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=GEO|poz=N|ime=[[Khvicha Kvaratskhelia]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=ŠPA|poz=V|ime=[[Fabián Ruiz]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=POR|poz=N|ime=[[Gonçalo Ramos]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=FRA|poz=N|ime=[[Ousmane Dembélé]]|napomena=[[Vicekapiten (nogomet)|vicekapiten]]}}<ref name=CaptainPSG/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=FRA|poz=N|ime=[[Désiré Doué]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=POR|poz=V|ime=[[Vitinha (nogometaš, rođen februara 2000)|Vitinha]]|napomena=[[Vicekapiten (nogomet)|vicekapiten]]}}<ref name=CaptainPSG/> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=KOR|poz=V|ime=[[Lee Kang-in]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=FRA|poz=O|ime=[[Lucas Hernandez]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=FRA|poz=V|ime=[[Senny Mayulu]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=POR|poz=O|ime=[[Nuno Mendes (nogometaš, rođen 2002)|Nuno Mendes]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=ŠPA|poz=V|ime=[[Dro Fernández]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=FRA|poz=N|ime=[[Bradley Barcola]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=FRA|poz=G|ime=[[Lucas Chevalier]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=FRA|poz=V|ime=[[Warren Zaïre-Emery]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=RUS|poz=G|ime=[[Matvey Safonov]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=47|nac=FRA|poz=N|ime=[[Quentin Ndjantou]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=49|nac=SEN|poz=N|ime=[[Ibrahim Mbaye]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=51|nac=EKV|poz=O|ime=[[Willian Pacho]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=87|nac=POR|poz=V|ime=[[João Neves]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=89|nac=ITA|poz=G|ime=[[Renato Marin]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} === Igrači na posudbi === {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=MAR|poz=O|ime=[[Naoufel El Hannach]]|napomena=u [[Montpellier HSC|Montpellieru]] do 30. juna 2026.}}<ref>{{cite news | title = Naoufel El Hannach prêté au Montpellier HSC | url = https://www.psg.fr/content/naoufel-el-hannach-prete-au-montpellier-hsc | work = PSG.FR | date = 26. 6. 2025 | access-date = 30. 1. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=FRA|poz=O|ime=[[Noham Kamara]]|napomena=u [[Olympique Lyonnais|Lyonu]] do 30. juna 2026.}}<ref>{{cite news | title = Noham Kamara prêté à l'Olympique Lyonnais | url = https://www.psg.fr/content/noham-kamara-prete-a-l-olympique-lyonnais-psg-mercato-news-2025-2026 | work = PSG.FR | date = 2. 2. 2026 | access-date = 3. 2. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=FRA|poz=O|ime=[[Yoram Zague]]|napomena=u [[K.A.S. Eupen|Eupenu]] do 30. juna 2026.}}<ref>{{cite news | title = Yoram Zague prêté au KAS Eupen | url = https://www.psg.fr/content/yoram-zague-prete-au-kas-eupen-club-psg-2025-2026 | work = PSG.FR | date = 31. 1. 2026 | access-date = 31. 1. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=BRA|poz=V|ime=[[Gabriel Moscardo]]|napomena=u [[S.C. Braga|Bragi]] do 30. juna 2026.}}<ref>{{cite news | title = Gabriel Moscardo prêté au Sporting Clube de Braga | url = https://www.psg.fr/content/gabriel-moscardo-prete-au-sporting-clube-de-braga | work = PSG.FR | date = 24. 6. 2025 | access-date = 30. 1. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=POR|poz=V|ime=[[Renato Sanches]]|napomena=u [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikosu]] do 30. juna 2026.}}<ref>{{cite news | title = Renato Sanches prêté au Panathinaïkos FC | url = https://www.psg.fr/content/cp-renato-sanches-prete-au-panathinaikos-fc | work = PSG.FR | date = 23. 8. 2025 | access-date = 30. 1. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=FRA|poz=N|ime=[[Randal Kolo Muani]]|napomena=u [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspuru]] do 30. juna 2026.}}<ref>{{cite news | title = Randal Kolo Muani prêté au Tottenham Hotspur FC | url = https://www.psg.fr/content/randal-kolo-muani-prete-au-tottenham-hotspur-fc-paris-saint-germain-mercato-20252026 | work = PSG.FR | date = 1. 9. 2025 | access-date = 30. 1. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.psg.fr/ Službeni sajt] * [https://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52747/profile/index.html PSG] na službenom sajtu [[UEFA]]-e {{Navkutije |ime = |naslov = Paris Saint-Germain u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači UEFA Kupa pobjednika kupova}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Intertoto kupa}} {{Nogometni prvaci Francuske}} }} {{Laureusova ekipa godine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Paris Saint-Germain FC| ]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1970.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Francuskoj]] [[Kategorija:Sport u Parizu]] tlc6wfvrfu8rvhydnx3j4iv7or7jz1m 0 146040 3917828 3915668 2026-08-13T05:43:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917828 wikitext text/x-wiki '''Podmorska planina'''<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/bathy/B-6_e4%202%200_2019_EF_clean_3Oct2019.pdf|title=Standardization of Undersea Feature Names|pages=22}}</ref> je planina čije se podnožje nalazi na dnu mora, a čiji vrh ne izvire iz mora. Obzirom da joj vrh ne izvire iz mora, to znači da ona ne postaje ostrvo. Okeanografi u definiciji podmorskih planina još kažu kako su to uzvišenja koja se dižu od morskog dna pa sve do iznad 1000 metara. Na 71% površine [[Zemlja|Zemlje]], koliko zauzimaju okeani, pretpostavlja se da ima preko 100 000 podmorskih planina, no samo je nekoliko njih istraživano. Morske planine se mogu naći u svim [[Okeanski bazen|okeanskim bazenima]] na svijetu, izuzetno široko rasprostranjene i u prostoru i po starosti. Podmorska visina je tehnički definirana kao izolovani porast nadmorske visine od 1000 metara ili više od okolnog morskog dna, i sa ograničenom površinom vrha,<ref name="EoE-seamount">{{cite encyclopedia|title=Seamount|url=http://www.eoearth.org/article/Seamount|encyclopedia=[[Encyclopedia of Earth]]|access-date=24. 7. 2010|date=9. 12. 2008}}</ref> konusnog oblika.<ref name="IHO 2008">IHO, 2008. Standardization of Undersea Feature Names: Guidelines Proposal form Terminology, 4th ed. International Hydrographic Organization and Intergovernmental Oceanographic Commission, Monaco.</ref> Postoji više od 14.500 podvodnih planina.<ref name="Watts2019">{{Cite journal|last=Watts|first=T.|date=august 2019|title=Science, Seamounts and Society|journal=[[Geoscientist (časopis)|Geoscientist]]|pages=10–16}}</ref> Pored podmorja, postoji više od 80.000 malih [[Hilllock|brežuljaka]], grebena i brda manje od 1.000&nbsp;m visine u svjetskim okeanima.<ref name="Harris, P.T. 2014">{{Cite journal|last=Harris|first=P. T.|last2=MacMillan-Lawler|first2=M.|last3=Rupp|first3=J.|last4=Baker|first4=E. K.|year=2014|title=Geomorphology of the oceans|journal=[[Marine Geology (journal)|Marine Geology]]|volume=352|pages=4–24|bibcode=2014MGeol.352....4H|doi=10.1016/j.margeo.2014.01.011}}</ref> [[Datoteka:SeamontDavidson_expedition_bathymetric-2002.jpg|mini|Batimetrijska mapa dijela [[Davidson Seamount]]a. Tačke ukazuju na značajne rasadnike korala.]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == '''Geografija i geologija''' * [http://earthref.org/databases/SC/ Earthref Seamount Catalogue]. Baza podataka s mapama podvodnih planina i kataloškim popisima. * [http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/02alaska/background/geology/geology.html Vulkanska historija podvodnih planina u Aljaskom zaljevu]. * [http://www.agu.org/pubs/crossref/2001/2001JB900004.shtml Džinovska lavina ostataka Ruatoria na sjevernom rubu Hikurangija, Novi Zeland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716025516/http://www.agu.org/pubs/crossref/2001/2001JB900004.shtml|date=16. 7. 2010}}. Posljedice urezivanja podvodne planine u daleku stranu subdukcijskog rova. * [https://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/1995/95_09_08.html Evolucija havajskih vulkana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208161942/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/1995/95_09_08.html |date=8. 2. 2012 }}. Životni ciklus podvodnih planina prvobitno je posmatran uz havajski luk. * [http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/lava_water.html Kako vulkani funkcionišu: Lava i voda]. Objašnjenje različitih vrsta interakcija lave i vode. '''Ekologija''' * [https://web.archive.org/web/20081002142904/http://swfsc.noaa.gov/publications/CR/1987/8709.PDF Pregled uticaja podvodnih planina na biološke procese]. NOAA rad. * [https://web.archive.org/web/20100604013937/http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/23_1.html Planine u moru], knjiga o biološkim i geološkim efektima podvodnih planina, dostupna u cijelosti online. * [http://seamounts.sdsc.edu SeamountsOnline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220064706/http://seamounts.sdsc.edu/ |date=20. 2. 2012 }}, baza podataka o biologiji podvodnih planina. * [http://www.unep-wcmc.org/resources/publications/UNEP_WCMC_bio_series/25.htm Ranjivost dubokomorskih korala na ribolov na podmorskim planinama izvan područja nacionalne jurisdikcije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627233726/http://www.unep-wcmc.org/resources/publications/UNEP_WCMC_bio_series/25.htm|date=27. 6. 2007}}, Program Ujedinjenih nacija za okoliš. {{Forme Zemljine površine}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Fizička okeanografija]] l4640e0tbiflemc5ymz5guzned7byz5 0 147789 3917731 3751866 2026-08-12T13:54:17Z Desidiata 184640 ažuriranje promjena, dodavanje podataka iz historije kluba poput imena trenera i igrača kao i uspjeha u ligama. 3917731 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Standardi}} {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = {{colorbox|green}} {{colorbox|black}} | Boja2 = #004000 | Ime kluba = FK Rudar Breza | Puno ime = Fudbalski Klub Rudar Breza | Grb = Logo FK Rudar Breza.svg | Boje = {{colorbox|green}} {{colorbox|black}} | Nadimak = Brezanske bebe | Datum osnivanja = [[1924]]. | Stadion = [[Gradski Stadion Breza]] | Kapacitet = 2000 | Predsjednik kluba = Faruk Hašimović | Trener = Mirza Ajanović | Liga = Druga liga centar (2026/2027) | Adresa = Stari most bb | uzorak_lr1 = _vstripes | uzorak_t1 = _vstripes | uzorak_dr1 = _vstripes | lijeva ruka1 = 008000 | tijelo1 = 008000 | desna ruka1 = 008000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 004000| | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _Nike_white_transparent | uzorak_dr2 = | lijeva ruka2 = 000000 | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = 000000 | šorc2 = 004000 | čarape2 = 00000| }} '''FK Rudar''' je nogometni klub iz [[Breza (općina)|Breze]], [[Bosna i Hercegovina]]. Trenutno se takmiči u DLC (Druga liga centar) == Historija == FK Rudar je osnovan 1924. godine. Jedan je od najstarijih sportskih kolektiva u [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. U prijeratnoj historiji klub je prošao kroz sve lige, a najveći uspjeh je bio kada su se krajem 80-ih plasirali u 2. saveznu ligu Jugoslavije. Ostale su upamćene utakmice na Gradskom stadionu u Brezi protiv [[FK Crvena Zvezda|Crvene zvezde]] u kojoj je tada igrao [[Dragan Džajić]], zatim protiv Sarajeva predvođenog velikim [[Safet Sušić|Safetom Sušićem]], i na kraju utakmica protiv državne selekcije tadašnje [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|SFRJ]]. FK Rudar Breza je u periodu od 1994.-1998. godine nastupao u najvšem rangu takmičenja - Prvoj ligi Bosne i Hercegovine (pod okriljem N/FS BiH). Nakon odlaska nekoliko iskusnijih igrača klub 1999. prelazi u Prvu B ligu (2. ligu), a godinu dana kasnije i u 3. ligu. Gotovo potpuni kraj i najteže godine u svojoj historiji doživljava 2003. godine kada se klub našao pred gašenjem i ispao u posljednji rang takmičenja. U periodu od 2003. do 2026. godine Rudar je igrao DLC i Kantonalnu ligu ZDK. U sezoni 2025/2026 uvjerljivo osvaja Kantonalnu ligu ZDK i vraća se u DLC. U sklopu priprema za 2026/2027 sezonu u DLC Rudar osvaja po prvi put tradicionalni Šehidski turnir u Župči pobjedivši NK Vareš u polufinalu i NK Bosnu Visoko u finalu. == Treneri == * {{ZD|BIH}} Mirza Ajanović * {{ZD|BIH}} Edin Bešlija * {{ZD|BIH}} Igor Ilić * {{ZD|BIH}} Safet Mujkanović * {{ZD|BIH}} Mustafa Hasanspahić * {{ZD|BIH}} Tarik Mamela * {{ZD|BIH}} Adis Sjerotanović * {{ZD|BIH}} Bajro Spahić * {{ZD|BIH}} Eldin Dedić * {{ZD|BIH}} Adnan Čorbo * {{ZD|BIH}} Mirsad Bukvarević * {{ZD|BIH}} Reuf Herco * {{ZD|BIH}} Enver Hadžiahmetović * {{ZD|BIH}} Fahrudin Hodžić * {{ZD|BIH}} Nermin Bukva * {{ZD|BIH}} Mišo Bogdan * {{ZD|BIH}} Josko Domorocki I jos puno njih među kojima su : Mato Bjelogravić, Miralem Salkić, Zijad Herco-Bjelak, Mirsad Nefić, Vojo Kostić, Zvonko Knežević, Avdo Veljak, Kruno Novaković, Dušan Subotić, Žarko Šunjić, Marko Bošković, Alija Ismić, Hinko Pražak, Ešref Softić, Kasim Herco-Tarle, Vejsil Jusufović, Markica Vidović, Džoko Popić, Aziz Hušić, Franjo Božur, Neđo Lazarević, Neđo Ostojić, Duško Budimir, Pero Alaupović, Anto Šikić, Hamija Karamut, Alija Rahimić, Slavko Subotić, Neđib Alijagić, Asim Bašić, Drago Pandža-Rale, Ramiz Kovačević, Ekrem Čolan, Halid Barjaktarević, Alija Herco, Josip Trogrlić-Kićo, Alija Frljak, Zihnija Ćosić, Robert Puljić, Nebojša Pržulj, Božidar Čolović, Vaso Ristić == Igrači == Dosta nogometaša koji su ponikli u Rudaru zaigrali su u brojnim domaćim i inozemnim klubovima, a dosta ih je ponijelo i reprezentativni dres naše zemlje: Asmir Avdukić bio je na Svjetskom prvenstvu u Brazilu 2014.godine, Amar Memić na Svjetskom prvenstvu 2026.godine, dres najbolje selekcije oblačili su i Samir Bajtarević, Jasmin Memišević, mladih selekcija Mustafa Hasanspahić, Haris Bešlija, Vedad Mamela, Armin Kujundžić, Aldis Avdukić. U Sarajevu je igrao Haris Smajić, Reuf Herco, Midhat Čorbo, Hajrudin Buljetović, u kakanjskom Rudaru Risto Runjevac, Muhidin Lukačević, Enver Hadžiahmetović, u visočkoj Bosni: Adnan Čorbo, Sead Vranić, Amir Mamela, Adnan Dedić, Šefik Frljak, Adnan Bajrić, Vedad Mamela i Amir Konaković, u bugojanskoj Iskri: Goran Pavlić, Namir Solak, ljubljanskoj Olimpiji: Mišo Glišić, u hrasničkom Famosu: Asim Čosić, Vlado Trogrlić, u Igmanu iz Konjica: Tarik Mamela, u Rijeci: Almir Hodžić, na Islandu: Almir Čosić, Adis Sjerotanović, Almir Mešetović, Ifet Mešetović, u Norveškoj: Samir Bajtarević, u Željezničaru: Almir Čosić, Haris Bešlija, u Austriji: Miralem Ćosić, u Čeliku: Mustafa Hasanspahić, Almir Hodžić, Jasmin Memišević, u banjalučkom Borcu: Asmir Avdukić, u Lukavcu: Senad Sokić. == Stadion == Gradski stadion "Rudara" iz Breze je godinama slovio za stadion sa jednim od najkvalitetnijih travnjaka u BiH. Stadion koji je služio za skoro pa redovno okupljanje i pripreme nogometne A reprezentacije BiH, prije nego je u Zenici napravljen trening centar za reprezentaciju. {{DEFAULTSORT:Rudar Breza}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1924.]] [[Kategorija:Sport u Brezi|FK]] slg3kglbhxoo2stifji5dxvumnfyu4i 0 172890 3917791 3917073 2026-08-12T21:47:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917791 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Nagrada "Isidora Sekulić" | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = | veličina_slike = | alt = | opis = | deskripcija = za najbolju knjigu u protekloj godini | sponzor = | datum = | lokacija = | država = [[Srbija]] | organizator = [[Savski venac (općina)|Općina Savski venac]] | voditelj = | preshow_voditelj = | nastupi = | nagrada = Plaketa, povelja i novčani iznos | godina = {{Početni datum i godine|1967|1|1}} | godina2 = | nosilac = [[Aleksandar Jerkov]] (2023) | veb-sajt = | mreža = | dužina_trajanja = | ocjene = | producent = | režiser = | najbolji_film = | najbolji_režiser = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Nagrada "Isidora Sekulić"''' jugoslavenska je i srbijanska književna nagrada koju dodjeljuje [[beograd]]ska općina [[Savski venac]]. Nagrada se sastoji od plakete, povelje i novčanog iznosa. == Historija == Dobila je ime po književnici [[Isidora Sekulić|Isidori Sekulić]], a dodjeljuje se svakog juna od 1968. za najbolju knjigu objavljenu prethodne godine i ima veliki značaj u srpskoj književnosti. Do sada su proglašena ukupno 72 pobjednika, uključujući 11 žena; Za dva dobitnika napravljen je izuzetak: knjiga [[Rajko Petrov Nogo|Rajka Petrova Noga]] objavljena 1967. dobila je nagradu za treće izdanje 1984, a pripovjetke [[Vidosav Stevanović|Vidosava Stevanovića]] prvi put su objavljene u studentskom časopisu 1967. i kao knjiga 1968.<ref>{{Cite web|url=https://www.savskivenac.rs/o-savskom-vencu|title=О Савском венцу {{!}} Савски венац|website=www.savskivenac.rs|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Predsjednici Skupštine "Fonda Isidore Sekulić" bili su [[Milan Orlić]] (2001–2005), [[Vida Ognjenović]] (2006–2008) i [[Ratko Adamović]] (2009–2016). Nakon toga, nijedan drugi predsjednik nije predložen za tu funkciju.<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:666142-Ziri-nagrade-Isidora-Sekulic-Smenili-su-nas-sramno-i-tajno|title=Žiri nagrade "Isidora Sekulić": Smenili su nas sramno i tajno|website=NOVOSTI|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Predsjednik žirija bio je [[Petar Arbutina]]<ref>{{Cite web|url=https://gradsubotica.co.rs/desavanje/knjizevne-veceri-sa-djordjem-kuburicem/|title=Književne večeri sa Đorđem Kuburićem|date=29. 9. 2018|website=GradSubotica|access-date=5. 8. 2024}}</ref> od 2017. do 2018, a [[Aleksandar Jerkov]] 2019. i 2021.<ref>[https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ ALEKSANDRU GATALICI KNJIŽEVNA NAGRADA "ISIDORA SEKULIĆ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Wayback|url=https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} |date=20191012203154 Gradska opština Savski venac} ), Pristupljeno 12. oktobra 2019.</ref> Laureatu za 2004. pripala je i novčana nagrada od 90.000 [[Srpski dinar|dinara]],<ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=534553%3f|title=Награда „Исидора Секулић” Ивани Хаџи-Поповић|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} Награда „Исидора Секулић” Ивани Хаџи-Поповић|access-date=5. 8. 2024|archive-date=5. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805062248/https://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=534553%3F|url-status=dead}}</ref> a laureatu za 2008. to je bio iznos 3.000 [[Euro|eura]] u dinarskoj protuvrijednosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_lat/kultura/bajcu-nagrada-isidora-sekulic-za-roman-hamam-balkanija_134019.html|title=Bajcu nagrada "Isidora Sekulić" za roman "Hamam Balkanija"|last=Vojvodine|first=Javna medijska ustanova JMU Radio-televizija|website=JMU Radio-televizija Vojvodine|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Nagradni fond je prvi put smanjen na dodjeli nagrade za 2017. na 120.000 dinara, prethodnih godina pobjednici su dobijali 300.000 dinara (od 2009).<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/405090/Knjizevna-nagrada-Isidora-Sekulic-urucena-Ugljesi-Sajtincu|title=Књижевна награда „Исидора Секулић” уручена Угљеши Шајтинцу|website=Politika Online|access-date=5. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/basari-urucena-nagrada-isidora-sekulic/k4dlmd7|title=Basari uručena nagrada "Isidora Sekulić"|last=Blic|date=16. 6. 2016|website=Blic.rs|access-date=5. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/zivot/kultura/bajcu-nagrada-isidora-sekulic-za-roman-hamam-balkanija_134020.html|title=Бајцу награда "Исидора Секулић" за роман "Хамам Балканија"|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|access-date=5. 8. 2024}}</ref> == Dobitnici == {| class="wikitable sortable" |- ! Godina !! Pisac !! Djelo !Reference |- |2024. |[[Sanja Savić Milosavljević]] |''Martin udio'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.rts.rs/magazin/kultura/vesti/5733775/sanja-savic-milosavljevic-nagrada-knjizevna-isidora-sekulic.html|title=Sanja Savić Milosavljević dobitnica nagrade "Isidora Sekulić"|website=РТС|access-date=18. 7. 2025}}</ref> |- |2023. |[[Aleksandar Jerkov]] |''Istina (srpske) književnosti'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/kultura/nagrada-isidora-sekulic-urucena-aleksandru-jerkovu_1549360.html|title=Награда "Исидора Секулић" уручена Александру Јеркову|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2022. |[[Dragan Stojanović]] |''Tripl Dablin'' |<ref>{{Cite web|url=https://savskivenac.rs/vesti-i-saopstenja/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-0|title=НАГРАДА „ИСИДОРА СЕКУЛИЋ“ СВЕЧАНО УРУЧЕНА У КУЋИ КРАЉА ПЕТРА {{!}} Савски венац|website=savskivenac.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2021. |[[Jovica Aćin]] |''Banja i druge poslednje priče'' |<ref>[https://beogradski.rs/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-prvog/ Nagrada „Isidora Sekulić 2021.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625222643/https://beogradski.rs/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-prvog/ |date=25. 6. 2022 }}“, Beogradski Portal, 25. јун 2022)</ref> |- |2020. |[[Slobodan Mandić]] |''Panonski palimpsesti'' i ''Duh priče i druga imena'' |<ref>{{Cite web|url=https://nova.rs/kultura/nagrade-isidora-sekulic-nini-savcic-i-slobodanu-mandicu/|title=Nagrade "Isidora Sekulić" Nini Savčić i Slobodanu Mandiću|last=Jovandić|first=Matija|date=27. 6. 2021|website=NOVA portal|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2019. |[[Nina Savić]] |''Vlasnik svega našeg'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.danas.rs/kultura/nini-savcic-nagrada-isidora-sekulic/|title=Nini Savčić nagrada “Isidora Sekulić” - Kultura - Dnevni list Danas|date=27. 6. 2021|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arhipelag.rs/knjige/vlasnik-svega-naseg/|title=Vlasnik svega našeg {{!}} Arhipelag|last=Vučković|first=Igor|date=18. 6. 2019|language=en-US|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2018. || [[Aleksandar Gatalica]] || ''Poslednji argonaut'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:798854-SENOVITI-PROSTORI-PROSLOSTI-Gatalici-urucena-nagrada-Isidora-Sekulic|title=SENOVITI PROSTORI PROŠLOSTI: Gatalici uručena nagrada "Isidora Sekulić"|website=NOVOSTI|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=perTOpt-H9M|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref name="Вести">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/vesti.html|title=Вести|website=РТС|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medjutim.dnk.org.rs/aleksandar-gatalica-poslednji-argonaut-osvajanje-nezaborava/|title=Александар Гаталица, „Последњи аргонаут“: Освајање незаборава|date=12. 7. 2019|website=Међутим, ДНK|access-date=6. 8. 2024}}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2017. || [[Uglješa Šajtinac]] || ''Žena iz Huareza'' |<ref name="Вести"/><ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/405090/Knjizevna-nagrada-Isidora-Sekulic-urucena-Ugljesi-Sajtincu|title=Књижевна награда „Исидора Секулић” уручена Угљеши Шајтинцу|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/vesti/kultura/2964944-ugljesi-sajtincu-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic|title=Uglješi Šajtincu književna nagrada "Isidora Sekulić"|last=Pančić|first=Marijana|date=7. 6. 2018|website=Telegraf.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/serbia/nin/20180503/281599536121226|title=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|website=www.pressreader.com|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skd.rs/ugljesa-sajtinac-zena-iz-haureza-2017/|title=Угљеша Шајтинац: Жена из Хуареза, 2017. – Српско Књижевно Друштво|date=8. 2. 2018|language=en-US|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2016. || [[Labud Dragić]] || ''Kukavičja pilad'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/382748/Isidora-Sekulic-urucena-Labudu-Dragicu|title=„Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|last=Р|first=К.|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1736404-nagrada-isidora-sekulic-urucena-labudu-dragicu|title=Награда „Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} Награда „Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|access-date=6. 8. 2024|archive-date=6. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104727/https://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1736404-nagrada-isidora-sekulic-urucena-labudu-dragicu|url-status=dead}}</ref> |- | 2015. || [[Svetislav Basara]] || ''Anđeo atentata: tabloid'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/basari-nagrada-isidora-sekulic/fphwwx3|title=Basari nagrada "Isidora Sekulić"|last=Beta|date=2. 6. 2016|website=Blic.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2014. || [[David Albahari]] || ''Životinjsko carstvo'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/davidu-albahariju-nagrada-isidora-sekulic/kykvhvj|title=Davidu Albahariju nagrada "Isidora Sekulić"|last=Tanjug|date=25. 11. 2015|website=Blic.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2013. || [[Sonja Veselinović]] || ''Krosfejd'' |<ref name="Вести"/> |- | 2012. || [[Žaneta Đukić Perišić|Žaneta Đukić-Perišić]] || ''Pisac i priča – Stvaralačka biografija [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] '' | |- | 2011. || [[Slobodan Vladušić]] || ''[[Miloš Crnjanski|Crnjanski]], megalopolis'' |<ref name="„Исидора Секулић“ Слободану Владушићу">{{cite web|url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=62971|title=„Исидора Секулић“ Слободану Владушићу|authorlink=|date=6. 6. 2012|work=|publisher=Радио-телевизија Републике Српске|pages=|format=|archive-url=|archive-date=|access-date=7. 6. 2012|quote=}}</ref> |- | 2010. || [[Vladan Matijević]] || ''Vrlo malo svetlosti'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/178608/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D1%83-%D0%98%D1%81%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%9B|title=Vladanu Matijeviću „Isidora Sekulić”|last=R|first=K.|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>[https://www.savskivenac.rs/lat/nagradaurucenavladanumatijevicu/ NAGRADA URUČENA VLADANU MATIJEVIĆU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014213330/https://www.savskivenac.rs/lat/nagradaurucenavladanumatijevicu/ |date=14. 10. 2019 }}, Градска општина Савски венац, Pristupljeno 14. 10. 2019.</ref> |- | 2009. || [[Đorđe Milosavljević]] || ''Đavo i mala gospođa'' | |- | 2008. || [[Vladislav Bajac]] || ''Hamam Balkanija'' | |- | 2007. || [[Mirjana Bjelogrlić-Nikolov]] || ''Priče za dosadno popodne'' | |- | 2006. || [[Zoran Živković (pisac)|Zoran Živković]] || ''Most'' | |- | 2005. || [[Ratomir Damjanović]] || ''Džonijev solo'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=1237779%3f|title=У понедељак додела награде „Исидора Секулић”|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} У понедељак додела награде „Исидора Секулић”|access-date=6. 8. 2024|archive-date=6. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104728/https://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=1237779%3F|url-status=dead}}</ref> |- | 2004. || [[Ivana Hadži-Popović]] || ''Zamka'' | |- | 2003. || [[Vladeta Jerotić]] || ''Putovanja, zapisi, sećanja'' | |- | 2002. || [[Boris Miljković]] || ''Čaj na Zameleku'' | |- | 2001. || [[Milovan Stanković]] || ''Sve o porodici Fuler'' |<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml Мирјани Новаковић уручена награда „Исидора Секулић“ http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/06/26/srpski/BG02062507.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609054825/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml |date=9. 6. 2022 }} („Глас јавности“, 26. јун 2002).</ref> |- | 2000. || [[Mirjana Novaković]] || ''Strah i njegov sluga'' |<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml Мирјани Новаковић уручена награда „Исидора Секулић“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609054825/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml |date=9. 6. 2022 }} („Глас јавности“, 28. јун 2001, Приступљено 13. 4. 2013).</ref> |- | 1999. || [[Zoran Bognar]] || ''Novi čovek'' | |- | 1998. || [[Marica Josimčević]] || ''Put kože'' | |- | 1997. || [[Ratko Adamović]] || ''Besmrtni Kaleb'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.laguna.rs/a667_autor_ratko_adamovic_laguna.html|title=Ratko Adamović {{!}} Laguna|website=www.laguna.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1996. || [[Srba Mitrović]] || ''Snimci za panoramu'' | |- | 1995. || [[Milan Orlić]] || ''Iz polarne noći'' | |- | 1994. || [[Đorđe Trifunović]] || ''za celokupno delo o staroj srpskoj književnosti'' | |- | 1993. || [[Dobroslav Smiljanić]] || ''Vilin kamen'' | |- | 1992. || [[Petar Pijanović]] || ''Proza [[Danilo Kiš|Danila Kiša]]'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.uf.bg.ac.rs/uf.bg.ac.rs/nastavnici/PetarPijanovic.htm|title=Učiteljski fakultet Beograd|website=www.uf.bg.ac.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1991. || [[Miroslav Maksimović]] || ''55 soneta o životnim radostima i teškoćama'' | |- | 1990. || [[Novica Petković]] || ''Ogledi iz srpske poetike'' | |- | 1989. || [[Dušan Ivanić]] || ''Modeli književnoga govora : iz istorije i poetike srpske književnosti'' | |- | 1988. || [[Jovan Radulović]] || ''Dalje od oltara'' | |- | 1987. || [[Ljubiša Jeremić]] || ''Tragički vidovi starijeg srpskog romana : od [[Jakov Ignjatović|Jakova Ignjatovića]] do [[Svetolik Ranković|Svetolika Rankovića]]'' | |- | 1986. || [[Hatidža Dizdarević-Krnjević]] || ''Lirski istočnici: iz istorije i poetike lirske narodne poezije'' | |- | 1985. || [[Danko Popović]] || ''Knjiga o Milutinu'' | |- | 1984. || [[Rajko Petrov Nogo]]|| ''Zimomora'' | |- | 1983. || [[Slobodan Zubanović]] || ''Domaći duh'' | |- | 1982. || [[Lazar Trifunović]] || ''Od impresionizma do enformela'' | |- | 1981. || [[Slobodan Rakitić]] || ''Žudnja za jugom'' | |- | 1981. || [[Nikola Milošević]] || <small> odbio da primi nagradu </small> | |- | 1980. || [[Radoslav Bratić]] || ''Sumnja u biografiju'' | |- | 1979. || [[Milovan Danojlić]] || ''Zmijin svlak'' | |- | 1978. || colspan="2" {{n/a|nije dodijeljena}} | |- | 1977. || colspan="2" {{n/a|nije dodijeljena}} | |- | 1976. || [[Tanja Kragujević]] || ''Mitsko u [[Momcilo Nastasijevic|Nastasijevićevom]] delu'' |<ref>{{cite web|title=Награда "Исидора Секулић"|url=http://www.tanjakragujevic.com/|website=Званичан веб сајт Тање Крагујевић|access-date=4. 2. 2018}}</ref> |- | 1976. || [[Dragomir Brajković]] || ''Krvava svadba u Brzavi'' | |- | 1976. || [[Mirjana Pavlović]] || ''Zajednički imenitelj'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.skd.rs/?akcija=pisacPavlovicMirjana|title=Српско Књижевно Друштво - Сајт Српског Књижевног Друштва – репрезентативног удружења у култури|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1975. || [[Mirko Magarašević]] || ''Senke besmrtnosti'' | |- | 1975. || [[Milenko Vučetić]] || ''Glasovi'' | |- | 1975. || [[Milan Komnenić]] || ''Eros i znak'' | |- | 1974. || [[Đuro Damjanović]] || ''Magla u rukama'' | |- | 1974. || [[Ibrahim Hadžić]] || ''Oformiti jedinstvenu životinju'' | |- | 1974. || [[Čedomir Mirković]]|| ''Eseji i kritike'' | |- | 1973. || [[Milorad Blečić]] || ''Kako se rađala jugoslovenska revolucionarna poezia'' | |- | 1973. || [[Miodrag Stanisavljević]]|| ''Knjiga senki'' | |- | 1973. || [[Mitko Madžunkov]] || ''Ubij govorljivog psa'' | |- | 1972. || [[Marko Nedić]]|| ''Magija poetske proze. Studija o [[Rastko Petrović|Rastku Petroviću]]'' | |- | 1972. || [[Miladin Ćulafić]] || ''Nešto'' | |- | 1971. || [[Svetozar Vlajković]] || ''Neko drugo leto'' |<ref>[http://www.svetozar.vlajkovic.com/romani.htm Романи Светозара Влајковића] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601000324/http://www.svetozar.vlajkovic.com/romani.htm |date=1. 6. 2008 }}, Pristupljeno 13. 4. 2013.</ref> |- | 1971. || [[Radomir Andrić]] || ''Šumska crkva'' | |- | 1971. || [[Aleksandar Petrov]] || ''Poezija [[Miloš Crnjanski|Crnjanskog]] i srpsko pesništvo'' | |- | 1970. || [[Božidar Milidragović]] || ''Umetnik Zolt'' | |- | 1970. || [[Branislav Petrović]]|| ''O prokleta da si ulico Rige od Fere'' | |- | 1970. || [[Srba Ignjatović]]|| ''Salomina činija'' | |- | 1969. || [[Miroslav Josić Višnjić]] || ''Lepa Jelena'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/5586/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE-%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3-%D1%98%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0|title=Добро скројено одело за једног јунака|last=Радисављевић|first=Зоран|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1969. || [[Vito Marković]]|| ''Pakao'' | |- | 1969. || [[Bogdan A. Popović]] || ''Eseji i kritike'' | |- | 1968. || [[Jovan Hristić]] || ''Oblici moderne književnosti'' | |- | 1968. || [[Vidosav Stevanović]] || ''Refuz mrtvak'' |<ref name="#1">Југословенски савременици. Ко је ко у Југославији, Хронометар, Београд 1970.</ref> |- | 1967. || [[Ljubomir Simović]]|| ''Šlemovi'' |<ref name="#1"/> |- | 1967. || [[Svetlana Velmar Janković]] || ''Savremenici'' |<ref>Ко је ко u Srbiji: leksikon, Bibliofon,Beograd 1991.</ref> |- | 1967. || [[Živojin Pavlović]] || ''Dve večeri u jesen'' |<ref name="#1"/> |} == Reference == {{Refspisak}} {{Srpska književnost}} [[Kategorija:Jugoslavenske literarne nagrade]] [[Kategorija:Srbijanske literarne nagrade]] [[Kategorija:Nagrada Isidora Sekulić|*]] 6sod86lnt6nev5ydcsv36siwwpy3l68 0 176745 3917798 3902126 2026-08-12T22:21:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917798 wikitext text/x-wiki {{Infokutija parlament | ime = Skupština srpskog naroda<br>u Bosni i Hercegovini<br>{{nobold|{{smaller|(1991–1992)}}}}<hr style=" background-color: red;">Narodna skupština<br>Republike Srpske | izvorno_ime = | ime_transkripcija = | boja_pozadine = red | saziv = [[Jedanaesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|XI saziv]] | logo = Logo NSRS.jpg | logo_širina = | logo_opis = Logo | vrsta = [[Jednodomni sistem|Jednodomna skupština]] | domovi = | ograničenje_mandata = 2 godine <small>(1996–2002)</small><br>4 godine <small>(od 2002)</small> | osnovano = 24. oktobar 1991. | raspušteno = | prethodnik = [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupština SRBiH]] | sljedbenik = | početak_saziva = 24. oktobar 1991. | lider1_vrsta = [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|Predsjednik skupštine]] | lider1 = [[Nenad Stevandić]] | stranka1 = [[Ujedinjena Srpska|US]] | datum_izbora1 = 15. novembra 2022 | lider2_vrsta = | lider2 = | stranka2 = | datum_izbora2 = | lider3_vrsta = | lider3 = | stranka3 = | datum_izbora3 = | lider4_vrsta = | lider4 = | stranka4 = | datum_izbora4 = | lider5_vrsta = | lider5 = | stranka5 = | datum_izbora5 = | lider6_vrsta = | lider6 = | stranka6 = | datum_izbora6 = | zastupnici = 83 | dom1 = | dom2 = | struktura1 = Republika Srpska National Assembly 2022.svg | struktura1_rez = 250px | struktura1_alt = | struktura2 = | struktura2_rez = | struktura2_alt = | političke_grupe1 = '''[[Vlada Republike Srpske|Vlada]] (48):'''<ref name="onarodnoj" /> * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]&nbsp;(29) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]]&nbsp;(5) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Demokratski savez|DEMOS]]&nbsp;(5) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|NPS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narodna partija Srpske|NPS]]&nbsp;(5) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Ujedinjena Srpska|US]]&nbsp;(4) '''[[Povjerenje i podrška|Podrška]] (5):''' * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijalistička partija Srpske|SPS]]&nbsp;(3) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Demokratski narodni savez|DNS]]&nbsp;(2) '''[[Opozicija (politika)|Opozicija]] (30):''' * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Srpska demokratska stranka|SDS]]&nbsp;(11) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Partija demokratskog progresa|PDP]]&nbsp;(8) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Za pravdu i red|ZPR]]&nbsp;(4) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] &nbsp;(3) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|NF|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narodni front (Republika Srpska)|NF]]&nbsp;(2) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]] &nbsp;(1) * {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|BHZ|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Bosanskohercegovački zeleni|BHZ]]&nbsp;(1) | političke_grupe2 = | odbori1 = | odbori2 = | zajednički_odbori = | izborni_sistem1 = | izborni_sistem2 = | posljednji_izbori1 = | posljednji_izbori2 = | posljednji_izbori3 = [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|2. oktobar 2022.]] | sljedeći_izbori1 = | sljedeći_izbori2 = | sljedeći_izbori3 = [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|2026.]] | prostor_zasjedanja = Zgrada Narodne Skupstine Republike Srpske.jpg | zasjedanja_rez = | zasjedanja_alt = | mjesto_zasjedanja = Dom Narodne Skupštine<br>Trg jasenovačkih žrtava 1, [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | web-stranica = {{URL|http://www.narodnaskupstinars.net/}} | fusnote = {{Napspisak}} }} {{Politika Republike Srpske}} '''Narodna skupština Republike Srpske''' ('''NSRS''') jest najviše predstavničko tijelo i nosilac [[Ustavno pravo|ustavotvorne]] i [[Zakonodavna vlast|zakonodavne vlasti]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Sastoji se iz 83 narodna zastupnika i sjedište se nalazi u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. == Historija == Skupština je osnovana 24. oktobra 1991. kao '''Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini'''.<ref name="onarodnoj">{{cite web |title=O Narodnoj skupštini |url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/o-narodnoj-skup%C5%A1tini |website=narodnaskupstinars.net |access-date=28. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428095408/https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la%2Fnarodna-skup%C5%A1tina%2Fo-narodnoj-skup%C5%A1tini |archive-date=28. 4. 2021 |url-status=live}}</ref> Na prvoj sjednici održanoj u [[Sarajevo|Sarajevu]], raspisan je [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|plebiscit]] i usvojena ''Deklaracija o ostajanju srpskog naroda u zajedničkoj državi Jugoslaviji''. Referendum na kome su se [[Srbi]] izjasnili o ostanku u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] održan je 9. i 10. novembra 1991. Smatralo se da je osnivanje Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini i konstituiranje [[Republika Srpska (1992–1995)|Republike Srpske]] bila potrebna za očuvanjem identiteta i državnosti [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srba u Bosni i Hercegovini]]. Uporedo s političkom borbom koju su izabrani predstavnici srpskog naroda vodili u [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštini Republike Bosne i Hercegovine]] za očuvanje statusa - općine s većinskim srpskim stanovništvom samoorganiziraju se i ujedinjuju u "Zajednicu općina", a potom se formiraju pet [[Srpska autonomna oblast|srpskih autonomnih oblasti]]:<ref>{{cite web |title=Fotomonografija: Narodna skupština Republike Srpske od 1991. do 2011. |url=http://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/fotomonografija/cir/NSRS_1991-2011.pdf |publisher=Narodna skupština Republike Srpske |access-date=28. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422121847/https://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/fotomonografija/cir/NSRS_1991-2011.pdf |archive-date=22. 4. 2021 |location=[[Banja Luka]] |date=2012 |url-status=live}}</ref> * [[SAO Bosanska krajina]] (''SAO Krajina'') * [[SAO Semberija]] (''SAO Sjeveroistočna Bosna'') * [[SAO Romanija]] (''SAO Romanija-Birač'') * [[SAO Hercegovina]] (''SAO Istočna/Stara Hercegovina'') * [[SAO Sjeverna Bosna]] Nakon toga, Narodna skupština Republike Srpske donosi ''[[s:Deklaracija o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini|Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine]]'' 9. januara 1992. u [[Sarajevo|Sarajevu]], osiguravajući je kao konstituantu ([[Ustavotvorna skupština|ustavotvornu skupštinu]]), [[Ustav Republike Srpske|Ustavom]] koji je donesen 28. februara 1992, pravnu moć i pravnu sigurnost, legalitet i legitimitet tadašnje Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Kasnije je na osnovu rezultata Novembarskog referenduma Srpska Republika Bosna i Hercegovina proglašena za federalnu jedinicu u sastavu [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]]. [[Bošnjaci|Bošnjačkim]]/[[Muslimani (narod)|Muslimanskim]] i [[Hrvati|hrvatskim]] strankama bio je cilj [[nezavisnost]] i stvaranje federalne države [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] ali Srbi su smatrali da će se time odvojiti srpski narod, te da bi Srbi iz Bosne i Hercegovine time dobili status nacionalne manjine. Takav odnos i stanje uticali su na to da su srpski poslanici konstituirali srpski blok poslanika od ukupno 83 poslanika, pretežno iz [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]], zatim iz [[Srpski pokret obnove|Srpskog pokreta obnove]], [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije]] i [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]]. Bio je to prvi korak ka početku stvaranja današnje [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i Narodne skupštine Republike Srpske.<ref name="onarodnoj" /> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] iz sigurnosnih razloga Narodna skupština se premješta na teritoriju današnjeg [[Istočno Sarajevo|Istočnog Sarajeva]], funkcionira i zasjeda na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]]. Jedna od najdužih sjednica u historiji Skupštine održana je 5. maja 1993. na [[Jahorina|Jahorini]], kada su poslanici 17 sati raspravljali [[Vance–Owenov plan|Vance-Owenovom planu]]. Od 1998. administrativno sjedište Narodne skupštine Republike Srpske prelazi u [[Banja Luka|Banju Luku]], gdje se nalazi i danas.<ref name="onarodnoj" /> Po završetku rata, potpisivanjem [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] (1995) Narodna skupština preuzima primarnu odgovornost provođenja normativne entitetske reizgradnje i obnove, te kao zakonodavni organ predvodi i neposredno sprovodi zakonske reforme kroz koje Republika Srpska prolazi u poslijeratnim godinama. Sastav Narodne skupštine, po modernim parlamentarnim principima, čine 83 narodna poslanika koje narod u Republici Srpskoj bira na neposrednim općim izborima. Narodni poslanici u Narodnoj skupštini birali su se do 2002. na mandat u trajanju od dvije godine, a od 2002. u skladu s novom zakonskom regulativom, narodni poslanici se biraju na mandat u trajanju od četiri godine. == Izbori i sazivi == Narodna skupština Republike Srpske do sada je funkcionisala u 11 [[Šablon:Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske|saziva]]: {| class="wikitable" style="text-align:left" !Izbori !Saziv !Period |- | align="left" |[[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.]]|| align="left" |[[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|I saziv]] |24. oktobar 1991 - 14. oktobar 1996. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.]]|| align="left" |[[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|II saziv]] |19. oktobar 1996 - 27. decembar 1997. |- | align="left" |[[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.]]|| align="left" |[[Treći saziv Narodne skupštine Republike Srpske|III saziv]] |27. decembar 1997 - 19. oktobar 1998. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.]]|| align="left" |[[Četvrti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IV saziv]] |19. oktobar 1998 - 16. decembar 2000. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.]]|| align="left" |[[Peti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|V saziv]] |16. decembar 2000 - 28. novembar 2002. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.]]|| align="left" |[[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VI saziv]] |28. novembar 2002 - 9. novembar 2006. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.]]|| align="left" |[[Sedmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VII saziv]] |9. novembar 2006 - 15. novembar 2010. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.]]|| align="left" |[[Osmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VIII saziv]] |15. novembar 2010 - 24. novembar 2014. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.]]|| align="left" |[[Deveti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IX saziv]] |24. novembar 2014 - 19. novembar 2018. |- | align="left" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.]]|| align="left" |[[Deseti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|X saziv]] |19. novembar 2018 - 15. novembar 2022. |- |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Narodna skupština Republike Srpske|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.]] |[[Jedanaesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|XI saziv]] |''od 15. novembra 2022.'' |} == Spisak predsjednika == {{Glavni|Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske}}Od nastanka Narodne skupštine Republike Srpske do danas bilo je 8 predsjednika u 11 [[Šablon:Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske|saziva]]: {| class="wikitable" style="text-align:center" !# !Portret !Ime i prezime ! colspan="2" |Mandat !Saziv !Stranka |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" | 1. |[[Datoteka:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|bez okvira|107x107piksel]] |[[Momčilo Krajišnik]] {{small|(1945–2020)}} |25. oktobar 1991. |maj 1996. |[[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|I saziv]] | rowspan="2" |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" | 2. |[[Datoteka:Dragan Kalinic crop.jpeg|bez okvira|107x107piksel]] |[[Dragan Kalinić]] {{small|(1948–)}} |maj 1996. |19. oktobar 1998. |[[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|I saziv]]<br>[[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|II saziv]]<br>[[Treći saziv Narodne skupštine Republike Srpske|III saziv]] |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}}; color:white;" | 3. |[[Datoteka:No image.png|80px]] |[[Petar Đokić]] {{small|(1961–)}} |19. oktobar 1998. |16. decembar 2000. |[[Četvrti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IV saziv]] |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" | 4. |[[Datoteka:Dragan Kalinic crop.jpeg|bez okvira|107x107piksel]] |[[Dragan Kalinić]] {{small|(1948–)}} |16. decembar 2000. |20. juli 2004. |[[Peti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|V saziv]]<br>[[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VI saziv]] | rowspan="2" |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" | 5. |[[Datoteka:No image.png|80px]] |[[Dušan Stojičić]] {{small|(1963–)}} |20. juli 2004. |28. februar 2006. |[[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VI saziv]] |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" | 6. |[[Datoteka:Igor Radojicic Crop.jpg|bez okvira|107x107piksel]] |[[Igor Radojičić]] {{small|(1966–)}} |28. februar 2006. |24. novembar 2014. |[[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VI saziv]]<br>[[Sedmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VII saziv]]<br>[[Osmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VIII saziv]] |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}}; color:white;" | 7. | rowspan="2" |[[Datoteka:Nedeljko Čubrilović.jpg|bez okvira|98x98piksel]] | rowspan="2" |[[Nedeljko Čubrilović]] {{small|(1953–)}} | rowspan="2" |24. novembar 2014. | rowspan="2" |15. novembra 2022. | rowspan="2" |[[Deveti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IX saziv]]<br>[[Deseti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|X saziv]] |[[Demokratski narodni savez|DNS]] {{Small|(do 2018)}} |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}}; color:white;" | |[[Demokratski savez|DEMOS]] {{Small|(od 2018)}} |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}}; color:white;" | 8. |[[Datoteka:Nenad Stevandić (2025-02-08).jpg|bez okvira|100x100piksel]] |[[Nenad Stevandić]] {{small|(1966–)}} |15. novembra 2022. |''trenutno'' |[[Jedanaesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|XI saziv]] |[[Ujedinjena Srpska|US]] |} == Odbori == # Odbor za privredu i finansije # Zakonodavni odbor # Odbor za politički sistem, pravosuđe i upravu # Odbor za odbranu i sigurnost # Odbor za zaštitu prava izbjeglica i prognanika # Odbor za predstavke, prijedloge i društveni nadzor # Odbor jednakih mogućnosti # Odbor za zaštitu okoliša # Odbor za ustavna pitanja # Odbor za praćenje stanja u oblasti penzijsko-invalidskog osiguranja # Odbor za boračko-invalidsku zaštitu # Odbor za obrazovanje, nauku, kulturu i informisanje # Odbor za zdravstvo, rad i socijalnu politiku # Odbor za pitanja mladih # Odbor za poljoprivredu, šumarstvo i vodno # Odbor za evropske integracije i regionalnu saradnju == Sjedište == Sjedište Narodne skupštine nalazi se u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] na adresi Trg jasenovačkih žrtava 1 (u nekadašnjoj zgradi Doma [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i Doma [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]]). Ispred zgrade Skupštine se nalazi [[Trg žrtava Jasenovca|Trg jasenovačkih žrtava]] na kome se nalazi [[spomenik Topola užasa]]. Do 30. aprila 2018. zgrada Skupštine bila je na adresi Vuka Karadžića 2.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/vijesti/nova-adresa-narodne-skup%C5%A1tine-republike-srpske-trg-jasenova%C4%8Dkih-%C5%BErtava-1|title=Nova adresa Narodne skupštine Republike Srpske - Trg jasenovačkih žrtava 1|last=m.filipovic|date=30. 4. 2018|website=NSRS|language=bs|access-date=15. 8. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Politika Bosne i Hercegovine]] ** [[Politika Republike Srpske]] * [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske]] * [[Ustav Bosne i Hercegovine]] **[[Ustav Republike Srpske]] * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Vlada Republike Srpske]] * [[Vijeće naroda Republike Srpske]] *[[Senat Republike Srpske]] * [[Parlamentarna biblioteka Republike Srpske|Parlamentarna biblioteka]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Wikizvor|Odluka o osnivanju Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini}}{{Wikizvor|Deklaracija o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini}} * [http://www.narodnaskupstinars.net Zvanični veb-sajt NSRS-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske| ]] [[Kategorija:Institucije Republike Srpske]] [[Kategorija:Jednodomna zakonodavna tijela|Republika Srpska]] [[Kategorija:Osnivanja u 1991.]] 5z614yoj56431pypvbk3dsl384xn7j4 0 268869 3917734 3841267 2026-08-12T14:13:37Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku The_radial_velocity_method_(artist’s_impression).jpg datotekom [[:File:The_radial_velocity_method_(artist's_impression).jpg|The_radial_velocity_method_(artist's_impression).jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; 3917734 wikitext text/x-wiki '''Radijalna brzina''' jest [[brzina]] kretanja nebeskih tijela ([[zvijezda|zvijezda]], [[planeta]]) u pravcu (smjeru) njihove [[putanja|putanje]].<ref name=COSMOS/> Ovu brzinu posmatrač sa [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] zapaža posredstvom [[Crveni pomak|crvenog pomaka]].<ref name=COSMOS>[http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/R/Radial+velocity "Radial velocity"], članak iz enciklopedije COSMOS Astronomskog univerziteta u Swinburnu (Australija); pristupljeno: 4. 1. 2013. {{en simbol}}</ref> [[Datoteka:The radial velocity method (artist's impression).jpg|mini|desno|Vansolarne planete koje kruže oko zvijezde utječu ([[gravitacija]]) na njenu poziciju; zvijezda time periodično [[oscilovanje|oscilira]], što uzrokuje crveni ili plavi pomak.<ref name ="EXOPLANET"/>]] Radijalna brzina dijeli se na: * pozitivnu – nebesko tijelo udaljava se od posmatrača (crveni pomak)<ref name=COSMOS/> * negativnu – nebesko tijelo približava se posmatraču ([[plavi pomak]])<ref name=COSMOS/> Budući da se [[svemir]] neprekidno širi, [[galaksija|galaksije]] imaju pozitivnu radijalnu brzinu.<ref name=COSMOS/> Mjerenje radijalne brzine jedna je od metoda koju koriste [[astronom]]i u potrazi za novim [[Vansolarna planeta|vansolarnim planetama]]. <ref name ="EXOPLANET">{{cite web |url= https://exoplanets.nasa.gov/alien-worlds/ways-to-find-a-planet/?intent=021#/1 |title= 5 Ways to Find a Planet |publisher= [[NASA]] |access-date= 10. 7. 2025 |language= en }}{{Mrtav link}}</ref> == Također pogledajte == * [[Hubbleov zakon]] * [[Dopplerov efekt]] == Reference == {{refspisak}} {{Zvijezda}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Astrometrija]] [[Kategorija:Koncepti u astronomiji]] [[Kategorija:Orbite]] [[Kategorija:Brzina]] 4pwgwqqghma0ox9o8lamgnrcywlo7me 10 354308 3917729 3801384 2026-08-12T13:48:26Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg datotekom [[:File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg|Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR 3917729 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Podaci o zastavi</noinclude>}}} | alias = Afganistan | alias1 = {{{alias1|}}} | alias genitiv = Afganistana | zastava alias = Flag of Taliban.svg | zastava alias-1880 = Flag of Afghanistan (1880–1901).svg | zastava alias-1901 = Flag of Afghanistan (1901–1919).svg | zastava alias-1919 = Flag of Afghanistan (1909–1926).svg | zastava alias-1926 = Flag of Afghanistan (1926–1928).svg | zastava alias-1928 = Flag of Afghanistan (1928–1929).svg | zastava alias-1928a = Flag of Afghanistan (1928).svg | zastava alias-1929 = Flag of Afghanistan (1929–1931).svg | zastava alias-1929a = Flag of Afghanistan (1929).svg | zastava alias-1931 = Flag of Afghanistan (1931–1973).svg | zastava alias-1973 = Flag of Afghanistan (1973–1974).svg | zastava alias-1974 = Flag of Afghanistan (1974–1978).svg | zastava alias-1978 = Flag of Afghanistan (1978–1980).svg | zastava alias-1978a = Flag of Afghanistan (1978).svg | zastava alias-1980 = Flag of Afghanistan (1980).svg | zastava alias-1987 = Flag of Afghanistan (1987–1992).svg | zastava alias-1992 = Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg | zastava alias-1992a = Flag of Afghanistan (1992).svg | zastava alias-1996 = Flag of Taliban (original).svg | zastava alias-1997 = Flag of the Taliban.svg | zastava alias-2001 = Flag of Afghanistan (2001–2002).svg | zastava alias-2002 = Flag of Afghanistan (2002-2004).svg | zastava alias-2004 = Flag of Afghanistan (2004-2013).svg | zastava alias-2013 = Flag of Afghanistan (2013-2021).svg | zastava alias-Talibani = Flag of Taliban.svg | zastava alias-Islamski Emirat = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (with Pashto subtext).svg | zastava alias-zračne snage = Flag of the Taliban (Shahada v2).svg | zastava alias-armija = Military Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | veličina = {{{veličina|}}} | ime = {{{ime|}}} | link = {{{link|}}} | link1 = {{{link1|}}} | varijanta = {{{varijanta|}}} <noinclude> | var1 = 1880 | var2 = 1901 | var3 = 1919 | var4 = 1926 | var5 = 1928 | var6 = 1928a | var7 = 1929 | var8 = 1929a | var9 = 1931 | var10 = 1973 | var11 = 1974 | var12 = 1978 | var13 = 1978a | var14 = 1980 | var15 = 1987 | var16 = 1992 | var17 = 1992a | var18 = 1996 | var19 = 1997 | var20 = 2001 | var21 = 2002 | var22 = 2004 | var23 = 2013 | var24 = Talibani | var25 = Islamski Emirat | preusmjerenje1 = AFG </noinclude> }} sj1frja0v53eegsskoa2x7d5is0nddc 0 363564 3917727 3856600 2026-08-12T12:59:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917727 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Martin Raguž | slika = Martin Raguž 2025.jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|5|2}} | mjesto_rođenja = Stolac, FNRJ | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | etnicitet = [[Hrvat]] | druga_imena = | zanimanje = političar | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Martin Raguž''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] političar, predsjednik [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ-a 1990]] i zastupnik u [[Dom naroda Bosne i Hercegovine|Domu naroda Bosne i Hercegovine]]. == Biografija == === Mladost === Raguž je iz porodice Ivana i Mare<ref name="CIN1">[http://database.cin.ba/baza/profil.php?profil=123 Baza podataka: Martin Raguž] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407070428/http://database.cin.ba/baza/profil.php?profil=123 |date=7. 4. 2014 }}). Centar za istraživačko novinarstvo. Pristupljeno 1. aprila 2014.</ref> u [[Stolac|Stocu]] gdje je završio osnovnu školu i gimnaziju maturiravši 1975. Nakon toga upisao se na [[Fakultet političkih nauka u Zagrebu]] gdje je diplomirao 1980. Nakon završetka fakulteta bio je angažiran kao stručni saradnik u tadašnjoj omladinskoj organizaciji, a kasnije se zaposlio u Skupštini općine Stolac, također kao stručni saradnik. === Rat u Bosni i Hercegovini === Raguž se politički prvi put angažira u vrijeme [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Predsjedništvo SR BiH|Općih izbora u SR Bosni i Hercegovini 1990.]] godine. Bio je jedan od osnivača [[Liberalno demokratska stranka BiH|Liberalno demokratske stranke BiH]],<ref name=Intervju>[http://www.europamagazine.info/PDF/EuropaAvgust2010.pdf Vrijeme je da Hrvati preuzmu odgovornost za ovu zemlju] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407073832/http://www.europamagazine.info/PDF/EuropaAvgust2010.pdf |date=7. 4. 2014 }} . august 2010. Pristupljeno 1. aprila 2014.</ref>, nasljednice [[Saveza socijalističke omladine Bosne i Hercegovine]] (SSO BiH) U vrijeme izbora kandidirao se za hrvatskog člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva SR BiH]] kao kandidat [[Liberalno demokratska stranka BiH|Liberalno demokratske stranke BiH]],<ref>Šimić, 2006., str. 31.</ref><ref>Čović et al., 2010., str. 358.</ref> Od ukupno sedam hrvatskih kandidata, Raguž je završio posljednji s osvojenih 130.428 (5.90%) glasova, a u Predsjedništvo su izabrani [[Stjepan Kljujić]] i [[Franjo Boras]] iz [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ-a BiH]].<ref>Kasapović, 2010., str. 330.</ref> Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992, Raguž je imenovan ministrom za rad i socijalnu politiku u [[Vlada Republike BiH|Vladi Republike BiH]] gdje je djelovao u [[Opsada Sarajeva|opkoljenom Sarajevu]]. U to vrijeme njegovo ministarstvo uspjelo je uspostaviti humanitarni sistem u Sarajevu i okolini. Početkom [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Bošnjačko-hrvatskog sukoba]] pristupio je u [[HDZ BiH]] te je prihvatio poziv Vlade [[Hrvatska republika Herceg-Bosna|Hrvatske republike Herceg-Bosne]] da pomogne u popravljanju humanitarnog stanja, stabilizaciji prilika i razvoju humanitarnog sistema u Herceg-Bosni.<ref name=Intervju/> Do 1. decembra 1993. radio je kao zamjenik predstojnika Ureda za prognanike, izbjeglice i raseljene osobe HR Herceg-Bosne, nakon čega je imenovan predstojnikom tog ureda zamijenivši Darinka Tadića na tom položaju.<ref>[http://www.slobodanpraljak.com/MATERIJALI/SVJEDOCI/RAGUZ%20MARTIN/119.pdf Narodni list Hrvatske Republike Herceg-Bosne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407080444/http://www.slobodanpraljak.com/MATERIJALI/SVJEDOCI/RAGUZ%20MARTIN/119.pdf |date=7. 4. 2014 }}, br. 3, januar 1994.</ref> Na tom položaju ostao je sve do 1994, kada je osnovano [[Ministarstvo za izbjeglice i socijalna pitanja Federacije BiH|Ministarstvo za izbjeglice i socijalna pitanja]] [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vlade Federacije BiH]],<ref name=Intervju/> u kojem je radio kao zamjenik ministra sve do kraja rata 1995.<ref name=CIN1/> === Poslije rata === Nakon rata Raguž je imenovan ministrom bez resora u Vladi Federacije BiH, gdje je ostao sve do 1996, a u to vrijeme bio je zadužen za koordinaciju aktivnosti za implementaciju [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]].<ref name="CIN1"/> Između 1997. i 1998, u vrijeme mandata [[Krešimir Zubak|Krešimira Zubaka]], bio je šef ureda hrvatskog člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]].<ref>[http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/afet_111005_0/afet_111005_007.pdf Martin Raguž - Biography], [[Evropski parlament]]; pristupljeno: 1. aprila 2014. {{en simbol}}</ref> Između 1999, pa sve do imenovanja za [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|predsjedavajućeg Vijeća ministara BiH]] 2000. bio je ministar za ljudska prava i izbjeglice u federalnoj vladi [[Edhem Bičakčić|Edhema Bičakčića]].<ref name=CIN1/> Nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|općih izbora u oktobru 2000.]] Raguž je imenovan [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|predsjedavajućim Vijeća ministara BiH]] 18. oktobra 2000. Na toj je dužnosti ostao sve 22. augusta 2001. kad ga je zamijenio [[Božidar Matić]] iz [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]].<ref name=CIN1/><ref>[http://www.nsf-journal.hr/issues/v6_n1-2/pdf/04%20Tabele.pdf Evidencija osoba koje su vršile vodeće partijske i državne dužnosti na različitim nivoima u posljednjih 30 godina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407073223/http://www.nsf-journal.hr/issues/v6_n1-2/pdf/04%20Tabele.pdf |date=7. 4. 2014 }}, ''National Security and the Future'', br. 1-2, Udruga svetog Jurja, Zagreb, 2006.</ref> === HDZ 1990 === Raguž je 2006. postao član [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ-a 1990]]. Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Predsjedništvo BiH|općim izborima 2010.]] bio je kandidat za hrvatskog člana Predsjedništva BiH u koaliciji HDZ-a 1990 i [[Hrvatska stranka prava BiH|HSP-a BiH]]. U vrijeme kampanje potpisao je inicijativu za [[Rekom]], koja promovira izjednačavanje zločina u bivšoj Jugoslaviji te tezu o građanskom ratu u Hrvatskoj, odbacujući agresiju. Tu inicijativu potpisali su, između ostalih, i [[Željko Komšić]], [[Žarko Puhovski]] te [[Vojislav Stanimirović]].<ref name=Ljubuski>[http://ljubuski.net/9711-hdz1990-je-tabula-rasa-bila-i-ostala HDZ1990 je "tabula rasa", bila i ostala]. Ljubuški.net, 30. mart 2013; pristupljeno: 9. maja 2014.</ref> Međutim, Raguž nije uspio dobiti izbore. Pobijedio je Željko Komšić iz [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a]], a iza njega je druga bila [[Borjana Krišto]] iz HDZ-a BiH. Raguž je osvojio 60.266 (10,84%) glasova i završio je treći.<ref>[http://www.izbori.ba/Finalni2010/Finalni/PredsjednistvoBiH/Default.aspx Potvrđeni rezultati općih izbora 2010: Predsjedništvo BiH - hrvatski član]. Centralna izborna komisija, 11. novembra 2010; pristupljeno: 9. maja 2014.</ref> Od predsjednika stranke [[Božo Ljubić|Bože Ljubića]] počeo se udaljavati 2013. Najavio je da će se takmičiti za mjesto predsjednika HDZ-a 1990 na Četvrtom saboru stranke, koji je održan u maju 2013. Oko sebe je okupio vodstvo HDZ-a 1990 u [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]].<ref name=Ljubuski/> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Općim izborima u Bosni i Hercegovini 2014.]] kandidat je [[Hrvatske demokratske zajednice 1990|HDZ 1990]] za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda [[Bosanski Hrvati|hrvatskog naroda]].<ref name="RS">[http://radiosarajevo.ba/novost/158711/kandidati-za-predsjednistvo-bih-bosnjaci-ce-imati-najveci-izbor-na-glasackom-listicu "Kandidati za Predsjedništvo BiH: Bošnjaci će imati najveći izbor na glasačkom listiću"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912032214/http://radiosarajevo.ba/novost/158711/kandidati-za-predsjednistvo-bih-bosnjaci-ce-imati-najveci-izbor-na-glasackom-listicu |date=12 Septembar 2014 }}, ''radiosarajevo.ba''</ref> == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * [[Dragan Čović]]; Slavica Karačić; [[Niko Lozančić]]; [[Borjana Krišto]]; Zdenko Ćosić; Davor Čordaš; Mario Grgić; Rade Bošnjak; [[Marinko Čavara]]: Dvadeset godina Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine 1990. - 2010. Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine, Mostar, 2010. {{ISBN|9789958850004}} * Mirjana Kasapović: "''Bosnia and Herzegovina''", ''Elections in Europe: A data handbook'', Nomos, Baden-Baden, 2010. {{ISBN|9783832956097}} * Tomo Šimić: "Dokumenti Predsjedništva Bosne i Hercegovine 1991. - 1994.", ''National Security and the Future'', br. 1-2, Udruga svetog Jurja, Zagreb, 2006. {{Predsjedavajući Vijeća ministara BiH}} {{Predsjedavajući Predstavničkog doma PSBiH}} {{DEFAULTSORT:Raguž, Martin}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Hrvatske demokratske zajednice 1990]] [[Kategorija:Političari Liberalno demokratske stranke Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački ministri za ljudska prava i izbjeglice]] [[Kategorija:Biografije, Stolac]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine]] mkzdh60bpl1pt1wsq7ypzqlb7wgfni1 0 400364 3917856 3861663 2026-08-13T11:07:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917856 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Rupavci | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.63629 | dužina_stepeni = 19.29946 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 3 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221589<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Rupavci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Rupavci''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Rupavci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221589 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 3 | g2013_srbi = 3 | g1991_ukupno = 24 | g1991_srbi = 24 | g1981_ukupno = 36 | g1981_srbi = 32 | g1981_jugosloveni = 4 | g1971_ukupno = 60 | g1971_srbi = 59 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} 1xwtsszap8qha4cpbn1ie8vac20999z 0 409353 3917834 3588071 2026-08-13T08:46:14Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] 3917834 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] lr1l5f524q9wymm30zvz20vqw1vsumj 1 409354 3917836 3588126 2026-08-13T08:46:34Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Razgovor:Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] 3917836 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] fcom6f4gtrda9u7n4zxjem5ppprlq3p 0 419291 3917730 3655425 2026-08-12T13:48:29Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg datotekom [[:File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg|Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR 3917730 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država|država_prije1=Mogulsko Carstvo|država_prije_zastava1=Fictional flag of the Mughal Empire.svg|država_prije2=Afsaridsko Carstvo|država_prije_zastava2=Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|država_prije3=Marata Carstvo|država_prije_zastava3=Flag of the Maratha Empire.svg|država_poslije1=Emirat Afganistan|država_poslije_zastava1=Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|država_poslije2=Sikh Carstvo|država_poslije_zastava2=|državno_uređenje=[[Apsolutna monarhija]]|glavni_grad=[[Kandahar]] (1747. - 1776.)<br>[[Kabul]] (1776. - 1818.)<br>[[Herat]] (1818. - 1826.)|grb=Orde van het Keizerrijk van de Durani Afghanistan Ster met zwaarden.jpg|karta=Durrani Empire 1747 1862 AD.png|razdoblje=1747. - 1823.|službeni_jezik=[[Paštunski jezik|Paštunski]]|valuta=[[drahma]]|vladar_prva_vlast=[[Ahmed Šah Durani]] (prvi)|vladar_druga_vlast=[[Ajub Šah Durani]] (zadnji)|godina_prve_vlasti=1747. - 1772.|godina_druge_vlasti=1819. - 1823.|vrsta_vlasti=Šah|zastava=Flag of Herat until 1842.svg|zvanično_ime=Duransko Carstvo}} '''Duransko Carstvo''' ([[Paštunski jezik|paštunski]]: د درانیانو واکمني‎), poznatije kao '''posljednje Afganistansko Carstvo''', je bilo carstvo koje je osnovao [[Ahmed Šah Durani]] 1747. sa sjedištem u [[Kandahar]]u. Na teritorijalnom vrhuncu, carstvo je obuhvatalo teritoriju današnjeg [[Afganistan]]a, sjeveroistočnog [[Iran]]a, istočnog [[Turkmenistan]]a, [[Pakistan]]a, sjeverozapadne [[Indija|Indije]] i [[Kašmir]]a. Uz podršku raznih plemenskih vođa, Ahmed šah Durani je zauzeo ogromnu teritoriju od [[Horasan (pokrajina)|Horasana]] na zapadu do [[Kašmir]]a i [[Delhi]]ja na istoku, i od [[Amu Darja]] na sjeveru do [[Arapsko more|Arapskog mora]] na jugu. Nakon osnivanja carstva, afganistanska plemena su osvojila gradove [[Gazni]] i [[Kabul]] od [[Mogulsko Carstvo|Mogulskog Carstva]]. U nemogućnosti da ih zaustavi, Mogulski vladar im je 1749. ustupio suverenitet nad teritorijem današnjeg Pakistana i sjeverozapadne Indije. Nakon toga je Ahmed Šah krenuo na zapad kako bi zauzeo grad [[Herat]], kojim je vladao [[Shahruk Afsar]]. Nakon zauzimanja Herata, Ahmed Šah je izvršio invaziju Indijskog potkontinenta četiri puta, preuzimajući kontrolu nad Kašmirom i pokrajinom [[Punjab (pokrajina)|Punjab]]. Početkom 1757, on je opkolio grad Delhi i držao ga pod kontrolom sve dok Mogulski vladar nije priznao njegov suverenitet nad Punjabom i Kašmirom. Nakon smrti Ahmeda šaha 1772, njegov sin [[Timur Šah Durani]] je odlučio da Kabul postane nova prijestolnica carstva. Duransko Carstvo se smatra temeljom današnje države Afganistan, a Ahmed Šah Durani "ocem nacije". [[Kategorija:Duransko Carstvo]] [[Kategorija:Islamska carstva]] [[Kategorija:Historija Pakistana]] [[Kategorija:Historija Afganistana]] qg7usiigukmur7ocng7bumu11geqr70 0 453216 3917822 3846196 2026-08-13T03:41:20Z Bosancica by MK 173186 Ispravljena referenca 3917822 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = JC Gonzalez | slika = JC Gonzalez-cropped.jpg | opis = Gonzalez hoda u [[New York]] <br> u 2007 | background = solo_izvođač | ime_pri_rođenju = Juan Camilo Gonzalez | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1990|03|08}} | mjesto_rođenja = [[Bogotá]], [[Kolumbija]] | prebivalište = [[Los Angeles]], [[California]] U.S. | druga_imena = Juanca | obrazovanje = [[Clements High School]] | zanimanje = {{hlist|Glumac|Pjevač|Tekstopisac|Kantautor}} | instrumenti = {{hlist|Vokali|gitara|klavir}} | žanr = {{hlist|[[Pop muzika|Pop]]|[[Latino pop]]|[[dance-pop]]|[[electro pop]]}} | godine_aktivnosti = 2005–sada | potpis = JC Gonzalez-New-Signature.svg | veb-sajt = {{URL|jcgonzalez.net}} }} '''Juan Camilo Gonzalez''', profesionalno poznat kao '''JC Gonzalez''', kolumbijski je glumac i kantautor. Karijeru je započeo 2009. godine, kada je učestvovao u televizijskim reklamama i oglasima u [[Teksas]]u.<ref>"Colombiano Rumbo a Menudo" novina El Tiempo, Revista Carrusel http://www.eltiempo.com/carrusel objavljena u novembru 2007. Pristupljeno 16. februara 2016.</ref> Gonzalez je također bio kandidat za [[Making Menudo]], [[MTV]] [[reality show]] za koji su odabrali dvadeset i pet dvojezičnih muških pjevača. Gonzalez je nastupao na filmu i na televiziji, kao što su ''[[Parks and Recreation]]''<ref>"Podcast & Recreation" u Wordpress https://podcastandrec.wordpress.com/2017/10/29/2-05-sister-city/ objavljenom 29 oktobra, 2017 pristupljeno 12. maja 2019.</ref>'' , ''[[Blue (web serija)]] i'' [[Los Americans]]''.<ref>"From Breakbeats to Heartbreaks" u US Weekly http://www.usmagazine.com objavljenom 29. oktobra 2007. pristupljeno 18. februara 2016.</ref>'' == Rane godine == Gonzalez je rođen u [[Bogotá|Bogoti]], [[Kolumbija]] 1990. godine. Ima dvoje mlađe braće i sestara. Gonzalez je bio [[Hiperaktivnost|hiperaktivno]] dijete i zato je dobio nadimak "terremoto" (Zemljotres).<ref name="Gonzalez_Bio">{{cite web |last1=González |first1=J. C. |title=Biography / Curriculum Vitae |url=https://jcgonzalez.net/bio/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216192600/https://jcgonzalez.net/bio/ |archive-date=16. 2. 2019 |url-status=dead |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="creciente">{{Cite news|url=http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/jc-gonzalez-una-creciente-carrera-en-el-canto/|title=JC Gonzalez: una creciente carrera en el canto|last=Romero Salamanca|first=Guillermo|date=10. 1. 2018|publisher=Pantallazos|access-date=17. 1. 2018|archive-date=21. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223424/http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/jc-gonzalez-una-creciente-carrera-en-el-canto/|url-status=dead}}</ref> Kada je imao sedam godina, Gonzalez i njegova porodica preselili su se u [[Houston]], zbog liječenja njegovog mlađeg brata.<ref name="alterna">{{Cite web|url=http://www.gentedecanaveral.com/2013/07/jc-alterna-con-estrellas-de-hollywood/|title=JC alterna con estrellas de Hollywood|last=Laura Rojas|date=22. 7. 2013|website=Gente de Cañaveral|access-date=11. 2. 2018|archive-date=17. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617215911/http://www.gentedecanaveral.com/2013/07/jc-alterna-con-estrellas-de-hollywood/|url-status=dead}}</ref> Gonzalez je pohađao osnovnu školu u Gimnasio Los Caobos <ref>{{Cite web|url=http://www.revisterovirtual.com/Rabinovici/RevisteroVirtual/Cipres/EDU/URL/EDU_12.html|title=Entre los latinos con mayor potencial en la actuación|last=Munoz|first=Constanza|date=15. 5. 2013|website=Cipres de Colombia|page=17|access-date=10. 3. 2016|archive-date=12. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412212335/http://www.revisterovirtual.com/Rabinovici/RevisteroVirtual/Cipres/EDU/URL/EDU_12.html|url-status=dead}}</ref> u [[Bogotá|Bogoti]], Kolumbija, a a srednju školu Clements u [[Sugar Land]]-u, [[Teksas]].<ref>{{Cite web|url=https://www.peoplemaven.com/p/5j8w2Q/jc-gonzalez?refLoc=/l/WRknKv/Famous-Alumni-Clements-High-School-(Sugar-Land,-TX)|title=JC Gonzalez in Famous Alumni Clements High School (Sugar Land, TX) {{!}} PeopleMaven|website=PeopleMaven|access-date=23. 8. 2018|archive-date=29. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329150500/https://www.peoplemaven.com/p/5j8w2Q/jc-gonzalez?refLoc=%2Fl%2FWRknKv%2FFamous-Alumni-Clements-High-School-%28Sugar-Land%2C-TX%29|url-status=dead}}</ref><ref name="recipe">{{Cite web|url=http://blog.chron.com/tubular/2007/11/menudo-recipe-features-sugar-land-teen-jc-gonzalez/|title=Menudo recipe features Sugar Land teen JC Gonzalez|last=[[Joey Guerra]]|date=13. 11. 2007|website=[[Houston Chronicle]]|access-date=18. 1. 2018|archive-date=26. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726104109/https://blog.chron.com/tubular/2007/11/menudo-recipe-features-sugar-land-teen-jc-gonzalez/|url-status=dead}}</ref> JC Gonzalez je okarakterisan kao impulsivan, kako je navedeno na portalu ''<nowiki/>'Pantallazos de Noticias'<nowiki/>'', gdje tvrde da je to bila lična osobina njegove bake po majci ''<nowiki/>'Cándida Rueda''', poznate kao menadžerice hotela San Carlos Barrancabermeja, (Santander, [[Kolumbija]] )<ref>Portal: Pantallazos de Noticias, "Hotel San Carlos: 50 años de pujanza santandereana", http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/depunjazasantandreana/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612140240/http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/depunjazasantandreana/ |date=12. 6. 2018 }}, objavljeno: 5. svibnja 2018. Preuzeto 17. lipnja 2018.</ref> Umjetnik je također objavio u nekoliko intervjua da je njegov brat Daniel jedna od njegovih motivacija, koji je u velikoj mjeri prevazišao bolest [[Arthrogryposis Multiplex Congenita]] (AMC), te ga je to naučilo da bez napora ne postoji nagrada.<ref>Portal: Pantallazos, svaki dan izazov za život: nema bola bez dobitka, [http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/todos-los-dias-reto-a-la-vida-sin-dolor-no-hay-ganancia/ http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/todos-los-dias-reto-a-la-vida-sin-dolor-no-hay -ganancia /] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190112044231/http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/todos-los-dias-reto-a-la-vida-sin-dolor-no-hay-ganancia/ |date=12. 1. 2019 }}, objavljeno: 9. oktobra 2018. godine</ref> == Karijera == === Muzika === Gonzalez je snimio originalni materijal kao i remiks pjesme " El Perdón" od [[Enrique Iglesias]]a i [[Nicky Jam]].<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/radiocolmundo/videos/10156786700146015/UzpfSTM2NDU3MTk2MDYwMjgyNTo2MTQyNDY1MzU2MzUzNjU|title=Colmundo Radio Interview|date=28. 6. 2018|website=Radio|language=es|access-date=23. 8. 2018}}</ref> Od 2016. godine, Gonzalez je pripremao svoj debi solo album, pod nazivom ''AwakIn'',<ref>{{Cite web|url=https://www.alianzainformativa.net/2018/05/jc-gonzalez-un-latino-denominado-el.html|title=JC Gonzalez, Un Latino Denominado "El Lord De La Música POP"|website=alianzainformativa.net|language=es|access-date=23. 8. 2018|archive-date=11. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811164150/http://www.alianzainformativa.net/2018/05/jc-gonzalez-un-latino-denominado-el.html|url-status=dead}}</ref> koji će imati pjesme na engleskom i španskom sa mješavinom latino ritmova<ref name="viernescultural">" [http://www.viernescultural.com.co/musica/jc-gonzalez-el-cantante-colombiano-que-conquista-california/ JC GONZÁLEZ, EL CANTANTE COLOMBIANO QUE CONQUISTA CALIFORNIA"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329150436/http://www.viernescultural.com.co/musica/jc-gonzalez-el-cantante-colombiano-que-conquista-california/ |date=29. 3. 2019 }} Vilma Nieto objavljeno 13. veljače 2019. Preuzeto 14. veljače 2019. godine</ref> i američkog rap-a i pop-a.<ref>{{Cite news|url=http://arameoprensacomunicacion.com/hola-mundo/|title=Música "Cantar en inglés y español es como tener una espada con doble filo: JC Gonzalez"|work=Arameo, Prensa & Comunicación|language=es-ES|access-date=23. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713134145/http://arameoprensacomunicacion.com/hola-mundo/|archive-date=13. 7. 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="las2orillas">" [http://www.las2orillas.co/jc-gonzalez-de-actor-a-cantautor-consagrado-en-estados-unidos/ JC Gonzalez de actor a cantautor consagrado en Estados Unidos"] od Juan Jose Fonseca objavljeno 25. januara 2016. Pristupljeno 18. siječnja 2018. [http://www.las2orillas.co/jc-gonzalez-de-actor-a-cantautor-consagrado-en-estados-unidos/]</ref> === Televizija i kino === Gonzalez je svoju glumačku karijeru započeo u televizijskim reklamama u [[Teksas]]u.<ref name="brilla">{{Cite news|url=http://www.vanguardia.com/entretenimiento/farandula/352459-jc-gonzalez-brilla-con-su-talento-en-estados-unidos|title=JC Gonzalez brilla con su talento en Estados Unidos|last=Ardila|first=Euclides Kilo|date=28. 3. 2016|publisher=Vanguardia Liberal|language=en-US|access-date=29. 3. 2016|archive-date=21. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821124731/http://www.vanguardia.com/entretenimiento/farandula/352459-jc-gonzalez-brilla-con-su-talento-en-estados-unidos|url-status=dead}}</ref> Nakon završetka srednje škole, Gonzalez se preselio u [[Los Angeles]] gdje je počeo raditi u reklamama i televizijskim serijama.<ref name="forjador">{{Cite web|url=https://wwww.semananews.com/news/2016/feb/23/jc-gonzalez-forjador-de-su-propio-exito/|title=JC Gonzalez, forjador de su propio exito|last=Mingo Banda|date=23. 2. 2016|publisher=Semana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706134352/http://semananews.com/news/2016/feb/23/jc-gonzalez-forjador-de-su-propio-exito/|archive-date=6. 7. 2017|access-date=18. 1. 2018|url-status=dead}}</ref> Radio je televizijske reklame za [[Ford]], [[Honda|Hondu]] i [[AT&T]].<ref name="creciente"/> U januaru 2007. godine, Gonzalez je bio na audiciji za ''Making Menudo'' u Los Angelesu.<ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-menudo-pg-photogallery.html|title=The making of the new Menudo|website=Los Angeles Times}}</ref> Nije prošao, pa je počeo uzimati časove plesa i prijavio se na audiciju za [[Dallas]].<ref name="recipe"/> U [[Dallas]]u ga je izabrao portorikanski pjevač [[Luis Fonsi]] i radio voditelj Daniel Luna, kao jednog od dvadeset pet učesnika koji su otišli u [[New York]] gdje su snimani u seriji ''Road to Menudo''.<ref name="lord">{{Cite web|url=https://medium.com/@spreadyourwings60/jc-gonzalez-the-lord-of-pop-music-e2a83faa4074?sk=f6acf54d51f9955cac8fc5dfed12e601/|title=JC GONZALEZ “THE LORD OF POP MUSIC”|last=Maria Ashraf|date=6. 3. 2019|publisher=spread your wings|access-date=7. 3. 2019}}</ref> [[Datoteka:JC_Gonzalez-NewYork-1383.jpg|desno|mini|170x170piksel| Gonzalez hoda za " Petu aveniju" u [[Manhattan]]u, [[New York]], jun 2007]] Konačno 2007, za isti ''Making Menudo'' projekat Gonzalez je izabran da bude dio žirija nove verzije latino boy benda Menudo.<ref>{{Cite news|url=http://www.seattletimes.com/entertainment/remaking-the-band-mtv-revives-menudo/|title=Remaking the band: MTV revives Menudo|last=Gurza|first=Agustin|date=15. 4. 2007|work=The Seattle Times|access-date=12. 1. 2016}}</ref> Bend je fuzija urbane, pop i rock muzike na engleskom i španskom jeziku, koji je izdao nekoliko albuma sa oznakom [[Sony]] BMG Epic Records. Nekoliko audicija održano je u različitim gradovima kao što su Los Angeles, [[Dallas]], [[Miami]], [[New York]], između ostalih. Gonzalez je učestvovao na takmičenju u [[Dallas]]u gde su zajedno sa radio voditeljem Daniel Luna izabrali različite takmičare, a Gonzalez je bio jedan od 25 odabranih.<ref name="recipe"/> U sklopu predstave, Gonzalez je zajedno sa četrnaest drugih budućih umjetnika, učio pjevanje i plesanje u South Beach-u na Floridi skoro četiri mjeseca.<ref>{{Cite web|url=http://blog.chron.com//tubular/2007/11/three-big-helpings-of-menudo-with-a-twist/|title=Three big helpings of Menudo, with a twist|last=Joey Guerra|website=The Houston Chronicle|access-date=5. 4. 2016|archive-date=5. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005101716/http://blog.chron.com/tubular/2007/11/three-big-helpings-of-menudo-with-a-twist/|url-status=dead}}</ref><ref>"Opstanak najslađih" http://www.peopleenespanol.com Objavljeno u decembru 2007 / januar 2008. konsultovano 18. februara 2016.</ref> Gonzalez je tokom svoje glumačke karijere učestvovao u web seriji '''Los Americans''' (2011), koju karakteriše višegeneracijski fokus porodice srednje klase koja živi u Los Angelesu. Tokom serije, sarađivao je sa Esai Moralesom, Lupe Ontiveros, Tonyjem Planom, Raymondom Cruzom, Yvonne DeLaRosa i Anom Villafañe . Godine 2009, Gonzalez se pojavio u seriji ''Parks and Recreation,'' u epizodi Sister City kao Jhonny, venecuelanski pripravnik.<ref name="brilla"/><ref>{{Cite news|url=https://www.elespectador.com/entretenimiento/un-chat-con/jc-gonzalez-la-musica-como-un-diario-infinito-articulo-795584|title=JC Gonzalez: La música, como un diario infinito {{!}} ELESPECTADOR.COM|date=20. 6. 2018|work=ELESPECTADOR.COM|language=es-CO|access-date=23. 8. 2018}}</ref> Godine 2010., Gonzalez je odigrao glavnu ulogu u video spotu za Kaya Rosenthal ([[Can't Get You Out of My Mind]]). Gonzalez se također pojavio u ''Locked Up Abroad'', ''Hard Times'', ''How to Rock'' i Parenthood.<ref name="forjador"/> Godine 2010, Gonzalez je odigrao ulogu u ''Victorious,'' u epizodi (Survival of the Hottest ).<ref>{{Cite news|url=http://lachachara.org/2018/03/jc-gonzalez-es-profeta-en-usa-y-pronto-en-colombia/|title=JC Gonzalez es profeta en USA y pronto en Colombia|last=Estela Monterrosa (March 21, 2018)|work=La Chachara|language=es-es|access-date=23. 8. 2018|archive-date=17. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217115926/http://lachachara.org/2018/03/jc-gonzalez-es-profeta-en-usa-y-pronto-en-colombia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/viajar-miguelgriego/docs/viajar_en_baja__1_/42?ff=true&e=26680966%2F56314203/|title=JC Gonzalez es un cantante|last=Romero|first=Guillermo|date=28. 11. 2017|publisher=Viajar International Magazine|access-date=13. 12. 2017|archive-date=16. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216192600/https://issuu.com/viajar-miguelgriego/docs/viajar_en_baja__1_/42?ff=true&e=26680966%2F56314203%2F|url-status=dead}}</ref> U [[Banged Up Abroad]], JC Gonzalez se pojavio kao brat Lije McCord, koji je uhapšen na aerodromu u Bangladešu zbog trgovine narkoticima. Godine 2010, u drugoj sezoni NBC komedija-drama seriji [[Parenthood (season 2)|Parenthood (sezona 2)]] u epizodi [[The Hard Times of RJ Berger]], Gonzalez je igrao ulogu plesača. Također u 2010. godini, Gonzalez je sarađivao sa [[Ariana Grande|Arianom Grande]] u ulozi njenog ljubavnika u seriji Victorious, u epizodi "Survival of the Hottest". U [[Parenthood (season 2)|Parenthood (sezona 2)]] Gonzalez je odigrao ulogu mladića u bratstvu, u epizodi "Orange Alert" . Zatim je u 2011. Gonzalez radio u Big Time Strike epizodi "Big Time Rush" . Godine 2012, Gonzalez je odigrao ulogu fudbalera siledžije u epizodi ''How to Rock a Newscast'', američke tinejdžerske komedije How to Rock, koja se prikazivala na Nickelodeon-u od 4. februara do 8. decembra 2012. godine. Tokom 2015. i 2018. godine istaknute Gonzalezove radove uključivale su ulogu "Jake-a" u epizodi "[[/List of NCIS: New Orleans episodes Blue Christmas|Blue Christmas]]" američke televizijske serije NCIS: New Orleans,<ref>[http://www.ibtimes.com.au/ncis-new-orleans-season-2-spoilers-ncis-team-investigates-series-burglaries-during-christmas-1491050 'NCIS: New Orleans' sezone 2 spojlera: 'NCIS' tim istražuje niz provala tokom Božića] . Preuzeto 12. januara 2016. \ t</ref> ulogu "Kyle" u američkoj proceduralnoj dramskoj televizijskoj seriji [[9-1-1 (TV series)|9-1-1]] i pojavljivanje kao "DJ Diego Spiz" u američkoj pravnoj drami u Amazon Studios produkciju na web televiziji Goliath (TV serija) . Gonzalez je glumio u [[Los Americans]], Internet seriji koja je prikazivana u maju 2011.<ref>{{Cite web|url=http://www.latinheat.com/events/los-americans-imagen-2012-best-drama-web-series-winner/|title="Los Americans": Imagen 2012 Best Drama Web Series Winner!|last=eesparza|date=12. 8. 2012|website=Latin Heat|access-date=11. 2. 2018|archive-date=3. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163547/https://www.latinheat.com/events/los-americans-imagen-2012-best-drama-web-series-winner/|url-status=dead}}</ref> Godine 2013, Gonzalez se pojavio u web seriji Blue.<ref name="alterna"/> Gonzalez je radio i na drugim web serijama, uključujući ''Ragdolls'' u 2013. godini. U 2015. godini, Gonzalez je preuzeo ulogu Jake-a u NCIS: New Orleans programu, u epizodi Blue Christmas.<ref name="ncis"/> == Privatni život == Gonzalez je odrastao u Sugar Land-u u [[Teksas]]u, predgrađu [[Houston]]a i trenutno živi u Los Angelesu, u Kaliforniji. == Filantropija == <br /> {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! class="unsortable" scope="col" | Bilješke |- |- | 2009 | ''Second Coming'' | Policijski službenik (kao Juan Camilo) | Video |- | 2012 | ''Slumber Party Slaughter'' <ref>{{Cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/slumber-party-slaughter-v560734|title=Slumber Party Slaughter (2012) – Rebekah Chaney {{!}} Synopsis, Characteristics, Moods, Themes and Related {{!}} AllMovie|website=AllMovie|access-date=23. 8. 2018}}</ref> ''' | Randy | Film |- | 2014 | ''11:11'' | Ryan | Kratki |- |- | 2015 | ''Elena'' | Victor | Kratki |- |- | 2015 |''Hot Flash: The Chronicles of Lara Tate – Menopausal Superhero'' | Cock Block | Film |- | 2017 | ''More Than Enough'' (Originalni naslov: Good After Bad) | Collin | Film redatelja: Anne-Marie Hess |- | 2018 | ''Ernesto's Manifesto'' | Logan | Film |} === Televizija === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! class="unsortable" scope="col" | Bilješke |- | 2007 | ''Making Menudo'' <ref>{{Cite news|url=https://www.cinemablend.com/television/Menudo-Inexplicably-Making-Comeback-MTV-6665.html|title=Menudo Inexplicably Making A Comeback on MTV|date=4. 10. 2007|work=CINEMABLEND|access-date=23. 8. 2018}}</ref> | JC | [[MTV]] Reality Show |- | 2008 |'' Locked Up Abroad'' | Eliadah "Lia", McCord-ov brat | Epizoda: ''Bangladeš'' National Geographic Channel |- | 2009 |''Parks and Recreation'' | Jhonny | Epizoda: Sister City <ref>{{Cite news|url=http://tv.ign.com/articles/103/1035767p1.html|title=Parks and Recreation: "Sister City" Review|last=Fowler|first=Matt|date=16. 10. 2009|work=[[WebCite]]|access-date=23. 1. 2010|archive-date=11. 1. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111173651/http://tv.ign.com/articles/103/1035767p1.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2010 |'' The Hard Times of RJ Berger TV Serija | plesač s nožem | Epizoda:The Berger Cometh |- | 2010 | ''Pobednički'' | Ben | Epizoda: Survival of the Hottest |- | 2010 | ''Roditeljstvo'' | Bratstvo mladić | Epizoda: Orange Alert |- | 2011 | ''Big Time Rush'' | Costart | Epizoda: Big Time Strike |- | 2012 | ''Kako Rock'' | Nogometaš Bully | Epizoda: How to Rock a Newscast, TV serija |- | 2013 | ''RagDolls'' | Mateo | Epizode: Bésame Mucho; The Sexy Bra; Undercover Date Agent; The Pot Shop |- |- | 2014 | ''Nisam to učinio'' <ref>{{Cite web|url=https://teeninfonet.com/2014/08/09/lindys-friends-cant-live-without-her-on-all-new-i-didnt-do-it-previews-here/jc-gonzalez/|title=JC Gonzalez|last=McCandless|first=Eric|date=9. 8. 2014|website=TeenInfoNet|publisher=Serenity New|access-date=20. 4. 2016|archive-date=21. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821094247/https://teeninfonet.com/2014/08/09/lindys-friends-cant-live-without-her-on-all-new-i-didnt-do-it-previews-here/jc-gonzalez/|url-status=dead}}</ref> | Mike | Epizoda: Lindy Nose Best |- | 2015 | ''NCIS: New Orleans'' | Jake | Epizoda: Blue Christmas <ref name="ncis">Singh, Ruchi (10. decembar 2015.) [http://www.ibtimes.com.au/ncis-new-orleans-season-2-spoilers-ncis-team-investigates-series-burglaries-during-christmas-1491050 'NCIS: New Orleans' sezone 2 spojlera: 'NCIS' tim istražuje niz provala tokom Božića] . Preuzeto 12. januara 2016.</ref> |- | 2018 | ''9-1-1 (TV serija) '' | Kyle | TV serija |- | 2018 | ''Golijat (TV serija) '' | DJ Diego Spiz | TV serija |} === Webizode === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! class="unsortable" scope="col" | Bilješke |- | 2009 | ''Love Fifteen'' | Sin Cindy Lee | Cindy Lee ( Paola Turbay ) |- | 2011 |''[[Los Americans]]'' - Dennis E. Leoni | Paul Valenzuela |Epizode: Going to Mexico; The Truth Hurts; Secrets; Lead Us Not Unto Temptation; Family Heirloom; The Legacy; Fish and House Guests; Happy Birthday |- | 2013 |''[[Blue (web series)|Blue (web serija)]]'' | Harry |Epizoda: ''[[Blue (web series)What Kind Of A Name Is Blue?|What Kind of a Name Is Blue?]]'' - [[Rodrigo Garcia]] |} === Reklame === {| class="wikitable sortable" ! Comercial ! Papir ! Kanal |- | Honda Fit (engleski/španski) | Direktor | Nacionalni |- | Jack in the Box (španski) | Direktor | Nacionalni |- | Houston Community College Instituticijska reklama | Direktor | Regionalni |- | Hasbro Nerf Vulcan | Direktor | Regionalni |- | Academy Sports + Outdoors | Direktor | Regionalni |- | Houston Community College | Direktor | Regionalni (institucionalni) |- | National Car Rental | Direktor | Online |- | Fiesta Rock | Direktor | Regionalni |- |Connect EDU | Direktor | Online |- | [[Wii|Nintendo Wii]] | Direktor | Nacionalni |- | KFC | Direktor | Nacionalni |- | AT&amp;amp;T | Direktor | Nacionalni |- | Ford Focus | Direktor | Nacionalni |} === Pjesme === {| class="wikitable" ! rowspan="2" | Godina ! rowspan="2" | Naslov ! colspan="2" | Pozicija ! rowspan="2" |<center> Album </center> |- |- ! align="center" width="40" | <small>EEUU R&amp;amp;B</small> ! align="center" width="40" | <small>EEUU Rap</small> |- | rowspan="1" align="center" | 2015 | align="left" valign="top" | Equation of Love | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | Equation of Love – Single |- | rowspan="1" align="center" | 2015 | align="left" valign="top" | Quiet Game | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | Quiet Game – Single |- | rowspan="1" align="center" | 2015 | align="left" valign="top" | Cupid | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | AwakIN |- | rowspan="1" align="center" | 2015 | align="left" valign="top" | Zoom | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | Zoom - Single |- | rowspan="1" align="center" | 2015 | align="left" valign="top" | Prendete | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | AwakIN |- | rowspan="1" align="center" | 2016 | align="left" valign="top" | Solitary Conversations | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | 2moonS |- | rowspan="1" align="center" | 2016 | align="left" valign="top" | Luchando | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | 2moonS |- | rowspan="1" align="center" | 2016 | align="left" valign="top" | Let me be me | align="center" valign="top" | - | align="center" valign="top" | - | rowspan="1" align="left" | 2moonS |- |} == Reference == <references group="" responsive="1"></references> == Vanjski linkovi == {{Commons category|JC Gonzalez}} * [http://www.JCgonzalez.net Zvanični sajt JC Gonzalez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118041232/https://jcgonzalez.net/ |date=18. 1. 2019 }} na engleskom, francuskom i španskom jeziku. * {{Imdb name|3507399|JC Gonzalez}} * {{Instagram|JCgonzalezMusic|JC Gonzalez}} * {{Twitter|JCgonzalezMusic|JC Gonzalez}} * [http://www.tv.com/people/jc-gonzalez/ JC Gonzalez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821094110/http://www.tv.com/people/jc-gonzalez/ |date=21. 8. 2018 }} u TV.com * [https://www.musica.com/letras.asp?letras=56100/ JCgonzalez] u Musica.com * [https://web.archive.org/web/20190404015700/http://www.colarte.com/colarte/conspintores.asp?idartista=50545 JC Gonzalez u ColArte - Biblioteca Virtual del Arte en Kolumbija] * [https://www.youtube.com/channel/UCI7tcEV7nigQEsgd3dmWgUg JC Gonzalez] na [[YouTube|YouTube-u]] * [https://medium.com/@spreadyourwings60/jc-gonzalez-the-lord-of-pop-music-e2a83faa4074?source=friends_link&sk=f6acf54d51f9955cac8fc5dfed12e601 JC GONZALEZ “PJEVAČ POP MUZIKE”] {{DEFAULTSORT:Gonzalez, JC}} [[Kategorija:JC Gonzalez]] [[Kategorija:Rođeni 1990.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Bogotá]] [[Kategorija:Američki pjevači]] [[Kategorija:Američki glumci]] [[Kategorija:Latino pop pjevači]] [[Kategorija:Kolumbijski pjevači]] [[Kategorija:Kolumbijski pjevači-tekstopisci]] [[Kategorija:Kolumbijski pop pjevači]] [[Kategorija:Kolumbijski reggaeton umjetnici]] [[Kategorija:Muzičari iz Houstona]] [[Kategorija:Pjevači iz Teksasa]] [[Kategorija:Kolumbijski glumci]] [[Kategorija:Kolumbijski dance muzičari]] [[Kategorija:Hip hop pjevači]] [[Kategorija:Kolumbijski filmski glumci]] [[Kategorija:Glasovni glumci]] [[Kategorija:Kolumbijski filantropi]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Kolumbije]] [[Kategorija:Tenori]] rqi5slnh1me2gfewwf0ex05lenkffoz 0 457479 3917767 3618712 2026-08-12T18:07:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917767 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzej | ime = Muzej savremene umjetnosti - Dvorac Montsoreau | izvorno_ime = Château de Montsoreau - Musée d'art contemporain | izvorno_ime_jezik = fr | slika = Chateau de montsoreau museum of contemporary art map 3D.jpg | opis = | mapa_tip = France | mapa_reljef = Francuska | mapa_veličina = | mapa_opis = | koordinate = {{coord|47|12|56|N|0|03|44|E|type:landmark}} | osnovan = 2016. | ugašen = | lokacija = [[Dvorac Montsoreau]]<br/>[[Montsoreau]]<br/>[[Francuska]] | vrsta = [[Umetnosti]]<br/>[[Savremene umetnosti]] | akreditacija = | kolekcije = [[Art & Language]]<br/>[[Konceptualna umjetnost]] | kolekcija_veličina = 1200 | posjetioci = 50000 | direktor = Marie-Caroline Chaudruc | predsjednik = [[Philippe Méaille]] | kustos = | vlasnik = Philippe Méaille | javnitranzit = | parking = | veb-sajt = {{Official website|http://www.chateau-montsoreau.com/wordpress/en/}} {{en}} | ugrađeno = }} '''Muzej savremene umjetnosti – Dvorac Montsoreau''' ([[francuski jezik|francuski]]: ''château de Montsoreau - Musée d'art contemporain'') je Muzej [[savremene umjetnosti]] koji se nalazi u [[Dvorac Montsoreau|dvorcu Montsoreau]], u [[Loara|dolini Loire]] u [[Montsoreau]], [[Francuska]]. U privatnom je vlasništvu i otvoren je za javnost.<ref name="news.artnet.com">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/market/art-language-philippe-meaille-french-chateau-310458|title=Largest Art & Language Collection Finds Home|date=23. 6. 2015|website=artnet News|language=en-US|access-date=21. 11. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thriveglobal.com/stories/philippe-meaille-it-is-time-we-take-responsibility-and-repair-the-climate-and-the-planet-this-is-what-i-call-prospective-ecology/|title=Philippe Méaille: “It is time we take responsibility and repair the climate and the planet. This is what I call prospective ecology” - Thrive Global|website=thriveglobal.com|language=en-US|access-date=21. 11. 2019|archive-date=23. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023110522/https://thriveglobal.com/stories/philippe-meaille-it-is-time-we-take-responsibility-and-repair-the-climate-and-the-planet-this-is-what-i-call-prospective-ecology/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/522074/chateau-de-montsoreau-museum-of-contemporary-art-art-and-language/|title=A Historic Conceptual Art Group Has Taken Over a French Château|date=14. 10. 2019|website=Hyperallergic|language=en-US|access-date=21. 11. 2019}}</ref> Ima najveću svjetsku zbirku umjetničkih djela radikalnih [[Konceptualna umjetnost|konceptualnih umjetnika]] čija umjetnička saradnja je poznata pod nazivom [[Umjetnost i jezik]] ([[Engleski jezik|engl]]. Art & Language).<ref>{{Cite web|url=https://www.mutualart.com/Article/Combining-Past--Present-and-Future--The-/DCC6DC54DE5810EF|title=Combining Past, Present and Future: The Contemporary Art Museum at Château de Montsoreau|last=|first=|date=2019|website=Mutual Art|publisher=|access-date=}}</ref> Umjetnička zbirka Philippe Méaille također je od 2010. godine dugoročno posuđena [[Muzeju savremene umjetnosti u Barseloni]] (MACBA), zbog čega dvije institucije redovno sarađuju.<ref name="news.artnet.com"/> Muzej je osnovao [[Philippe Méaille]] 2016. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.artmarketmonitor.com/2014/09/22/everybody-talks-about-collecting-with-their-eyes-not-their-ears-few-do-it-like-philippe-meaille/|title=Everybody Talks About Collecting with Their Eyes, Not Their Ears; Few Do It Like Philippe Meaille|date=22. 9. 2014|website=Art Market Monitor|language=en-US|access-date=21. 11. 2019|archive-date=27. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101313/https://www.artmarketmonitor.com/2014/09/22/everybody-talks-about-collecting-with-their-eyes-not-their-ears-few-do-it-like-philippe-meaille/|url-status=dead}}</ref> == Zbirka == Umjetnička zbirka Philippe Méaille, koja predstavlja zbirku muzeja,<ref>{{cite web |title=Art & Language empêcheurs de tourner en rond|url=https://www.artpress.com/2016/12/29/art-language-empecheurs-de-tourner-en-rond/|publisher=artpress.com|language=fr|date=2016}}</ref> postavljena je na prva dva sprata muzeja.<ref>{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/522074/chateau-de-montsoreau-museum-of-contemporary-art-art-and-language/|title=A Historic Conceptual Art Group Has Taken Over a French Château|date=14. 10. 2019|website=Hyperallergic|language=en-US|access-date=23. 10. 2019}}</ref> Sastoji se isključivo od djela umjetničke grupe ''Umjetnost i jezik''.<ref>{{Cite news|url=http://www.elmundo.es/viajes/europa/2017/06/12/58d8ded2468aebfe7b8b463b.html|title=El Valle del Loira y todas sus novedades para el verano|work=ELMUNDO|access-date=13. 8. 2017|language=es}}</ref> Sporazum s poznatom umjetničkom galerijom [[Tate Modern]] iz [[London]]a omogućava projekciju filma koji je koproducirala ova institucija i ''Bloombergova fondacija'', da bi bio izložen u ''Muzeju savremene umjetnosti Château de Montsoreau''.<ref>{{cite web |title=Tateshots Art & Language|url=http://www.tate.org.uk/context-comment/video/art-language-studio-visit-tateshots|publisher=tate.org.uk|date=2014}}</ref> Osnovana 1968. godine, ''Art & Language'' - koja je svoje ime dobila po istoimenom časopisu ''Art-Language''<ref name="tate a&l2">{{cite web |title=Art & Language|url=http://www.tate.org.uk/art/art-terms/a/art-language|publisher=tate.org|date=2008}}</ref> - čine Britanci, Amerikanci i Australci.<ref>{{cite web|title=Collection Art & Language|url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/works/30.2003.a-b/|publisher=artgallery.nsw.gov.au|date=2000|access-date=21. 11. 2019|archive-date=3. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803013904/https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/works/30.2003.a-b/|url-status=dead}}</ref> Njihova korozivna pitanja o statusu umjetnika, umjetničkom djelu ili čak samoj instituciji čine ih viđenim kao najradikalnije ličnosti u historiji umjetnosti druge polovine 20. vijeka. Taj kolektiv, u izvoru onoga što se danas naziva konceptualna umjetnost i dalje je aktivan i trenutno ga predstavljaju [[Michael Baldwin]] i [[Mel Ramsden]].<ref name="tate a&l2"/> Od 1965. pa do danas, do 50 umjetnika pridružilo se ili sarađivalo u okviru pokreta ''Art & Language'' (Umjetnost i jezik), među kojima su: [[Terry Atkinson]], [[David Bainbridge]], [[Michael Baldwin]], [[Ian Burn]], [[Charles Harrison]], [[Joseph Kosuth]], [[Sol LeWitt]], [[Philip Pilkington]], [[Mel Ramsden]], [[Dave Rushton]], [[Lynn Lemaster]], [[Mayo Thompson]], [[Kathryn Bigelow]], [[Dan Graham]] i [[Lawrence Weiner]]. Godine 1977, kada je Mayo Thompson, vođa grupe [[The Red Krayola]] napustio kolektiv, sačinjavali su ga: Michael Baldwin, Charles Harrison i Mel Ramsden. Zbirka Philippe Méaille predstavljena je u tolikom mnoštvu medija (slike, skulpture, crteži, rukopisi, instalacije i video snimci) o kojima će Carles Guerra reći: {{Citat|"Osim što je utjecala na stav umjetnika, zbirka Philippe Méaille je dodatno pogođena arheološkom perspektivom s kojom je okupljena."}}<ref name="macba a&l">{{cite web|title=Art & Language Uncompleted|url=http://www.macba.cat/en/exhibition-art-language-uncompleted/1/exhibitions/expo|publisher=macba.cat|date=2014|access-date=21. 11. 2019|archive-date=29. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729212835/http://www.macba.cat/en/exhibition-art-language-uncompleted/1/exhibitions/expo|url-status=dead}}</ref> 800 djela iz zbirke Philippea Méaille-a još su dugoročno posuđeno Galeriji savremene umjetnosti u Barseloni (MACBA) od 2010. godine. 2014. MACBA posvećuje veliku retrospektivnu izložbu ''Art & Language'', pod vođstvom Carlesa Guerra: ''Art & Language uncompleted: The Philippe Méaille Collection''. == Galerija == <gallery perrow="5"> Datoteka:Art-LanguageV3No1-1974.jpg|[[Art & Language]]: Art & Language: ''Art-Language'', Vol.3 Nr.1, 1974. Datoteka:Art & Language, Untitled Painting (1965), Tate Modern, London - 20130627.jpg|[[Art & Language]]: ''Mirror Piece'', 1965. Datoteka:Art language air conditioning show conceptual contemporary art.jpg|Art & Language (Michael Baldwin): ''Air-Conditioning Show'', 1966-67. Datoteka:Art language opera 1984 conceptual art.jpg|Art & Language: ''Victorine'' in ''Art-Language'' Vol.5 Nr.2 (1984), 1983. Datoteka:Secret painting mel ramsden art language.jpg|Art & Language (Mel Ramsden), ''Secret Painting'', 1967. Datoteka:Art language journal mel ramsden 1982 conceptual art.jpg|Art & Language: ''Art-Language'' Vol.5 Nr.1, 1982. Datoteka:Art language journal conceptual art contemporary art.jpg|Art & Language: ''Art-Language The Journal of Conceptual Art'', Vol.1 Nr.1, 1969. </gallery> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Château de Montsoreau}} * {{Official website|http://www.chateau-montsoreau.com/wordpress/en/}} {{en}} [[Kategorija:Montsoreau]] [[Kategorija:Muzeji u Francuskoj‎‎]] [[Kategorija:Muzeji osnovani 2016.]] 5o68sgd1wyfm2ou86bf1zqufobuwkez 0 464047 3917835 3588095 2026-08-13T08:46:24Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] 3917835 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] lr1l5f524q9wymm30zvz20vqw1vsumj 1 464048 3917837 3588132 2026-08-13T08:46:44Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Razgovor:Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] 3917837 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] fcom6f4gtrda9u7n4zxjem5ppprlq3p 0 473469 3917792 3872485 2026-08-12T21:49:56Z Z1KA 87045 3917792 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Stranka za Bosnu i Hercegovinu | izvorno_ime = | logo = Stranka za Bosnu i Hercegovinu Logo.svg | tekst = Logo stranke. | skraćenica = SBiH, SzBiH | predsjednik = [[Semir Efendić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = Džemal Smajić | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Haris Silajdžić]] | osnovana = 13. april 1996. | raspuštena = | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = [[Stranka demokratske akcije]] | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = "Zajedno ZA jedno" | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = Reisa Džemaludina Čauševića 2/1 | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Centrizam|Centar]]<ref>{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|title=Federation of Bosnia and Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|date=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=18 February 2020|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042024/http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Europe Elects" /> | ideologija = {{Unbulleted list|class=nowrap | [[Bošnjački nacionalizam]]{{Nedostaje referenca}} | [[Društveni konzervativizam]]{{sfn|Hudson|Bowman|2011|p=121}}{{sfn|Shields|Baldwin|2008|p=93}} | [[Unitarizam]]{{sfn|Van Willigen|2013|p=119}}<ref>{{Cite journal|last=Vogel|first=T. K.|date=2006|title=2006: A watershed year|url=https://www.jstor.org/stable/resrep11069.6|journal=Bosnia and Herzegovina: The Challenge of Legitimacy: FAST Country Risk Profile Bosnia and Herzegovina|pages=12–26|quote=Both Dodik and Silajdzic are pursuing the main strategies that politicians from their ethnic group have been pursuing since Dayton: the Bosnian Serbs’ primary strategy to keep power and protect the integrity of their community has been to preserve a strong RS, with only grudging transfers of responsibility to the central government, while the Bosniaks’ primary strategy has been to build an effective central state at the expense of entity power.}}</ref> | [[Proevropejstvo]]<ref name="Europe Elects">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina |url=https://europeelects.eu/bosnia-and-herzegovina/ |website=europeelects.eu}}</ref> | [[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}} }} | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|1|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|2|80|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|2|98|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|0|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupština Brčko distrikta|Skupština DB]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|1|31|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština7 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata7 = {{Infokutija stranka/mandati|10|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština8 = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]] | broj_mandata8 = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{URL|zabih.ba}} }} '''Stranka za Bosnu i Hercegovinu''' ('''SBiH''' ili '''SzBiH''') unitarna je politička stranka u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koju je 13. aprila 1996. osnovao [[Haris Silajdžić]], bivši predsjednik [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|vlade BiH]]. Stranka je osnovana nakon razilaženja sa [[Stranka demokratske akcije|Strankom demokratske akcije]] (SDA). Iako je definirana kao "multietnička", to je stranka s većinskim [[Bošnjaci|bošnjačkim]] biračkim tijelom. Sjedište se nalazi u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Od 2000. do 2002. sudjelovala je u [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vladi Federacije Bosne i Hercegovine]], kao dio [[Demokratski savez za promjene|Demokratskog saveza za promjene]]. Godine 2006. njen lider Haris Silajdžić izabran je člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|reda bošnjačkog naroda]]. Dana 23. aprila 2021. na poziciji predsjednika stranke dolazi [[Semir Efendić]], načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] [[Općina|općine]] [[Novi Grad]] i bivši član SDA, nakon neopozive ostavke bivšeg predsjednika [[Amer Jerlagić|Amera Jerlagića]] gdje je "Glavni razlog potpuni idejni razlaz o budućnosti stranke sa ostalim članovima rukovodstva".<ref>{{Cite web|url=https://bhrt.ba/efendic-istupio-iz-sda-preuzima-stranku-za-bih/|title=Efendić istupio iz SDA, preuzima Stranku za BiH|date=26. 4. 2021|website=BHRT|access-date=14. 9. 2021}}</ref> == Spisak predsjednika == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Predsjednik ! colspan="3" |Mandat |- !Od !Do !Trajanje |- !1. |[[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|bez okvira|100px]] |[[Haris Silajdžić]]<br>{{Malo|(r. 1945)}} |13. april 1996 |6. mart 2012. |{{ayd|1996|04|13|2012|03|06}} |- !2. |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|100px]] |[[Amer Jerlagić]]<br>{{Malo|(r. 1967)}} |6. mart 2012. |23. april 2021. |{{ayd|2012|03|06|2021|04|23}} |- !3. |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|bez okvira|100px]] |[[Semir Efendić]]<br>{{Malo|(r. 1983)}} |23. april 2021. |''trenutno'' |{{ayd|2021|04|23}} |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Kanton !Mandati |- !2022. |- |{{ZID|Unsko-sanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|1|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Posavski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|21|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Tuzlanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|2|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Srednjobosanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|23|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Kanton Sarajevo}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|3|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Kanton 10}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- !Ukupno | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|6|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini|Spisak političkih stranaka u BiH]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Aprilski paket]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == {{Refbegin}} *{{cite book|last1=Hudson|first1=Robert|last2=Bowman|first2=Glenn|year=2011|title=After Yugoslavia: Identities and Politics Within the Successor States|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230201316}} *{{cite book|last1=Shields|first1=Vanessa E.|last2=Baldwin|first2=Nicholas|year=2008|title=Beyond Settlement: Making Peace Last After Civil Conflict|location=Cranbury, NJ|publisher=Associated University Presses|isbn=9780838641835}} *{{cite book|last=Van Willigen|first=Niels|year=2013|title=Peacebuilding and International Administration: The Cases of Bosnia and Herzegovina and Kosovo|location=London|publisher=Routledge|isbn=9781134117185}} {{Refend}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu|*]] [[Kategorija:Bošnjački nacionalizam]] [[Kategorija:Bošnjačke političke stranke]] [[Kategorija:Bošnjačke političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bošnjačke nacionalističke stranke]] [[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]] b4lf0b88681mld5929ehgvbk2yq8d8g 0 475302 3917766 3846635 2026-08-12T18:07:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917766 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzej | izvorno_ime = Музеј савремене умјетности Републике Српске | osnovan = 1971. | slika = Музеј савремене умјетности Републике Српске.jpg | lokacija = Trg srpskih junaka 2<br>[[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | vrsta = [[Muzej umjetnosti]] | izvorno_ime_jezik = sr-Cyrl | ime = Muzej savremene umjetnosti Republike Srpske | direktor = Sarita Vujković | koordinate = {{coord|44.7723|N|17.1897|E|source:wikidata|display=inline,title}} | vlasnik = [[Vlada Republike Srpske]] | veb-sajt = {{URL|msurs.net}} }} '''[[Muzej]] savremene umjetnosti [[Republika Srpska|Republike Srpske]]''' jeste [[muzej umjetnosti]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], drugom najvećem gradu u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prvobitno muzej je nosio ime Umjetnička galerija u Banjaluci sve do 1994. godine, gdje dobija novo ime: Galerija likovnih umjetnosti Republike Srpske. Posljednja izmjena imena desila se 10. februara 2004. godine, gdje odlukom [[Vlada Republike Srpske|Vlade Republike Srpske]] muzej dobija svoje trenutno ime. Muzej datira iz 1971. i uključuje zbirke [[slika]], [[skulptura]], [[Crtež|crteža]] i [[akvarel]]a, ukupno oko 1.300 djela, uglavnom nastalih u drugoj polovini 20. vijeka.<ref>{{Cite web|url=https://msurs.net/index.php/sr/info1/o-muzeju|title=O muzeju|website=msurs.net|access-date=13. 4. 2021|archive-date=13. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413002427/https://msurs.net/index.php/sr/info1/o-muzeju|url-status=dead}}</ref> == Arhitektura == Muzej je smješten u zgradama stare banjalučke stanice. Izgrađene krajem 19. vijeka tokom austrougarskog razdoblja, danas su upisane na popis [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]]. [[Datoteka:Музеј_савремене_умјетности_РС.jpg|n|mini|220x220piksel|Izgled ulaza u muzej]] == Kolekcija == U muzeju su predstavljena djela nekih savremenih majstora poput [[Hans Hartung|Hansa Hartunga]], [[Pierre Alechinsky|Pierrea Alechinskyja]], [[Bertrand Dornyj|Bertranda Dornyja]], [[Heinz Mack|Heinza Macka]], [[Michal Murin|Michala Murina]], [[Otto Piene|Otta Pienea]], [[Günther Uecker|Günthera Ueckera]], [[Petar Lubarda|Petra Lubarde]] ili [[Ivan Tabaković|Ivana Tabakovića]]. Ali većinu njene kolekcije čine kreacije umjetnika iz bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Grad Banju Luku i njegovu neposrednu okolinu u muzeju predstavljaju mnogi umjetnici poput [[Muhamed Ćejvan|Muhameda Ćejvana]], [[Zoran Banović|Zorana Banovića]], [[Omer Berber|Omera Berbera]], [[Zlatko Valentić|Zlatka Valentića]], [[Josip Granić|Josipa Granića]], [[Slobodan Dragaš|Slobodana Dragaša]], [[Viktor Majdandžić|Viktora Majdandžića]], [[Bekir Misirlić|Bekira Misirlića]], [[Enes Mundžanć|Enesa Mundžanća]], [[Željko Opšić|Željka Opšića]] ii [[Enver Štaljo|Envera Štaljo]]. Drugi umjetnici rođeni su u regiji Banje Luke, poput [[Stojan Ćelić|Stojana Ćelića]] iz [[Novi Grad|Novog Grada]]; [[Radovan Kragulj]], [[Predrag Marjanović]] i [[Pero Popović]] rođeni su Prijedorci i [[Biljana Gavranović]] u [[Gornji Orlovci|Gornjim Orlovcima]] kod [[Prijedor|Prijedora]]. [[Slobodan Vidović]] i [[Renato Rakić]] su iz [[Gradiška|Gradiške]], [[Miodrag Manojlović]] i [[Bojan Stevanić]] iz [[Mrkonjić Grad|Mrkonjić Grada]] i [[Kemal Širbegović]] iz [[Modriča|Modriče]]. U kolekcijama se nalaze i mnogi umjetnici iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], a posebno [[Sarajevo|Sarajeva]], poput [[Slobodan Bijeljc|Slobodana Bijeljca]], Braće Dimitrijevića i Lale Raščić; među [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkim]] [[Umjetnik|umjetnicima]] su [[Ljubomir Gajić]], [[Smail Iftić]], [[Milutin Kopanja]], [[Ratko Lalić]], [[Radenko Milak]], [[Mladen Miljanović]], [[Marko Stupar]], [[Milivoje Unković]], [[Veso Sovilj]], [[Jovan Spremo]] i [[Mersad Berber]]. Muzej također nudi panoramu savremenih djela umjetnika iz drugih zemalja bivše Jugoslavije. Neki su iz [[Beograd|Beograda]], poput [[Vladimir Veličković|Vladimira Veličkovića]], [[Mrđana Bajić|Mrđana Bajića]], [[Aleksandar Kujučev|Aleksandra Kujučeva]], [[Dragan Mojović|Dragana Mojovića]] i [[Mladen Stilinović|Mladena Stilinovića]]; među ostalim srpskim umjetnicima su [[Tomislav Dugonjić]] ([[Kraljevo]]), [[Era Milivojević]] ([[Užice]]), [[Mića Popović]] ([[Loznica]]), [[Mihailo Rakita]] ([[Kragujevac]]). [[Hrvatska|Hrvatsku]] predstavljaju [[Boris Glamočanin]] i [[Nives Kavurić Kurtović]] ([[Zagreb]]), [[Julije Knifer]] i [[Ismar Mujezinović]] ([[Osijek]]), odnosno [[Sandra Dukić]] ([[Rijeka]]) i [[Edo Murtić]] ([[Velika Pisanica]], [[Bjelovar]]). [[Boris Zaplatil]] je iz [[Ljubljana|Ljubljane]], i [[Vojo Stanić]] iz [[Podgorica|Podgorice]]. U muzeju je postavljena poštanska umjetnička instalacija [[Irska|irskog]] umjetnika [[Gary Farrelly|Garyja Farrellyja]].<ref>{{Cite web|url=http://www.seecult.org/vest/stigla-posta-u-msurs|title=Stigla pošta u MSURS {{!}} SEEcult.org|website=www.seecult.org|access-date=12. 4. 2021}}</ref> == Historija == {{Proširiti sekciju}} == Ostale aktivnosti == Muzej također organizuje izložbe. Među najnovijim su one posvećene [[Florijan Mićković|Florijanu Mićkoviću]] i njegovim sinovima Vladimiru i Ivanu, [[Adelbert von Chamisso|Adeli Ber]] (1888-1966), [[Mileta Prodanović|Mileti Prodanoviću]], slikama [[Alojz Ćurić|Alojza Ćurića]] ili skulpturama [[Zdravko Jaksimović|Zdravka Jaksimovića]]. Muzej savremene umjetnosti Banja Luka učestvovao je u Evropskoj noći muzeja 16. maja 2009. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline}} [[Kategorija:Muzeji u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Građevine u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Muzeji osnovani 1971.]] [[Kategorija:Muzeji u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Banjoj Luci]] 9ji7wjbzvuwa0fvhykoya7i1lgok05n 0 476484 3917832 3587975 2026-08-13T08:45:44Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] 3917832 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] lr1l5f524q9wymm30zvz20vqw1vsumj 0 476485 3917833 3588029 2026-08-13T08:45:54Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] 3917833 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Spisak naseljenih mjesta u gradu Foča (Republika Srpska)]] lr1l5f524q9wymm30zvz20vqw1vsumj 0 479148 3917724 3675623 2026-08-12T12:06:47Z Chulumia 87617 3917724 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ulica | naziv = Vilsonovo šetalište | slika = Sarajevo Vilsonovo-Setaliste 2011-10-22 (2).jpg | opis_slike = Drvored lipa na Vilsonovom šetalištu | veličina_slike = 250px | lokacija = [[Sarajevo]] | četvrt = [[Novo Sarajevo]] / [[Centar (Sarajevo)|Centar]] | terminus_a = [[Most Suade i Olge]] | terminus_b = Ulica Topal Osman-paše ([[Elektroprivreda BiH]]) | dužina = 3,5 km | imenjak = [[Woodrow Wilson]] | datum_početka_izgradnje = Početak 20. vijeka (Austro-Ugarska) }} '''Vilsonovo šetalište''' jest jedno od najpoznatijih i najomiljenijih pješačkih zona i zelenih oaza u glavnom bosanskohercegovačkom gradu [[Sarajevo|Sarajevu]]. Šetalište se proteže duž desne obale rijeke [[Miljacka|Miljacke]], spajajući općine [[Centar (Sarajevo)|Centar]] i [[Novo Sarajevo]], tačnije od [[Most Suade i Olge]] (bivši most Vrbanja) na istoku, pa sve do zgrade [[Elektroprivreda BiH|Elektroprivrede BiH]] i mosta u Ulici Topal Osman-paše na zapadu. Dobilo je naziv po 28. predsjedniku Sjedinjenih Američkih Država, [[Woodrow Wilson|Woodrowu Wilsonu]], a odlikuje se gustim drvoredom lipa zasađenim još u doba austrougarske vladavine. Danas predstavlja glavno središte za rekreaciju, sportske aktivnosti i šetnju građana i turista.<ref name="sarajevski">{{cite web |url=https://sarajevski.ba |title=Vilsonovo šetalište: Mjesto za svako doba dana |publisher=Sarajevski.ba |date=2013-12-21 |accessdate=2026-08-12}}</ref> == Historija == Šetalište je projektovano i formirano tokom austrougarske uprave nad Bosnom i Hercegovinom, na samom početku 20. vijeka. Prvobitni naziv bio je '''Kalajeva promenada''' (''Kallay-Promenade''), u čast [[Benjamin von Kállay|Benjamina Kalaja]], tadašnjeg austrougarskog ministra finansija i upravitelja Bosne i Hercegovine. Tokom ovog perioda zasađeni su prepoznatljivi drvoredi lipa koji i danas krase ovu ulicu.<ref name="radiosarajevo">{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba |title=Prošetajte s nama: Znate li kako je Vilsonovo šetalište dobilo ime i kako se ranije zvalo |publisher=Radiosarajevo.ba |date=2023-09-09 |accessdate=2026-08-12}}</ref> Nakon završetka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] i sloma [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske monarhije]], šetalište 1917. godine zvanično mijenja ime u '''Vilsonovo šetalište''', u znak zahvalnosti američkom predsjedniku Thomasu Woodrowu Wilsonu, koji je kroz svojih "Četrnaest tačaka" podržao samoopredjeljenje južnoslavenskih naroda i formiranje Jugoslavije <ref name="raport">{{cite web |url=https://raport.ba |title=Priča o nastanku Vilsonovog šetališta - inspiracije umjetnicima, aleje ljubavi i najljepših uspomena |publisher=Raport.ba |date=2023-08-19 |accessdate=2026-08-12}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], za vrijeme okupacije i pripajanja Sarajeva marionetskoj [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH)]], ulica je preimenovana u čast italijanskog fašističkog vođe i saveznika NDH — '''Musolinijevo šetalište''' (''Promenada Mussolini''). Nakon oslobođenja Sarajeva 1945. godine, ulici je nakratko vraćen naziv Vilsonovo šetalište.<ref name="depo">{{cite web |url=https://depo.ba |title=Znate li kako se nekad zvalo sarajevsko 'Vilsonovo šetalište' |publisher=Depo.ba |date=2016-02-09 |accessdate=2026-08-12}}</ref> U periodu socijalističke Jugoslavije, tačnije 1960. godine, ulica dobija naziv '''Omladinsko šetalište''', jer je u blizini izgrađeno više obrazovnih institucija i sportskih objekata koje je posjećivala omladina. Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1993. godine, odlukom Gradskog vijeća, šetalištu je ponovo, po treći put, vraćeno historijsko ime Vilsonovo šetalište koje nosi i danas.<ref name="radiosarajevo" /> == Karakteristike i rekreacija == Ukupna dužina šetališta iznosi oko '''3,5 kilometara'''. Sa obje strane pješačke staze nalazi se gusti, stogodišnji drvored lipa koji tokom ljetnih mjeseci pruža duboki hlad i stvara mikroklimatsku zonu u urbanom jezgru grada. Kako bi se osigurao čist zrak i mirno okruženje za posjetioce, na Vilsonovom šetalištu se svakodnevno primjenjuje poseban saobraćajni režim. Saobraćaj motornim vozilima zabranjen je radnim danima u terminu od 17:00 do 24:00 sata, dok je vikendom (subotom i nedjeljom) i praznicima ulica potpuno zatvorena za automobile tokom 24 sata. U tim terminima šetalište postaje isključivo pješačka i rekreacijska zona namijenjena trkačima, biciklistima, rolerima i šetačima.<ref name="vlada-ks">{{cite web |url=https://ks.gov.ba |title=Sutra cjelodnevna obustava saobraćaja u Vilsonovom šetalištu |publisher=Vlada Kantona Sarajevo |accessdate=2026-08-12}}</ref> Duž cijele staze raspoređene su klupe za odmor, sprave za fitnes na otvorenom, te namjenski izgrađeni dječiji parkovi. Tokom zimske sezone, na lokalitetu se često organizuje i manifestacija "Zima na Vilsu", koja nudi besplatno klizalište za djecu i zabavne parkove.<ref name="novo-sa">{{cite web |url=https://novosarajevo.ba |title=Zima na Vilsu: Dječija čarolija uz besplatno klizalište centralno mjesto zimske zabave |publisher=Općina Novo Sarajevo |accessdate=2026-08-12}}</ref> == Znamenitosti u okolini == U neposrednoj blizini šetališta nalaze se važne kulturne, obrazovne i administrativne institucije grada Sarajeva: * [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] – najstarija moderna naučna i kulturna institucija u BiH. * [[Historijski muzej Bosne i Hercegovine]] – muzej fokusiran na historiju BiH od dolaska Slavena do modernog doba. * [[Ars Aevi]] – Muzej savremene umjetnosti (čiji se pješački most nalazi na samom šetalištu). * Zgrada Elektroprivrede – prepoznatljivi arhitektonski objekat koji označava zapadni kraj šetališta. * Kampus [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. == Vidi još == * [[Ferhadija (ulica)|Ferhadija]] * [[Štrosmajerova ulica u Sarajevu|Štrosmajerova ulica]] * [[Šetalište dr Miodrag Lazić]] * [[Sarači (ulica)|Ulica Sarači]] * [[Velika aleja (Ilidža)|Velika aleja]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://www.visitsarajevo.ba/bs/listings/vilsonovo-setaliste/ Vilsonovo šetalište - Visit Sarajevo] * [https://novosarajevo.ba Općina Novo Sarajevo - Službena stranica] {{Sarajevo}} [[Kategorija:Turističke atrakcije u Sarajevu]] [[Kategorija:Ulice u Sarajevu]] [[Kategorija:Centar (Sarajevo)]] [[Kategorija:Novo Sarajevo]] 0hm0wd6ceb6bgff794ax86nn2m6t48n 10 480979 3917769 3340601 2026-08-12T18:51:01Z Bosancica by MK 173186 Revidiran šablon 3917769 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Pamćenje | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Pamćenje|Ljudsko pamćenje]] | bodyclass = hlist | group1 = Osnovni koncepti | list1 = * [[Kodiranje (pamćenje)|Kodiranje]] * [[Konsolidacija pamćenja|Konsolidacija]] * [[Neuroanatomija pamćenja|Neuroanatomija]] * [[Pažnja]] * [[Pohranjivanje (pamćenje)|Pohranjivanje]] * [[Prisjećanje]] * [[Zaboravljanje]] | group2 = Tipovi | list2style = background:transparent; | list2 = {{Navbox|child | groupstyle = font-weight:normal; | group1 = [[Senzorno pamćenje|Senzorno]] | list1 = * [[Ehoičko pamćenje|Ehoičko]] * [[Ejdetsko pamćenje|Ejdetsko]] * [[Haptičko pamćenje|Haptičko]] * [[Ikoničko pamćenje|Ikoničko]] * [[Vizuelno pamćenje|Vizuelno]] * [[Motorno učenje]] * [[Pamćenje očevidaca]] | group2 = | list2 = * [[Kratkotrajno pamćenje|Kratkotrajno]] ** "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]" * [[Radno pamćenje]] * [[Srednjeročno pamćenje]] | group4 = [[Dugotrajno pamćenje|Dugotrajno]] | list4 = * [[Efekat testiranja|Aktivno prisjećanje]] * [[Autobiografsko pamćenje|Autobiografsko]] * [[Blic pamćenje|Blic]] * [[Eksplicitno pamćenje|Eksplicitno]] ** [[Deklarativno pamćenje|deklarativno]] ** [[Epizodičko pamćenje|epizodičko]] ** [[Semantičko pamćenje|semantičko]] * [[Hipertimezija]] * [[Implicitno pamćenje|Implicitno]] * [[Na vrh jezika (fenomen)|Na vrh jezika]] * [[Pamćenje ličnih događaja]] * [[Proceduralno pamćenje|Proceduralno]] * [[Selektivno zadržavanje]] * [[Smisleno učenje]] * [[Učenje napamet]] }} | group3 = [[Poremećaji pamćenja|Poremećaji]] | list3 = * [[Amnezija]] ** [[Anterogradna amnezija|anterogradna]] ** [[Disocijativna amnezija|disocijativna (psihogena)]] ** [[Dječija amnezija|dječija]] ** [[Posthipnotička amnezija|posthipnotička]] ** [[Posttraumatska amnezija|posttraumatska]] ** [[Prolazna epileptička amnezija|prolazna epileptička]] ** [[Prolazna globalna amnezija|prolazna globalna]] ** [[Retrogradna amnezija|retrogradna]] ** [[Selektivna amnezija|selektivna]] * [[Brisanje pamćenja]] * [[Efekat usmjerenosti pažnje na oružje|Fokus na oružje]] * [[Inhibicija pamćenja]] * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Motivisano zaboravljanje]] ** [[Iskustveno izbjegavanje|izbjegavanje]] ** [[potiskivanje]] ** [[potiskivanje misli]] * [[Potisnuto pamćenje]] * [[Teorija gubljenja traga]] * [[Teorija interferencije]] * [[Zaboravljanje uzrokovano pronalaženjem]] | group4 = [[Greške u pamćenju|Greške]] | list4 = * [[Efekat dezinformacije]] * [[Greška praćenja izvora]] * [[Inflacija mašte]] * [[Konfabulacija]] * [[Konformizam pamćenja]] * [[Kriptomnezija]] * [[Pogrešna atribucija pamćenja]] * [[Pristrasnost naknadne pameti]] * [[Spisak kognitivnih pristrasnosti]] | group5 = [[Lažno pamćenje]] | list5 = * [[Implantacija pamćenja]] ** [[tehnika "Izgubljen u tržnom centru"]] * [[Deese-Roediger-McDermottova paradigma]] * [[Sindrom lažnog pamćenja]] * [[Terapija oživljavanja pamćenja]] | group6 = [[Metode proučavanja pamćenja|Istraživačke metode]] | list6 = * [[Indirektni testovi pamćenja]] * [[Izuzetno pamćenje]] | group7 = Sociološko | list7 = * [[Kolektivno pamćenje]] ** [[politika pamćenja]] * [[Kulturno pamćenje]] * [[Konformizam pamćenja]] * [[Pamćenje i socijalne interakcije]] * [[Transaktivno pamćenje]] | group8 = Ostale teme | list8 = * [[Efekti alkohola na pamćenje|Efekti alkohola]] * [[Efekti stresa na pamćenje|Efekti stresa]] * [[Emocije i pamćenje]] * [[Ishrana i kognicija|Ishrana]] * [[Pamćenje i starenje]] * [[Poboljšanje pamćenja]] * [[San i pamćenje|San]] * [[Pamćenje i trauma|Trauma]] * [[Umjetnost pamćenja]] ** [[elaborativno kodiranje]] ** [[kompaktiranje (psihologija)|mrvljenje]] ** [[memorisanje]] ** [[mnemotehnika]] ** [[Ponavljanje pamćenja|ponavljanje]] ** [[razmaknuto ponavljanje]] | group9 = Grupno | list9 = * [[Pamćenje i sport]] ** [[Svjetsko prvenstvo u pamćenju]] * [[Shas Pollak]] | group10 = Povezano | list10 = * [[Atkinson–Shiffrinov model pamćenja]] * [[Dječije pamćenje]] * [[Egzosomatsko pamćenje]] * [[Metamemorija]] * [[Mišićno pamćenje]] * [[Model nivoa obrade]] * [[Nehotično pamćenje]] ** [[Flešbek (psihologija)|flešbekovi]] * [[Pamćenje zavisno od konteksta]] * [[Pamćenje zavisno od stanja]] * [[Priming (psihologija)|Priming]] ** [[Međutrijalni priming]] * [[Prospektivno pamćenje]] * [[Rasijanost]] * [[Retrospektivno pamćenje]] * ''[[Sedam grijeha pamćenja]]'' * [[Slobodno prisjećanje]] | group11 = Osobe | list11 ={{Navbox|child | groupstyle = font-weight:normal; |evenodd = swap | group1 = Istraživači | list1 = * [[Richard C. Atkinson|Atkinson]] * [[Robert A. Bjork|Bjork]] * [[Stephen J. Ceci|Ceci]] * [[Susan Clancy|Clancy]] * [[Hermann Ebbinghaus|Ebbinghaus]] * [[Sigmund Freud|Freud]] * [[Patricia Goldman-Rakic|Goldman-Rakic]] * [[Ivan Izquierdo|Izquierdo]] * [[Marcia K. Johnson|Johnson]] * [[Eric Kandel|Kandel]] * [[Elizabeth Loftus|Loftus]] * [[Geoffrey Loftus|Loftus]] * [[James McGaugh|McGaugh]] * [[Eleanor Maguire|Maguire]] * [[George Armitage Miller|Miller]] * [[Brenda Milner|Milner]] * [[Lynn Nadel|Nadel]] * [[Henry L. Roediger III|Roediger III]] * [[Daniel Schacter|Schacter]] * [[Richard Shiffrin|Shiffrin]] * [[Arthur P. Shimamura|Shimamura]] * [[Larry Squire|Squire]] * [[Robert Stickgold|Stickgold]] * [[Susumu Tonegawa|Tonegawa]] * [[Anne Treisman|Treisman]] * [[Endel Tulving|Tulving]] | group2 = Pacijenti | list2 = * [[Henry Molaison|H.M.]] * [[Kent Cochrane|K.C.]] * [[Pacijent N.A.|N.A.]] * [[Clive Wearing|Wearing]] | group3 = Ostali | list3 = * [[Jonathan Hancock|Hancock]] * [[Paul R. McHugh|McHugh]] * [[Dominic O'Brien|O'Brien]] * [[Ben Pridmore|Pridmore]] * [[Cosmos Rossellius|Rossellius]] * [[Andriy Slyusarchuk|Slyusarchuk]] }} | below = * {{Portal|Psihologija}} * {{Portal|Filozofija}} }}<noinclude> {{documentation | content = {{collapsible option |statename = optional |default = collapsed}} [[Kategorija: Predlošci neurološke i psihijatrijske medicine]] [[Kategorija:Psihološke navigacijske kutije]] }} m8060tf0sj6x2pswc1xhisz14592b9g 0 483178 3917823 3874722 2026-08-13T03:43:12Z Bosancica by MK 173186 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 3917823 wikitext text/x-wiki [[Slika:1KA_logo.png|mini|Logotip softvera.]] '''1KA''' je aplikacija [[Softver otvorenog koda|otvorenog koda]] za izvođenje internetskog anketiranja.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scholar.google.co.il/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=FeadoSoAAAAJ&citation_for_view=FeadoSoAAAAJ:mKu_rENv82IC|title=Profiling Online User Behavior via Triangulated Datasets: Evidence from Survey Data and Digital Trace Data|website=scholar.google.co.il|access-date=8. 9. 2021}}</ref> Aplikacija 1KA omogućava dizajn anketnih upitnika, izvođenje internetskih anketa i analizu podataka. Funkcionalnostima koje omogućava doprinosi procesu društvenih istraživanja.<ref>{{Cite web|url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-C0NQMOSR|title=dLib.si - Družboslovna informatika|website=www.dlib.si|access-date=8. 9. 2021}}</ref> Razvijena je bila u Centru za društvenu informatiku Fakultete društvenih nauka Univerziteta u Ljubljani. Aplikacija je namijenjena za stvaranje internetskih anketa pod određenim uvjetima, koji su dostupni neograničeno i besplatno.<ref name=":0" /> == Osnovne karakteristike == 1KA je aplikacija otvorenog koda koja se može koristiti na izvornoj instalaciji ili na bilo kojem drugom serveru. Omogućava [[Aplikativni programski interfejs|API -ju za]] povezivanje sa drugim programima. Korisnicima nudi izradu, obradu i analizu internetskih anketa.<ref name=":0"/> Podaci se čuvaju sa Saas načinom i spremiti su na računarima Centra za društvenu informatiku. Za korištenje softvera nije potrebno znanje programiranja. Rezultati anketa mogu se prikazati u različitim formatima datoteka (.[[PDF|pdf]] i.rtf).<ref>{{Cite journal|last=Kolyasnikov|first=Pavel|last2=Nikulchev|first2=Evgeny|last3=Belov|first3=Vladimir|last4=Silaeva|first4=Anastasia|last5=Kosenkov|first5=Alexander|last6=Malykh|first6=Artem|last7=Takhirova|first7=Zalina|last8=Malykh|first8=Sergey|date=2019|title=Analysis of Software Tools for Longitudinal Studies in Psychology|url=http://thesai.org/Publications/ViewPaper?Volume=10&Issue=8&Code=IJACSA&SerialNo=4|journal=International Journal of Advanced Computer Science and Applications|language=en|volume=10|issue=8|doi=10.14569/IJACSA.2019.0100804}}</ref> Omogućava prikupljanje i analiziranje podataka i parapodataka.<ref name=":0" /> == GDPR == 1KA slijedi protokole i propise o zaštiti ličnih podataka Opće uredbe o zaštiti podataka (GDPR). Ispitanici koji odgovaraju na anketu napravljenu u aplikaciji 1KA imaju pravo prema GDPR-u brisati, pregledati, ispraviti, prenijeti, ograničiti obradu ili opozvati pristanak za obradu ličnih podataka iz popunjene ankete.<ref>{{Cite journal|last=Cilar|first=Leona|last2=Spevan|first2=Marija|last3=Musovic|first3=Kasandra|last4=Stiglic|first4=Gregor|date=4. 6. 2021|title=Validation of the Professional Quality of Life Scale among Slovenian and Croatian nurses|url=http://cejnm.osu.cz/doi/10.15452/cejnm.2021.12.0008.html|journal=Central European Journal of Nursing and Midwifery|volume=12|issue=2|pages=333–341|doi=10.15452/cejnm.2021.12.0008}}</ref> == Izvori i literatura == {{refspisak}} 70numclrb1z8va6dom2hyznvgflalq5 0 487907 3917824 3591994 2026-08-13T03:43:50Z Bosancica by MK 173186 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3917824 wikitext text/x-wiki '''Poslovni proces''', '''poslovna metoda''' ili '''poslovna funkcija''' je skup povezanih, strukturiranih aktivnosti ili zadataka od strane ljudi ili opreme u kojima određeni slijed proizvodi uslugu ili proizvod (služi određenom poslovnom cilju) za određenog kupca ili kupce. Poslovni procesi se javljaju na svim nivoima organizacije i mogu, ali i ne moraju biti vidljivi kupcima.<ref name="WeskeBusiness12">{{Cite book|last=Weske, M.|title=Business Process Management: Concepts, Languages, Architectures|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=9783642286162|pages=1–24|chapter=Chapter 1: Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-D5tpT5Xz8oC&pg=PA5}}</ref><ref name="KirchmerHigh17">{{Cite book|last=Kirchmer, M.|title=High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World|publisher=Springer|year=2017|isbn=9783319512594|pages=1–28|chapter=Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3}}</ref><ref name="vonScheelPhase114">{{Cite book|last=von Scheel, H.|url=https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA1|title=The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM|last2=von Rosing, M.|last3=Fonseca, M.|publisher=Morgan Kaufmann|year=2014|isbn=9780128004722|editor-last=von Rosing, M.|volume=1|pages=1–10|chapter=Phase 1: Process Concept Evolution|display-authors=et al|editor-last2=Scheer, A.-W.|editor-last3=von Scheel, H.}}</ref> Poslovni proces se često može vizualizirati (modelirati) kao dijagram toka niza aktivnosti sa prepličućim tačkama odlučivanja ili kao procesna matrica niza aktivnosti sa relevantnim pravilima zasnovanim na podacima u procesu.<ref name="KirchmerHigh17" /><ref name="vonScheelPhase114" /><ref name="ChenBusiness12">{{Cite book|last=Chen, M.|title=Business Process Engineering: Advancing the State of the Art|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=9781461550914|editor-last=Elzinga, D.J.|pages=187–212|chapter=Chapter 8: BPR Methodologies: Methods and Tools|editor-last2=Gulledge, T.R.|editor-last3=Lee, C.-Y.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HX3gBwAAQBAJ&pg=PA198}}</ref><ref name="ChandBusiness12">{{Cite book|last=Chand, D.R.|title=Business Enterprise, Process, and Technology Management: Models and Applications|last2=Chircu, A.M.|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=9781466602502|editor-last=Elzinga, D.J.|pages=187–212|chapter=Chapter 3: Business Process Modeling|editor-last2=Gulledge, T.R.|editor-last3=Lee, C.-Y.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6oVVBNemLRMC&pg=PA36}}</ref> Prednosti korištenja poslovnih procesa uključuju poboljšano zadovoljstvo kupaca i poboljšanu agilnost za reagiranje na brze promjene tržišta.<ref name="WeskeBusiness12" /><ref name="KirchmerHigh17" /> Organizacije orijentirane na proces ruše barijere strukturalnih odjela i pokušavaju izbjeći funkcionalne silose.<ref name="vonRosingProcess14">{{Cite book|last=von Rosing, M.|title=The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM|last2=Kemp, N.|last3=Hove, M.|last4=Ross, J.W.|publisher=Morgan Kaufmann|year=2014|isbn=9780128004722|editor-last=von Rosing, M.|volume=1|pages=123–172|chapter=Process Tagging - A Process Classification and Categorization Concept|editor-last2=Scheer, A.-W.|editor-last3=von Scheel, H.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA162}}</ref> == Pregled == Poslovni proces počinje sa ciljem misije (eksternim događajem) i završava se postizanjem poslovnog cilja pružanja rezultata koji pruža vrijednost potrošaču. Dodatno, proces se može podijeliti na pod-procese (dekompoziciju procesa), određene unutrašnje funkcije procesa. Poslovni procesi također mogu imati vlasnika procesa, odgovornu stranu za osiguravanje neometanog odvijanja procesa od početka do kraja.<ref name="KirchmerHigh17">{{Cite book|last=Kirchmer, M.|title=High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World|publisher=Springer|year=2017|isbn=9783319512594|pages=1–28|chapter=Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKirchmer,_M.2017">Kirchmer, M. (2017). [https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3 "Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?"]. ''High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World''. Springer. pp.&nbsp;1–28. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9783319512594|<bdi>9783319512594</bdi>]].</cite></ref> Uopšteno govoreći, poslovni procesi se mogu organizirati u tri tipa, prema von Rosingu:<ref name="vonRosingProcess14">{{Cite book|last=von Rosing, M.|title=The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM|last2=Kemp, N.|last3=Hove, M.|last4=Ross, J.W.|publisher=Morgan Kaufmann|year=2014|isbn=9780128004722|editor-last=von Rosing, M.|volume=1|pages=123–172|chapter=Process Tagging - A Process Classification and Categorization Concept|editor-last2=Scheer, A.-W.|editor-last3=von Scheel, H.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA162}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFvon_Rosing,_M.Kemp,_N.Hove,_M.Ross,_J.W.2014">von Rosing, M.; Kemp, N.; Hove, M.; Ross, J.W. (2014). [https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA162 "Process Tagging - A Process Classification and Categorization Concept"]. In von Rosing, M.; Scheer, A.-W.; von Scheel, H. (eds.). ''The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM''. Vol.&nbsp;1. Morgan Kaufmann. pp.&nbsp;123–172. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780128004722|<bdi>9780128004722</bdi>]].</cite></ref> # Operativni procesi, koji čine osnovnu djelatnost i stvaraju primarni tok vrijednosti, npr. primanje narudžbi od kupaca, otvaranje računa i proizvodnja komponente # Procesi upravljanja, procesi koji nadgledaju operativne procese, uključujući korporativno upravljanje, budžetski nadzor i nadzor zaposlenih # Procesi podrške, koji podržavaju osnovne operativne procese, npr. [[računovodstvo]], zapošljavanje, pozivni centar, tehnička podrška i obuka o sigurnosti Kirchmer nudi nešto drugačiji pristup ova tri tipa:<ref name="KirchmerHigh17">{{Cite book|last=Kirchmer, M.|title=High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World|publisher=Springer|year=2017|isbn=9783319512594|pages=1–28|chapter=Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKirchmer,_M.2017">Kirchmer, M. (2017). [https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3 "Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?"]. ''High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World''. Springer. pp.&nbsp;1–28. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9783319512594|<bdi>9783319512594</bdi>]].</cite></ref> # Operativni procesi, koji se fokusiraju na pravilno izvršavanje operativnih zadataka entiteta; ovo je mjesto gdje osoblje "obavlja stvari" # Procesi upravljanja, koji osiguravaju da se operativni procesi sprovode na odgovarajući način; ovdje menadžeri "osiguravaju efikasne i efektivne radne procese" # Procesi upravljanja, koji osiguravaju da entitet posluje u potpunosti u skladu sa potrebnim zakonskim propisima, smjernicama i očekivanjima dioničara; ovo je mjesto gdje rukovodioci osiguravaju da se poštuju "pravila i smjernice za poslovni uspjeh". Složeni poslovni proces može se razložiti na nekoliko pod-procesa, koji imaju svoje atribute, ali i doprinose postizanju ukupnog cilja poslovanja. Analiza poslovnih procesa obično uključuje mapiranje ili modeliranje procesa i pod-procesa sve do nivoa aktivnosti/zadatka. Procesi se mogu modelirati kroz veliki broj metoda i tehnika. Na primjer, notacija modeliranja poslovnog procesa je tehnika modeliranja poslovnih procesa koja se može koristiti za crtanje poslovnih procesa u vizualiziranom toku rada .<ref name="WeskeBusiness12">{{Cite book|last=Weske, M.|title=Business Process Management: Concepts, Languages, Architectures|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=9783642286162|pages=1–24|chapter=Chapter 1: Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-D5tpT5Xz8oC&pg=PA5}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWeske,_M.2012">Weske, M. (2012). [https://books.google.com/books?id=-D5tpT5Xz8oC&pg=PA5 "Chapter 1: Introduction"]. ''Business Process Management: Concepts, Languages, Architectures''. Springer Science & Business Media. pp.&nbsp;1–24. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9783642286162|<bdi>9783642286162</bdi>]].</cite></ref><ref name="KirchmerHigh17">{{Cite book|last=Kirchmer, M.|title=High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World|publisher=Springer|year=2017|isbn=9783319512594|pages=1–28|chapter=Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKirchmer,_M.2017">Kirchmer, M. (2017). [https://books.google.com/books?id=Nz1RDgAAQBAJ&pg=PA3 "Chapter 1: Business Process Management: What Is It and Why Do You Need It?"]. ''High Performance Through Business Process Management: Strategy Execution in a Digital World''. Springer. pp.&nbsp;1–28. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9783319512594|<bdi>9783319512594</bdi>]].</cite></ref><ref name="ChenBusiness12">{{Cite book|last=Chen, M.|title=Business Process Engineering: Advancing the State of the Art|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=9781461550914|editor-last=Elzinga, D.J.|pages=187–212|chapter=Chapter 8: BPR Methodologies: Methods and Tools|editor-last2=Gulledge, T.R.|editor-last3=Lee, C.-Y.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HX3gBwAAQBAJ&pg=PA198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChen,_M.2012">Chen, M. (2012). [https://books.google.com/books?id=HX3gBwAAQBAJ&pg=PA198 "Chapter 8: BPR Methodologies: Methods and Tools"]. In Elzinga, D.J.; Gulledge, T.R.; Lee, C.-Y. (eds.). ''Business Process Engineering: Advancing the State of the Art''. Springer Science & Business Media. pp.&nbsp;187–212. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781461550914|<bdi>9781461550914</bdi>]].</cite></ref><ref name="vonRosingProcess14">{{Cite book|last=von Rosing, M.|title=The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM|last2=Kemp, N.|last3=Hove, M.|last4=Ross, J.W.|publisher=Morgan Kaufmann|year=2014|isbn=9780128004722|editor-last=von Rosing, M.|volume=1|pages=123–172|chapter=Process Tagging - A Process Classification and Categorization Concept|editor-last2=Scheer, A.-W.|editor-last3=von Scheel, H.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA162}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFvon_Rosing,_M.Kemp,_N.Hove,_M.Ross,_J.W.2014">von Rosing, M.; Kemp, N.; Hove, M.; Ross, J.W. (2014). [https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA162 "Process Tagging - A Process Classification and Categorization Concept"]. In von Rosing, M.; Scheer, A.-W.; von Scheel, H. (eds.). ''The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM''. Vol.&nbsp;1. Morgan Kaufmann. pp.&nbsp;123–172. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780128004722|<bdi>9780128004722</bdi>]].</cite></ref> Iako dekomponiranje procesa na tipove i kategorije procesa može biti korisno, pri tome se mora voditi računa jer može doći do ukrštanja. Na kraju, svi procesi su dio u velikoj mjeri jedinstvenog ishoda, jednog „stvaranja vrijednosti za kupca“.<ref name="vonRosingProcess14" /> Ovaj cilj se ubrzava upravljanjem poslovnim procesima, koji ima za cilj analizu, poboljšanje i implementaciju poslovnih procesa.<ref name="KirchmerHigh17" /> === Adam Smith === Važan rani opis procesa (1776.) bio je onaj ekonomiste [[Adam Smith|Adama Smitha]] u njegovom čuvenom primjeru fabrike iglica. Inspiriran člankom u [[Denis Diderot|Diderotovoj]] Encyclopédie, Smith je opisao proizvodnju igle na sljedeći način:<ref name="SmithAnInquiry27">{{Cite book|last=Smith, A.|title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|publisher=University Press; Thomas Nelson and Peter Brown|year=1827|chapter=Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally Distributed among the Different Ranks of the People|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rpMuAAAAYAAJ&pg=PA3}}</ref><blockquote>„Jedan čovjek izvlači žicu; drugi ga ispravlja; treći ga seče; četvrti je to; petina ga melje na vrhu za primanje glave; za izradu glave potrebne su dvije ili tri različite operacije; staviti ga je neobičan posao; izbjeljivanje pribadala je drugo ... a važan posao izrade igle je, na ovaj način, podijeljen na oko osamnaest različitih operacija, koje se u nekim fabrikama sve izvode različitim rukama, iako će u drugima isti čovjek ponekad izvodi dva ili tri od njih.”</blockquote>Smith je također prvi prepoznao kako se učinak može povećati korištenjem [[Podjela rada|podjele rada]]. Ranije, u društvu u kojem je u proizvodnji dominirala ručno izrađena roba, jedan [[čovjek]] bi obavljao sve aktivnosti potrebne tokom procesa proizvodnje, dok je Smith opisao kako je posao podijeljen na skup jednostavnih zadataka, koje bi obavljali specijalizirani radnici.<ref name="vonScheelPhase114">{{Cite book|last=von Scheel, H.|url=https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA1|title=The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM|last2=von Rosing, M.|last3=Fonseca, M.|publisher=Morgan Kaufmann|year=2014|isbn=9780128004722|editor-last=von Rosing, M.|volume=1|pages=1–10|chapter=Phase 1: Process Concept Evolution|display-authors=et al|editor-last2=Scheer, A.-W.|editor-last3=von Scheel, H.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFvon_Scheel,_H.von_Rosing,_M.Fonseca,_M.2014">von Scheel, H.; von Rosing, M.; Fonseca, M.; et&nbsp;al. (2014). "Phase 1: Process Concept Evolution". In von Rosing, M.; Scheer, A.-W.; von Scheel, H. (eds.). [https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA1 ''The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM'']. Vol.&nbsp;1. Morgan Kaufmann. pp.&nbsp;1–10. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780128004722|<bdi>9780128004722</bdi>]].</cite></ref> Rezultat podjele rada u ovom primjeru rezultirao je povećanjem produktivnosti za 24.000% odnosno da je isti broj radnika napravio 240 puta više iglica nego što su proizvodili prije uvođenja podjele rada.<ref name="SmithAnInquiry27">{{Cite book|last=Smith, A.|title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|publisher=University Press; Thomas Nelson and Peter Brown|year=1827|chapter=Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally Distributed among the Different Ranks of the People|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rpMuAAAAYAAJ&pg=PA3}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSmith,_A.1827">Smith, A. (1827). [https://books.google.com/books?id=rpMuAAAAYAAJ&pg=PA3 "Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally Distributed among the Different Ranks of the People"]. ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. University Press; Thomas Nelson and Peter Brown.</cite></ref> Vrijedi napomenuti da Smith nije zagovarao podjelu rada ni po koju cijenu. Eksperimentalnim dizajnom proizvodnog procesa definiran je odgovarajući nivo podjele zadataka. Za razliku od Smithovog gledišta koje je bilo ograničeno na istu funkcionalnu domenu i obuhvatalo aktivnosti koje su u direktnom slijedu u procesu proizvodnje,<ref name="SmithAnInquiry27">{{Cite book|last=Smith, A.|title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|publisher=University Press; Thomas Nelson and Peter Brown|year=1827|chapter=Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally Distributed among the Different Ranks of the People|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rpMuAAAAYAAJ&pg=PA3}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSmith,_A.1827">Smith, A. (1827). [https://books.google.com/books?id=rpMuAAAAYAAJ&pg=PA3 "Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally Distributed among the Different Ranks of the People"]. ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. University Press; Thomas Nelson and Peter Brown.</cite></ref> današnji koncept procesa uključuje međufunkcionalnost kao važnu karakteristiku. Slijedeći njegove ideje, podjela rada je široko prihvaćena, dok se integracija zadataka u funkcionalan, odnosno međufunkcionalni proces, razmatra kao alternativna opcija tek mnogo kasnije.<ref name="GiaglisItsTime12">{{Cite book|last=Giaglis, G.M.|title=Business Process Modelling|last2=Paul, R.J.|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=9783642803178|editor-last=Scholz-Reiter, B.|pages=313–329|chapter=It's Time to Engineer Re-engineering: Investigating the Potential of Simulation Modelling for Business Process Redesign|editor-last2=Stickel, E.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=P2DmCAAAQBAJ&pg=PA315}}</ref> === Frederick Winslow Taylor === Američki inženjer Frederick Winslow Taylor je u velikoj mjeri utjecao i poboljšao kvalitet industrijskih procesa početkom dvadesetog stoljeća. Njegovi principi naučnog menadžmenta bili su fokusirani na standardizaciju procesa, sistematsku obuku i jasno definiranje uloga menadžmenta i zaposlenih.<ref name="vonScheelPhase114">{{Cite book|last=von Scheel, H.|url=https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA1|title=The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM|last2=von Rosing, M.|last3=Fonseca, M.|publisher=Morgan Kaufmann|year=2014|isbn=9780128004722|editor-last=von Rosing, M.|volume=1|pages=1–10|chapter=Phase 1: Process Concept Evolution|display-authors=et al|editor-last2=Scheer, A.-W.|editor-last3=von Scheel, H.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFvon_Scheel,_H.von_Rosing,_M.Fonseca,_M.2014">von Scheel, H.; von Rosing, M.; Fonseca, M.; et&nbsp;al. (2014). "Phase 1: Process Concept Evolution". In von Rosing, M.; Scheer, A.-W.; von Scheel, H. (eds.). [https://books.google.com/books?id=RT7LAwAAQBAJ&pg=PA1 ''The Complete Business Process Handbook: Body of Knowledge from Process Modeling to BPM'']. Vol.&nbsp;1. Morgan Kaufmann. pp.&nbsp;1–10. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780128004722|<bdi>9780128004722</bdi>]].</cite></ref> Njegove metode bile su široko prihvaćene u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]], [[Rusija|Rusiji]] i dijelovima Evrope i dovele su do daljeg razvoja kao što su „proučavanje vremena i kretanja“ i tehnike optimizacije vizualnih zadataka, kao što su Gantt grafikoni. === Peter Drucker === U drugoj polovini dvadesetog vijeka, guru menadžmenta Peter Drucker fokusirao je veliki dio svog rada na pojednostavljenje i decentralizaciju procesa, što je dovelo do koncepta outsourcinga. On je također skovao koncept „radnika znanja — koji se razlikuje od fizičkih radnika — i kako će upravljanje znanjem postati dio procesa entiteta.<ref name="DruckerTheAge17">{{Cite book|last=Drucker, P.F.|url=https://books.google.com/books?id=Bx0uDwAAQBAJ|title=The Age of Discontinuity: Guidelines for Our Changing Society|publisher=Routledge|year=2017|isbn=9781560006183|pages=420}}</ref><ref name="DruckerManagement07">{{Cite book|last=Drucker, P.F.|url=https://books.google.com/books?id=1YN3kc31nqAC|title=Management Challenges for the 21st Century|publisher=Routledge|year=2007|isbn=9781136386312|pages=208}}</ref> === Druge definicije === Davenport (1993) <ref>Thomas Davenport (1993). ''[https://books.google.com/books?id=kLlIOMGaKnsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Process Innovation: Reengineering work through information technology]''. Harvard Business School Press, Boston</ref> definira poslovni proces kao:<blockquote>”strukturirani, izmjereni skup aktivnosti dizajniran da proizvede specifičan rezultat za određenog kupca ili tržište"</blockquote> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Biznis]] [[Kategorija:Kompanije]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Poslovni procesi]] 64imrftmik0j8ey6ldn34j8fpyfd55o 0 490368 3917819 3903144 2026-08-13T02:38:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917819 wikitext text/x-wiki '''Operacija Irma''' je naziv primijenjen na niz zračnih transporta ranjenih civila iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] tokom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]]. Avio-prevoz je pokrenut nakon što je ranjavanje petogodišnje Irme Hadžimuratović privuklo pažnju međunarodnih medija. Izvještava se da je program evakuirao stotine Sarajlija tokom druge polovine 1993. godine, ali je izazvao značajne kontroverze u vezi sa svojim razmjerom, kriterijima odabira evakuiranih i motivacijama zapadnoevropskih vlada i štampe koje su ga inspirirale. == Ranjavanje Irme Hadžimuratović == === Opsada Sarajeva === [[Datoteka:Sarajevo_Siege_ShellingDestruction.jpg|desno|mini| Granatirani objekti u Sarajevu]] [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rat u Bosni]] je izbio u martu 1992. godine, nakon proglašenja nezavisnosti [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]].<ref>{{Cite book|last=Burg|first=Steven L|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev/page/117|title=The war in Bosnia-Herzegovina: ethnic conflict and international intervention|publisher=M E Sharpe|year=2000|isbn=1-56324-309-1|page=[https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev/page/117 117]}}</ref> U aprilu 1992. godine, snage bosanskih Srba, koje su predstavljale [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovensku narodnu armiju]], zauzele su položaje u oblastima oko glavnog grada [[Sarajevo|BiH Sarajeva]] i započele opsadu koja je trajala četiri godine.<ref>{{Cite book|last=Donia|first=Robert|title=Sarajevo: a biography|url=https://archive.org/details/sarajevobiograph0000doni|publisher=University of Michigan Press|year=2006|isbn=0-472-11557-X|page=[https://archive.org/details/sarajevobiograph0000doni/page/297 297]}}</ref> Opsadu je karakterizirala snajperska vatra i granatiranje na gradske zgrade i infrastrukturu i na civilno stanovništvo grada.<ref>{{Cite book|title=International Law Reports|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=0-521-58070-6|editor-last=Elihu Lauterpacht|volume=108|page=95}}</ref> Izvještaji su pokazali da je od početka opsade do novembra 1992. godine u Sarajevu dnevno u prosjeku ubijeno osam, a ranjeno 44 osobe.<ref>{{Cite web|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm#I.C|title=Study of the battle and siege of Sarajevo - part 1/10|date=27. 5. 1994|editor-last=M. Cherif Bassiouni|publisher=United Nations Commission of Experts, established pursuant to security council resolution 780 (1992)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302163248/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm|archive-date=2. 3. 2014|url-status=dead|access-date=23. 8. 2010}}</ref> Dana 30. jula 1993. godine minobacačka granata koju su ispalile snage bosanskih Srba pogodila je [[Sarajevo|sarajevsko]] naselje, ranivši petogodišnju Irmu Hadžimuratović i ubivši još nekoliko osoba, uključujući njenu majku. Preopterećena sarajevska bolnica Koševo nije bila u mogućnosti da pruži adekvatan tretman za povrede koje je Irma zadobila na kičmi, glavi i stomaku. Kao rezultat toga razvila je [[Meningitis|bakterijski meningitis]].<ref name="inferno">{{Cite journal|last=Arias|first=Ron|date=30. 8. 1993|title=Leaving The Inferno|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20106153,00.html|journal=People|volume=40|issue=9|access-date=17. 4. 2022|archive-date=19. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919033506/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20106153,00.html|url-status=dead}}</ref> Edo Jaganjac, hirurg koji liječi Hadžimuratović, bezuspješno je pokušao da je evakuiše na humanitarnom letu UN-a. Zatim je pribjegao distribuciji njene fotografije među stranim novinarima u Sarajevu. Nekoliko njih je preuzelo Irminu priču, dajući joj široku pokrivenost u međunarodnoj (a posebno britanskoj) štampi.<ref name="inferno" /> Navečer 8. avgusta, vijesti [[BBC]]-a su vodile s izvještavanjem o Irminim povredama. Dana 9. avgusta, britanski premijer John Major je lično intervenirao,<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4184373.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102235920/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4184373.html|archive-date=2. 11. 2012|date=12. 8. 1993|first=William|last=Tuohy|publisher=Chicago Sun-Times|title=Britain Launches 'Operation Irma'}}</ref> poslavši [[Royal Air Force|RAF]] [[Lockheed C-130 Hercules|Hercules]]<ref>{{Cite web|url=http://www.rafmuseum.org.uk/milestones-of-flight/british_military/1993.cfm|title=British Military Aviation in 1993|publisher=Royal Air Force museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206150034/http://www.rafmuseum.org.uk/milestones-of-flight/british_military/1993.cfm|archive-date=6. 12. 2010|url-status=dead}}</ref> da preveze Irmu u londonsku bolnicu Great Ormond Street.<ref name="beeb1">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/9/newsid_2528000/2528483.stm|title=Wounded Bosnian girl flown to London|work=BBC News|date=9. 8. 1993}}</ref> === Početak "Operacije Irma" === U narednim danima i mjesecima evakuisano je još desetine Bosanaca u okviru programa koji su britanski mediji nazvali "Operacija Irma". Tokom sedmice koja je počela 9. avgusta, iz Sarajeva je odvedena 41 osoba.<ref name="schmidt">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/08/12/world/sweden-and-britain-to-evacuate-41-bosnians.html?scp=5&sq=%22irma+hadzimuratovic%22&st=nyt|title=Sweden and Britain to evacuate 41 Bosnians|work=New York Times|date=12. 8. 1993|first=William E|last=Schmidt}}</ref> Kasnije je objavljeno da je stotine na kraju evakuirano u okviru programa.<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=jkscAAAAIBAJ&pg=6464,5935165&dq=operation-irma&hl=en|publisher=Milwaukee Journal-Sentinel|date=3. 4. 1995|title=Girl paralyzed by Serb shelling dies of infection|access-date=17. 4. 2022|archive-date=31. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171856/https://news.google.com/newspapers?id=jkscAAAAIBAJ&pg=6464,5935165&dq=operation-irma&hl=en|url-status=dead}}</ref> Druge zemlje, uključujući [[Švedska|Švedsku]] i [[Irska (ostrvo)|Irsku]], organizirale su daljnje zračne transporte,<ref name="schmidt" /> a Češka, Finska, Francuska, Italija, Norveška i Poljska također su nudile bolničke krevete.<ref name="jeffries">{{Cite book|last=Jeffries|first=Ian|url=https://books.google.com/books?id=dTgC6VtIOFsC&q=%22operation+irma%22&pg=PA552|title=A guide to the economies in transition|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-13684-9|page=552}}</ref> == Reakcija i kritika == Iako je operacija Irma bila široko publicirana, te je u septembru 1993. objavljeno da je prikupila milion funti donacija za evakuaciju ranjenih iz Sarajeva<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-14773435.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102235927/http://www.highbeam.com/doc/1G1-14773435.html|archive-date=2. 11. 2012|date=22. 9. 1993|title=Mismanagement and corruption at the UN|publisher=Sunday Times}}</ref>, izazvala je brojne kritike. Oni su se bavili ograničenim obimom operacije, motivima britanske štampe i stranih vlada u pokretanju zračnih transporta, posvećivanjem resursa evakuaciji umjesto pružanja materijalne podrške lokalnim medicinskim službama i šire pitanje odgovora Ujedinjenog Kraljevstva na rat u Bosna. Neki kritičari su se fokusirali na mali broj osoba evakuiranih kroz operaciju. Tokom avgusta 1993. godine nasilje u Bosni ubilo je u prosjeku troje djece svakog dana, a hiljade drugih je bilo povrijeđeno ili ostalo bez krova nad glavom. Između početka opsade 5. aprila 1992. i prvih zračnih transporta u okviru operacije Irma, Visoki komesarijat Ujedinjenih naroda za izbjeglice (UNHCR) odobrio je samo 200 od 50.000 teško ranjenih pacijenata Sarajeva za medicinsku evakuaciju.<ref name="inferno"/> Britanska medijska oluja je do 15. avgusta dovela do ponude 1250 bolničkih kreveta u 17 zemalja;<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=HuQVAAAAIBAJ&pg=6037,2744894&dq=operation-irma+donations&hl=en|date=15. 8. 1993|title=Offers pouring in for sick Bosnians|publisher=AFP|access-date=17. 4. 2022|archive-date=31. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331172009/https://news.google.com/newspapers?id=HuQVAAAAIBAJ&pg=6037,2744894&dq=operation-irma+donations&hl=en|url-status=dead}}</ref> iako je veliki porast u odnosu na prethodne ponude pomoći, ukupan broj je manji za oko 39.000 djece kojoj je potrebno bolničko liječenje širom Bosne.<ref name="kees">{{Cite journal|date=august 1993|title=Geneva talks (Bosnia)|url=http://www.keesings.com/search?kssp_search_phrase=%22operation+irma%22&x=0&y=0&kssp_a_id=39603n05xxx&kssp_selected_tab=article&kssp_rspn=1&kssp_v_id=39|journal=Keesing's Record of World Events|volume=39}}</ref> === Argument "supermarketa" === Kao i obim odgovora, kritičari su doveli u pitanje kriterijume prema kojima su pacijenti birani za evakuaciju. U početku je Velika Britanija bila osporavana zbog svoje odluke da uključi samo djecu u transport, dok je desetine hiljada odraslih ostalo ranjeno u gradu.<ref>{{Cite book|last=Shaw|first=Martin|url=https://books.google.com/books?id=cjZlAAAAMAAJ&q=%22operation+irma%22|title=Civil society and media in global crises: representing distant violence|publisher=Pinter|year=1996|isbn=978-1-85567-387-8}}</ref> Sylvana Foa, glasnogovornica UNHCR-a, prokomentirala je da se Sarajevo ne smije smatrati "supermarketom" fotogeničnih potencijalnih izbjeglica, upitavši "Da li to znači da Britanija želi samo pomoći djeci?" Možda želi samo djecu mlađu od šest godina, ili plavu djecu, ili plavooku djecu?"<ref>{{Cite book|last=Dalby|first=Simon|title=Rethinking geopolitics|url=https://archive.org/details/rethinkinggeopol0000unse|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-415-17250-9}}</ref> Patrick Peillod, šef komiteta za medicinsku evakuaciju Ujedinjenih naroda, rekao je da je Velika Britanija tretirala bosansku djecu "kao životinje u zoološkom vrtu"<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/british-hospitals-open-doors-to-bosnian-refugees-1461398.html|title=British hospitals open doors to Bosnian refugees|first=Andrew|last=Gliniecki|work=The Independent|date=16. 8. 1993}}</ref> i pokušavala je odabrati evakuirane osobe kako bi odgovarale programu odnosa s javnošću.<ref>{{Cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72181262.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+16%2C+1993&author=John+Pomfret&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&edition=&startpage=A.01&desc=39+Patients+Flown+Out+Of+Sarajevo%3B+Recipient+Countries+Quarrel+With+U.N.+Over+Motivations|title=39 patients flown out of Sarajevo; Recipient countries quarrel with UN over motivations|first=John|last=Pomfret|date=16. 8. 1993|access-date=17. 4. 2022|archive-date=25. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025023358/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72181262.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+16,+1993&author=John+Pomfret&pub=The+Washington+Post+(pre-1997+Fulltext)&edition=&startpage=A.01&desc=39+Patients+Flown+Out+Of+Sarajevo%3B+Recipient+Countries+Quarrel+With+U.N.+Over+Motivations|url-status=dead}}</ref> Kada je vlada revidirala svoj pristup i uključila odrasle na letove izvan grada, iznesene su tvrdnje da su ranjeni borci bili među onima koji su odvedeni u Veliku Britaniju, Švedsku i Italiju, te da su pacijenti plaćali mito da bi bili uključeni u transport.<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/three-soldiers-among-patients-flown-to-uk-1461618.html|title=Three soldiers among patients flown to the UK|first=Helen|last=Nowicka|date=17. 8. 1993|work=The Independent}}</ref> Britanski ministar vanjskih poslova Douglas Hurd je 9. augusta uzvratio da, iako bi operacija evakuisala relativno mali broj ranjenika iz grada, ipak je bila od koristi: "Zato što ne možete pomoći svima, to ne znači da ne biste trebali pomoći nekome."<ref name="beeb1"/> Sylvana Foa je također kasnije priznala da je, nakon mjeseci zapadnoevropske ravnodušnosti prema ratu u bivšoj Jugoslaviji, nova simpatija javnosti inspirisana Irminim slučajem bila "kao dan za noćom".<ref name="FT">{{Cite news|title=Mercy's short shelf life|publisher=Financial Times|date=24. 12. 1993|first=John|last=Willman}}</ref> === Kritike britanske vlade i štampe === Osim ovih pitanja obima i selekcije, osporavani su motivi i britanske štampe i vlade u objavljivanju slučaja Hadžimuratović, a potom i u pokretanju operacije Irma. Neki kritičari su omalovažavali kao licemjeran iznenadni intenzitet izvještavanja o jednoj žrtvi onoga što je već bila dugotrajna opsada. U decembru 1993. drugi program evakuacije Sarajeva, 'Operacija Anđeo', dobio je minimalnu medijsku pokrivenost u Velikoj Britaniji, a Financial Times je sugerirao da su takve priče o ljudskim interesima zaokupile popularnu maštu samo tokom ljetne 'glupe sezone' britanske štampe kada je Parlament bio na pauzi.<ref name="FT"/> Susan Douglas je u izdanju američkog magazina ''The Progressive'' iz oktobra 1993. rekla da su se britanske novine upustile u "jezivo nadmetanje kako bi jedni druge shvatili oko Irminog stanja i iskoristili njenu evakuaciju kako bi spasili britansku krivicu zbog odvajanja od pokolja u Bosni".<ref>{{Cite journal|last=Douglas|first=Susan|date=oktobar 1993|title=The View from London|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1295/is_n10_v57/ai_13290569|journal=The Progressive}}{{Mrtav link}}</ref> Britanska vlada je naširoko prikazana kao da je pokrenula operaciju Irma kao direktan odgovor na nivo interesovanja štampe.<ref name="inferno"/><ref name="jeffries"/><ref name="simms">{{Cite book|last=Simms|first=Brendan|url=https://books.google.com/books?id=HktpAAAAMAAJ&q=%22operation+irma%22|title=Unfinest hour: Britain and the destruction of Bosnia|publisher=Allen & Lane|year=2001|isbn=0-7139-9425-8|pages=36–7|author-link=Brendan Simms}}</ref> Sami spasioci su se našalili da je "Operacija IRMA" akronim za "Instant Response to Media Attention".<ref>{{Cite book|title=Brassey's Defence Yearbook 1997|publisher=Brassey's|year=1997|isbn=1-85753-215-5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=Philip M|year=1999|title=Television: force multiplier or town crier in the global village?|journal=Corporate Communications|volume=4|issue=2|pages=61–72|doi=10.1108/13563289910268089}}</ref> Publikacija [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] kasnije je primijetila da su evropske vlade bile kritikovane jer su vježbu smatrale "više povezanu s političkom i medijskom operacijom nego s humanitarnom pomoći".<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bs5Hy2yggBwC&q=%22operation+irma%22&pg=PA11|title=A fractured peace: the former Yugoslavia : debates|publisher=Council of Europe Publishing|year=1998|isbn=92-871-3780-3|editor-last=Sophie Jeleff}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PMBcg4MOcx0C&q=%22operation+irma%22&pg=PA123|title=The gender perspective, part 42|publisher=[[Council of Europe]]|year=1995|isbn=92-871-2822-7|page=123}}</ref> Misija je također dobila određene kritike u domaćoj štampi: Mark Lawson u ''The Independentu'' nazvao je napore premijera Majora s misijom "neuspjehom... da ušuti neprijateljske snajperiste" na osnovu pogrešnog razumijevanja narodne neodlučnosti o Bosni i neuspjehu da se upravljati skepticizmom domaće štampe.<ref>{{Cite news|title=Leadership based on what the papers say|date=17. 8. 1993|first=Mark|last=Lawson|author-link=Mark Lawson|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/opinion/leadership-based-on-what-the-papers-say-1461658.html|location=London}}</ref> === Evakuacija ili lokalni tretman? === Neki humanitarni radnici UN-a odmah su kritizirali operaciju, tvrdeći da su vrlo bolesna djeca slabo opsluživana programima koji su ih prisiljavali da putuju stotinama milja.<ref>{{Cite book|last=MacMillan|first=John|url=https://books.google.com/books?id=wd5wiQEnRb0C&q=%22operation+irma%22&pg=PA88|title=On liberal peace: democracy, war and the international order|publisher=I.B. Tauris|year=1998|isbn=1-86064-010-9|page=88}}</ref> Oni su također tvrdili da uz troškove od oko 100.000 funti po evakuiranom djetetu program proždire sredstva koja su se mogla iskoristiti za poboljšanje lokalnih objekata i tretmana. Šef odjeljenja plastične hirurgije bolnice Koševo je rekao: "Bilo bi mnogo bolje da nam pošaljete alate da radimo kako treba, nego da pravite veliku predstavu od nekoliko simboličnih evakuacija."<ref name="kees"/> Suprotstavljajući se tome, AD Redmond iz Uprave za prekomorski razvoj (prethodnik Odjela za međunarodni razvoj ) napisao je u novembru 1993. za ''British Medical Journal'':<blockquote>Uprava za prekomorski razvoj je bila najvažnija u pružanju medicinske i humanitarne pomoći ljudima u Bosni tokom cijelog sukoba... U nekim okolnostima su medicinski timovi potrebni, traženi i opskrbljeni, ali u drugim je samo medicinski materijal najprikladniji oblik pomoći. Dobio sam, međutim, i lične molbe od doktora koje dobro poznajem da evakuiraju pacijente koji se ne mogu liječiti u Sarajevu... Nijedno rješenje neće biti dovoljno. Svi pokušavamo pomoći.<ref>{{Cite journal|last=A D Redmond|date=27. 11. 1993|title=The war in Bosnia: Operation Irma acted as a catalyst|journal=British Medical Journal|volume=307|issue=6916|page=1425|doi=10.1136/bmj.307.6916.1425|pmc=1679624}}</ref></blockquote> == Posljedice == [[Datoteka:Evstafiev-bosnia-travnik-girl-doll-refugee.jpg|mini|Bosanske izbjeglice snimljene 1993.]] Izvještavanje o evakuaciji u štampi kasnije je navedeno kao primjer "pornografije katastrofe", u akademskim analizama koje se bave prikazivanjem djece žrtava nasilja i katastrofe na načine koji potvrđuju udaljenost i subjektivnost tih žrtava od zapadnih (ovdje, sjeverozapadne Evrope) agencija.<ref name="burman">{{Cite journal|last=Burman|first=Erica|author-link=Erica Burman|year=1994|title=Innocents Abroad: Western Fantasies of Childhood and the Iconography of Emergencies|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119276307/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|journal=Disasters|volume=18|issue=3|pages=238–253|doi=10.1111/j.1467-7717.1994.tb00310.x|pmid=7953493|archive-url=https://archive.today/20130105235334/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119276307/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|archive-date=5. 1. 2013}}</ref> Na sličan način, Dominic Strinati je predstavio zanimanje štampe za operaciju Irma kao dokaz popularnog apetita za vijestima koje liče strukturom i tonom fiktivnih narativa o ratu: "Ratni filmovi rade najefikasnije... uklanjanjem previše lako zbunjujućih kontekstualnih detalja sukoba i fokusiranjem na 'egzistencijalni' problem iskustva protagonista - problem biti čovjek u dehumanizirajućim okolnostima... Novinsko izvještavanje – u ovom slučaju sa Balkana – tada mora da se takmiči čak i na nivou osnovnog razumijevanja sa ovim već ustaljenim načinom razumijevanja stvari... Stoga možda i ne čudi da je jedna od najupečatljivijih vijesti koja je izašla iz Bosne bila ona o Irmi, spašenom djetetu.”<ref>{{Cite book|last=Strinati|first=Dominic|title=Formations: a 21st century media studies textbook|publisher=Manchester University Press|year=2001|isbn=0-7190-5846-5|editor-last=Dan Fleming|page=110|chapter=Taking popular culture seriously}}</ref> Operacija je također prikazana kao reprezentativna za trend u kojem reakcija javnosti na medijsko izvještavanje o katastrofama vodi i oblikuje zvaničnu reakciju države,<ref>{{Cite book|last=Burman|first=Erica|title=Psychological research: innovative methods and strategies|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0-415-11790-9|editor-last=John Trevor Haworth|page=174|chapter=Constructing and deconstructing childhood: images of children and charity appeals|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MrvJ6wJY1icC&q=%22operation+irma%22&pg=PA170}}</ref> čak i ubrzavajući kreiranje politike tamo gdje je ranije nije bilo.<ref>{{Cite book|last=Hopkinson|first=Nicholas|url=https://books.google.com/books?id=AosWAQAAIAAJ&q=%22operation+irma%22|title=Humanitarian intervention?|publisher=Her Majesty's Stationery Office|year=1995|isbn=0-11-701521-0|page=28}}</ref> Erica Burman je, razvijajući ovu temu, ustvrdila da je Irma Hadžimuratović postala "emotivni fokus" za britansku javnost zaprepaštenu dvosmislenim i opreznim stavom njene vlade prema sukobu u Bosni:<blockquote>Široko rasprostranjena anksioznost i konsternacija zbog neaktivnosti vlade tokom krize mogli bi se otkloniti i riješiti spašavanjem šačice djece. U smislu oporavka osjećaja djelovanja (u sukobu koji karakteriziraju protesti o nemoći od strane političkih i vojnih vlasti), želja da se nešto učini (i da se vidi da čini) bila je izražena i umirena prenošenjem i inkorporiranjem nekih potreba i nevolje u UK gdje bi se moglo liječiti i poboljšati.<ref name="burman"/></blockquote> Udžbenik o odnosima s javnošću navodi ovu epizodu kao primjer "igre cjenjkanja" u kojoj su različiti igrači - UNHCR, britanska vlada i štampa - svi pokušavali postići individualnu prednost.<ref>{{Cite book|last=Harrison|first=Shirley|url=https://books.google.com/books?id=djAybSNdvMUC&q=%22operation+irma%22&pg=PA42|title=Public relations: an introduction|publisher=CENGAGE Learning|year=2000|isbn=1-86152-547-8|page=42}}</ref> Uprkos početnom poboljšanju, Irma Hadžimuratović je bila paralizovana od vrata nadolje i bila joj je potrebna respiratora da bi disala.<ref>{{Cite news|publisher=[[People (časopis)|People]]|volume=43|issue=15|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20105535,00.html|title=Losing little Irma|date=17. 4. 1995|access-date=17. 4. 2022|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203845/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20105535,00.html|url-status=dead}}</ref> Umrla je od [[Sepsa|septikemije]] u ulici Great Ormond 1. aprila 1995. godine, u dobi od sedam godina,<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20105535,00.html|title=Losing Little Irma : People.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602034033/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20105535,00.html|archive-date=2. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> nakon dvadeset mjeseci na intenzivnoj njezi.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/04/02/world/rescued-bosnian-girl-dies.html?scp=1&sq=%22irma+hadzimuratovic%22&st=nyt|title=Rescued Bosnian girl dies|work=New York Times|date=2. 4. 1995}}</ref> Mrtvozornik ju je na istrazi nazvao "žrtvom rata".<ref name="beeb1"/> == Reference == {{refspisak}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:1993. u međunarodnim odnosima]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u politici]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 1ybqkj1za6dcxdgbidsj1rvimuvik13 0 499283 3917723 3520540 2026-08-12T12:05:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917723 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | slika_veličina = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|2|14}} | instrument = | pozadina = solo_izvođač | ime = Makka Sagaipova | izvorno_ime = Makka Umarovna Sagaipova | izvorno_ime_jezik = ru | mjesto_rođenja = [[Grozni]], [[Čečensko-Inguška ASSR]], [[SSSR]] | žanr = [[Čečenska muzika]], [[pop muzika]] | zanimanje = [[Pjevanje|Pjevačica]], [[ples]]ačica }} '''Makka Umarovna Sagaipova''' ({{Jez-ru|'''Макка Умаровна Сагаипова'''}}) (rođena 14. februara 1987. u [[Grozni|Groznom]], [[Čečensko-Inguška ASSR]], [[Sovjetski Savez]] ) jest [[Čečenija|čečenska]] [[Pjevanje|pjevačica]].<ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/artist/1uOHAz5zfWQRGvn8SsjyPl|title=Makka Sagaipova|website=Spotify|language=en|access-date=29. 5. 2023}}</ref> == Biografija == Ona je kćerka harmonikaša [[Umar Sagaipov|Umara Sagaipova]]. Sa šest godina Sagaipova je počela da pjeva, a kada je imala osam, naučila je da [[Ples|pleše]] u čečenskom omladinskom ansamblu [[Lovzar]]. Makkinu karijeru je u velikoj mjeri sponzorirao [[Čečeni|čečenski]] milioner [[Malik Saidullaev]]. Ima jednu sestru [[Tamila Sagaipova|Tamilu Sagaipovu]] koja se također bavi pjevanjem.<ref>{{Cite web|url=https://www.deezer.com/us/artist/11130032|title=Tamila Sagaipova|website=Deezer|language=en-US|access-date=29. 5. 2023|archive-date=29. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170536/https://www.deezer.com/us/artist/11130032|url-status=dead}}</ref> == Diskografija == * So hʹa joI û – Nohčiččoʹ ''So ẋa yoj yu – Noxçiyçö'' (Ja sam tvoja kćerka, Čečenija) * Dajmohk ''Daymoxk'' (Otadžbina) * Vola ''Wola'' (Čekam da dođeš) * Lovzar ''Lowzar'' (Igraj) * Bezam ''Bezam'' (ljubav) * Mavlid ''Mawlid'' ([[Mevlud|Mawlid]]) * Šijla moh ''Şiyla mox'' (hladni vjetar) * Babijn kIant ''Babiyn khant'' (majčin sin) * Iarži bIargaš ''Jarƶi bjärgaş'' (Crne oči) * Denoš ''Denoş'' (Dani) * ''Sa Gat Del'' (Soul Burns) * Lûblû tebâ (volim te) * GIurgIezaš ''Ġurġezaş'' (dizalice) * CajogIitu ''Cayoġitu'' (Ne puštaju me) * Haza kIant ''Xaza khant'' (Pretty Boy) * Satijsar ''Satiysar'' * Haza joI ''Xaza yoj'' (Zgodna djevojka) * Hʹabibi ''Ẋabibi'' (Draga moja) * Revnivyj Kavkaz (Ljubomorni Kavkaz) * Kijra cIeletta ''Kiyra ċeletta'' * Sa ojla hʹoca ''û Sa oyla ẋoca yu'' (Moje misli su s tobom) * Hʹoca Ben Dahar dac ''Ẋoca Ben Daxar dac'' (Ne mogu nastaviti bez tebe) * Sirla ''seda Sirla seda'' * Ahʹ dIa Haita ''Aẋ dja Xaita'' == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.chechnyafree.ru/index.php?lng=eng&section=musiceng&row=21/ Čečenska historija, tradicija, pjesme] {{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20090222183206/http://www.sobar.org/audio/sagaipova.htm Web stranica čečenske zabave – Makka MP3] {{In lang|ru}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Čečeni]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Ruski muslimani]] 87qa4c9nxp90emursia70llbka36d64 0 505029 3917821 3695133 2026-08-13T03:15:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917821 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}{{NS RS 2010}}'''Osmi saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 15. novembar 2010. na osnovu rezultata [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Narodna skupština Republike Srpske|općih izbora]] koji su održani 3. oktobra.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/osmi-saziv|title=Osmi saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> == Raspodjela mandata == Skupštinsku većinu čine [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Demokratski narodni savez|DNS]] i [[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]]. [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|Predsjednik Narodne skupštine]] je [[Igor Radojičić]] iz SNSD-a. Potpredsjednici su [[Snježana Božić]] ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]), [[Predrag Gluhaković]] (SP) i [[Ramiz Salkić]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]), a generalni sekretar je [[Ranko Karapetrović]] (SNSD). {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! rowspan="2" style="text-align:left; background:#e9e9e9; vertical-align:center;" |Poslanički klubovi i grupe ! colspan="3" style="background:#e9e9e9;" |Broj poslanika |- ! style="background:#e9e9e9;" |Na početku mandata ! colspan="2" style="background:#e9e9e9;" |Na kraju mandata |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |37 |38 | rowspan="4" |Vlast (47) |- |[[Demokratski narodni savez|DNS]] |6 |6 |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]] - [[Partija ujedinjenih penzionera Republike Srpske|PUP]] |4 | - |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]] | - |3 |- |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |18 |18 | rowspan="10" |Opozicija (36) |- |[[Partija demokratskog progresa|PDP]] |7 |8 |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] - [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | - |4 |- |[[Narodni demokratski pokret|NDP]] | - |4 |- |[[Demokratska partija Republike Srpske|DP]] |3 | - |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] |3 | - |- |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |2 | - |- |[[Narodna demokratska stranka|NDS]] |2 | - |- |[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]] |1 |1 |- |[[Partija ujedinjenih penzionera Republike Srpske|PUP]] | - |1 |- !Ukupno ! colspan="3" |83 |} == Također pogledajte == * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Sedmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VII saziv]] |naslov = VIII saziv |poslije = [[Deveti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IX saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|8]] [[Kategorija:2010. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2011. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2012. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2013. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2014. u Bosni i Hercegovini]] dwwrj8in6dr52eqsxhznazlu1stmn1a 0 505035 3917827 3695136 2026-08-13T04:55:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917827 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}'''Peti saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 16. decembra 2000. na osnovu rezultata [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Narodna skupština Republike Srpske|općih izbora]] koji su održani 11. novembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/peti-saziv|title=Peti saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Za [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] ponovno je izabran [[Dragan Kalinić]] iz [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a, koji je također vršio ovu funkciju krajem [[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Prvog saziva]], zamjenjivši [[Momčilo Krajišnik|Momčila Krajišnika]], te u [[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Drugom]] i [[Treći saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Trećem sazivu]], sve do 4. novembar 1998, gdje ga u [[Četvrti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Četvrtom sazivu]] kratkotrajno zamjenuje [[Petar Đokić]] iz [[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]]-a. Kasnije je opet biran za predsjednika NSRS u [[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Šestom sazivu]], gdje je vršio tu funkciju sve do 29. juna 2004. kada je, sa još oko 60 funkcionera Srpske demokratske stranke, razriješen svih političkih funkcija na osnovu odluke [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visokog predstavnika]] za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] [[Paddy Ashdown]]<nowiki/>a uključujući i funkcije [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] i predsjednika Srpske demokratske stranke.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/ashdown-smijenio-dragana-kalinica/040630007|title=Ashdown smijenio Dragana Kalinića|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=10. 4. 2024}}</ref> == Raspodjela mandata == {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! style="text-align:left; background:#e9e9e9; vertical-align:center;" |Politička stranka ! style="background:#e9e9e9;" |Broj mandata |- |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |31 |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |11 |- |[[Partija demokratskog progresa|PDP]] |11 |- |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |6 |- |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] |4 |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | 4 |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]] | 4 |- |[[Demokratska socijalistička partija Republike Srpske|DSP]] | 4 |- |[[Demokratski narodni savez|DNS]] |3 |- |[[Srpski narodni savez Republike Srpske|SNS]] |2 |- |[[Partija ujedinjenih penzionera Republike Srpske|PUP]] |1 |- |[[Nova hrvatska inicijativa|NHI]] |1 |- |[[Demokratska stranka Republike Srpske|DS RS]] |1 |- !Ukupno !83 |} == Također pogledajte == * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Četvrti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IV saziv]] |naslov = V saziv |poslije = [[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VI saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|5]] [[Kategorija:2000. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2001. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2002. u Bosni i Hercegovini]] cb6zb80egujlqekf8x7cjwye4ifcih7 0 505047 3917829 3774594 2026-08-13T08:14:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917829 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}'''Prvi saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 24. oktobra 1991. Konstituisanju Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, kako se prvobitno zvala, prisustvovalo je 77 poslanika srpske nacionalnosti, koji su na izborima 1990. izabrani u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu SR Bosne i Hercegovine]]. Od toga su 72 iz [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS), jedan iz [[Srpski pokret obnove|Srpskog pokreta obnove]] (SPO) i četiri iz [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]] (SRSJ). Ubrzo su se novoosnovanoj Skupštini pridružili i drugi poslanici iz reda srpskog naroda, te je ona brojala 83 poslanika. Ovaj saziv Narodne Skupštine radio je sve do 19. oktobra 1996.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/prvi-saziv|title=Prvi saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Za prvog [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] izabran je [[Momčilo Krajišnik]] iz [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a, 25. oktobra 1991. On je u to vrijeme, od 20. decembra 1990 do 8. aprila 1992,{{Efn|[[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupština Republike BiH]] je 8. aprila 1992. naslijedila [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu SR BiH]], kada je na sjednici [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] donesena odluka o promjeni naziva [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]] u novo ime - [[Republika Bosna i Hercegovina]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/28970|title=Dokumenti Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine 1991 - 1994.|last=Šimić|first=Tomo|date=2006|website=hrcak.srce.hr|publisher=Hrčak Srce|access-date=20. 1. 2024}}</ref>|naziv=Napomena 1}} ''[[de facto]]'' obnašao funkciju [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|predsjednika Skupština SR BiH]] i predsjednika [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike BiH]], od 8. aprila 1992.{{Efn|naziv=Napomena 1}} do 14. septembar 1992.{{Efn|[[Momčilo Krajišnik]] je službeno bio [[Predsjednik Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine]] sve do njegovog razriješenja sa dužnosti od strane [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike BiH]] 14. septembra 1992.<ref name=":1"/> Međutim, on se povukao dosta ranije, za vrijeme formiranja [[Narodna skupština Republike Srpske#Historija|paralelnih institucija]] od strane [[Republika Srpska (1992–1995)|Republike Srpske]] 1991.|naziv=Napomena 2}} == Političke partije == Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske činila su 83 od ukupno 85 srpskih poslanika koji su izabrani u Skupštinu SR BiH na izborima 1990, kao kandidati sljedećih partija:<ref>Podaci Službe za opće, pravne i kadrovske poslove [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]].</ref><ref>{{Cite book|last=Arnautović|first=Suad|url=https://books.google.ba/books?id=VLKNAAAAMAAJ|title=Izbori u Bosni i Hercegovini '90: analiza izbornog procesa|date=1996|publisher=Promocult|language=bs}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! style="text-align:left; background:#e9e9e9; vertical-align:center;" |Politička stranka ! style="background:#e9e9e9;" |Broj mandata |- |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |72 |- |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SKBiH - SDP]] |5 |- |[[Savez reformskih snaga Jugoslavije|SRSJ]] |4 |- |[[Srpski pokret obnove|SPO]] |1 |- |[[Demokratska socijalistička stranka Bosne i Hercegovine|DSS BiH]] |1 |- !Ukupno !83 |} == Također pogledajte == * [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Osmi saziv Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|VIII saziv]]<br><small>([[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupština Socijalističke Republike BiH]])</small> |naslov = I saziv |poslije = [[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|II saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|1]] [[Kategorija:1991. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1996. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] 0mnxn30d4r5j70dz8bxgnn34xdksokh 10 506272 3917838 3616842 2026-08-13T08:47:04Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Šablon:Grad Foča (Republika Srpska)]] 3917838 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Grad Foča (Republika Srpska)]] trpihxgjtsx69vjdxzb5n5wm1kih2xj 0 507361 3917830 3917193 2026-08-13T08:14:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917830 wikitext text/x-wiki {{Politika Brčko distrikta}} '''Prvi saziv [[Skupština Brčko distrikta|Skupštine Brčko distrikta]]''' bio je prva prijelazna skupština imenovana 21. marta 2000, 13 dana nakon uspostave [[Brčko distrikt|Brčko distrikta Bosne i Hercegovine]], na osnovu naloga [[Međunarodni supervizor za Brčko|međunarodnog supervizora za Brčko]] [[Robert W. Farrand|Roberta W. Farranda]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://skupstinabd.ba/ba/o-skuptini.html|title=Skupština Brčko distrikta - O Skupštini|website=skupstinabd.ba|access-date=25. 8. 2021}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.brckosupervizija.ba/web/?p=171|title=NALOG SUPERVIZORA O USPOSTAVLJANJU PRELAZNE SKUPŠTINE BRČKO DISTRIKTA BOSNE I HERCEGOVINE|last=|first=|date=21. 3. 2000|website=brckosupervizija.ba|publisher=[[Međunarodni supervizor za Brčko]]: [[Robert W. Farrand]]|access-date=7. 7. 2024|archive-date=8. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708183819/https://www.brckosupervizija.ba/web/?p=171|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.brckosupervizija.ba/web/?p=193|title=Supervisory Order On Revocation And Appointments Of Councilors Of The Interim Brcko District Assembly|date=10. 4. 2000|website=brckosupervizija.ba|publisher=[[Međunarodni supervizor za Brčko]]: [[Robert W. Farrand]]|language=en-US|access-date=8. 7. 2024|archive-date=8. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708203050/https://www.brckosupervizija.ba/web/?p=193|url-status=dead}}</ref> Iako su [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|naredni lokalni izbori]] održani 8. aprila 2000,<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?CategoryID=225&Lang=3|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2000|date=20. 2. 2012|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIK BiH]]|access-date=18. 3. 2024}}</ref> mandat saziva trajao je sve do konstituisanja prvog, demokratski izabranog [[Drugi saziv Skupštine Brčko distrikta|saziva Skupštine]] 24. novembra 2004, na osnovu rezultata sa [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2004.|lokalnih izbora]] održanih 2. oktobra 2004. == Sastav == [[Datoteka:Brčko District BiH Assembly 2000.svg|mini|{{Color box|#000080|border=darkgray}} [[Srpska demokratska stranka|SDS]] (5) <br>{{Color box|#009933|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]] (3) <br>{{Color box|#FFCC00|border=darkgray}} [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] (3) <br>{{Color box|#0000FF|border=darkgray}} [[Nova hrvatska inicijativa|NHI]] (3) <br>{{Color box|#FF0000|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] (2) <br>{{Color box|#0064AA|border=darkgray}} [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] (2) <br>{{Color box|#C40000|border=darkgray}} [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] (2) <br>{{Color box|#780078|border=darkgray}} [[Srpski narodni savez Republike Srpske|SNS RS]] (2) <br>{{Color box|#FF5555|border=darkgray}} [[Socijalistička partija Republike Srpske|SP RS]] (1) <br>{{Color box|#343399|border=darkgray}} [[Partija demokratskog progresa|PDP]] (1) <br>{{Color box|#CCEE66|border=darkgray}} [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|LBiH]] (1) <br>{{Color box|#EE3355|border=darkgray}} [[Demokratska partija (Republika Srpska)|DP]] (1) <br>{{Color box|#808080|border=darkgray}} [[Nezavisni kandidat|Nez.]] (3)]] {| class="wikitable" |+[[Skupština Brčko distrikta]] !Stranka !Broj mandata !Poslanici |- |[[Srpska demokratska stranka]] | style="text-align:center;" |5 |Mladen Bosić, Milorad Jović, Milan Purić, Jovan Savić, Milenko Simikić |- |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |3 |Izet Fazlović, Mirsad Islamović, Ćazim Suljević |- |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | style="text-align:center;" |3 |Enisa Hamidović, Sabahudin Memišević, Mustafa Mujkanović |- |[[Nova hrvatska inicijativa]] | style="text-align:center;" |3 |Anto Garić, Jakov Ninić, Janja Vidić |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |2 |[[Mirsad Đapo]], Branka Žilić-Đurić |- |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | style="text-align:center;" |2 |Pero Gudeljević, Marija Pejić |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |2 |Anđa Nikolić, Ilija Pajić |- |[[Srpski narodni savez Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |2 |Đorđe Dragičević, Slobodan Ristić |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |1 |Mihajlo Jovanović |- |[[Partija demokratskog progresa]] | style="text-align:center;" |1 |Gordana Košutić |- |[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] | style="text-align:center;" |1 |Admir Muminović |- |[[Demokratska partija (Republika Srpska)|Demokratska partija]] | style="text-align:center;" |1 |Stako Stakić |- |[[Nezavisni kandidat]]i | style="text-align:center;" |3 |Anto Pranjkić, Enes Pašalić, Đorđe Ristanić |- !Ukupno ! colspan="2" |29 |} Za [[Skupština Brčko distrikta#Spisak predsjednika|predsjednika prijelazne Skupštine]] imenovan je [[Mirsad Đapo]], a [[Milenko Simikić]] za potpredsjednika.<ref name=":2" /> == Također pogledajte == * [[Brčko distrikt]] * [[Skupština Brčko distrikta]] * [[Vlada Brčko distrikta]] * [[Spisak gradonačelnika Brčko distrikta]] * [[Međunarodni supervizor za Brčko]] == Reference == {{Refspisak}} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = Skupština općine Brčko |naslov = I saziv |poslije = [[Drugi saziv Skupštine Brčko distrikta|II saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Skupštine Brčko distrikta}} [[Kategorija:Skupština Brčko distrikta|1]] [[Kategorija:2000. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2001. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2002. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2003. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2004. u Bosni i Hercegovini]] 1z8pf1bmwevmplnaoamgfkx5yz0i4gl 0 521740 3917845 3711134 2026-08-13T09:57:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917845 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rezolucija UN-a |Broj = 1183 |Organ = VS |Datum = 15. juli |Godina = 1998 |Sjednica = 3907 |Oznaka = S/RES/1183 |Dokument = https://undocs.org/S/RES/1183(1998) |Za = 15 |Suzdržani = 0 |Protiv = 0 |Odsutni = 0 |Tema = Situacija u Hrvatskoj |Rezultat = usvojeno |Slika = Prevlaka by Klackalica.JPG |Opis = Poluostrvo Prevlaka }} '''Rezolucija Vijeća sigurnosti 1183''' donesena je 15. juli 1998, na 3907. sjednici [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Vijeće je rezoluciju usvojilo jednoglasno, nakon pozivanja na prethodne rezolucije o Hrvatskoj, uključujući rezolucije [[Rezolucija 779 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|779]] (1992), [[Rezolucija 981 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|981]] (1995) i [[Rezolucija 1147 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1147]] (1998), Vijeće je ovlastilo [[Posmatračka misija Ujedinjenih nacija na Prevlaci|Posmatračku misiju Ujedinjenih nacija na Prevlaci]] (UNMOP) da nastavi pratiti demilitarizaciju na području [[Poluostrvo|poluostrva]] [[Prevlaka|Prevlak]][[Prevlaka|e]] u Hrvatskoj do 15. januara 1999.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/1998/19980715.sc6549.html|title=Council authorises United Nations military observers to continue monitoring Prevlaka peninsula demilitarisation zone until 15 January 1999|date=15 July 1998|publisher=United Nations}}</ref> [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalni sekretar]] [[Kofi Annan]] izvijestio je o pozitivnom razvoju situacije.<ref>{{cite web|url=https://undocs.org/S/1998/578|title=Report of the Secretary-General on the United Nations Mission in Prevakla|last=Annan|first=Kofi|date=26 June 1998|publisher=United Nations}}</ref> [[Savezna Republika Jugoslavija]] (Srbija i Crna Gora) i [[Hrvatska]] su dale prijedloge i inicijative za rješavanje spora. Postojala su dugogodišnja kršenja režima demilitarizacije u vezi s aktivnostima razminiranja i ograničenja slobode kretanja osoblja Ujedinjenih nacija, stoga je bilo potrebno kontinuirano prisustvo posmatrača. Strane su pozvane da u potpunosti provedu sporazum o normalizaciji svojih odnosa, prestanu s kršenjem režima demilitarizacije, smanje napetosti i osiguraju slobodu kretanja posmatračima Ujedinjenih nacija.<ref>{{cite news|title=Former Yugoslavia – UN missions|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_3_35/ai_54259335/|work=[[UN Chronicle]]|year=1998|access-date=30. 5. 2025|archive-date=29. 9. 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040929065857/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_3_35/ai_54259335|url-status=dead}}</ref> Od Generalnog sekretara je zatraženo da do 15. oktobra 1998. podnese izvještaj Vijeću o situaciji u vezi s napretkom ka mirnom rješenju spora između Hrvatske i SR Jugoslavije. Konačno, [[SFOR|Stabilizacijske snage]], ovlaštene Rezolucijom [[Rezolucija 1088 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1088]] (1996) i proširene Rezolucijom [[Rezolucija 1074 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1174]] (1998), morale su sarađivati ​​s UNMOP-om. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://undocs.org/S/RES/1183(1998) Text of the Resolution at undocs.org] {{Wikizvor|:s:en:United Nations Security Council Resolution 1183}} {{RVSUN_1998}} {{Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:1998. u Hrvatskoj|Rezolucije]] [[Kategorija:1998. u SR Jugoslaviji|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Hrvatske|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi SR Jugoslavije|Rezolucije]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji|1183]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o SR Jugoslaviji|1183]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Hrvatskoj|1183]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o ratovima u bivšoj Jugoslaviji|1183]] l07odh1wn6nuh3l6v6o4w6tn14dstbz 0 526054 3917728 3760664 2026-08-12T13:25:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917728 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Max Bunker | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Luciana Massimiliana Secchija | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1939|8|24}} | mjesto_rođenja = [[Milano]], [[Italija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = Italijan | druga_imena = | zanimanje = Autor stripa | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Max Bunker''', pseudonim '''Luciana Massimiliana Secchija''' (rođen 24. augusta 1939), jest [[italija]]nski pisac [[strip]]ova i izdavač, najpoznatiji kao koautor djela [[Alan Ford (strip)|Alana Forda]]. Bunkerova karijera je započela 1960. kada je, zajedno sa svojim zetom [[Andrea Corno|Andreom Cornom]], suosnovao izdavačku kuću fokusiranu na produkciju stripova pod nazivom ''[[Editoriale Corno]]''. Godine 1962. Bunker je napisao strip u zapadnjačkom stilu, ''Maschera Nera'' (''Crna maska''). Nastavio je stvarati još strip serija u saradnji s Magnusom (Roberto Raviola), kao što su ''[[Kriminal (strip)|Kriminal]]'', ''[[Satanik]]'' i ''[[Maxmagnus]]''.<ref name="lambiek">{{Cite web|last=Lambiek Comiclopedia|title=Magnus|url=http://lambiek.net/artists/m/magnus.htm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.slumberland.it/contenuto.php?id=802|title=Max Bunker, fumetti e biografia del più prolifico fumettista italiano|website=www.slumberland.it|access-date=16. 9. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.slumberland.it/contenuto.php?id=901|title=Luciano Secchi, in arte Max Bunker|website=www.slumberland.it|access-date=16. 9. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://c4comic.it/collezionismo/collezionismo-kriminal/|title=Collezionismo: Kriminal – C4 Comic|website=c4comic.it|language=it-IT|access-date=16. 9. 2025|archive-date=6. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106012511/http://c4comic.it/collezionismo/collezionismo-kriminal/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lettura.corriere.it/cosi-kriminal-e-satanik-scandalizzarono-litalia/|title=Notizie di libri e cultura del Corriere della Sera|website=lettura.corriere.it|access-date=16. 9. 2025}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.guidafumettoitaliano.com/guida/persone/persona/42|title=Guida Fumetto Italiano|last=Italiano|first=Guida Fumetto|website=www.guidafumettoitaliano.com|access-date=16. 9. 2025}}</ref> Vjerovatno najuspješniji kreativni poduhvat Bunkera i Magnusa bio je Alan Ford. Originalno objavljen u maju 1969, serija je imala 75 brojeva. Kada je Editoriale Corno zatvoren 1984. godine, Bunker je osnovao ''[[Max Bunker Press]]'' i nastavio objavljivati ​​Alan Ford u saradnji s drugim umjetnicima kao što je [[Paolo Piffarerio]]. Njegova izdavačka aktivnost završava 2013. kada njegova kćerka Raffaella preuzima upravljanje od svog oca, koji nastavlja objavljivati ​​serijal o Alanu Fordu s istom kompanijom.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lfb.it/fff/fumetto/aut/b/bunker_max.htm|title=FFF - Max BUNKER (Luciano SECCHI)|website=www.lfb.it|access-date=16. 9. 2025}}</ref> == Izabrana djela == * ''[[Kriminal (strip)|Kriminal]]'' (1964) * ''[[Satanik]]'' (1964) * ''[[Gesebel]]'' (1966) * ''[[Maxmagnus]]'' (1968) * ''[[Alan Ford (strip)|Alan Ford]]'' (1969) * ''[[Fouche]]'' (1973) * ''[[Daniel (strip)|Daniel]]'' (1973) * ''[[Kerry Cross]]'' (1994) == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * [http://www.lfb.it/fff/fumetto/aut/b/bunker_max.htm Max Bunker dossier] FFF (na italijanskom) {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110606054700/http://www.maxbunker.it/index_eng.htm Zvanični sajt Max Bunker Pressa] {{DEFAULTSORT:Bunker, Max}} [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Milano]] [[Kategorija:Italijanski autori stripa]] bpdawyhvhjbcbcd0193daryx6fy14hy 0 526908 3917768 3917642 2026-08-12T18:33:08Z نوفاك اتشمان 16322 Rescuing 9 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917768 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - predsjednik Republike Srpske | sljedeća_godina = 2026. | datum_izbora = 23. novembar 2025. <br> 8. februar 2026. <br> {{small|(ponovni izbori u 17 izbornih jedinica)}} | izlaznost = 452.219 (35,77%) | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025. | slika1 = [[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|bez okvira|122x122piksel]] | kandidat1 = '''[[Siniša Karan]]''' | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''224.382''' | postotak1 = '''50,53%''' | slika2 = [[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | kandidat2 = [[Branko Blanuša]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 213.512 | postotak2 = 48,09% | titula = [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik RS]] | prije_izbora = [[Ana Trišić-Babić]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]])<br>''Vršilac dužnosti'' | nakon_izbora = [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | slika_karte = Republika-srpska-2025-presidential-election-by-muni.svg | veličina_karte = 200px | opis_karte = Pobjednički kandidat u svakoj općini. }} }} '''Prijevremeni izbori u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]''' '''2025.''' bili su drugi [[Vanredni izbori|vanredni]] [[Predsjednički izbori|predsjednički]] [[izbori]] koji su održani samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] 23. novembra 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_rasp_iz-bos.pdf|title=Odluka o raspisivanju i održavanju prijevremenih izbora za predsjednika Republike Srpske|date=28. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=21. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251021112258/https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_rasp_iz-bos.pdf|url-status=live}}</ref> Izbori su održani 3 mjeseca nakon što je [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] donijela odluku o ukidanju mandata [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjedniku Republike Srpske]] [[Milorad Dodik|Miloradu Dodiku]] 6. augusta 2025. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda Bosne i Hercegovine]] postala pravosnažna.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025|archive-date=21. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821001404/https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|url-status=live}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025|archive-date=18. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818133848/https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|url-status=live}}</ref> Za razliku od redovnih, na ovim izborima nisu birani [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]], te su [[Ćamil Duraković]] ([[Nezavisni kandidat|Nezav.]]) i [[Davor Pranjić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) ostali do kraja svog četvorogodišnjeg mandata. Pravo glasa imalo je 1.264.366 glasača,<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_cbs-bos.pdf|title=Odluka o zaključivanju Centralnog biračkog spiska za izbor predsjednika Republike Srpske sa stanjem na dan 27.08.2025. godine u 24.00 sati|date=28. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=30. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250930115655/https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_cbs-bos.pdf|url-status=live}}</ref> a svoje biračko pravo iskoristilo je njih 452.219 (35,77%). Broj važećih glasačkih listića je 444.014 (98,19%), a broj nevažećih i praznih 8.205 (1,81%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=39#/5/0/0|title=Konačni rezultati - Prijevremeni izbori za Predsjednika RS 2025.|date=23. 11. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=24. 11. 2025|archive-date=24. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124082739/https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=39#/5/0/0|url-status=live}}</ref> Izbori nisu održani na biračkom mjestu 068B005 “[[Donji Korićani (Kneževo)|Korićani]]” zbog neprohodnosti puteva nastalim usljed vremenskih prilika i snježnih padavina, te su isti naknadno održani 30. novembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5845|title=U nedjelju se održavaju odgođeni izbori na biračkom mjestu Korićani|date=28. 11. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 11. 2025|archive-date=28. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128173028/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5845|url-status=live}}</ref> Dana 24. decembra 2025. [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] (CIK BiH) donijela je odluku o poništavanju rezultata glasanja na 136 biračkih mjesta u 17 izbornih jedinica zbog utvrđenih niza nepravilnosti u izbornom procesu. Izbori su poništeni u biračkim mjestima unutar sljedećih gradova i općina: [[Prijedor]], [[Laktaši]], [[Banja Luka]], [[Doboj]], [[Stanari]], [[Lopare]], [[Ugljevik]], [[Osmaci]], [[Vlasenica]], [[Zvornik]], [[Bratunac]], [[Nevesinje]], [[Gacko]], [[Rudo]], [[Bileća]], [[Milići]] i u jednom biračkom mjestu u [[Brčko distrikt|Brčko]] [[Brčko distrikt|distriktu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5876|title=Poništeni prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske na 136 biračkih mjesta u 17 izbornih jedinica|date=24. 12. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=3. 1. 2026|archive-date=22. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122070559/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5876|url-status=live}}</ref> Ponovni prijevremeni izbori na tim biračkim mjestima su održani 8. februara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5884|title=Ponovni prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske biće održani 08.02.2026. godine|date=31. 12. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=3. 1. 2026|archive-date=22. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122075541/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5884|url-status=live}}</ref> ==Kandidati== Centralna izborna komisija BiH je za učešće na prijevremenim izborima ovjerila prijave 5 političkih stranaka ([[Srpska demokratska stranka|SDS]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Ekološka partija Republike Srpske|EPRS]], [[Za pravdu i red|ZPR]] i [[Savez za novu politiku|SNP]]) i 2 [[Nezavisni kandidat|nezavisna kandidata]] ([[Igor Gašević]] i [[Slavko Dragičević]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5765|title=Ovjereno 5 političkih stranaka i 2 nezavisna kandidata za učešće na prijevremenim izborima za predsjednika Republike Srpske|date=1. 10. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=9. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009011150/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5765|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina |- |[[Datoteka:Dr Dragan Đokanović.JPG|bez okvira|133x133piksel]] | [[Dragan Đokanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP|tamno|BS}};" | | [[Savez za novu politiku]] | [[Pedijatrija|Pedijatar]] |- |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | [[Srpska demokratska stranka]] | Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]] Dekan Eleketrotehničkog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci (2017–2021) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Igor Gašević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]] | Vlasnik zanatske radnje "BauMetalGlass" |- |[[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|bez okvira|100x100piksel]] | [[Siniša Karan]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Ministar unutrašnjih poslova Republike Srpske]] (2022–2025) [[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|Ministar za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske]] (2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Slavko Dragičević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]] | Bivši predsjednik Općinskog odbora SNSD-a u [[Doboj]]u |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Nikola Lazarević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|EPRS|tamno|BS}};" | | [[Ekološka partija Republike Srpske]] | [[Pravo|Pravnik]] |} ==Rezultati== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Kandidat ! colspan="2" rowspan="2" |Stranka ! colspan="5" |Broj glasova ! rowspan="2" |% |- !Ukupno !Redovni !Pošta !{{Tooltip|O, MT i DKP|Odsustvo, mobilni tim i diplomatsko-konzularna predstavništva}} !Potvrđeni |- !1. |[[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|bez okvira|100x100piksel]] | '''[[Siniša Karan]]''' | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | '''[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]''' | '''224.382''' | 219.939 | 1.997 | 2.333 | 113 | '''50,53''' |- !2. |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | [[Srpska demokratska stranka]] | 213.512 | 210.451 | 1.677 | 1.268 | 116 | 48,09 |- !3. |[[Datoteka:Dr Dragan Đokanović.JPG|bez okvira|133x133piksel]] | [[Dragan Đokanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP|tamno|BS}};" | | [[Savez za novu politiku]] | 2.028 | 1.888 | 88 | 51 | 1 | 0,46 |- !4. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Nikola Lazarević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|EPRS|tamno|BS}};" | | [[Ekološka partija Republike Srpske]] | 1.660 | 1.555 | 67 | 37 | 1 | 0,37 |- !5. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Igor Gašević]] | rowspan="2" style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Nezavisni kandidat]] | 1.364 | 1.306 | 11 | 45 | 2 | 0,31 |- !6. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Slavko Dragičević]] | 1.068 | 1.017 | 22 | 28 | 1 | 0,24 |} ==Također pogledajte== *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.]] *[[Milorad Dodik]] *[[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2007.]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2025/2026.]] [[Kategorija:Izbori u Republici Srpskoj|2025/2026.]] [[Kategorija:2025. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2025.]] [[Kategorija:Izbori u 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2025.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2025.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini|2025/2026.]] jg8wi2pfht50p5texst2heoack9p7ea 3917779 3917768 2026-08-12T21:10:52Z Z1KA 87045 3917779 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - predsjednik Republike Srpske | sljedeća_godina = 2026. | datum_izbora = 23. novembar 2025. <br> 8. februar 2026. <br> {{small|(ponovni izbori u 17 izbornih jedinica)}} | izlaznost = 452.219 (35,77%) | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025. | slika1 = [[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|bez okvira|122x122piksel]] | kandidat1 = '''[[Siniša Karan]]''' | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''224.382''' | postotak1 = '''50,53%''' | slika2 = [[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | kandidat2 = [[Branko Blanuša]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 213.512 | postotak2 = 48,09% | titula = [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik RS]] | prije_izbora = [[Ana Trišić-Babić]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]])<br>''Vršilac dužnosti'' | nakon_izbora = [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | slika_karte = Republika-srpska-2025-presidential-election-by-muni.svg | veličina_karte = 200px | opis_karte = Pobjednički kandidat u svakoj općini. }} }} '''Prijevremeni izbori u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]''' '''2025/2026.''' bili su drugi [[Vanredni izbori|vanredni]] [[Predsjednički izbori|predsjednički]] [[izbori]] koji su održani samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] 23. novembra 2025. i 8. februara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_rasp_iz-bos.pdf|title=Odluka o raspisivanju i održavanju prijevremenih izbora za predsjednika Republike Srpske|date=28. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=21. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251021112258/https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_rasp_iz-bos.pdf|url-status=live}}</ref> Izbori su održani 3 mjeseca nakon što je [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] donijela odluku o ukidanju mandata [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjedniku Republike Srpske]] [[Milorad Dodik|Miloradu Dodiku]] 6. augusta 2025. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda Bosne i Hercegovine]] postala pravosnažna.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025|archive-date=21. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821001404/https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|url-status=live}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025|archive-date=18. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818133848/https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|url-status=live}}</ref> Za razliku od redovnih, na ovim izborima nisu birani [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]], te su [[Ćamil Duraković]] ([[Nezavisni kandidat|Nezav.]]) i [[Davor Pranjić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) ostali do kraja svog četvorogodišnjeg mandata. Pravo glasa imalo je 1.264.366 glasača,<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_cbs-bos.pdf|title=Odluka o zaključivanju Centralnog biračkog spiska za izbor predsjednika Republike Srpske sa stanjem na dan 27.08.2025. godine u 24.00 sati|date=28. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=30. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250930115655/https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_cbs-bos.pdf|url-status=live}}</ref> a svoje biračko pravo iskoristilo je njih 452.219 (35,77%). Broj važećih glasačkih listića je 444.014 (98,19%), a broj nevažećih i praznih 8.205 (1,81%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=39#/5/0/0|title=Konačni rezultati - Prijevremeni izbori za Predsjednika RS 2025.|date=23. 11. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=24. 11. 2025|archive-date=24. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124082739/https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=39#/5/0/0|url-status=live}}</ref> Izbori nisu održani na biračkom mjestu 068B005 “[[Donji Korićani (Kneževo)|Korićani]]” zbog neprohodnosti puteva nastalim usljed vremenskih prilika i snježnih padavina, te su isti naknadno održani 30. novembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5845|title=U nedjelju se održavaju odgođeni izbori na biračkom mjestu Korićani|date=28. 11. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 11. 2025|archive-date=28. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128173028/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5845|url-status=live}}</ref> Dana 24. decembra 2025. [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] (CIK BiH) donijela je odluku o poništavanju rezultata glasanja na 136 biračkih mjesta u 17 izbornih jedinica zbog utvrđenih niza nepravilnosti u izbornom procesu. Izbori su poništeni u biračkim mjestima unutar sljedećih gradova i općina: [[Prijedor]], [[Laktaši]], [[Banja Luka]], [[Doboj]], [[Stanari]], [[Lopare]], [[Ugljevik]], [[Osmaci]], [[Vlasenica]], [[Zvornik]], [[Bratunac]], [[Nevesinje]], [[Gacko]], [[Rudo]], [[Bileća]], [[Milići]] i u jednom biračkom mjestu u [[Brčko distrikt|Brčko]] [[Brčko distrikt|distriktu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5876|title=Poništeni prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske na 136 biračkih mjesta u 17 izbornih jedinica|date=24. 12. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=3. 1. 2026|archive-date=22. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122070559/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5876|url-status=live}}</ref> Ponovni prijevremeni izbori na tim biračkim mjestima su održani 8. februara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5884|title=Ponovni prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske biće održani 08.02.2026. godine|date=31. 12. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=3. 1. 2026|archive-date=22. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122075541/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5884|url-status=live}}</ref> ==Kandidati== Centralna izborna komisija BiH je za učešće na prijevremenim izborima ovjerila prijave 5 političkih stranaka ([[Srpska demokratska stranka|SDS]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Ekološka partija Republike Srpske|EPRS]], [[Za pravdu i red|ZPR]] i [[Savez za novu politiku|SNP]]) i 2 [[Nezavisni kandidat|nezavisna kandidata]] ([[Igor Gašević]] i [[Slavko Dragičević]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5765|title=Ovjereno 5 političkih stranaka i 2 nezavisna kandidata za učešće na prijevremenim izborima za predsjednika Republike Srpske|date=1. 10. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=9. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009011150/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5765|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina |- |[[Datoteka:Dr Dragan Đokanović.JPG|bez okvira|133x133piksel]] | [[Dragan Đokanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP|tamno|BS}};" | | [[Savez za novu politiku]] | [[Pedijatrija|Pedijatar]] |- |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | [[Srpska demokratska stranka]] | Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]] Dekan Eleketrotehničkog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci (2017–2021) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Igor Gašević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]] | Vlasnik zanatske radnje "BauMetalGlass" |- |[[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|bez okvira|100x100piksel]] | [[Siniša Karan]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Ministar unutrašnjih poslova Republike Srpske]] (2022–2025) [[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|Ministar za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske]] (2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Slavko Dragičević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]] | Bivši predsjednik Općinskog odbora SNSD-a u [[Doboj]]u |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Nikola Lazarević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|EPRS|tamno|BS}};" | | [[Ekološka partija Republike Srpske]] | [[Pravo|Pravnik]] |} ==Rezultati== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Kandidat ! colspan="2" rowspan="2" |Stranka ! colspan="5" |Broj glasova ! rowspan="2" |% |- !Ukupno !Redovni !Pošta !{{Tooltip|O, MT i DKP|Odsustvo, mobilni tim i diplomatsko-konzularna predstavništva}} !Potvrđeni |- !1. |[[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|bez okvira|100x100piksel]] | '''[[Siniša Karan]]''' | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | '''[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]''' | '''224.382''' | 219.939 | 1.997 | 2.333 | 113 | '''50,53''' |- !2. |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | [[Srpska demokratska stranka]] | 213.512 | 210.451 | 1.677 | 1.268 | 116 | 48,09 |- !3. |[[Datoteka:Dr Dragan Đokanović.JPG|bez okvira|133x133piksel]] | [[Dragan Đokanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP|tamno|BS}};" | | [[Savez za novu politiku]] | 2.028 | 1.888 | 88 | 51 | 1 | 0,46 |- !4. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Nikola Lazarević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|EPRS|tamno|BS}};" | | [[Ekološka partija Republike Srpske]] | 1.660 | 1.555 | 67 | 37 | 1 | 0,37 |- !5. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Igor Gašević]] | rowspan="2" style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Nezavisni kandidat]] | 1.364 | 1.306 | 11 | 45 | 2 | 0,31 |- !6. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Slavko Dragičević]] | 1.068 | 1.017 | 22 | 28 | 1 | 0,24 |} ==Također pogledajte== *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.]] *[[Milorad Dodik]] *[[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2007.]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2025/2026.]] [[Kategorija:Izbori u Republici Srpskoj|2025/2026.]] [[Kategorija:2025. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2025.]] [[Kategorija:Izbori u 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2025.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2025.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini|2025/2026.]] hjbdz1q8r8edhhxhy6hdkphm7pkgzyr 0 530443 3917782 3914106 2026-08-12T21:14:33Z Z1KA 87045 3917782 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022. | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030. | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Denis Bećirović]]--> | stranka1 = <!--[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Semir Efendić]]--> | stranka2 = <!--[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Slaven Kovačević]]--> | stranka1 = <!--[[Demokratska fronta|DF]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Borjana Krišto (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Borjana Krišto]]--> | stranka2 = <!--[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Željka Cvijanović]]--> | stranka1 = <!--[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Mirko Šarović]]--> | stranka2 = <!--[[Srpska demokratska stranka|SDS]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br />[[Željko Komšić]] (Hrvat)<br />[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | nakon_izbora = | map_image = | map_size = | map_caption = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = 8 | postotak1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati2 = 6 | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = 5 | postotak3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati4 = 4 | postotak4 = | stranka5 = [[Demokratska fronta]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati5 = 3 | postotak5 = | stranka6 = [[Naša stranka]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati6 = 3 | postotak6 = | stranka7 = [[Narod i pravda]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati7 = 2 | postotak7 = | stranka8 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati8 = 2 | postotak8 = | stranka9 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati9 = 2 | postotak9 = | stranka10 = [[Narodni evropski savez]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati10 = 2 | postotak10 = | stranka11 = [[Za pravdu i red]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati11 = 1 | postotak11 = | stranka12 = [[Demokratski savez]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}} | mandati12 = 1 | postotak12 = | stranka13 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Bosanskohercegovačka inicijativa]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Fuad Kasumović]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = | stranka15 = [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|Naprijed]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|NPD|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Šemsudin Mehmedović]]}} | mandati15 = 1 | postotak15 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Borjana Krišto]] | stranka_prije = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}}}}} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.''' su [[opći izbori]] koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]]. Na izborima biraju se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=6013|title=Opći izbori u BiH će biti održani u nedjelju, 04. 10. 2026. godine|date=7. 5. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=8. 5. 2026}}</ref> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> ==Izborni sistem== {{Glavni|Izbori u Bosni i Hercegovini}} ==Kandidati== === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === ====Član Predsjedništva BiH iz reda bošnjačkog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|126x126piksel]] |[[Denis Bećirović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka: [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza "Ujedinjeni za državu BiH"|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}</ref>|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}} |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022) |<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1017732/becirovic-otklonio-dileme-bit-cu-kandidat-za-predsjednistvo-bih|title=Bećirović otklonio dileme: Bit ću kandidat za Predsjedništvo BiH|date=14. 1. 2026|website=Dnevni avaz|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Semir Efendić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)<br>Predsjednik [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za Bosnu i Hercegovinu]] (2021–) |<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/semir-efendic-potvrdio-bit-cu-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih-na-predstojecim-izborima/621154|title=Semir Efendić potvrdio: "Bit ću kandidat za člana Predsjedništva BiH na predstojećim izborima"|date=9. 1. 2026|website=radiosarajevo.ba|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- | [[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|90px]] | [[Bakir Izetbegović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | [[Stranka demokratske akcije]] | Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018) <br> Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–) |<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/vrh-sda-jednoglasno-predlozio-bakira-izetbegovica-kao-kandidata-za-clana-predsjednistva-bih/260515046|title=Vrh SDA jednoglasno predložio Bakira Izetbegovića kao kandidata za člana Predsjedništva BiH|website=Klix.ba|language=bs|access-date=15. 5. 2026}}</ref> |} ====Član Predsjedništva BiH iz reda hrvatskog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- | [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|90px]] | [[Darijana Filipović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–) <br> Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) | <ref>{{cite news |last= |first= |date=13. 4. 2026 |title=Darijana Filipović kandidat za hrvatskog člana Predsjedništva |url=https://www.vecernji.ba/vijesti/darijana-filipovic-kandidat-za-clana-predsjednistva-1950928 |trans-title=Darijana Filipović is the candidate for the Croat member of the Presidency |work=Večernji list |language=hr |location=Mostar |publisher= |access-date=13. 4. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | [[Slaven Kovačević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezavisni kandidat|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Slaven Kovačević]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Demokratska fronta]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085|title=Komšić: Ljudi pozitivno reaguju na Slavena Kovačevića, pogurat ćemo ga iako nije član DF-a|website=Klix.ba|access-date=30. 4. 2026}}</ref>|naziv=Kovačević|grupa=lower-alpha}} |Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)<br>Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016) |<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085|title=Slaven Kovačević je kandidat DF-a za Predsjedništvo BiH na Općim izborima 2026.|website=Klix.ba|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- | | [[Zdenko Lučić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala "Hrvatska petorka": [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS BiH]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]].<ref name="Kandidat Hrvatske petorke"/>|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}} | Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2001) [[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995) | <ref name="Kandidat Hrvatske petorke">{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}</ref> |} ==== Član Predsjedništva BiH iz reda srpskog naroda ==== ==Također pogledajte== *[[Izbori u Bosni i Hercegovini]] *[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Kantonalne skupštine|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske 2026.]] ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralna izborna komisija BiH] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|*]] [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2026.|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.|Bosna i Hercegovina]] 07k2p7f9980hiym2ek1ahnc2l3ryxh6 3917786 3917782 2026-08-12T21:20:34Z Z1KA 87045 /* Član Predsjedništva BiH iz reda bošnjačkog naroda */ 3917786 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022. | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030. | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Denis Bećirović]]--> | stranka1 = <!--[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Semir Efendić]]--> | stranka2 = <!--[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Slaven Kovačević]]--> | stranka1 = <!--[[Demokratska fronta|DF]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Borjana Krišto (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Borjana Krišto]]--> | stranka2 = <!--[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Željka Cvijanović]]--> | stranka1 = <!--[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Mirko Šarović]]--> | stranka2 = <!--[[Srpska demokratska stranka|SDS]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br />[[Željko Komšić]] (Hrvat)<br />[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | nakon_izbora = | map_image = | map_size = | map_caption = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = 8 | postotak1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati2 = 6 | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = 5 | postotak3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati4 = 4 | postotak4 = | stranka5 = [[Demokratska fronta]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati5 = 3 | postotak5 = | stranka6 = [[Naša stranka]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati6 = 3 | postotak6 = | stranka7 = [[Narod i pravda]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati7 = 2 | postotak7 = | stranka8 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati8 = 2 | postotak8 = | stranka9 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati9 = 2 | postotak9 = | stranka10 = [[Narodni evropski savez]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati10 = 2 | postotak10 = | stranka11 = [[Za pravdu i red]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati11 = 1 | postotak11 = | stranka12 = [[Demokratski savez]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}} | mandati12 = 1 | postotak12 = | stranka13 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Bosanskohercegovačka inicijativa]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Fuad Kasumović]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = | stranka15 = [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|Naprijed]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|NPD|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Šemsudin Mehmedović]]}} | mandati15 = 1 | postotak15 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Borjana Krišto]] | stranka_prije = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}}}}} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.''' su [[opći izbori]] koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]]. Na izborima biraju se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=6013|title=Opći izbori u BiH će biti održani u nedjelju, 04. 10. 2026. godine|date=7. 5. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=8. 5. 2026}}</ref> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> ==Izborni sistem== {{Glavni|Izbori u Bosni i Hercegovini}} ==Kandidati== === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === ====Član Predsjedništva BiH iz reda bošnjačkog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|126x126piksel]] |[[Denis Bećirović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka: [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza "Ujedinjeni za državu BiH"|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}</ref>|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}} |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022) |<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1017732/becirovic-otklonio-dileme-bit-cu-kandidat-za-predsjednistvo-bih|title=Bećirović otklonio dileme: Bit ću kandidat za Predsjedništvo BiH|date=14. 1. 2026|website=Dnevni avaz|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|frameless|90px]] |[[Semir Efendić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)<br>Predsjednik [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za Bosnu i Hercegovinu]] (2021–) |<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/semir-efendic-potvrdio-bit-cu-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih-na-predstojecim-izborima/621154|title=Semir Efendić potvrdio: "Bit ću kandidat za člana Predsjedništva BiH na predstojećim izborima"|date=9. 1. 2026|website=radiosarajevo.ba|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|90px]] |[[Bakir Izetbegović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018) <br> Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–) |<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/vrh-sda-jednoglasno-predlozio-bakira-izetbegovica-kao-kandidata-za-clana-predsjednistva-bih/260515046|title=Vrh SDA jednoglasno predložio Bakira Izetbegovića kao kandidata za člana Predsjedništva BiH|website=Klix.ba|language=bs|access-date=15. 5. 2026}}</ref> |} ====Član Predsjedništva BiH iz reda hrvatskog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- | [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|90px]] | [[Darijana Filipović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–) <br> Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) | <ref>{{cite news |last= |first= |date=13. 4. 2026 |title=Darijana Filipović kandidat za hrvatskog člana Predsjedništva |url=https://www.vecernji.ba/vijesti/darijana-filipovic-kandidat-za-clana-predsjednistva-1950928 |trans-title=Darijana Filipović is the candidate for the Croat member of the Presidency |work=Večernji list |language=hr |location=Mostar |publisher= |access-date=13. 4. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | [[Slaven Kovačević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezavisni kandidat|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Slaven Kovačević]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Demokratska fronta]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085|title=Komšić: Ljudi pozitivno reaguju na Slavena Kovačevića, pogurat ćemo ga iako nije član DF-a|website=Klix.ba|access-date=30. 4. 2026}}</ref>|naziv=Kovačević|grupa=lower-alpha}} |Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)<br>Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016) |<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085|title=Slaven Kovačević je kandidat DF-a za Predsjedništvo BiH na Općim izborima 2026.|website=Klix.ba|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- | | [[Zdenko Lučić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala "Hrvatska petorka": [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS BiH]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]].<ref name="Kandidat Hrvatske petorke"/>|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}} | Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2001) [[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995) | <ref name="Kandidat Hrvatske petorke">{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}</ref> |} ==== Član Predsjedništva BiH iz reda srpskog naroda ==== ==Također pogledajte== *[[Izbori u Bosni i Hercegovini]] *[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Kantonalne skupštine|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske 2026.]] ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralna izborna komisija BiH] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|*]] [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2026.|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.|Bosna i Hercegovina]] 80pdi1vcas5hi8auo5u8zjpguu2zlhs 0 531113 3917787 3914105 2026-08-12T21:21:17Z Z1KA 87045 3917787 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Denis Bećirović]]--> | stranka1 = <!--[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Semir Efendić]]--> | stranka2 = <!--[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Slaven Kovačević]]--> | stranka1 = <!--[[Demokratska fronta|DF]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Darijana Filipović]]--> | stranka2 = <!--[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Željka Cvijanović]]--> | stranka1 = <!--[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Nebojša Vukanović (cropped).png|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Nebojša Vukanović]]--> | stranka2 = <!--[[Za pravdu i red|ZPR]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br />[[Željko Komšić]] (Hrvat)<br />[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | nakon_izbora = | map_image = | map_size = | map_caption = }}}}}}}} {{Politika Bosne i Hercegovine}} {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]]''' su [[predsjednički izbori]] koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]]. Na izborima biraju se, osim članova [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Članovi Predsjedništva BiH biraju se iz dvije izborne jedinice koje se odnose na tri glavne etničke grupe, odnosno [[Konstitutivni narod|konstitutivna naroda]] ([[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]] - [[Bošnjaci]] i [[Hrvati]], [[Republika Srpska]] - [[Srbi]]), na četverogodišnji mandat. Izbori se provode po principu [[Većinski izborni sistem|jednostavne većine]] (''first-past-the-post''), gdje kandidat s najvećim brojem glasova iz etničke grupe postaje član Predsjedništva iz te etničke grupe. Svaki građanin s pravom glasa u Federaciji BiH može glasati za jednog Bošnjaka ili jednog Hrvata, dok građani Republike Srpske glasaju za srpskog kandidata. Redoslijed rotiranja ide po broju najviše osvojenih glasova.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> ==Kandidati== ===Član Predsjedništva BiH iz reda bošnjačkog naroda=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|126x126piksel]] |[[Denis Bećirović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka: [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza "Ujedinjeni za državu BiH"|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}</ref>|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}} |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2019–2022) |<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1017732/becirovic-otklonio-dileme-bit-cu-kandidat-za-predsjednistvo-bih|title=Bećirović otklonio dileme: Bit ću kandidat za Predsjedništvo BiH|date=14. 1. 2026|website=Dnevni avaz|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- ||[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|frameless|126x126px]] |[[Semir Efendić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)<br>Predsjednik Stranke za Bosnu i Hercegovinu (2021–) |<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/semir-efendic-potvrdio-bit-cu-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih-na-predstojecim-izborima/621154|title=Semir Efendić potvrdio: "Bit ću kandidat za člana Predsjedništva BiH na predstojećim izborima"|date=9. 1. 2026|website=radiosarajevo.ba|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- | [[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|126x126px]] | [[Bakir Izetbegović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | [[Stranka demokratske akcije]] | Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018) <br> Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–) |<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/vrh-sda-jednoglasno-predlozio-bakira-izetbegovica-kao-kandidata-za-clana-predsjednistva-bih/260515046|title=Vrh SDA jednoglasno predložio Bakira Izetbegovića kao kandidata za člana Predsjedništva BiH|website=Klix.ba|language=bs|access-date=15. 5. 2026}}</ref> |} ===Član Predsjedništva BiH iz reda hrvatskog naroda=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- | [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|90px]] | [[Darijana Filipović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–) <br> Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) | <ref>{{cite news |last= |first= |date=13. 4. 2026 |title=Darijana Filipović kandidat za hrvatskog člana Predsjedništva |url=https://www.vecernji.ba/vijesti/darijana-filipovic-kandidat-za-clana-predsjednistva-1950928 |work=Večernji list |language=hr |location=Mostar |publisher= |access-date=13. 4. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | [[Slaven Kovačević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezavisni kandidat|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Slaven Kovačević]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Demokratska fronta]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085|title=Komšić: Ljudi pozitivno reaguju na Slavena Kovačevića, pogurat ćemo ga iako nije član DF-a|website=Klix.ba|access-date=30. 4. 2026}}</ref>|naziv=Kovačević|grupa=lower-alpha}} |Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)<br>Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016) |<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085|title=Slaven Kovačević je kandidat DF-a za Predsjedništvo BiH na Općim izborima 2026.|website=Klix.ba|access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- | | [[Zdenko Lučić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala "Hrvatska petorka": [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS BiH]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]].<ref name="Kandidat Hrvatske petorke"/>|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}} | Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2000) [[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995) | <ref name="Kandidat Hrvatske petorke">{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}</ref> |} === Član Predsjedništva BiH iz reda srpskog naroda === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- | [[Datoteka:Nebojša Vukanović (cropped).png|bez okvira|136x136piksel]] | [[Nebojša Vukanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};" | | [[Za pravdu i red]] | Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–) <br> Savjetnik predsjedavajućeg [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom Parlamentarne skupštine BiH]] (2014–2018) | |- | | | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezavisni kandidat|tamno|BS}};" | | | | |- | | | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | | | |} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Kantonalne skupštine|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Izbori za Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2026.]] q9841z25wkmqcxgbxjpbmq8n7br8ws2 0 531131 3917788 3810551 2026-08-12T21:21:26Z Z1KA 87045 3917788 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = 8 | postotak1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati2 = 6 | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = 5 | postotak3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati4 = 4 | postotak4 = | stranka5 = [[Demokratska fronta]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati5 = 3 | postotak5 = | stranka6 = [[Naša stranka]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati6 = 3 | postotak6 = | stranka7 = [[Narod i pravda]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati7 = 2 | postotak7 = | stranka8 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati8 = 2 | postotak8 = | stranka9 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati9 = 2 | postotak9 = | stranka10 = [[Narodni evropski savez]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati10 = 2 | postotak10 = | stranka11 = [[Za pravdu i red]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati11 = 1 | postotak11 = | stranka12 = [[Demokratski savez]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}} | mandati12 = 1 | postotak12 = | stranka13 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačka inicijativa - KF]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Fuad Kasumović]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = | stranka15 = [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|Naprijed]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|NPD|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Šemsudin Mehmedović]]}} | mandati15 = 1 | postotak15 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Borjana Krišto]] | stranka_prije = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}{{Politika Bosne i Hercegovine}} {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. za zastupnike u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]''' su [[parlamentarni izbori]] koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]]. Na izborima biraju se, osim zastupnika u Zastupnički dom [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], i članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] sastoji se iz dva doma: Zastupničkog i [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Doma naroda]]. Zastupnički dom ima 42 poslanika: 28 iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i 14 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Zastupnici se u taj dom biraju putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], gdje birači glasaju za političke stranke ili nezavisne kandidate. Raspodjela mandata unutar liste vrši se putem [[D'Hondtov sistem|D'Hondtove metode]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Kantonalne skupštine|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] lwxfptpgndw3bk18r7wanr83aqqgyjy 0 531132 3917789 3813060 2026-08-12T21:21:36Z Z1KA 87045 3917789 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Federacija Bosne i Hercegovine | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = 25 | postotak1 = | stranka2 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati2 = 15 | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = 14 | postotak3 = | stranka4 = [[Demokratska fronta]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati4 = 13 | postotak4 = | stranka5 = [[Narod i pravda]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati5 = 7 | postotak5 = | stranka6 = [[Naša stranka]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati6 = 5 | postotak6 = | stranka7 = [[Narodni evropski savez]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati7 = 4 | postotak7 = | stranka8 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Semir Efendić]]}} | mandati8 = 4 | postotak8 = | stranka9 = [[Hrvatska demokratska zajednica 1990]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Ilija Cvitanović]]}} | mandati9 = 3 | postotak9 = | stranka10 = [[Hrvatski nacionalni pomak]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|HNP|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Ivan Vukadin]]}} | mandati10 = 1 | postotak10 = | stranka11 = [[Hrvatska republikanska stranka]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|HRS|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Slaven Raguž]]}} | mandati11 = 1 | postotak11 = | stranka12 = [[Pokret demokratske akcije]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDA|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Elzina Pirić]]}} | mandati12 = 1 | postotak12 = | stranka13 = [[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|POMAK|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Elvedin Sedić]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Snaga naroda]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|SN|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Ramo Isak]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = | stranka15 = [[Savez za bolju budućnost]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBB|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Fahrudin Radončić]]}} | mandati15 = 1 | postotak15 = | stranka15 = [[Nezavisni kandidat|Nezavisni]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Nezavisni kandidat|Nezavisni]]}} | mandati15 = 2 | postotak15 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Spisak premijera Federacije Bosne i Hercegovine|Premijer <br>Federacije BiH]] | prije_izbora = [[Nermin Nikšić]] | stranka_prije = ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}{{Politika Bosne i Hercegovine}}{{Politika Federacije Bosne i Hercegovine}} {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine''' su [[parlamentarni izbori]] koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]] u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Na izborima birati će se zastupnici [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] Federacije BiH. Osim toga, izbori se također održavaju za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnike u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], poslanike [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], te [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Parlament Federacije BiH sastoji se iz dva doma: [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog]] i [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Doma naroda]]. Zastupnici u Zastupnički dom Parlamenta FBiH, njih 98, biraju se direktno, putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], slično kao i na državnom nivou. Delegati u Dom naroda Parlamenta FBiH, njih 80, biraju se indirektno iz [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih skupština]], prema etničkom ključu: po 23 delegata iz reda svakog od [[Konstitutivni narod|konstitutivnih naroda]] i 11 iz reda [["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostalih]], gdje svaki od [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|10 kantona]] mora delegirati minimum po jednog delegata iz svakog od konstitutivnih naroda i iz reda Ostalih. [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Kantonalne skupštine]] sastoje se od jednog doma i biraju se putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog sistema]] s [[Preferencijsko glasanje|preferencijalnim glasovima]], a svaka kantonalna skupština formira se u skladu s brojem stanovnika i etničkim sastavom kantona.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> == Rezultati == === Zastupnički dom === {{Proširiti sekciju}} === Kantonalne skupštine === {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Federacija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine|2026]] onydicd1diqfe0tlo4zfmhlo99uyxuz 0 531133 3917781 3813064 2026-08-12T21:14:08Z Z1KA 87045 3917781 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Republika Srpska | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Predsjednik Republike Srpske]] | slika1 = <!--[[Datoteka:Siniša Karan (2010).jpg|150x150px]]--> | kandidat1 = <!--[[Siniša Karan]]--> | stranka1 = <!--[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]--> | boja1 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}--> | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = <!--[[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]--> | kandidat2 = <!--[[Branko Blanuša]]--> | stranka2 = <!--[[Srpska demokratska stranka|SDS]]--> | boja2 = <!--{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}--> | broj_glasova2 = | postotak2 = | titula = [[Predsjednik Republike Srpske]] | prije_izbora = [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | nakon_izbora = | map_image = | map_size = | map_caption = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Narodna skupština Republike Srpske]] | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati1 = 29 | postotak1 = | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati2 = 11 | postotak2 = | stranka3 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati3 = 8 | postotak3 = | stranka4 = [[Demokratski savez]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}} | mandati4 = 5 | postotak4 = | stranka5 = [[Narodna partija Srpske]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|NPS|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Darko Banjac]]}} | mandati5 = 5 | postotak5 = | stranka6 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|SP|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Petar Đokić]]}} | mandati6 = 5 | postotak6 = | stranka7 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati7 = 4 | postotak7 = | stranka8 = [[Za pravdu i red]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati8 = 4 | postotak8 = | stranka9 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati9 = 3 | postotak9 = | stranka10 = [[Demokratski narodni savez]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Nenad Nešić]]}} | mandati10 = 3 | postotak10 = | stranka11 = [[Socijalistička partija Srpske]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Goran Selak]]}} | mandati11 = 3 | postotak11 = | stranka12 = [[Narodni front (Republika Srpska)|Narodni front]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|NF|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Jelena Trivić]]}} | mandati12 = 2 | postotak12 = | stranka13 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Bosanskohercegovački zeleni|BH Zeleni]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|BHZ|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Sevlid Hurtić]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer <br>Republike Srpske]] | prije_izbora = [[Savo Minić]] | stranka_prije = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}{{Politika Bosne i Hercegovine}}{{Politika Republike Srpske}} {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska''' su [[Opći izbori|opći]] ([[Predsjednički izbori|predsjednički]] i [[Parlamentarni izbori|parlamentarni]]) izbori koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Na izborima birati će se poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], te [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Osim toga, izbori se također održavaju za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnike u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], zastupnike [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i zastupnike u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] Federacije BiH. [[Narodna skupština Republike Srpske]] (NSRS) sastoji se od [[Jednodomni sistem|jednog doma]]. Poslanici u NSRS, njih 83, biraju se direktno, putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], slično kao i na državnom nivou.<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> [[Predsjednik Republike Srpske]] ima dva potpredsjednika iz različitih konstitutivnih naroda. Predsjednika i potpredsjednike biraju građani neposredno i tajnim glasanjem na mandat od četiri godine. Isto lice može biti izabrano za predsjednika i potpredsjednika najviše dva puta uzastopno. Za razliku od [[Predsjednik Federacije Bosne i Hercegovine|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Federacije Bosne i Hercegovine|Potpredsjednika Federacije BiH]], koji se biraju indirektno preko [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta FBiH]], Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske biraju se direktno s liste kandidata za predsjednika, tako što je za predsjednika izabran kandidat koji ostvari najveći broj glasova, a za potpredsjednike su izabrani kandidati iz druga dva konstitutivna naroda koji imaju najveći broj glasova iza izabranog predsjednika.<ref name=":32" /> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> == Rezultati == === Predsjednik === {{Proširiti sekciju}} === Narodna skupština === {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički_dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Kantonalne skupštine|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Republika Srpska]] [[Kategorija:Izbori u Republici Srpskoj|2026]] ozx53j459jyumpxrsyugc19ghj60aem 0 531854 3917815 3917115 2026-08-13T00:50:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917815 wikitext text/x-wiki '''Nišićka visoravan''' jest [[visoravan]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[općina Ilijaš|općine Ilijaš]] u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]]. Nalazi se sjeverno od [[Sarajevo|Sarajeva]], uz pravac prema [[Olovo|Olovu]] i [[Tuzla|Tuzli]], na približno 1.000 metara [[nadmorska visina|nadmorske visine]].<ref name="VisitBiH">{{cite web |title=Nišićka visoravan s Etno kućom |url=https://visitbih.ba/nisicka-visoravan-s-etno-kucom/ |website=Visit BiH |date=6. 2. 2024 |access-date=16. 3. 2026}}</ref> U pojedinim izvorima navodi se i stariji naziv '''Crnoriječka visoravan'''.<ref name="VisitBiH" /><ref name="Privreda2023">{{cite web |title=Informacija o stanju privrede, poljoprivrede i samostalnog privređivanja na području općine Ilijaš za 2023. godinu |url=https://www.ilijas.ba/PDF/2023/2023Informacijaostanjuprivredepoljoprivredeisamostalnogprivredivanja.pdf |website=Općina Ilijaš |access-date=16. 3. 2026 |archive-date=26. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126223914/https://www.ilijas.ba/PDF/2023/2023Informacijaostanjuprivredepoljoprivredeisamostalnogprivredivanja.pdf |url-status=dead }}</ref> Na visoravni se nalazi naselje [[Nišići]], po kojem je područje dobilo savremeni naziv. Nišićka visoravan predstavlja šire ruralno i brdsko-planinsko područje općine Ilijaš, a u planskim dokumentima općine navodi se zajedno s okolnim naseljima i lokalitetima kao prostor važan za vodosnabdijevanje, poljoprivredu i turizam.<ref name="Strategija2013">{{cite web |title=Strategija održivog razvoja Općine Ilijaš 2013–2017 |url=https://www.ilijas.ba/PDF/2013/StrategijaOdrzivogRazvojaOpcineIlijas2013_2017.pdf |website=Općina Ilijaš |access-date=16. 3. 2026 |archive-date=25. 6. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230625053744/http://www.ilijas.ba/PDF/2013/StrategijaOdrzivogRazvojaOpcineIlijas2013_2017.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Strategija2021">{{cite web |title=Strategija razvoja općine Ilijaš 2021–2027 |url=https://www.ilijas.ba/PDF/2022/StrategijaRazvoja2021_2027.pdf |website=Općina Ilijaš |access-date=16. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Geografske odlike == Nišićka visoravan obuhvata prostran prostor otvorenih pašnjaka, livada, oranica i šumskih cjelina. U lokalnim i turističkim opisima ističe se po čistom zraku i prostranim zaravnima, dok se u općinskim dokumentima tretira kao dio šireg brdsko-planinskog prostora Ilijaša.<ref name="VisitBiH" /><ref name="Privreda2023" /> Područje visoravni neposredno je povezano sa zaštićenim pejzažem [[Bijambare]], pa se u planskim dokumentima Kantona Sarajevo i Općine Ilijaš Nišićka visoravan navodi kao dio šireg mikrookruženja tog zaštićenog prostora i važan element njegovog turističkog zaleđa.<ref>{{cite web |title=Odluka o usvajanju Prostornog plana područja posebnih obilježja od značaja za Kanton Sarajevo „Zaštićeni pejzaž Bijambare“ |url=https://www.ilijas.ba/RP/OdlukaOUsvajanjuProstornogPlanaPodrucjaPosebnihObiljezja_ZasticeniPejzazBijambare.pdf |website=Općina Ilijaš |access-date=16. 3. 2026 |archive-date=21. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121173757/http://www.ilijas.ba/RP/OdlukaOUsvajanjuProstornogPlanaPodrucjaPosebnihObiljezja_ZasticeniPejzazBijambare.pdf |url-status=dead }}</ref> == Privreda i značaj == U dokumentima Općine Ilijaš visoravan se izdvaja kao područje pogodno za [[stočarstvo]] i dio [[ratarstvo|ratarske]] proizvodnje, pri čemu dominiraju prirodne livade, pašnjaci i manje oranice sa žitaricama i drugim ratarskim kulturama.<ref name="Privreda2023" /> U razvojnoj strategiji općine navodi se i povećanje zasijanih površina na području Nišićke visoravni, naročito pod [[heljda|heljdom]], [[ječam|ječmom]] i [[raž]]i.<ref name="Strategija2021" /> Pored poljoprivredne uloge, visoravan ima i lokalni turistički značaj. U općinskim i turističkim materijalima spominju se vikend-objekti, ugostiteljski sadržaji i veza s izletištem Bijambare, što ovo područje čini jednim od prepoznatljivih rekreacijskih prostora sjevernog dijela Kantona Sarajevo.<ref name="VisitBiH" /><ref name="Strategija2013" /> == Također pogledaj == * [[Nišići]] * [[Bijambare]] * [[Ilijaš]] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Nisicka visoravan}} [[Kategorija:Geografija Kantona Sarajevo]] [[Kategorija:Ilijaš]] [[Kategorija:Visoravni Bosne i Hercegovine]] 6oh5p8pvjdpdgbw43u3emwee4twvf7n 0 532831 3917721 3898605 2026-08-12T12:01:05Z Zafer 66628 Photo changed 3917721 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Arjan Malić | slika = Arjan Malić 23 SK Sturm Graz 20260805 (2) (cropped).JPG | opis = Malić u dresu Sturm Graza 2026. | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|2005|08|28}} | rodnigrad = [[Jesenice]] | rodnadržava = [[Slovenija]] | visina = 186 cm | pozicija = [[Odbrambeni igrač (nogomet)|Desni bek]] | omladinskegodine = 2014–2023. | omladinskipogoni = [[SV Ried|Ried]] | trenutniklub = [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] | brojnadresu = 23 | godine1 = 2023. | klubovi1 = [[SV Ried|Ried II]] | nastupi(golovi)1 = 13 (0) | godine2 = 2023–2024. | klubovi2 = [[SV Ried|Ried]] | nastupi(golovi)2 = 29 (0) | godine3 = 2025– | klubovi3 = [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] | nastupi(golovi)3 = 26 (1) | reprezentacija = Da | nacionalnegodine1 = 2023–2024. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Slovenije U-19|Slovenija U19]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 8 (0) | nacionalnegodine2 = 2024– | nacionalneekipe2 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-21|Bosna i Hercegovina U21]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 2 (0) | nacionalnegodine3 = 2025– | nacionalneekipe3 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | nacionalninastupi(golovi)3 = 6 (0) | zadnjiuređaj = 20. marta 2026 }} '''Arjan Malić''' (rođen 28. augusta 2005) bosanskohercegovački je i slovenski profesionalni [[nogomet]]aš koji igra na poziciji desnog beka za [[Bundesliga Austrije|austrijski prvoligaški]] klub [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]]. Malić je profesionalnu karijeru započeo u [[SV Ried|Riedu]], nastupajući isprva za rezervni tim, prije nego što je 2024. prešao u Sturm Graz. Nakon što je u omladinskim kategorijama predstavljao [[Nogometna reprezentacija Slovenije|Sloveniju]] i Bosnu i Hercegovinu, donio je odluku da na seniorskom nivou nastupa za bosanskohercegovački državni tim. Službeni seniorski međunarodni debi ostvario je 2025. Kao dijete je jedno vrijeme živio u [[Bihać]]u, rodnom gradu njegovog oca Osme, gdje je napravio prve nogometne korake u podmlatku [[NK Jedinstvo Bihać]].<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/sport/fudbal/reprezentacija/arjan-malic-dosao-u-bosnu-i-hercegovinu-posjetio-je-klub-u-kojem-je-napravio-prve-fudbalske-korake-1101121/|title=Arjan Malić došao u Bosnu i Hercegovinu, posjetio je klub u kojem je napravio prve fudbalske korake|website=Oslobođenje|access-date=1. 4. 2026}}</ref> == Karijera == === Počeci u Riedu === Malić je nogometno odrastao u omladinskoj akademiji austrijskog [[SV Ried|Rieda]], kojoj se pridružio 2014. Profesionalni debi upisao je 30. jula 2023, sa 17 godina, na utakmici protiv ekipe [[Floridsdorfer AC|FAC]]. Svoj prvi profesionalni pogodak postigao je 1. marta 2024. u pobjedi svog tima nad [[SV Stripfing|Stripfingom]].<ref name="klix_bih_slovenija">{{cite web |url=https://klix.ba/sport/nogomet/bih-uzela-sloveniji-velikog-talenta-malic-ce-u-buducnosti-igrati-za-zmajeve/241001073 |title=BiH "uzela" Sloveniji velikog talenta, Malić će u budućnosti igrati za Zmajeve |website=Klix.ba |date=1. 10. 2024 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> === Sturm Graz === Zahvaljujući dobrim igrama, Malić je u junu 2024. ostvario transfer u aktuelnog prvaka Austrije, Sturm iz Graza.<ref name="reprezentacija_sturm">{{cite web |url=https://reprezentacija.ba/431087-sturm-graz-doveo-jos-jednog-igraca-koji-moze-igrati-za-bih |title=Sturm Graz doveo još jednog igrača koji može igrati za BiH |website=Reprezentacija.ba |date=27. 6. 2024 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> Zvanični debi za novi tim upisao je 6. oktobra protiv velikog rivala [[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburga]].<ref name="sportsport_salzburg">{{cite web |url=https://sportsport.ba/fudbal/salzburg-ponizen-u-grazu-potencijalni-zmaj-zabio-tri-gola-malic-zaigrao-povreda-dedica/483503 |title=Salzburg ponižen u Grazu, potencijalni Zmaj zabio tri gola, Malić zaigrao |website=SportSport.ba |date=6. 10. 2024 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> Malić je prvi put zaigrao u [[UEFA Liga prvaka|UEFA Ligi prvaka]] na gostovanju protiv francuskog [[Lille OSC|Lillea]] 11. decembra iste godine.<ref name="faktor_lille">{{cite web |url=https://faktor.ba/sport/fudbal/roden-u-sloveniji-odbio-austrijance-zbog-bih-sada-debitovao-na-najvecoj-sceni/205597 |title=Rođen u Sloveniji, odbio Austrijance zbog BiH, sada debitovao na najvećoj sceni |website=Faktor.ba |date=11. 12. 2024 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> Mjesec i po kasnije, 29. januara 2025, postigao je svoj prvi pogodak u ovom elitnom takmičenju u pobjedi protiv njemačkog [[RB Leipzig]]a, što je ujedno bio i njegov prvi zvanični gol u dresu Sturma.<ref name="avaz_leipzig">{{cite web |url=https://avaz.ba/sport/nogomet/953409/velika-nada-bh-fudbala-postigla-prvi-gol-u-ligi-prvaka |title=Velika nada bh. fudbala postigla prvi gol u Ligi prvaka |website=Dnevni avaz |date=29. 1. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> Na kraju sezone slavio je osvajanje prvog velikog trofeja u karijeri; 24. maja je sa Sturmom podigao pehar prvaka austrijske [[Bundesliga Austrije|Bundeslige]].<ref name="raport_titula">{{cite web |url=https://raport.ba/sjajan-dan-za-bh-reprezentativce-malic-i-karic-osvojili-austrijsku-bundesligu |title=Sjajan dan za bh. reprezentativce: Malić i Karić osvojili austrijsku Bundesligu |website=Raport.ba |date=24. 5. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> Svoj prvi prvenstveni pogodak u austrijskoj ligi postigao je 14. decembra u meču protiv bečke [[FK Austria Beč|Austrije]].<ref name="n1_austria">{{cite web |url=https://n1info.ba/sport/nogomet/lijep-vikend-za-zmajeve-arijan-malic-postigao-prvijenac-u-dresu-sturma-video |title=Lijep vikend za Zmajeve: Arijan Malić postigao prvijenac u dresu Sturma |website=N1 |date=14. 12. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> == Reprezentativna karijera == Iako je u omladinskim kategorijama nastupao za kadetsku i juniorsku (U19) selekciju Slovenije, Malić se opredijelio igrati za Bosnu i Hercegovinu na seniorskom nivou. Svoj međunarodni put u bh. dresu započeo je nastupima za U21 reprezentaciju (Mlade Zmajeve). U martu 2025. po prvi put je uvršten na spisak A selekcije od selektora [[Sergej Barbarez|Sergeja Barbareza]] uoči utakmica kvalifikacija za Svjetsko prvenstvo 2026. protiv [[Nogometna reprezentacija Rumunije|Rumunije]] i [[Nogometna reprezentacija Kipra|Kipra]]. Zvanični seniorski debi ubilježio je 21. marta 2025. u pobjedi BiH nad Rumunijom u Bukureštu.<ref name="avaz_rumunija">{{cite web |url=https://avaz.ba/sport/nogomet/962742/pocetak-kvalifikacija-kao-iz-snova-zmajevi-srusili-rumuniju-usred-bukuresta |title=Početak kvalifikacija kao iz snova: Zmajevi srušili Rumuniju usred Bukurešta |website=Dnevni avaz |date=21. 3. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=bs }}</ref> == Nagrade i priznanja == * '''Sturm Graz''' ** [[Bundesliga Austrije]]: 2024/25. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Arjan Malić}} * [https://int.soccerway.com/players/arjan-malic/666607 Arjan Malić] na ''Soccerwayu'' {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Malić, Arjan}} [[Kategorija:Rođeni 2005.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Jesenice]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] [[Kategorija:Slovenski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Rieda]] [[Kategorija:Nogometaši Sturm Graza]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] 7nc6dcatws3emk3u94yi8alk9k3lrep 0 534324 3917756 3894674 2026-08-12T16:45:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917756 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Misoča | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-caption = Tok Misoče | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina_km = oko 30 | izvor_lat_d = 44 | izvor_lat_m = 2 | izvor_lat_s = 45 | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = 18 | izvor_long_m = 21 | izvor_long_s = 16 | izvor_long_EW = E | ušće_lat_d = 43 | ušće_lat_m = 57 | ušće_lat_s = 4 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 18 | ušće_long_m = 15 | ušće_long_s = 22 | ušće_long_EW = E | izvor = izvorišna čelenka rijeke [[Blaža|Blaže]], jugozapadne padine [[Zvijezda (planina)|Zvijezde]] | nadmorska visina izvora = oko 1300 | ušće = [[Bosna (rijeka)|Bosna]] kod [[Ilijaš]]a | ulijeva_se_u = [[Bosna (rijeka)|Bosnu]] | etimologija = | prosječni protok = | površina sliva_km2 = | riječni_sistem = [[Bosna (rijeka)|Bosna]] | progresija = [[Bosna (rijeka)|Bosna]] → [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Ilijaš]], [[Kanton Sarajevo]] | gradovi kroz koje protiče = [[Gornja Misoča]], [[Misoča]], [[Ilijaš]] | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Misoča''' je [[rijeka]] u srednjoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], desna pritoka [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Protiče područjem [[Ilijaš]]a u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]], a njena dolina čini jednu od izraženijih prirodnih cjelina na dodiru Čemerske planine i šireg porječja Bosne. Duga je oko 30&nbsp;km, a izvorišna čelenka Misoče povezana je s rijekom [[Blaža (rijeka)|Blažom]], koja se razvija na jugozapadnim padinama [[Zvijezda (planina u Bosni i Hercegovini)|Zvijezde]] na oko 1300 m nadmorske visine.<ref name="strategija2021">{{cite web |title=Strategija razvoja općine Ilijaš 2021–2027 |url=https://www.ilijas.ba/PDF/2022/StrategijaRazvoja20212027.pdf |publisher=Općina Ilijaš |pages=39–40 |access-date=12. 5. 2026 |archive-date=11. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511085713/https://ilijas.ba/PDF/2022/StrategijaRazvoja20212027.pdf |url-status=dead }}</ref> == Tok i osobine == Misoča pripada slivu [[Bosna (rijeka)|Bosne]], odnosno [[Crno more|Crnomorskom slivu]]. U gornjem toku vezana je za područje [[Čemerska planina|Čemerske planine]], gdje je razvijena kanjonasta dolina. Prema razvojnom dokumentu Općine Ilijaš, kanjon Misoče obuhvata dolinski prostor uzvodno od naselja [[Gornja Misoča]] do naselja Okruglice, s kanjonskim stranama relativne visine od 150 do 250 m.<ref name="strategija2021"/> Dolina rijeke nalazi se u brdsko-planinskom području čije nadmorske visine ne prelaze 1600 m, dok najniži segment dna kanjona Misoče leži na oko 500 m nadmorske visine. Šire područje odlikuju klastične flišne naslage, umjereno topla i vlažna klima te šumski ekosistemi u kojima se smjenjuju tamne četinarske, montane bukove i mezofilne hrastovo-grabove zajednice.<ref name="strategija2021"/> U nizvodnom dijelu Misoča ulazi u urbanizirani prostor općine Ilijaš gdje protiče kroz urbani dio mjesnih zajednica Misoča, Ilijaš Stari i Luka.<ref name="strategija2013">{{cite web |title=Strategija održivog razvoja Općine Ilijaš 2013–2017 |url=https://www.ilijas.ba/PDF/2013/StrategijaOdrzivogRazvojaOpcineIlijas2013_2017.pdf |publisher=Općina Ilijaš |page=126 |access-date=12. 5. 2026 |archive-date=25. 6. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230625053744/http://www.ilijas.ba/PDF/2013/StrategijaOdrzivogRazvojaOpcineIlijas2013_2017.pdf |url-status=dead }}</ref> U tom dijelu njeno korito bilo je predmet regulacionih zahvata radi zaštite obala, infrastrukturnih objekata i smanjenja rizika od poplava pri obilnim padavinama.<ref name="strategija2013"/> === Kanjon Misoče === Prirodna cjelina Čemerske planine s kanjonom Misoče opisana je kao brdsko-planinsko područje s izraženom vertikalnom raščlanjenošću reljefa. Morfostrukturnu okosnicu lijeve dolinske strane čini Čemerska planina, pa se kanjon i planinski masiv posmatraju kao jedinstvena geomorfološka cjelina.<ref name="strategija2021" /> == Vodosnabdijevanje i zaštita == Općina Ilijaš i nadležne službe pripremile su elaborat i provele aktivnosti za usklađivanje zona sanitarne zaštite i zaštitnih mjera za izvorišta Mahmutovića Rijeka i rijeka Misoča.<ref name="vodostan">{{cite web |title=Zaštita rijeke Misoče ključ vodosnabdijevanja u općini Ilijaš |url=https://vodostan.ba/web/zastita-rijeke-misoce-kljuc-vodosnabdijevanja-u-opcini-ilijas/ |website=JKP "Vodostan" d.o.o. Ilijaš |date=2018 |access-date=12. 5. 2026}}</ref> Cilj određivanja zona sanitarne zaštite jest zaštita voda od zagađenja i uticaja koji mogu ugroziti higijensku ispravnost vode za piće i izdašnost izvorišta.<ref name="vodostan"/> Rijeka je bila predmet javne rasprave zbog vodozahvata i ekoloških posljedica u sušnim periodima. Portal Istinomjer zabilježio je 2021. navode udruženja građana o presušivanju Misoče ispod vodozahvata JKP "Vodostan", dok je preduzeće tvrdilo da vodu zahvata u skladu s vodnom dozvolom i u količini manjoj od dozvoljene.<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Ekološki problemi u BiH: Slučaj rijeke Misoče u Ilijašu |url=https://istinomjer.ba/ekoloski-problemi-u-bih-slucaj-rijeke-misoce-u-ilijasu/ |website=Istinomjer |date=25. 8. 2021 |access-date=12. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Misoča}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Ilijaš]] [[Kategorija:Pritoke Bosne]] lus0rehyztlbpz6vupg6qs1knzyte4j 0 534638 3917785 3894594 2026-08-12T21:19:17Z Z1KA 87045 3917785 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Semir Efendić | slika = Semir Efendić.jpg | opis_slike = | redoslijed = Načelnik [[Novi Grad (Sarajevo)|Općine Novi Grad Sarajevo]] | vrijeme_na_vlasti = 2012– | prethodnik = [[Damir Hadžić]] | nasljednik = | redoslijed2 = Predsjednik [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za Bosnu i Hercegovinu]] | vrijeme_na_vlasti2 = 7. novembar 2021– | prethodnik2 = [[Amer Jerlagić]] | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1983|9|4}} | mjesto_rođenja = [[Goražde]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = Semir Efendić | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | politička_stranka = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] (od 2021) | supružnik = Aida Efendić | djeca = 1 | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet Malaya]] | zanimanje = [[političar]] | vjera = | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Semir Efendić''' ([[Goražde]], 4. septembar 1983) bosanskohercegovački je [[političar]], načelnik [[Novi Grad (Sarajevo)|Općine Novi Grad Sarajevo]] i predsjednik [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za Bosnu i Hercegovinu]] (SBiH). Prvi put je za načelnika jedne od sarajevskih općina izabran 2012, a mandat je obnavljao na lokalnim izborima 2016, 2020. i 2024. Političku karijeru počeo je u [[Stranka demokratske akcije|Stranci demokratske akcije]] (SDA), koju je napustio 2021, kada je preuzeo rukovodstvo SBiH.<ref name="novigrad">{{cite web |title=Načelnik - mr. Semir Efendić |url=https://www.novigradsarajevo.ba/nacelnik/ |website=Općina Novi Grad Sarajevo |access-date=17. 5. 2026}}</ref><ref name="cin">{{cite web |title=Semir Efendić |url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/semir-efendic/ |website=Imovina političara u Bosni i Hercegovini |publisher=Centar za istraživačko novinarstvo |access-date=17. 5. 2026}}</ref> == Biografija i obrazovanje == Rođen je 4. septembra 1983. u [[Goražde|Goraždu]]. Osnovnu i srednju školu završio je u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Diplomirao je 2007. na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], na predmetu "Politička filozofija". Postdiplomski studij završio je na Fakultetu za ekonomiju i administraciju Univerziteta Malaya u [[Kuala Lumpur]]u, gdje je stekao zvanje magistra javne uprave.<ref name="novigrad"/> Oženjen je Aidom Efendić, s kojom živi u Sarajevu i ima kćerku.<ref name="cin"/> == Politička karijera == Politički je aktivan od 2001. u Stranci demokratske akcije. U stranačkim strukturama SDA bio je potpredsjednik Općinskog odbora Novi Grad Sarajevo, a javno je bio prepoznatljiv kao jedan od mlađih kadrova te stranke u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Semir Efendić |url=https://istinomjer.ba/akter/semir-efendic/ |website=Istinomjer.ba |access-date=17. 5. 2026}}</ref> Na lokalnim izborima 2012. izabran je za načelnika Općine Novi Grad Sarajevo. Mandat je obnovio 2016. kao kandidat koalicije SDA i [[Savez za bolju budućnost|Saveza za bolju budućnost BiH]], a 2020. ponovo je izabran za načelnika kao kandidat SDA.<ref name="cin"/> Nakon prelaska u Stranku za Bosnu i Hercegovinu, na lokalnim izborima 2024. osvojio je četvrti mandat na čelu Općine Novi Grad Sarajevo, nastupajući kao kandidat SBiH.<ref name="klix2024">{{cite web |title=Semir Efendić zabilježio svoj najbolji izborni rezultat ikad |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/semir-efendic-zabiljezio-svoj-najbolji-izborni-rezultat-ikad/241007043 |website=Klix.ba |date=7. 10. 2024 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> On je 2020. objavio audiosnimak koji je izazvao unutarstranačku aferu u SDA, poznatu u javnosti kao afera "Asim". Na snimku se govorilo o navodnom obećavanju zaposlenja u zamjenu za glasove u procesu izbora rukovodstva Kantonalnog odbora SDA Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/afera-asim-u-sudnici-pusteni-snimci-zavrsavanja-mlade-exbok|title=Afera Asim: U sudnici pušteni snimci ‘završavanja mlade’|website=Federalna|language=en|access-date=17. 5. 2026}}</ref> U aprilu 2021. napustio je SDA. Istog mjeseca potvrđeno je da ga je Predsjedništvo Stranke za Bosnu i Hercegovinu imenovalo za vršioca dužnosti predsjednika te stranke, čime je preuzeo političku organizaciju koju je osnovao [[Haris Silajdžić]].<ref name="fokus2021">{{cite web |title=Semir Efendić zvanično napustio SDA, imenovan za v.d. predsjednika SBiH |url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/semir-efendic-zvanicno-napustio-sda-imenovan-za-v-d-predsjednika-sbih/2050533/ |website=Fokus.ba |date=26. 4. 2021 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> Na petom kongresu SBiH, održanom u aprilu 2026, ponovo je izabran za predsjednika stranke.<ref name="sbih2026">{{cite web |title=Stranka za BiH obilježila 30 godina: Efendić ostaje na čelu stranke |url=https://sbih.ba/2026/04/11/stranka-za-bih-obiljezila-30-godina-efendic-ostaje-na-celu-stranke/ |website=Stranka za Bosnu i Hercegovinu |date=11. 4. 2026 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> === Kandidatura za Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === Stranka za Bosnu i Hercegovinu je 2026. najavila Efendićevu kandidaturu za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] na općim izborima 2026. Kandidatura je potvrđena u okviru odluke Predsjedništva SBiH da stranka nastupi na svim nivoima vlasti na izborima zakazanim za 4. oktobar 2026.<ref name="radiosarajevo2026">{{cite web |title=SBiH objavila imena kandidata: Semir Efendić za Predsjedništvo BiH, Begija Smajić za predsjednicu RS |url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/sbh-objavila-kandidate-semira-efendica-begiju-smajic/636600 |website=Radio Sarajevo |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> == Saobraćajna nesreća i presuda == U martu 2018. Efendić je učestvovao u saobraćajnoj nesreći u sarajevskoj ulici Zagrebačka, u kojoj je smrtno stradao pješak. Općinski sud u Sarajevu ga je 2021, nakon sporazuma o priznanju krivice, proglasio krivim za teško krivično djelo protiv sigurnosti javnog saobraćaja i izrekao mu uvjetnu osudu kojom je utvrđena kazna zatvora od jedne godine, s tim da se kazna ne izvrši ako u roku od tri godine ne počini novo krivično djelo.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/efendic-osudjen-na-godinu-uvjetno-zbog-saobracajne-nesrece/|title=Efendić osuđen na godinu uvjetno zbog saobraćajne nesreće|date=30. 4. 2021|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=17. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Efendić, Semir}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Goražde]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Stranke za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Bošnjački političari]] [[Kategorija:Uvjetno osuđeni]] 25p51gxgsc7py0qtj4cvcvychv3ey7z 0 535892 3917814 3914186 2026-08-12T23:29:03Z Bosancica by MK 173186 Standardizacija u kategoriji 3917814 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Charles Hubbard Judd | slika = Charles_Hubbard_Judd_(1873-1946).jpg | slika_širina = | naslov = Charles Hubbard Judd | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1873|2|20}} | mjesto_rođenja = [[Bareilly]], [[Britanska Indija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1946|7|18|1873|2|20}} | mjesto_smrti = [[Santa Barbara (Kalifornija)|Santa Barbara]], [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države]] | prebivalište = [[Sjedinjene Američke Države]] | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] ([[pedagoška psihologija]], [[socijalna psihologija]], [[eksperimentalna psihologija]]) * [[Pedagogija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Chicagu]] * [[Univerzitet Yale]] * [[Univerzitet u Cincinnatiju]] * [[Univerzitet u New Yorku]] * [[Univerzitet Wesleyan]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Leipzigu]] (doktorat, 1896) * [[Univerzitet Wesleyan]] (diploma, 1894) }} | doktorski_mentor = [[Wilhelm Wundt]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Guy Thomas Buswell]] * [[William Gray (pedagog)|William S. Gray]] }} | akademski_savjetnici = Andrew Campbell Armstrong | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Wilhelm Wundt]] * [[Andrew Campbell Armstrong]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * Razvoj nastavnih planova i programa u američkom srednjoškolskom obrazovanju * Teorija generalizacije u transferu učenja * Analiza procesa čitanja * Prijevod Wundtovih djela na engleski jezik }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = Predsjednik [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA, 1909) | religija = | fusnote = }} '''Charles Hubbard Judd''' bio je američki [[psihologija|psiholog]] i univerzitetski profesor. Smatra se jednim od najznačajnijih predstavnika rane [[pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] te je imao važnu ulogu u njenom razvoju kao samostalne naučne discipline. Zalagao se za primjenu eksperimentalnih i naučnih metoda u proučavanju obrazovanja te je nastojao da pedagoška istraživanja zasnuje na empirijskim dokazima, umjesto na isključivo teorijskim pretpostavkama.<ref name="Buswell_1947">{{cite journal |last=Buswell |first=G. T. |date=1947 |title=Charles Hubbard Judd (1873–1946) |journal=The American Journal of Psychology |volume=60 |issue=1 |pages=133–137 |url=https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/deceased_member_files/buswell_47.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1909. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |author=American Psychological Association |date=2026 |title=Former APA Presidents |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |website=APA.org |publisher=American Psychological Association |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Život i obrazovanje == Judd je rođen 20. februara 1873. u gradu [[Bareilly]] u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]], gdje su njegovi roditelji, Charles Wesley Judd i Sarah Hubbard Judd, djelovali kao američki metodistički misionari. Porodica se vratila u [[Sjedinjene Američke Države]] 1879, kada je Judd imao šest godina.<ref name="UChicago_Judd_Papers">{{cite web |author=University of Chicago Library |date=2006 |title=Guide to the Charles Hubbard Judd Papers 1925-1927 |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.JUDD |website=Library.uchicago.edu |publisher=University of Chicago Library |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Visoko obrazovanje započeo je na [[Univerzitet Wesleyan|Univerzitetu Wesleyan]] u [[Connecticut]]u, gdje je diplomirao 1894.<ref name="Buswell_1947" /> Tokom studija pohađao je predavanja kod profesora Andrewa Campbella Armstronga, koji ga je zainteresovao za oblast psihologije i usmjerio njegov daljnji akademski put.<ref name="Arnold_Sableski_2007">{{cite book |last1=Arnold |first1=Jackie Marshall |last2=Sableski |first2=Mary-Kate |date=2007 |chapter=Charles Hubbard Judd (1873-1946): A Leader in Silent and Oral Reading Instruction |title=Shaping the Reading Field: The Impact of Early Reading Pioneers, Scientific Research, and Progressive Ideas |editor1-last=Israel |editor1-first=Susan E. |editor2-last=Monaghan |editor2-first=E. Jennifer |publisher=International Reading Association |location=Newark |pages=73–91 |isbn=978-0-87207-598-6 |chapter-url=https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/deceased_member_files/a_leader_in_silent_and_oral_reading_instruction.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga odlazi u Njemačku na postdiplomski studij na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je ušao u krug studenata [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]], začetnika eksperimentalne psihologije.<ref name="Brock_1992">{{cite journal |last=Brock |first=Adrian C. |date=1992 |title=Charles Hubbard Judd: A Wundtian social psychologist in the United States |journal=Psychologie und Geschichte |volume=3 |issue=3/4 |pages=17–23 |url=https://www.academia.edu/15529826/Charles_Hubbard_Judd_A_Wundtian_Social_Psychologist_in_the_United_States_1992_ |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pod Wundtovim neposrednim mentorstvom, Judd je uspješno odbranio doktorsku disertaciju 1896.<ref name="Brock_1992" /> Strogi laboratorijski pristup i empirijska metodologija koje je usvojio u Leipzigu ostavili su trajan utjecajna njegov kasniji istraživački rad u Americi.<ref name="Buswell_1947" /> S ciljem približavanja ove metodologije engleskom govornom području, Judd je preveo Wundtovo klasično djelo ''Outlines of Psychology'' na engleski jezik.<ref name="Wundt_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1897 |title=Outlines of Psychology |translator=Charles Hubbard Judd |publisher=Wilhelm Engelmann |location=Leipzig |url=https://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/wundt.htm |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska karijera == Po povratku u Sjedinjene Američke Države 1896, Judd je prve dvije godine proveo kao instruktor u psihološkom laboratoriju na [[Univerzitet Wesleyan|Univerzitetu Wesleyan]].<ref name="Buswell_1947" /> Godine 1898. prelazi na [[Univerzitet New York]], gdje je predavao eksperimentalnu psihologiju, da bi od 1900. do 1901. godine radio kao profesor pedagogije i psihologije na [[Univerzitet u Cincinnatiju|Univerzitetu u Cincinnatiju]].<ref name="UCincinnati_History">{{cite web |author=University of Cincinnati |date=2026 |title=Department History to 1960 |url=https://www.artsci.uc.edu/natural-sciences/psychology/history.html |website=Artsci.uc.edu |publisher=University of Cincinnati |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njegov akademski uspon nastavlja se 1901. godine kada dolazi na [[Univerzitet Yale]] kao instruktor psihologije. Na Yaleu ubrzo napreduje u zvanje profesora, a u periodu od 1907. do 1909. godine uspješno je rukovodio tamošnjim psihološkim laboratorijem.<ref name="Freeman_1947">{{cite journal |last=Freeman |first=Frank N. |date=1947 |title=Reflections on the Personality and Professional Leadership of Charles Hubbard Judd |journal=The Elementary School Journal |volume=47 |issue=5 |pages=266–270 |publisher=The University of Chicago Press |url=https://www.jstor.org/stable/3202971 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Preokret u njegovoj karijeri nastupa 1909. kada biva imenovan za profesora i direktora Odsjeka za obrazovanje na [[Univerzitet u Chicagu|Univerzitetu u Chicagu]].<ref name="Boyer_2015">{{cite book |last=Boyer |first=John W. |date=2015 |title=Charles H. Judd, an Empire of Testing, and the 'Science of Education' at the University of Chicago |series=Occasional Papers on Higher Education |volume=25 |publisher=The College of the University of Chicago |location=Chicago |url=https://college.uchicago.edu/sites/default/files/documents/Boyer_Oc_Papers_XXV_WEB.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na ovoj poziciji proveo je skoro tri decenije, sve do svog penzionisanja 1938. Pod njegovim administrativnim i naučnim vodstvom, ovaj odsjek je postao vodeći centar za postdiplomske studije i napredna obrazovna istraživanja u državi. Nakon povlačenja sa univerziteta, Judd je preminuo 18. jula 1946. u Santa Barbari u Kaliforniji.<ref name="Buswell_1947" /> == Naučni rad i doprinos == Judd je bio jedan od vodećih zagovornika primjene naučnih metoda u obrazovanju. Smatrao je da nastavni planovi i programi i metode poučavanja trebaju biti zasnovani na rezultatima psiholoških istraživanja i eksperimentalno provjerenim činjenicama, a ne isključivo na teorijskim pretpostavkama.<ref name="Judd_1915">{{cite book |last=Judd |first=Charles Hubbard |date=1915 |title=Psychology of high-school subjects |publisher=Ginn and Company |location=Boston |url=https://ia801407.us.archive.org/17/items/in.ernet.dli.2015.206427/2015.206427.Psychology-Of_text.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> O vlastitom zaokretu prema proučavanju obrazovanja kasnije je napisao: {{Citat|Dobro se sjećam da sam jednom prilikom s velikim oduševljenjem držao predavanje o Weberovom zakonu grupi učitelja iz New Yorka, koji su pohađali moja predavanja kako bi povećali svoje plate. Tada me jedan sijedi učitelj prekinuo pitanjem: "Profesore, možete li nam objasniti kako ovo načelo možemo primijeniti da poboljšamo poučavanje djece?" To pitanje pamtim mnogo bolje nego vlastiti odgovor. Tada sam shvatio da najprije moram naučiti nešto o školama.<ref name="Van_Fleet_1976">{{cite journal |last=Van Fleet |first=Alanson A. |date=1976 |title=Charles Judd's Psychology of Schooling |journal=The Elementary School Journal |volume=76 |issue=8 |pages=455–463 |publisher=The University of Chicago Press |url=https://www.jstor.org/stable/1000301 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Ovo iskustvo označilo je prekretnicu u njegovom naučnom radu te ga usmjerilo prema sistematskom proučavanju procesa učenja, nastave i školskog obrazovanja.<ref name="Van_Fleet_1976" /> Godine 1903. objavio je utjecajnu knjigu ''Genetic Psychology for Teachers'', kojom je postavio osnove za sistematsku psihološku analizu školskih nastavnih planova i programa. Za razliku od nekih svojih savremenika, poput [[Edward Thorndike|Edwarda Thorndikea]] koji se fokusirao na učenje putem pokušaja i pogrešaka, Judd je razvio poznatu teoriju generalizacije u transferu učenja.<ref name="Buswell_1947" /> Prema ovoj teoriji, sposobnost primjene naučenog u novim situacijama ne zavisi od ponavljanja identičnih elemenata, već od sposobnosti učenika da razumije, generalizuje i apstrahuje opća načela i odnose. Značajan doprinos dao je i eksperimentalnom proučavanju procesa čitanja. U saradnji sa svojim istaknutim doktorantom [[Guy Thomas Buswell|Guyjem Thomasom Buswellom]], provodio je laboratorijska istraživanja pokreta očiju tokom čitanja, što je omogućilo dublje razumijevanje razlika između glasnog i tihog čitanja te mehanizama učenja kod djece.<ref name="Judd_Buswell_1922">{{cite book |last1=Judd |first1=Charles Hubbard |last2=Buswell |first2=Guy Thomas |date=1922 |title=Silent reading: A study of the various types |publisher=University of Chicago |location=Chicago |url=https://archive.org/details/silentreadingstu00judduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pored doprinosa pedagoškoj psihologiji, Judd je dao značajan doprinos i [[socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]]. U djelu ''The Psychology of Social Institutions'' (1926) zastupao je stav da ljudski kognitivni razvoj i viši mentalni procesi nisu isključivo biološki uslovljeni, već da su u velikoj mjeri oblikovani društvenim institucijama, jezikom i kulturnim alatima razvijenim kroz historiju.<ref name="Judd_1926">{{cite book |last=Judd |first=Charles Hubbard |date=1926 |title=The psychology of social institutions |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://wellcomecollection.org/works/u422jp8w/items |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Odabrana djela == * [https://archive.org/details/geneticpsycholo00juddgoog Genetic Psychology for Teachers] (1903) * [https://ia801407.us.archive.org/17/items/in.ernet.dli.2015.206427/2015.206427.Psychology-Of_text.pdf Psychology of High-School Subjects] (1915) * [https://books.google.kg/books?id=CoECAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_read#v=onepage&q&f=false Lessons in Community and National Life] (s Leonom Carrollom Marshallom, 1918) * [https://archive.org/details/silentreadingstu00judduoft Silent Reading: A Study of the Various Types] (s Guyem Thomasom Buswellom, 1922) * [https://wellcomecollection.org/works/u422jp8w/items The Psychology of Social Institutions] (1926) * Education as Cultivation of the Higher Mental Processes (1936) == Također pogledajte == * [[Pedagoška psihologija]] * [[Pedagoška psihologija]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Wilhelm Wundt]] * [[Edward Thorndike]] * [[John Dewey]] * [[Guy Thomas Buswell]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.JUDD Arhivska građa Charlesa Hubbarda Judda] na sajtu Biblioteke Univerziteta u Chicagu {{en simbol}} * [https://college.uchicago.edu/sites/default/files/documents/Boyer_Oc_Papers_XXV_WEB.pdf ''Charles H. Judd, an Empire of Testing, and the "Science of Education" at the University of Chicago''] – Monografija Johna W. Boyera o doprinosu Charlesa Judda razvoju pedagoških nauka na Univerzitetu u Chicagu {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Judd, Charles Hubbard}} [[Kategorija:Rođeni 1873.]] [[Kategorija:Umrli 1946.]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Pedagoški psiholozi]] gef35fyth4zcmzzsy2c0fqxbvg9yu5g 0 536359 3917739 3915360 2026-08-12T14:46:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917739 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}}{{Čišćenje}}{{Standardi}} {{Infokutija vojno lice | ime = Mihajlo Petrović | slika = | opis = | veličina = | datum rođenja = | mjesto rođenja = [[Beograd]], [[SFRJ]] | datum smrti = 25. oktobar 1992. | mjesto smrti = [[Šešićka planina]], [[Travnik]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = Srbin | nadimak = | titule = | pripadnost = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | služba = | čin = major | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | bitke = | vojska = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | rod = | jedinice = Prvi vlašićki odred | komandovao = Prvi vlašićki odred | odlikovanja = [[Orden Zlatni ljiljan]]; [[Orden Zlatni grb s mačevima]] }} '''Mihajlo Petrović''' (rođen u [[Beograd]]u – 25. oktobar 1992, [[Vlašić]]) bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i major [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] ostao je u [[Travnik]]u nakon povlačenja jedinice JNA, te se stavio na raspolaganje [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalnoj odbrani Republike Bosne i Hercegovine]]. Kasnije je komandovao odredom sastavljenim uglavnom od prognanih stanovnika sela [[Mudrike]] na području Vlašića. Poginuo je 25. oktobra 1992. godine od posljedica eksplozije mine na području Vlašića. Posthumno je odlikovan [[Zlatni ljiljan|Zlatnim ljiljanom]] i [[Zlatni grb s mačevima|Zlatnim grbom s mačevima]].<ref name="Travnik2020">{{cite web |url=https://travnik.ba/na-danasnji-dan-preminuo-je-major-mihajlo-petrovic/ |title=Na današnji dan poginuo je major Mihajlo Petrović legenda odbrane! |website=Travnik.ba |date=2020-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref><ref name="Travnik2018">{{cite web |url=https://travnik-grad.info/obiljezena-godisnjica-pogibije-legendarnog-majora-mihajla-petrovica/ |title=Obilježena godišnjica pogibije legendarnog majora Mihajla Petrovića |website=Travnik-grad.info |date=2018-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Biografija == === Rani život i služba u JNA === Petrović je rođen u Beogradu, gdje je proveo dio ranog života. Bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i imao čin majora, po struci je bio magistar [[Elektrotehnika|elektrotehnike]].<ref name="Senzor2024">{{cite web |url=https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |title=Mihajlo Petrović: Rođeni Beograđanin koji je branio BiH |website=Senzor.ba |date=2024-06-05 |access-date=2026-07-30 |archive-date=20. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520224726/https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |url-status=dead }}</ref> Godine 1975. došao je u Travnik. U Travniku je živio sa suprugom Anom i djecom.<ref name="RadioSarajevo2016">{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/ja-sam-srbin-iz-beograda-i-dosao-sam-ovdje-da-se-borim-sa-vama/242228 |title=„Ja sam Srbin iz Beograda i došao sam ovdje da se borim sa vama“ |website=RadioSarajevo.ba |date=2016-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref> === Ostanak u Travniku === U proljeće 1992, nakon početka rata u Bosni i Hercegovini, jedinica JNA kojoj je Petrović pripadao napustila je Travnik. Petrović je odlučio ostati u Travniku i staviti se na raspolaganje Teritorijalnoj odbrani Republike Bosne i Hercegovine.<ref name="RadioSarajevo2016"/><ref name="Travnik2020"/> Petrović nije prihvatio poziv porodice da se vrati u Beograd, niti prijedlog porodice svoje supruge da se preseli u Zagreb. U Travniku su s njim ostali supruga Ana i njihova djeca.<ref name="RadioSarajevo2016"/> Dio Mudričana u početku je s nepovjerenjem prihvatio činjenicu da ih vodi Srbin iz Beograda. Međutim, tokom obuke i zajedničkog ratovanja Petrović je stekao njihovo povjerenje.<ref name="Miruh2016"/> Petrović je grupu boraca prethodno obučavao u Travniku, nakon čega je zajedno s njima otišao na područje Vlašića. Na Vlašiću je formiran Prvi vlašićki odred, čiji je prvi komandant bio Petrović. Odred je brojao između dvije i tri stotine boraca.<ref name="Miruh2016"/> === Djelovanje na Vlašiću === Petrović i pripadnici odreda djelovali su na području Šešićke planine i drugih položaja na Vlašiću. Odred je učestvovao u borbama protiv snaga [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], uključujući diverzantske akcije i napade na položaje na području Vlašića.<ref name="Miruh2016"/> U jednom intervjuu koji se pripisuje Petroviću, a koji je 26. juna 1992. objavila TVBiH, govorio je o prognanicima iz Bosanske krajine i stanovnicima Vlašića. Njegove izjave iz tog perioda kasnije su više puta citirane u medijskim tekstovima o njegovom ratnom angažmanu.<ref name="RadioSarajevo2019">{{cite web |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-petrovica-beogradanin-koji-je-odlucio-dati-zivot-za-bosnu/355192 |title=Sjećanje na majora Petrovića: Beograđanin koji je odlučio dati život za Bosnu |website=RadioSarajevo.ba |date=2019-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref> U intervjuu je, između ostalog, rekao: {{citat|Nakon razaranja Turbeta i Karaule i susreta kolona prognanih sa područja Bosanske krajine, postao sam veći Musliman od svih bosanskohercegovačkih Muslimana. A na Drini i Savi biću veći Srbin od svih bosanskohercegovačkih Srba.|Mihajlo Petrović, prema navodu RadioSarajevo.ba, 26. juni 1992.}} == Pogibija == Krajem oktobra 1992, nakon pada [[Jajce|Jajca]], komanda u Travniku donijela je odluku o povlačenju dijela snaga sa položaja na Šešićkoj planini. Petrović je nakon toga učestvovao u postavljanju mina na području položaja koje su napuštali.<ref name="Miruh2016"/> Dana 25. oktobra 1992. Petrović je smrtno stradao od posljedica eksplozije mine na području Vlašića, u blizini kote Mlakva. Petrović je stradao tokom postavljanja mina.<ref name="Miruh2016"/><ref name="Avaz2014"/> Nakon ranjavanja Petrović je prebačen prema Travniku, a potom je upućen prema [[Zenica|Zenici]], ali je tokom transporta preminuo.<ref name="Miruh2016"/> == Sahrana == Petrović je sahranjen 27. oktobra 1992. na šehidskom mezarju kod [[Lukačka džamija|Lukačke džamije]] u Travniku.<ref name="RadioSarajevo2021">{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-mihajla-petrovica-ukopan-je-prekriven-zastavom-s-ljiljanima/434925 |title=Sjećanje na majora Mihajla Petrovića: Ukopan je prekriven zastavom s ljiljanima... |website=RadioSarajevo.ba |date=2021-10-27 |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Odlikovanja == Mihajlo Petrović bio je dobitnik ratnih priznanja Armije Republike Bosne i Hercegovine, [[Zlatni ljiljan|Zlatnog ljiljana]] i [[Orden zlatnog grba s mačevima|Zlatnog grba s mačevima]].<ref name="Travnik2018"/><ref name="Travnik2020"/> == Sjećanje == Njegova biografija i ratni put obrađeni su u dokumentarnom filmu ''[[Junak umire jednom]]'', koji je režirao [[Avdo Huseinović]]. Film se bavi Srbima koji su se tokom rata borili u sastavu Armije Republike Bosne i Hercegovine, a naslov je preuzet iz poznatog Petrovićevog ratnog govora.<ref name="RadioSarajevo2019"/> O Petroviću su njegovi saborci sa Vlašića pjevali pjesme i bećarce. Jedan od stihova koji se navodi u kasnijim zapisima glasi: {{citat|Po Travniku raja priča: Eto našeg Petrovića! Hrabre borce on nam vodi Da živimo u slobodi!|Saborci Mihajla Petrovića, prema kasnijim zapisima}} == Vidi još == * [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Travnik]] * [[Vlašić]] * [[Jovan Divjak]] * [[Srbi u Armiji Republike Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske poveznice == * [https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ Mihajlo Petrović: Rođeni Beograđanin koji je branio BiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260520224726/https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |date=20. 5. 2026 }} * [https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-petrovica-beogradanin-koji-je-odlucio-dati-zivot-za-bosnu/355192 Sjećanje na majora Petrovića: Beograđanin koji je odlučio dati život za Bosnu] * [https://travnik.ba/na-danasnji-dan-preminuo-je-major-mihajlo-petrovic/ Na današnji dan poginuo je major Mihajlo Petrović legenda odbrane!] {{DEFAULTSORT:Petrović, Mihajlo }} [[Kategorija:Oficiri Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Oficiri Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Srbi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Umrli 1992.]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Travnik]] [[Kategorija:Dobitnici odlikovanja Armije Republike Bosne i Hercegovine]] poxiu2ylv8k4pciuu04ryaud7iheejx 3917826 3917739 2026-08-13T03:54:37Z Bosancica by MK 173186 Samo postavljena slika u infokutiju 3917826 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}}{{Čišćenje}}{{Standardi}} {{Infokutija vojno lice | ime = Mihajlo Petrović | slika = Mihajlo Petrović (major Armije RBiH).jpg | opis = | veličina = | datum rođenja = | mjesto rođenja = [[Beograd]], [[SFRJ]] | datum smrti = 25. oktobar 1992. | mjesto smrti = [[Šešićka planina]], [[Travnik]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = Srbin | nadimak = | titule = | pripadnost = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | služba = | čin = major | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | bitke = | vojska = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | rod = | jedinice = Prvi vlašićki odred | komandovao = Prvi vlašićki odred | odlikovanja = [[Orden Zlatni ljiljan]]; [[Orden Zlatni grb s mačevima]] }} '''Mihajlo Petrović''' (rođen u [[Beograd]]u – 25. oktobar 1992, [[Vlašić]]) bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i major [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] ostao je u [[Travnik]]u nakon povlačenja jedinice JNA, te se stavio na raspolaganje [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalnoj odbrani Republike Bosne i Hercegovine]]. Kasnije je komandovao odredom sastavljenim uglavnom od prognanih stanovnika sela [[Mudrike]] na području Vlašića. Poginuo je 25. oktobra 1992. godine od posljedica eksplozije mine na području Vlašića. Posthumno je odlikovan [[Zlatni ljiljan|Zlatnim ljiljanom]] i [[Zlatni grb s mačevima|Zlatnim grbom s mačevima]].<ref name="Travnik2020">{{cite web |url=https://travnik.ba/na-danasnji-dan-preminuo-je-major-mihajlo-petrovic/ |title=Na današnji dan poginuo je major Mihajlo Petrović legenda odbrane! |website=Travnik.ba |date=2020-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref><ref name="Travnik2018">{{cite web |url=https://travnik-grad.info/obiljezena-godisnjica-pogibije-legendarnog-majora-mihajla-petrovica/ |title=Obilježena godišnjica pogibije legendarnog majora Mihajla Petrovića |website=Travnik-grad.info |date=2018-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Biografija == === Rani život i služba u JNA === Petrović je rođen u Beogradu, gdje je proveo dio ranog života. Bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i imao čin majora, po struci je bio magistar [[Elektrotehnika|elektrotehnike]].<ref name="Senzor2024">{{cite web |url=https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |title=Mihajlo Petrović: Rođeni Beograđanin koji je branio BiH |website=Senzor.ba |date=2024-06-05 |access-date=2026-07-30 |archive-date=20. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520224726/https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |url-status=dead }}</ref> Godine 1975. došao je u Travnik. U Travniku je živio sa suprugom Anom i djecom.<ref name="RadioSarajevo2016">{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/ja-sam-srbin-iz-beograda-i-dosao-sam-ovdje-da-se-borim-sa-vama/242228 |title=„Ja sam Srbin iz Beograda i došao sam ovdje da se borim sa vama“ |website=RadioSarajevo.ba |date=2016-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref> === Ostanak u Travniku === U proljeće 1992, nakon početka rata u Bosni i Hercegovini, jedinica JNA kojoj je Petrović pripadao napustila je Travnik. Petrović je odlučio ostati u Travniku i staviti se na raspolaganje Teritorijalnoj odbrani Republike Bosne i Hercegovine.<ref name="RadioSarajevo2016"/><ref name="Travnik2020"/> Petrović nije prihvatio poziv porodice da se vrati u Beograd, niti prijedlog porodice svoje supruge da se preseli u Zagreb. U Travniku su s njim ostali supruga Ana i njihova djeca.<ref name="RadioSarajevo2016"/> Dio Mudričana u početku je s nepovjerenjem prihvatio činjenicu da ih vodi Srbin iz Beograda. Međutim, tokom obuke i zajedničkog ratovanja Petrović je stekao njihovo povjerenje.<ref name="Miruh2016"/> Petrović je grupu boraca prethodno obučavao u Travniku, nakon čega je zajedno s njima otišao na područje Vlašića. Na Vlašiću je formiran Prvi vlašićki odred, čiji je prvi komandant bio Petrović. Odred je brojao između dvije i tri stotine boraca.<ref name="Miruh2016"/> === Djelovanje na Vlašiću === Petrović i pripadnici odreda djelovali su na području Šešićke planine i drugih položaja na Vlašiću. Odred je učestvovao u borbama protiv snaga [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], uključujući diverzantske akcije i napade na položaje na području Vlašića.<ref name="Miruh2016"/> U jednom intervjuu koji se pripisuje Petroviću, a koji je 26. juna 1992. objavila TVBiH, govorio je o prognanicima iz Bosanske krajine i stanovnicima Vlašića. Njegove izjave iz tog perioda kasnije su više puta citirane u medijskim tekstovima o njegovom ratnom angažmanu.<ref name="RadioSarajevo2019">{{cite web |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-petrovica-beogradanin-koji-je-odlucio-dati-zivot-za-bosnu/355192 |title=Sjećanje na majora Petrovića: Beograđanin koji je odlučio dati život za Bosnu |website=RadioSarajevo.ba |date=2019-10-25 |access-date=2026-07-30 }}</ref> U intervjuu je, između ostalog, rekao: {{citat|Nakon razaranja Turbeta i Karaule i susreta kolona prognanih sa područja Bosanske krajine, postao sam veći Musliman od svih bosanskohercegovačkih Muslimana. A na Drini i Savi biću veći Srbin od svih bosanskohercegovačkih Srba.|Mihajlo Petrović, prema navodu RadioSarajevo.ba, 26. juni 1992.}} == Pogibija == Krajem oktobra 1992, nakon pada [[Jajce|Jajca]], komanda u Travniku donijela je odluku o povlačenju dijela snaga sa položaja na Šešićkoj planini. Petrović je nakon toga učestvovao u postavljanju mina na području položaja koje su napuštali.<ref name="Miruh2016"/> Dana 25. oktobra 1992. Petrović je smrtno stradao od posljedica eksplozije mine na području Vlašića, u blizini kote Mlakva. Petrović je stradao tokom postavljanja mina.<ref name="Miruh2016"/><ref name="Avaz2014"/> Nakon ranjavanja Petrović je prebačen prema Travniku, a potom je upućen prema [[Zenica|Zenici]], ali je tokom transporta preminuo.<ref name="Miruh2016"/> == Sahrana == Petrović je sahranjen 27. oktobra 1992. na šehidskom mezarju kod [[Lukačka džamija|Lukačke džamije]] u Travniku.<ref name="RadioSarajevo2021">{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-mihajla-petrovica-ukopan-je-prekriven-zastavom-s-ljiljanima/434925 |title=Sjećanje na majora Mihajla Petrovića: Ukopan je prekriven zastavom s ljiljanima... |website=RadioSarajevo.ba |date=2021-10-27 |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Odlikovanja == Mihajlo Petrović bio je dobitnik ratnih priznanja Armije Republike Bosne i Hercegovine, [[Zlatni ljiljan|Zlatnog ljiljana]] i [[Orden zlatnog grba s mačevima|Zlatnog grba s mačevima]].<ref name="Travnik2018"/><ref name="Travnik2020"/> == Sjećanje == Njegova biografija i ratni put obrađeni su u dokumentarnom filmu ''[[Junak umire jednom]]'', koji je režirao [[Avdo Huseinović]]. Film se bavi Srbima koji su se tokom rata borili u sastavu Armije Republike Bosne i Hercegovine, a naslov je preuzet iz poznatog Petrovićevog ratnog govora.<ref name="RadioSarajevo2019"/> O Petroviću su njegovi saborci sa Vlašića pjevali pjesme i bećarce. Jedan od stihova koji se navodi u kasnijim zapisima glasi: {{citat|Po Travniku raja priča: Eto našeg Petrovića! Hrabre borce on nam vodi Da živimo u slobodi!|Saborci Mihajla Petrovića, prema kasnijim zapisima}} == Vidi još == * [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Travnik]] * [[Vlašić]] * [[Jovan Divjak]] * [[Srbi u Armiji Republike Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske poveznice == * [https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ Mihajlo Petrović: Rođeni Beograđanin koji je branio BiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260520224726/https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |date=20. 5. 2026 }} * [https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-petrovica-beogradanin-koji-je-odlucio-dati-zivot-za-bosnu/355192 Sjećanje na majora Petrovića: Beograđanin koji je odlučio dati život za Bosnu] * [https://travnik.ba/na-danasnji-dan-preminuo-je-major-mihajlo-petrovic/ Na današnji dan poginuo je major Mihajlo Petrović legenda odbrane!] {{DEFAULTSORT:Petrović, Mihajlo }} [[Kategorija:Oficiri Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Oficiri Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Srbi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Umrli 1992.]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Travnik]] [[Kategorija:Dobitnici odlikovanja Armije Republike Bosne i Hercegovine]] tlw2n22tvavxw3i72hqhdvgeqlnsybj 0 536408 3917755 3915797 2026-08-12T16:32:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917755 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mirjana Krizmanić | slika = Mirjana Krizmanić.jpg | slika_širina = 200px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1936|1|28}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2024|3|17|1936|1|28}} | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Zagreb]] | državljanstvo = [[Hrvatska|Hrvatsko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Klinička psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] }} | radna_institucija = Filozofski fakultet [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]] | alma_mater = Filozofski fakultet [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje Katedre za kliničku psihologiju na Filozofskom fakultetu u Zagrebu * Razvoj i standardizacija psiholoških mjernih instrumenata * Popularizacija psihologije }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Božidar Adžija" (1985) * Nagrada "Ramiro Bujas" (1993) * Povelja Filozofskog fakulteta u Zagrebu (1999) * Nagrada "Ramiro Bujas" (2005) * Nagrada "Marko Marulić" (2007) * Nagrada "Ramiro Bujas" za životno djelo (2007) * Nagrada "Zagrepčanka godine" (2009) * Nagrada "Miko Tripalo" (2013) }} | religija = | fusnote = }} '''Mirjana Krizmanić''' (28. januar 1936 – 17. mart 2024) bila je [[Hrvatska|hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]], univerzitetska profesorica i autorica stručnih i popularno-naučnih knjiga iz područja psihologije. Veći dio akademske karijere provela je na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], gdje je 1972. osnovala Katedru za kliničku psihologiju, kojom je rukovodila gotovo tri decenije.<ref name="Tportal_NS_Hina_PreminulaMirjanaKrizmanic_2024">{{cite web |last=N.S./Hina |title=Preminula poznata psihologinja Mirjana Krizmanić |url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/preminula-poznata-psihologinja-mirjana-krizmanic-20240317 |publisher=Tportal.hr |date=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Smatra se jednom od najznačajnijih hrvatskih stručnjakinja u području [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Zdravstvena psihologija|zdravstvene psihologije]] te jednom od najpoznatijih autora koje su psihologiju približile široj javnosti. == Život i rad == Rođena je u [[Zagreb]]u, gdje je završila osnovno i srednje obrazovanje. Na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]] diplomirala je [[Psihologija|psihologiju]] 1960, nakon čega je započela akademsku karijeru na istom fakultetu.<ref name="HPK_InMemoriam_MirjanaKrizmanic_2024">{{cite web |title=In memoriam prof. Mirjana Krizmanić |url=https://www.psiholoska-komora.hr/novost/in-memoriam-prof.-mirjana-krizmanic-117/ |publisher=Hrvatska psihološka komora |year=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1971. stekla je doktorat odbranom disertacije ''Utjecaj ranog iskustva na kasnije ponašanje štakora''.<ref name="DalmatinskiPortal_NM_2024">{{cite web |last=N. M. |title=TUŽNA VIJEST Preminula poznata hrvatska psihologinja Mirjana Krizmanić |url=https://dalmatinskiportal.hr/tuzna-vijest-preminula-poznata-hrvatska-psihologinja-mirjana-krizmanic |publisher=Dalmatinski portal |year=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1972. osnovala je Katedru za kliničku psihologiju Filozofskog fakulteta u Zagrebu,<ref name="DalmatinskiPortal_NM_2024" /> kojom je rukovodila gotovo tri decenije, sve do penzionisanja krajem 2000. Predavala je predmete [[klinička psihologija]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvena psihologija]], psihologija ometenih u razvoju i [[Savjetodavna psihologija|psihologijsko savjetovanje]]<ref name="MojRazvoj_Savjet_MirjanaKrizmanic">{{cite web |title=Savjet portala: Mirjana Krizmanić |url=https://www.mojrazvoj.com/o-nama/savjet-clanovi/savjet-krizmanic |publisher=MojRazvoj.com |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> te odgojila brojne generacije psihologa.<ref name="Vecernji_Kovacevic_2024">{{cite web |last=Kovačević |first=Radmila |title=Obrazovala je generacije, a njezina nastava bila je nezaboravna |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/obrazovala-je-generacije-a-njezina-nastava-bila-je-nezaboravna-1754641 |publisher=Večernji.hr |date=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Nacional_IntimnaPrica_MirjanaKrizmanic_2021">{{cite web |last=Nacional |title=INTIMNA PRIČA UGLEDNE ZNANSTVENICE: ‘Da me otac razmazio, sad bih bila u kolicima’ |url=https://www.nacional.hr/intimna-prica-ugledne-znanstvenice-da-me-otac-razmazio-sad-bih-bila-u-kolicima-2/ |publisher=Nacional |date=2021 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Njena naučna istraživanja bila su usmjerena na kvalitet života, smisao za humor, psihološku dobrobit i prilagođavanje na stresne životne okolnosti. Zajedno s [[Vladimir Kolesarić|Vladimirom Kolesarićem]] razvila je i prilagodila više psiholoških mjernih instrumenata, među kojima su najpoznatiji ''Skala kvalitete življenja'' i ''HOPA – Test za ispitivanje smisla za humor''.<ref name="Krizmanic_QualityOfLife_1994">{{cite journal |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |last3=Janig |first3=Herbert |title=Cross-cultural validation of a psychological model of "Quality of life" concept |url=https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/527/33182436.pdf |journal=Review of Psychology |volume=1 |issue=1 |year=1994 |pages=29–36 |format=PDF |access-date=1. 8. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> Ovi instrumenti korišteni su u brojnim naučnim istraživanjima i ostali u širokoj primjeni na području bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Tokom i nakon [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]] posvetila se pružanju psihološke pomoći civilnim žrtvama rata, [[Izbjeglica|izbjeglicama]] i osobama s [[Invalidnost|invaliditet]]om. Bila je među osnivačima humanitarnog udruženja ''Dobrobit'', koja je pružala psihosocijalnu pomoć i organizovala edukacije iz tog područja.<ref name="Dnevno_IJ_PreminulaMirjanaKrizmanic_2024">{{cite web |last=I. J. |title=Preminula je Mirjana Krizmanić, poznata hrvatska psihologinja |url=https://www.dnevno.hr/vijesti/preminula-je-mirjana-krizmanic-poznata-hrvatska-psihologinja-2363393/ |publisher=Dnevno.hr |date=2024 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Nakon penzionisanja nastavila je naučni i publicistički rad. Objavila je veći broj popularno-naučnih knjiga u kojima je psihološka znanja predstavljala širokoj publici na pristupačan način, pri čemu je naglašavala važnost naučno zasnovanih spoznaja i kritički se odnosila prema literaturi iz područja samopomoći koja nije bila zasnovana na naučnim dokazima.<ref>Večernji list, intervju s Mirjanom Krizmanić.</ref> == Bibliografija == Tokom svoje akademske i književne karijere objavila je oko 70 naučnih i stručnih radova, dvadesetak poglavlja u knjigama, više stručnih i popularno-naučnih knjiga, sedam priručnika za primjenu psiholoških mjernih instrumenata te razvila ili prilagodila dvadeset psiholoških mjernih instrumenata.<ref name="NajboljeKnjige_MirjanaKrizmanic">{{cite web |title=Mirjana Krizmanić |url=https://www.najboljeknjige.com/autor/mirjana-krizmanic |publisher=Najbolje knjige |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> === Djela === * ''HOPA – Test za ispitivanje smisla za humor'' (1994) * ''Tolerancija u svakidašnjem životu: Psihologija tolerancije'' (2003)<ref name="Krizmanic_Kolesaric_Tolerancija_2003">{{cite book |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |title=Tolerancija u svakidašnjem životu: Psihologija tolerancije |url=https://www.nakladaslap.com/knjige/pregled/tolerancija-u-svakidasnjem-zivotu-psihologija-tolerancije-8383 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-215-7 |pages=155 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Psihologijski rječnik'' (2005)<ref name="Petz_PsihologijskiRjecnik_2005">{{cite book |editor-last=Petz |editor-first=Boris |last1=Furlan |first1=Ivan |last2=Kljajić |first2=Slavko |last3=Kolesarić |first3=Vladimir |last4=Krizmanić |first4=Mirjana |last5=Szabo |first5=Silvija |last6=Šverko |first6=Branimir |title=Psihologijski rječnik |url=https://www.nakladaslap.com/knjige/pregled/psihologijski-rjecnik-8312 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |year=2005 |isbn=953-191-265-3 |pages=578 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Tkanje života'' (2009) * ''U ljubavi i bez nje'' (2011) * ''A što sad?: Upute za suočavanje sa životnim nevoljama'' (2012)<ref name="Krizmanic_AStoSad_2012">{{cite book |last=Krizmanić |first=Mirjana |title=A što sad?: Upute za suočavanje sa životnim nevoljama |url=https://mvinfo.hr/knjiga/8152/a-sto-sad-upute-za-suocavanje-sa-zivotnim-nevoljama |publisher=Profil |location=Zagreb |year=2012 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''O životinjama i njihovim ljudima'' (2016)<ref name="HPD_OZivotinjamaINjihovimLjudima">{{cite web |title=O životinjama i njihovim ljudima - predstavljanje nove knjige prof. Krizmanić |url=https://www.psihologija.hr/vijesti/clanak/o-zivotinjama-i-njihovim-ljudima-predstavljanje-nove-knjige-prof-krizmanic.html |publisher=Hrvatsko psihološko društvo |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> === Naučni radovi === * Neke karakteristike novih testova za ispitivanje smisla za humor (1982)<ref name="Krizmanic_SmisaoZaHumor_1982">{{cite journal |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |last3=Rohaček |first3=Antun |last4=Vizek Vidović |first4=Vlasta |title=Neke karakteristike novih testova za ispitivanje smisla za humor |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-casopis/207471 |journal=Primijenjena psihologija |volume=3 |year=1982 |pages=1–6 |issn=0351-2649 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * A salutogenic model of psychosocial help (1996)<ref name="Krizmanic_Kolesaric_SalutogenicModel_1996">{{cite journal |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |title=A salutogenic model of psychosocial help |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-casopis/84002 |journal=Review of Psychology |volume=3 |issue=1–2 |year=1996 |pages=69–76 |issn=1330-6812 |eissn=1849-0905 |access-date=1. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Psihološke posljedice traumatskih događaja i kvaliteta življenja (2000)<ref name="Krizmanic_Kolesaric_PsiholoskePosljedice_2000">{{cite conference |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Kolesarić |first2=Vladimir |chapter=Psihološke posljedice traumatskih događaja i kvaliteta življenja |title=XII. Dani psihologije u Zadru |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-skup/479904 |location=Zadar |year=2000 |pages=41 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * Stabilnost psiholoških promjena izazvanih traumatskim događajima (2000)<ref name="Kolesaric_Krizmanic_StabilnostPsiholoskihPromjena_2000">{{cite conference |last1=Kolesarić |first1=Vladimir |last2=Krizmanić |first2=Mirjana |chapter=Stabilnost psiholoških promjena izazvanih traumatskim događajima |title=XII. Dani psihologije u Zadru |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-skup/479896 |location=Zadar |year=2000 |pages=36 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * Okrugli stol: Jesmo li s MMPI-2 poboljšali kliničku procjenu? (2003)<ref name="Krizmanic_MMPI2_DaniRamiraBujasa_2003">{{cite conference |last1=Krizmanić |first1=Mirjana |last2=Vračić |first2=Ivan |last3=Hauptfeld |first3=Valerija |last4=Pačić-Turk |first4=Ljiljana |last5=Akrap |first5=Leonida |last6=Bencarić |first6=Zrinka |last7=Jokić-Begić |first7=Nataša |last8=Lauri-Korajlija |first8=Anita |last9=Brajković |first9=Lovorka |last10=Galić |first10=Slavka |chapter=Okrugli stol: Jesmo li s MMPI-2 poboljšali kliničku procjenu? |title=Sažeci priopćenja 16. Dani Ramira Bujasa |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-skup/699428 |publisher=Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |location=Zagreb |year=2003 |pages=56 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> === Prevodilaštvo === * [[David Wechsler|Wechsler, David]]: ''WISC-IV HR. Wechslerov test ineligencije za djecu'' – IV. izdanje. Hrvatska adaptacija. Priručnik za primjenu i bodovanje<ref name="Wechsler_WISC_IV_HR_2009">{{cite book |last=Wechsler |first=David |title=WISC-IV HR. Wechslerov test inteligencije za djecu - IV. izdanje. Hrvatska adaptacija. Priručnik za primjenu i bodovanje |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/knjiga/6870 |editor-last=Matešić |editor-first=Krunoslav |translator-last=Krizmanić |translator-first=Mirjana |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |year=2009 |isbn=978-953-191-332-4 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Priručnik za Freiburški inventar ličnosti (FPI-R)'', prijevod 7. prerađenog izdanja<ref name="Fahrenberg_FPI_R_2007">{{cite book |last1=Fahrenberg |first1=Jochen |last2=Hampel |first2=Rainer |last3=Selg |first3=Herbert |title=Priručnik za Freiburški inventar ličnosti (FPI-R), prijevod 7. prerađenog izdanja |url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/knjiga/4903 |editor-last1=Fahrenberg |editor-first1=Jochen |editor-last2=Hampel |editor-first2=Rainer |editor-last3=Selg |editor-first3=Herbert |editor-last4=Matešić |editor-first4=Krunoslav |translator-last=Krizmanić |translator-first=Mirjana |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |year=2007 |isbn=978-953-191-307-2 |access-date=1. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Nagrade == * Republička nagrada "Božidar Adžija" za naučni rad (1985) * Nagrada "Ramiro Bujas" za doprinos afirmaciji psihologije (1993) * Povelja Filozofskog fakulteta Univerziteta u Zagrebu (1999) * Nagrada "Ramiro Bujas" za ''Psihologijski rječnik'' (koautor) (2005) * Nagrada "Marko Marulić" za doprinos [[Primijenjena psihologija|primijenjenoj psihologiji]] (2007) * Nagrada "Ramiro Bujas" za životno djelo (2007) * Nagrada "Zagrepčanka godine" (2009) * Nagrada "Miko Tripalo" (2013) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://klinicka.nakladaslap.com/public/pdf/2024-17-12-60.pdf In memoriam: prof. dr. sc. Mirjana Krizmanić (1936–2024)] {{DEFAULTSORT:Krizmanić, Mirjana}} [[Kategorija:Hrvatski psiholozi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Rođeni 1936.]] [[Kategorija:Umrli 2024.]] 9zzdtl5purwyd5a0gtoehrvpvjz1yq6 0 536435 3917839 3916372 2026-08-13T08:50:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917839 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Radio Slobodna Evropa<br />Radio Sloboda | izvorno_ime = | slika = RFERL primary brandmark.svg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Logo | karta = Radio Free Europe (Radio Liberty) building in Prague-Strašnice 02.jpg | veličina_karte = | opis_karte = | skraćenica = RFE/RL | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = {{Plainlist| * 1949. (Radio Free Europe) * 1953. (Radio Liberty) * 1976. (spajanje) }} | datum_gašenja = | vrsta = Neprofitna organizacija<ref>{{Cite web|year=2017|title=Inspection of Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.stateoig.gov/system/files/isp-ib-17-21.pdf|access-date=2. 8. 2026|website=Office of Inspector General (United States)|publisher=United States Department of State|archive-date=14. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614020858/https://www.stateoig.gov/system/files/isp-ib-17-21.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="ecoi_RFERL_Source">{{cite web |title=Source Description: RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.ecoi.net/en/source/11420.html |publisher=ecoi.net (European Country of Origin Information Network) / Austrian Red Cross (ACCORD) |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> | status = Aktivna | cilj = Radiodifuzni medij | glavno_sjedište = [[Prag]], [[Češka]] | glavno_sjedište_koordinate = {{Coord|50|4|44|N|14|28|43|E|region:CZ-10_type:landmark|display=inline}} | područje_utjecaja = Istočna Evropa, Centralna Azija, Bliski istok | članstvo = | jezik = {{Plainlist| * [[Engleski jezik|Engleski]] * [[albanski jezik|Albanski]], [[armenski jezik|armenski]], [[azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]], [[bjeloruski jezik|bjeloruski]], [[bosanski jezik|bosanski]], [[bugarski jezik|bugarski]], [[gruzijski jezik|gruzijski]], [[kazahstanski jezik jezik|kazahstanski]], [[kirgiski jezik|kirgiski]], [[makedonski jezik|makedonski]], [[perzijski jezik|perzijski]], [[rumunski jezik|rumunski]], [[ruski jezik|ruski]], [[srpski jezik|srpski]], [[tadžički jezik|tadžički]], [[tatarski jezik|tatarski]], [[turkmenistanski jezik|turkmenistanski]], [[ukrajinski jezik|ukrajinski]], [[uzbečki jezik|uzbečki]] i drugi }} | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = Predsjednik | lider_ime1 = [[Steve Capus|Stephen Capus]]<ref name="RFERL_About">{{cite web |author=RFE/RL Press Room |title=About RFE/RL |url=https://pressroom.rferl.org/about-rfe-rl/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> | lider_vrsta2 = Potpredsjednica i šefica vijesti | lider_ime2 = Nicola Careem<ref name="RFERL_About" /> | lider_vrsta3 = Generalni pravni savjetnik/sekretar | lider_ime3 = Benjamin Herman<ref name="RFERL_About" /> | lider_vrsta4 = Vlasnik | lider_ime4 = [[Američka agencija za globalne medije]] (USAGM) | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = | budžet = 124,3 miliona [[Američki dolar|USD]] (2021)<ref name="RFERL_About" /> | broj_zaposlenih = >1700<ref name="RFERL_About" /> | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|https://www.rferl.org}} }} '''Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda''' ({{en|Radio Free Europe/Radio Liberty}}, '''RFE/RL''') američka je medijska organizacija koja se finansira iz državnog budžeta [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Atlantic_SoftPower_2021">{{cite news |last=Simpson |first=Emile |date=2021 |title=Trump’s War on America’s State-Funded Broadcasters: The Ultimate Symbol of America’s Diminished Soft Power |journal=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2021/02/trumps-war-on-americas-state-funded-broadcasters/618035/ |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NYT_RFE_2025">{{cite news |last=Savage |first=Charlie |date=2025 |title=Judge Orders Trump Officials to Restore Funding for Radio Free Europe |journal=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/07/18/us/politics/judge-orders-trump-officials-to-restore-funding-for-radio-free-europe.html |access-date=2. 8. 2026 |quote=Federalni sudija naredio je u petak Trumpovoj administraciji da obnovi finansiranje za Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda, redakciju finansiranu iz federalnog budžeta koja pruža nezavisno izvještavanje u zemljama s ograničenom slobodom štampe, kao što su Rusija, Iran i Afganistan. |language=en}}</ref><ref name="France24_RFE_2025">{{cite news |date=2025 |title=Radio Free Europe says Washington shut off its Russian broadcast despite restraining order |journal=France 24 |url=https://www.france24.com/en/europe/20250403-radio-free-europe-says-washington-shut-off-its-russian-broadcast-despite-restraining-order |access-date=2. 8. 2026 |quote=Washington je isključio satelit preko kojeg se program Radija Slobodna Evropa/Radio Sloboda, finansiran od strane SAD-a, emitovao u Rusiju, izjavio je u četvrtak izvršni direktor Stephen Capus. |language=en}}</ref><ref name="MoscowTimes_RFE_2024">{{cite news |date=2024 |title=Russia Labels Radio Liberty ‘Undesirable’ |journal=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/20/russia-labels-radio-liberty-undesirable-a84175 |access-date=2. 8. 2026 |quote=Ruske vlasti označile su medijsku kuću Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda (RFE/RL), koju finansiraju SAD, kao "nepoželjnu" organizaciju. |language=en}}</ref><ref name="NYT_Facebook_2018">{{cite news |last=Isaac |first=Mike |date=2018 |title=Facebook Details New Efforts to Block Foreign Propaganda and Election Interference |journal=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/07/19/technology/facebook-ads-propaganda.html |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Emituje vijesti i analize na 27 jezika za publiku u 23 države<ref name="RFERL_WhereWeWork">{{cite web |author=RFE/RL Press Room |title=Where We Work |url=https://pressroom.rferl.org/reaching-audiences/where-we-work/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Istočna Evropa|Istočne Evrope]], [[Centralna Azija|Centralne Azije]], [[Kavkaz]]a i [[Bliski istok|Bliskog istoka]]. Sjedište organizacije od 1995. nalazi se u [[Prag]]u, a RFE/RL djeluje putem 21 lokalnog ureda i zapošljava više od 500 stalnih zaposlenika. Radio Slobodna Evropa osnovan je 1949. tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]], s ciljem emitovanja programa namijenjenih [[Sovjetsko Carstvo|sovjetskim satelitskim državama]],<ref name="Uttaro_1982">{{cite journal |last=Uttaro |first=Ralph A. |year=1982 |title=The Voices of America in International Radio Propaganda |journal=Law and Contemporary Problems |volume=45 |issue=4 |pages=103–122 |doi=10.2307/1191297 |jstor=1191297 |url=https://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3648&context=lcp#page=3 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Puddington_Hoover_2003">{{cite web |last=Puddington |first=Arch |date=2003 |title=Voices of Hope: The Story of Radio Free Europe and Radio Liberty |url=https://www.hoover.org/research/voices-hope-story-radio-free-europe-and-radio-liberty |publisher=Hoover Institution, Stanford University |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> dok je Radio Sloboda (RL), osnovan 1951, bio usmjeren prema [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]]. Organizacije je do 1972. tajno finansirala [[Centralna obavještajna agencija|CIA]],<ref name="Prados_2006">{{cite book |last=Prados |first=John |year=2006 |title=Safe for Democracy: The Secret Wars of the CIA |publisher=Ivan R. Dee |location=Chicago |isbn=978-1-56663-574-5 |url=https://archive.org/details/safefordemocracy0000prad/page/n743/mode/2up |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Meyer_2000">{{cite journal |last=Meyer |first=Cord |year=2000 |title=The CIA and Radio Free Europe |journal=Georgetown Journal of International Affairs |volume=1 |issue=1 |pages=127–130 |jstor=43134017 |url=https://www.jstor.org/stable/43134017 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> a 1976. spojene su u jedinstvenu organizaciju pod nazivom Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda. Sjedište RFE/RL-a nalazilo se u [[Minhen]]u od 1949. do 1995, dok su se dodatni programi emitovali iz [[portugal]]skog mjesta [[Glória do Ribatejo]] do 1996. Tokom Hladnog rata Sovjetski Savez ometao je emitovanje njihovih radijskih programa, a organizacija je bila izložena pokušajima infiltracije od strane komunističkih obavještajnih službi. RFE/RL djeluje kao privatna [[Američka neprofitna organizacija|neprofitna organizacija]] registrirovana prema odredbi 501(c)(3) američkog poreznog zakonodavstva, pod nadzorom [[Američka agencija za globalne medije|Američke agencije za globalne medije]], savezne agencije koja koordiniše rad svih međunarodnih emitera finansiranih sredstvima iz državnog budžeta Sjedinjenih Američkih Država. Nakon [[Revolucija 1989.|revolucije 1989.]] i [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]], organizacija je znatno smanjila svoje prisustvo u [[Evropa|Evropi]]. [[Američka agencija za globalne medije]] je 15. marta 2025. obustavila dodjelu sredstava RFE/RL-u i [[Radio Slobodna Azija]] u skladu s [[Izvršna uredba 14238|Izvršnom uredbom 14238]] administracije [[Drugi predsjednički mandat Donalda Trumpa|predsjednika Donalda Trumpa]].<ref name="Reuters_VOA_Leave_2025">{{cite news |last1=Layne |first1=Nathan |last2=Oliphant |first2=James |date=2025 |title=Voice of America staff put on leave, Trump ally says agency 'not salvageable' |journal=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/trump-signs-order-gut-voice-america-other-agencies-2025-03-15/ |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> RFE/RL je 18. marta podnio tužbu protiv USAGM-a i dvojice njegovih zvaničnika s ciljem osporavanja odluke o ukidanju finansiranja.<ref name="RFERL_USAGM_Lawsuit_2025">{{cite news |author=RFE/RL |date=2025 |title=Radio Free Europe Sues Overseer USAGM To Block Termination Of Federal Grant |journal=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/rfe-rl-prague-eu-trump-musk-lawsuit-usagm/33352384.html |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Folkenflik_NPR_2025">{{cite news |last=Folkenflik |first=David |date=2025 |title=Radio Free Europe/Radio Liberty sues Trump administration over canceled contract |journal=NPR |url=https://www.npr.org/2025/03/18/nx-s1-5332379/rfe-rl-sues-trump-usagm-kari-lake |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Brojni istraživači opisali su organizaciju kao instrument za širenje [[Propaganda u Sjedinjenim Američkim Državama|američke propagande]] i promicanje interesa Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Meyer_2000" /><ref name="Chernobrov_Briant_2022">{{cite journal |last1=Chernobrov |first1=Dmitry |last2=Briant |first2=Emma L. |year=2022 |title=Competing propagandas: How the United States and Russia represent mutual propaganda activities |journal=Politics |volume=42 |issue=3 |pages=351–369 |doi=10.1177/0263395720966171 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263395720966171 |access-date=2. 8. 2026 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Kasprzak_2004">{{cite journal |last=Kasprzak |first=Michal |date=2004 |title=Radio Free Europe and the Catholic Church in Poland During the 1950s and 1960s |journal=Canadian Slavonic Papers / Revue Canadienne des Slavistes |volume=46 |issue=3/4 |pages=315–341 |jstor=40860045 |url=https://www.jstor.org/stable/40860045 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |quote=Sponzorisan i, do određene mjere, kontrolisan od strane američkih političkih interesa, Radio Slobodna Evropa postao je propagandna mašina usmjerena na slabljenje Komunističkog bloka. |language=en}}</ref><ref name="Brown_2018">{{cite journal |last=Brown |first=Karl |year=2018 |title=The Spirit of Radio: Hungary 1956, Radio Free Europe, and the Shadow Public Sphere |journal=Hungarian Cultural Studies |volume=11 |pages=89–103 |doi=10.5195/ahea.2018.324 |url=https://ahea.pitt.edu/ojs/index.php/ahea/article/view/324 |doi-access=free |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="iCrowdNewswire_RFA_2022">{{cite press release |author=iCrowdNewswire |date=2022 |title=Audiences Should Be Wary of Radio Free Asia's Sensationalist Journalism with a Hint of Spycraft |publisher=MediaConnect |url=https://mediaconnect.com/audiences-should-be-wary-of-radio-free-asias-sensationalist-journalism-with-a-hint-of-spycraft |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 2025. Istraživački centar za medije i novinarstvo svrstava [[Američka agencija za globalne medije|Američku agenciju za globalne medije]], uključujući RFE/RL, među državno kontrolisane medije, definišući ih kao "medije u kojima država zadržava osnovnu ulogu u upravljanju i vrši direktan nadzor nad njihovom uređivačkom politikom".<ref name="StateMediaMonitor_USAGM_2026">{{cite web |date=2026 |title=U.S. Agency for Global Media (USAGM) |url=https://statemediamonitor.com/2026/06/usagm/ |website=State Media Monitor |publisher=Media and Journalism Research Center |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="StateMediaMonitor_Typology_2026">{{cite web |date=2026 |title=State Media Monitor: A Typology |url=https://statemediamonitor.com/2026/07/typology/ |website=State Media Monitor |publisher=Media and Journalism Research Center |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Rana historija == === Radio Slobodna Evropa === [[Datoteka:Newsroom Radio Free Europe.jpg|mini|desno|300px|Redakcija Radija Slobodna Evropa/Radija Sloboda u Minhenu, 1994.]] Radio Slobodna Evropa osnovao je 1949. u [[New York]]u [[Nacionalni odbor za slobodnu Evropu]] (NCFE), antikomunistička organizacija koju je, uz podršku [[Centralna obavještajna agencija|CIA-e]], formirao [[Allen Dulles]].<ref name="Puddington_2000">{{cite book |last=Puddington |first=Arch |year=2000 |title=Broadcasting Freedom: The Cold War Triumph of Radio Free Europe and Radio Liberty |location=Lexington |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-2158-1 |url=https://archive.org/details/broadcastingfree0000pudd/page/n9/mode/2up |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Weiner_2007">{{cite book |last=Weiner |first=Tim |year=2007 |title=Legacy of Ashes: The History of the CIA |location=London |publisher=Allen Lane |isbn=978-1-84614-046-4 |url=https://archive.org/details/legacyofasheshis0000wein_a4y7/page/n9/mode/2up |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> RFE je do 1972. tajno finansirala CIA.<ref name="Prados_2006" /><ref name="Meyer_2000" /> U prvim godinama rada opće smjernice uređivačke politike određivali su CIA i [[State Department]], dok je konačna uređivačka politika usaglašavana između predstavnika tih institucija i uredništva RFE-a.<ref name="Hudson_2013">{{cite news |last=Hudson |first=John |date=2013 |title=U.S. Repeals Propaganda Ban, Spreads Government-Made News to Americans |journal=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2013/07/14/u-s-repeals-propaganda-ban-spreads-government-made-news-to-americans/ |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Radio Slobodna Evropa uživao je široku podršku javnosti zahvaljujući kampanji [[Križarski rat za slobodu]], koju je pokrenuo [[Dwight D. Eisenhower]].<ref name="Puddington_2000" /> Tokom 1950. više od 16 miliona Amerikanaca potpisalo je Eisenhowerove "Povelje slobode" tokom promotivne turneje kroz više od dvadeset američkih gradova te doniralo 1.317.000 američkih dolara za proširenje rada RFE-a.<ref name="Cummings_2008">{{cite journal |last=Cummings |first=Richard H. |date=2008 |title=The ether war: hostile intelligence activities directed against Radio Free Europe, Radio Liberty, and the émigré community in Munich during the Cold War |journal=Journal of Transatlantic Studies |volume=6 |issue=2 |pages=168–182 |doi=10.1080/14794010802184374 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14794010802184374 |url-access=subscription |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema riječima novinara [[Sig Mickelson|Siga Mickelsona]], misija Nacionalnog odbora za slobodnu Evropu bila je pružanje podrške [[izbjeglica]]ma i stvaranje prostora u kojem će moći slobodno izražavati svoje stavove i objavljivati svoja djela, uz istovremeno upoznavanje s modernim svijetom.<ref name="Mickelson_1983">{{cite book |last=Mickelson |first=Sig |year=1983 |title=America's Other Voice: the Story of Radio Free Europe and Radio Liberty |location=New York, NY |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-03-063224-2 |url=https://archive.org/details/americasothervoi00mick |access-date=2. 8. 2026 |language=en}}</ref> NCFE je svoje djelovanje podijelio na tri područja: odnose s zajednicama u [[egzil]]u, radijsko emitiranje i saradnju s američkom javnošću.<ref name="Puddington_2000" /> Sjedinjene Američke Države finansirale su brojne projekte s ciljem suzbijanja utjecaja komunističke ideologije među intelektualcima u Evropi i zemljama u razvoju.<ref name="Puddington_2000" /> Radio Slobodna Evropa nastao je iz uvjerenja da će se [[Hladni rat]] prvenstveno voditi političkim, a ne vojnim sredstvima.<ref name="Puddington_2000" /> Američki kreatori vanjske politike, među kojima su bili [[George F. Kennan|George Kennan]] i [[John Foster Dulles]], smatrali su da je Hladni rat u suštini predstavljao [[rat ideja]]. Uspostavljanje radijskih stanica koje su emitovale program prema zemljama iza [[Željezna zavjesa|Željezne zavjese]] bilo je važan dio šire strategije psihološkog ratovanja.<ref name="Cummings_2008" /> RFE je organiziran po uzoru na [[Radio u američkom sektoru]] (RIAS), radijsku službu koju je finansirala američka vlada i koja je prvobitno bila namijenjena stanovnicima američkog sektora [[Zapadni Berlin|Zapadnog Berlina]]. Prema riječima Archa Puddingtona, nekadašnjeg rukovodioca jednog od ureda RFE/RL-a, program RIAS-a pratili su i brojni stanovnici [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]].<ref name="Puddington_2000" /> U redakciji su gotovo isključivo radili njemački novinari, uz minimalan američki nadzor, što je slušaocima omogućavalo pristup slobodnijem i nezavisnijem izvoru informacija. [[Datoteka:Radio Free Europe (Radio Liberty) building in Prague-Strašnice 04.jpg|mini|desno|300px|Zgrada Radija Slobodne Evrope/Radija Sloboda u praškoj četvrti Hagibor, 2025.]] NCFE je u januaru 1950. preuzeo bazu predajnika u [[Lampertheim]]u u [[Zapadna Njemačka|Zapadnoj Njemačkoj]], a 4. jula iste godine RFE je emitirao prvi program na češkom jeziku namijenjen slušaocima u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]].<ref name="Mickelson_1983" /> Krajem 1950. RFE je počeo formirati profesionalnu redakciju sastavljenu od stranih novinara te je prerastao u mnogo više od "glasnogovornika političkih emigranata".<ref name="Puddington_2000" /> Za svaki jezički servis angažirane su posebne novinarske ekipe, dok je razvijen sistem prikupljanja informacija osiguravao aktuelan sadržaj za emitiranje. Većina informacija dolazila je od dobro umreženih [[emigrant]]a, kao i iz razgovora s putnicima i osobama koje su prebjegle iz zemalja [[Željezna zavjesa|Istočnog bloka]]. RFE nije imao mrežu plaćenih agenata unutar zemalja [[Željezna zavjesa|Istočnog bloka]], a svoje je urede smjestio u područjima s brojnim emigrantskim zajednicama.<ref name="Puddington_2000" /> Organizacija je sistematski pratila štampu i radijske programe zemalja [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]], te stvarala opsežnu dokumentacijsku građu koja je kasnije postala vrijedan izvor informacija za brojne organizacije širom svijeta.<ref name="Puddington_2000" /> Pored redovnog radijskog programa, RFE je provodio i posebne propagandne operacije tokom kojih su [[Propaganda bacanjem letaka iz zraka|letci]] distribuirani pomoću [[meteorološki balon|meteoroloških balona]]. Jedna od takvih akcija, pod nazivom Prospero, bila je usmjerena prema Čehoslovačkoj.<ref name="RFERL_Balloons_2009">{{cite web |title=Using Balloons to Breach The Iron Curtain |url=http://www.rferl.org/content/off_mic_using_balloons_to_breach_iron_curtain/1844564.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713183909/http://www.rferl.org/content/off_mic_using_balloons_to_breach_iron_curtain/1844564.html |archive-date=13. 7. 2011 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Između oktobra 1951. i novembra 1956. nebom iznad [[Srednja Evropa|srednje Evrope]] pušteno je više od 350.000 balona koji su nosili preko 300 miliona letaka, plakata, knjiga i drugog štampanog materijala.<ref name="Cummings_2008" /> Sadržaj tih materijala bio je raznovrstan. Prema Archu Puddingtonu, uključivao je poruke podrške i ohrabrenja "građanima koji trpe komunističku represiju", satirične kritike komunističkih režima i njihovih vođa, informacije o disidentskim pokretima i kampanjama za zaštitu [[Ljudska prava|ljudskih prava]] te poruke solidarnosti američkog naroda sa stanovnicima istočnoevropskih država. Puddington navodi da je ovaj projekt služio i kao sredstvo za jačanje ugleda RFE-a kao nepristranog emitera.<ref name="Puddington_2000" /> === Radio Sloboda === [[Datoteka:Radio Liberty Pals.jpg|mini|desno|300px|Antene predajnika RFE/RL-a na plaži Pals u Kataloniji, Španija, 2005.]] Dok je Radio Slobodna Evropa emitirao program namijenjen sovjetskim [[Satelitska država|satelitskim državama]], Radio Sloboda bio je usmjeren prema [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]].<ref name="Johnson_2010">{{cite book |last=Johnson |first=Ian |year=2010 |title=A Mosque in Munich |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-15-101418-7 |url=https://archive.org/details/mosqueinmunichna0000john |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Radio Sloboda osnovao je 1951. [[Američki odbor za oslobođenje naroda Rusije]].<ref name="Johnson_2010" /> Stanica je prvobitno nosila naziv ''Radio Liberation from Bolshevism'', a 1956. preimenovana je u ''Radio Liberation''. Sadašnji naziv, ''Radio Liberty'', usvojen je nakon donošenja programske politike koja je naglasak stavila na "liberalizaciju", a ne na "oslobođenje".<ref name="Cummings_2008" /><ref name="Cummings_2021">{{cite news |last=Cummings |first=Richard H. |date=2021 |title=Soviet Cold War Operations against RFE/RL Ukrainian Service |journal=Kyiv Post |url=https://archive.kyivpost.com/ukraine-politics/soviet-cold-war-operations-against-rfe-rl-ukrainian-service.html |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Radio Sloboda počeo je emitirati program iz [[Lampertheim]]a 1. marta 1953, a značajnu slušanost stekao je već četiri dana kasnije, kada je opširno izvještavao o smrti [[Josif Staljin|Josifa Staljina]]. Kako bi pokrio šire geografsko područje, RFE je kratkotalasne predajnike u Lampertheimu dopunio bazom predajnika u [[Glória do Ribatejo|Glóriji]], u [[Portugal]]u, koji je bio u funkciji od 1951.<ref name="Mickelson_1983" /> Organizacija je raspolagala i bazom na [[Vojni aerodrom "Oberwiesenfeld"|aerodromu Oberwiesenfeld]] na periferiji [[München|Minhen]]a,<ref name="Johnson_2010" /> gdje je zapošljavala i nekoliko bivših nacističkih saradnika koji su tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili povezani s [[Ministarstvo Reicha za okupirane istočne teritorije|Ostministeriumom]] pod vodstvom [[Gerhard von Mende|Gerharda von Mendea]].<ref name="Johnson_2010" /> Godine 1955. Radio Sloboda počeo je emitovati program namijenjen istočnim područjima [[Rusija|Rusije]] putem kratkotalasnih predajnika na [[Tajvan]]u.<ref name="Mickelson_1983" /> Četiri godine kasnije, 1959, uspostavljen je nova baza predajnika u [[Pals|Platja de Palsu]] u [[Španija|Španiji]].<ref name="Mickelson_1983" /> Radio Liberty proširio je svoju publiku emitovanjem programa i na drugim jezicima, a ne samo na ruskom. Do marta 1954. emitirao je između šest i sedam sati programa dnevno na jedanaest jezika.<ref name="Mickelson_1983" /> Do decembra iste godine broj jezika povećan je na sedamnaest, uključujući [[ukrajinski jezik|ukrajinski]], [[bjeloruski jezik|bjeloruski]], [[kazahstanski jezik|kazahstanski]], [[kirgiski jezik|kirgiski]], [[tadžički jezik|tadžički]], [[turkmenistanski jezik|turkmenistanski]], [[uzbečki jezik|uzbečki]], [[tatarski jezik|tatarski]], [[baškirski jezik|baškirski]], [[armenski jezik|armenski]], [[azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]], [[gruzijski jezik|gruzijski]] te druge jezike [[Kavkaz (regija)|Kavkaz]]a i [[Centralna Azija|Centralne Azije]].<ref name="Cummings_2008" /> === Spisak jezika === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 87%;" ! Služba !! Jezik<ref name="RFERL_History">{{cite web |title=Our History |url=https://pressroom.rferl.org/our-history/ |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |publisher=RFE/RL |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> !! Ciljna publika !! Od !! Do !! Web-stranica !! Napomene |- | Čehoslovačka || [[Češki jezik|Češki]] || Područja [[Česi|Čeha]] u [[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Treća Čehoslovačka Republika|Čehoslovačkoj Republici]] (1950–1960)<br />Područja [[Česi|Čeha]] u [[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Čehoslovačka Socijalistička Republika|Čehoslovačkoj Socijalističkoj Republici]] (1960–1969)<br />[[Datoteka:Flag of Bohemia.svg|22px]] [[Češka Socijalistička Republika|Češkoj SR]] (1969–1990)<br />[[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Češka|Češkoj]] (1990–1993) || 4. juli 1950. || 1. januar 1993. || — || češka redakcija se odvojila od Čehoslovačke službe kao Češka služba (1993–1995)<br />djelovala kao RSE Inc. (1995–2002) |- | Čehoslovačka || [[Slovački jezik|Slovački]] || Područja [[Slovaci|Slovaka]] u [[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Treća Čehoslovačka Republika|Čehoslovačkoj Republici]] (1950–1960)<br />Područja [[Slovaci|Slovaka]] u [[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Čehoslovačka Socijalistička Republika|Čehoslovačkoj Socijalističkoj Republici]] (1960–1969)<br />[[Datoteka:Flag of Slovakia (1939–1945).svg|22px]] [[Slovačka Socijalistička Republika|Slovačkoj SR]] (1969–1990)<br />[[Datoteka:Flag of Slovakia.svg|22px]] [[Slovačka|Slovačkoj]] (1990–1993) || 4. juli 1950. || 4. januar 1993. || — || slovačka redakcija se odvojila od Čehoslovačke službe kao Slovačka služba (1993–2004) |- | Rumunska || [[Rumunski jezik|Rumunski]] || [[Datoteka:Flag of Romania (1952-1965).svg|22px]] [[Narodna Republika Rumunija|Narodnoj Republici Rumuniji]] (1950–1965)<br />[[Datoteka:Flag of Romania (1965–1989).svg|22px]] [[Socijalistička Republika Rumunija|Socijalističkoj Republici Rumuniji]] (1965–1989)<br />[[Datoteka:Flag of Romania.svg|22px]] [[Rumunija|Rumuniji]] (1989–2008, 2019–2026)|| 14. juli 1950.<br />14. januar 2019. ||data-sort-value="present"|2008.<br />31. mart 2026.<ref name="SvobodnaEvropa_2026">{{cite news |title=Радио Свободна Европа спира службите си в България и Румъния заради съкратен бюджет |date=2026 |journal=Свободна Европа |url=https://svobodnaevropa.svobodnatochka.bg/www.svobodnaevropa.bg/a/radio-svobodna-evropa/33688571.html/ |access-date=3. 8. 2026 |language=bg}}</ref>|| [https://romania.europalibera.org/ Radio Europa Liberă] || također pokrivala [[Datoteka:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Černovačka oblast|Černovačku oblast]] (1950–1953), [[Datoteka:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Izmailska oblast|Izmailsku oblast]] (1950–1953), [[Datoteka:Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Moldavska Sovjetska Socijalistička Republika|Moldavsku SSR]] (1950–1953, 1990–1991) i [[Datoteka:Flag of Moldova.svg|22px]] [[Moldavija|Republiku Moldaviju]] (1991–1998)<br />spojena s Moldavskom službom 2008.<br />odvojila se od Moldavske službe 2019. |- | Mađarska || [[Mađarski jezik|Mađarski]] ||[[Datoteka:Flag of Hungary.svg|22px]] [[Narodna Republika Mađarska|Narodnoj Republici Mađarskoj]] (1950–1989)<br />[[Datoteka:Flag of Hungary.svg|22px]] [[Mađarska|Mađarskoj]] (1989–1993, 2020–2025) || 4. august 1950.<br />8. septembar 2020. ||data-sort-value="present"|31. oktobar 1993.<br />21. novembar 2025. || [https://www.szabadeuropa.hu Szabad Európa] || |- | Poljska || [[Poljski jezik|Poljski]] ||[[Datoteka:Flag of Poland (1928–1980).svg|22px]] [[Narodna Republika Poljska|Narodnoj Republici Poljskoj]] (1950–1989)<br />[[Datoteka:Flag of Poland.svg|22px]] [[Poljska|Poljskoj]] (1990–1994) || 4. august 1950. || 31. decembar 1994. || — || djelovala kao RWE Inc. (1995–1997) |- | Bugarska || [[Bugarski jezik|Bugarski]] ||[[Datoteka:Flag of Bulgaria (1948-1967).svg|22px]] [[Narodna Republika Bugarska]] (1950–1989)<br />[[Datoteka:Flag of Bulgaria.svg|22px]] [[Bugarska|Bugarskoj]] (1989–2004, 2019–2026)|| 11. august 1950.<br />21. januar 2019. ||data-sort-value="present"|31. januar 2004.<br />31. mart 2026.<ref name="SvobodnaEvropa_2026" /><ref name="Mediapool_2026">{{cite news |title=Българската секция на "Свободна Европа" затваря. Журналистите отиват в "Свободна точка" |date=2026 |journal=Mediapool.bg |url=https://www.mediapool.bg/balgarskata-sektsiya-na-svobodna-evropa-zatvarya-zhurnalistite-otivat-v-svobodna-tochka-news381865.html |access-date=3. 8. 2026 |language=bg}}</ref> | [https://www.svobodnaevropa.bg/ Свободна Европа] || |- | Albanska || [[Albanski jezik|Albanski]] ||[[Datoteka:Flag of Albania (1946–1992).svg|22px]] [[Narodna Socijalistička Republika Albanija|Narodnoj Republici Albaniji]] || 1. juni 1951. || 1952. || — || |- | '''Ruska''' || [[Ruski jezik|Ruski]] ||[[Datoteka:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|22px]] [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruskoj SFSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Russia.svg|22px]] [[Rusija|Rusiji]] (1991–2022)|| 1. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.svoboda.org/ Радио Свобода] || kao '''Radio Sloboda'''<br />također pokrivala [[Datoteka:Red Army flag.svg|22px]] [[Oružane snage SSSR-a|Oružane snage SSSR-a]] raspoređene u [[Istočni blok|Istočnoj Evropi]] i na [[Datoteka:Flag of Cuba.svg|22px]] [[Kuba|Kubi]]<br />također pokrivala [[Datoteka:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Bjeloruska Sovjetska Socijalistička Republika|Bjelorusku SSR]] (1953–1954), [[Datoteka:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajinsku SSR]] (1953–1954), [[Datoteka:Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Estonska Sovjetska Socijalistička Republika|Estonsku SSR]] (1953–1975), [[Datoteka:Flag of the Latvian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Letonska Sovjetska Socijalistička Republika|Letonsku SSR]] (1953–1975), [[Datoteka:Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Litvanska Sovjetska Socijalistička Republika|Litvansku SSR]] (1953–1975) i [[Datoteka:Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Moldavska Sovjetska Socijalistička Republika|Moldavsku SSR]] (1953–1990) |- | '''Turkmenistanska''' || [[Turkmenistanski jezik|Turkmenistanski]] || [[Datoteka:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Turkmenistanska Sovjetska Socijalistička Republika|Turkmenistanski SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Turkmenistan.svg|22px]] [[Turkmenistan|Turkmenistanu]] (1991–trenutno) || 2. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.azathabar.com/ Azatlyk Radiosy] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Gruzijska''' || [[Gruzijski jezik|Gruzijski]] || [[Datoteka:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Gruzijska Sovjetska Socijalistička Republika|Gruzijskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Georgia.svg|22px]] [[Gruzija|Gruziji]] (1991–trenutno) || 3. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.radiotavisupleba.ge/ რადიო თავისუფლება] || kao '''Radio Sloboda'''<br />također pokrivala [[Datoteka:Flag of the Abkhaz ASSR.svg|22px]] [[Abhaška Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Abhašku ASSR]] između 1953. i 1991, [[Datoteka:Flag of Abkhazia (GE).svg|22px]] [[Vlada Autonomne Republike Abhazije|Autonomnu Republiku Abhaziju]] (1991–2009), ''[[Datoteka:Flag of Abkhazia.svg|22px]] [[Abhazija|Republiku Abhaziju]] (1992–2009, osporeno)'', [[Datoteka:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Južnoosetijska autonomna oblast|Južnoosetijsku AO]] (1953–1991) i ''[[Datoteka:Flag of South Ossetia.svg|22px]] [[Južna Osetija|Republiku Južnu Osetiju]] (1991–2009, osporeno)'' |- | Sjevernokavkaska || [[Adigejski jezik|Adigejski]] || [[Datoteka:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|22px]] [[Adigejska autonomna oblast|Adigejskoj autonomnoj oblasti]] (1953–1970-e) || 18. mart 1953. || 1970-e || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1970-e–2009) i Služba Eho Kavkaza (2009–trenutno) |- | Sjevernokavkaska || [[Inguški jezik|Inguški]] || Područja [[Inguši|Inguša]] u [[Datoteka:Flag of the North Ossetian ASSR.svg|22px]] [[Sjevernoosetijska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Sjevernoosetijskoj ASSR]] (1953–1957)<br />[[Datoteka:Flag of the Checheno-Ingush ASSR.svg|22px]] [[Čečensko-Inguška Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Čečensko-Inguškoj ASSR]] (1957–1970-e) || 18. mart 1953. || 1970-e || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1970-e–2009) i Služba Eho Kavkaza (2009–trenutno) |- | Sjevernokavkaska || [[Karačajsko-balkarski jezik|Karačajsko-balkarski]] ||[[Datoteka:Flag of the Kabardino-Balkar ASSR.svg|22px]] [[Kabardino-Balkarska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Kabardino-Balkarskoj ASSR]]<br />[[Datoteka:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|22px]] [[Karačajevo-čerkeska autonomna oblast|Karačajevo-čerkeskoj autonomnoj oblasti]] || 18. mart 1953. || 1970-e || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1970-e–2009) i Služba Eho Kavkaza (2009–trenutno) |- | Sjevernokavkaska || [[Osetski jezik|Osetski]] || [[Datoteka:Flag of the North Ossetian ASSR.svg|22px]] [[Sjevernoosetijska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Sjevernoosetijskoj ASSR]] || 18. mart 1953. || 1970-e || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1970-e–2009) i Služba Eho Kavkaza (2009–trenutno) |- | '''Armenska''' || [[Armenski jezik|Armenski]] ||[[Datoteka:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Armenska Sovjetska Socijalistička Republika|Armenskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Armenia.svg|22px]] [[Armenija|Armeniji]] (1991–trenutno) || 18. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.azatutyun.am/ Ազատություն ռադիոկայան] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Azerbejdžanska''' || [[Azerbejdžanski jezik|Azerbejdžanski]] || [[Datoteka:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika|Azerbejdžanskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Azerbaijan.svg|22px]] [[Azerbejdžan|Azerbejdžanu]] (1991–trenutno) || 18. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.azadliq.org/ Azadlıq Radiosu] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Kazahstanska''' || [[Kazahstanski jezik|Kazahstanski]] || [[Datoteka:Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Kazahtanska Sovjetska Socijalistička Republika|Kazahstanskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Kazakhstan.svg|22px]] [[Kazahstan|Kazahstanu]] (1991–trenutno) || 18. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.azattyq.org/ Azattyq Radiosy] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Kirgiska''' || [[Kirgiski jezik|Kirgiski]] || [[Datoteka:Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Kirgiska Sovjetska Socijalistička Republika|Kirgiskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Kyrgyzstan.svg|22px]] [[Kirgistan|Kirgistanu]] (1991–trenutno) || 18. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.azattyk.org/ Азаттык үналгысы] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Tadžička''' || [[Tadžički jezik|Tadžički]] || [[Datoteka:Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Tadžikistanska Sovjetska Socijalistička Republika|Tadžikistanskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Tajikistan.svg|22px]] [[Tadžikistan|Tadžikistanu]] (1991–trenutno) || 18. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.ozodi.org/ Радиои Озодӣ] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Uzbečka''' || [[Uzbečki jezik|Uzbečki]] || [[Datoteka:Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Uzbekistanska Sovjetska Socijalistička Republika|Uzbekistanskoj SSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Uzbekistan.svg|22px]] [[Uzbekistan|Uzbekistanu]] (1991–trenutno) || 18. mart 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.ozodlik.org/ Ozodlik Radiosi] || kao '''Radio Sloboda''' |- | Sjevernokavkaska || [[Avarski jezik|Avarski]] || [[Datoteka:Flag of the Dagestan ASSR.svg|22px]] [[Dagestanska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Dagestanskoj ASSR]] (1953–1970-e)<br />[[Datoteka:Flag of Dagestan.svg|22px]] [[Dagestan|Dagestanu]] (2002–2016) || 18. mart 1953.<br />3. april 2002. ||data-sort-value="2016"| 1970-e<br />31. maj 2016. || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1970-e–2002) i Služba Eho Kavkaza (2016–trenutno)<br />[[Kavkazski Avari]] |- | '''Sjevernokavkaska''' || [[Čečenski jezik|Čečenski]] || Područja [[Čečeni|Čečena]] u [[Datoteka:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|22px]] [[Stavropoljski kraj|Stavropoljskom kraju]] (1953–1957)<br />[[Datoteka:Flag of the Checheno-Ingush ASSR.svg|22px]] [[Čečensko-Inguška Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Čečensko-Inguškoj ASSR]] (1957–1970-e)<br />[[Datoteka:Flag of Chechnya.svg|22px]] [[Čečenija|Čečeniji]] (2002–trenutno) || 18. mart 1953.<br />3. april 2002. ||data-sort-value="present"| 1970-e<br />trenutno || [https://www.radiomarsho.com/ Маршо Радио] || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1970-e–2002) |- | '''Tatarsko-baškirska''' || [[Tatarski jezik|Tatarski]] || [[Datoteka:Flag of the Tatar ASSR.svg|22px]] [[Tatarska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Tatarskoj ASSR]] (1953–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Tatarstan.svg|22px]] [[Tatarstan|Tatarstanu]] (1991–trenutno) || 11. decembar 1953. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.azatliq.org/ Azatlıq Radiosı] || kao '''Radio Sloboda''' |- | '''Bjeloruska''' || [[Bjeloruski jezik|Bjeloruski]] || [[Datoteka:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Bjeloruska Sovjetska Socijalistička Republika|Bjeloruskoj SSR]] (1954–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Belarus.svg|22px]] [[Bjelorusija|Bjelorusiji]] (1991–trenutno)|| 20. maj 1954. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.svaboda.org/ Радыё Свабода] || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1954. |- | '''Ukrajinska''' || [[Ukrajinski jezik|Ukrajinski]] || [[Datoteka:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajinskoj SSR]] (1954–1991)<br />[[Datoteka:Flag of Ukraine.svg|22px]] [[Ukrajina|Ukrajini]] (1991–trenutno) || 16. august 1954. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.radiosvoboda.org/ Радіо Свобода] || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1954. |- | Čehoslovačka || [[Rusinski jezik|Rusinski]] || [[Datoteka:Presovsky vlajka.svg|22px]] [[Prešovski kraj|Prešovskom kraju]] || 1954. || 1955. || — ||pokrivala Slovačka redakcija Čehoslovačke službe (1950–1954, 1955–1993) i Slovačka služba (1993–2004)<br />[[Rusini]] |- | Centralnoazijska || [[Karakalpački jezik|Karakalpački]] ||[[Datoteka:Flag of Karakalpak ASSR.svg|22px]] [[Karakalpačka Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Karakalpačkoj ASSR]] || 1960-e || 1970-e || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Uzbečka služba (1953–1960-e, 1970-e–trenutno) |- | '''Tatarsko-baškirska''' || [[Krimskotatarski jezik|Krimskotatarski]] ||[[Datoteka:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Krimska oblast]] (1960-e–1991)<br />[[Datoteka:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Krimska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Krimskoj ASSR]] (1991–1992)<br />[[Datoteka:Flag of Crimea.svg|22px]] [[Autonomna Republika Krim|Autonomnoj Republici Krim]] (1992–trenutno)<br />''[[Datoteka:Flag of Crimea.svg|22px]] [[Republika Krim]] (2014–trenutno, osporeno)''<br />[[Datoteka:Flag of Sevastopol.svg|22px]] [[Sevastopolj|Sevastopolju]] (1960-e–trenutno) || 1960-e ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://ktat.krymr.com/ Qırım Aqiqat] || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1953–1954) i Ukrajinska služba (1954–1960-e) |- | Ujgurska || [[Ujgurski jezik|Ujgurski]] || [[Datoteka:Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika|Kazaškoj SSR]] (1966–1979)<br />[[Datoteka:Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Uzbekistanska Sovjetska Socijalistička Republika|Uzbekistanskoj SSR]] (1966–1979)<br />[[Datoteka:Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Kirgiska Sovjetska Socijalistička Republika|Kirgiskoj SSR]] (1966–1979) || oktobar 1966. || 15. februar 1979. || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivale Kazaška, Kirgiska i Uzbečka služba (1953–1966, 1979–1998)<br />pokrivala Ujgurska služba [[Radio Azija|Radija Slobodna Azija]] (1998–trenutno)<br />[[Ujguri u Kazahstanu]]<br />[[Ujguri u Kirgistanu]] |- | Litvanska || [[Litvanski jezik|Litvanski]] || [[Datoteka:Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Litvanska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetskoj Litvaniji]] (1975–1990)<br />[[Datoteka:Flag of Lithuania.svg|22px]] [[Litvanija|Litvaniji]] (1990–2004) || 16. februar 1975. || 31. januar 2004. || — || kao '''Radio Sloboda''' do 1984, zatim kao '''Radio Slobodna Evropa'''.<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1975. |- | Letonska || [[Letonski jezik|Letonski]] || [[Datoteka:Flag of the Latvian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Letonska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetskoj Letoniji]] (1975–1990)<br />[[Datoteka:Flag of Latvia.svg|22px]] [[Letonija|Letoniji]] (1990–2004) || 5. juli 1975. || 31. januar 2004. || — || kao '''Radio Sloboda''' do 1984, zatim kao '''Radio Slobodna Evropa'''<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1975. |- | Letonska || [[Latgalski jezik|Latgalski]] || [[Datoteka:Flag of the Latvian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Letonska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetskoj Letoniji]] (1975–1990)<br />[[Datoteka:Flag of Latvia.svg|22px]] [[Letonija|Letoniji]] (1990–2004) || 5. juli 1975. || 31. januar 2004. || — || kao '''Radio Sloboda''' do 1984, zatim kao '''Radio Slobodna Evropa'''<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1975.<br />[[Latgalci]] |- | Estonska || [[Estonski jezik|Estonski]] || [[Datoteka:Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic.svg|22px]] [[Estonska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetskoj Estoniji]] (1975–1990)<br />[[Datoteka:Flag of Estonia.svg|22px]] [[Estonija|Estoniji]] (1990–2004) || 1975. || 31. januar 2004. || — || kao '''Radio Sloboda''' do 1984, zatim kao '''Radio Slobodna Evropa'''<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1975. |- | '''Afganistanska''' || [[Dari jezik|Dari]] ||[[Datoteka:Flag of Afghanistan (1980–1987).svg|22px]] [[Demokratska Republika Afganistan|Demokratskoj Republici Afganistan]] (1985–1987)<br /> [[Demokratska Republika Afganistan|Republici Afganistan]] (1987–1992)<br />[[Datoteka:Flag of Afghanistan (1992–2001).svg|22px]] [[Islamska Država Afganistan|Islamskoj Državi Afganistan]] (1992–1993)<br />[[Datoteka:Flag of Afghanistan (2002–2004).svg|22px]] [[Prelazna Islamska Država Afganistan|Prelaznoj Islamskoj Državi Afganistan]] (2002–2004)<br />[[Datoteka:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|22px]] [[Islamska Republika Afganistan|Islamskoj Republici Afganistan]] (2004–2021)<br />[[Datoteka:Flag of the Taliban.svg|22px]] [[Afganistan|Islamskom Emiratu Afganistan]] (2021–trenutno) || 1. oktobar 1985.<br />30. januar 2002. ||data-sort-value="present"|19. oktobar 1993.<br />trenutno || [https://da.azadiradio.com/ رادیو آزادی] || kao '''Radio Sloboda'''<br />kao [[Radio Slobodni Afganistan]] između 1985. i 1993. |- | '''Afganistanska''' || [[Paštunski jezik|Paštunski]] || [[Datoteka:Flag of Afghanistan (1980–1987).svg|22px]] [[Demokratska Republika Afganistan|Demokratskoj Republici Afganistan]] (1985–1987)<br /> [[Demokratska Republika Afganistan|Republici Afganistan]] (1987–1992)<br />[[Datoteka:Flag of Afghanistan (1992–2001).svg|22px]] [[Islamska Država Afganistan|Islamskoj Državi Afganistan]] (1992–1993)<br />[[Datoteka:Flag of Afghanistan (2002–2004).svg|22px]] [[Prelazna Islamska Država Afganistan|Prelaznoj Islamskoj Državi Afganistan]] (2002–2004)<br />[[Datoteka:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|22px]] [[Islamska Republika Afganistan|Islamskoj Republici Afganistan]] (2004–2021)<br />[[Datoteka:Flag of the Taliban.svg|22px]] [[Afganistan|Islamskom Emiratu Afganistan]] (2021–trenutno) || septembar 1987.<br />30. januar 2002. ||data-sort-value="present"|19. oktobar 1993.<br />trenutno || [https://pa.azadiradio.com/ راډیو ازادي] || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivao [[Radio Slobodni Afganistan]] između 1985. i 1993. |- | '''Tatarsko-baškirska''' || [[Baškirski jezik|Baškirski]] || [[Datoteka:Flag of Bashkortostan.svg|22px]] [[Baškortostan|Baškortostanu]] || rane 1990-e ||data-sort-value="present"|trenutno || [https://www.idelreal.org/bashkortostan Idel.Реалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260525202603/https://www.idelreal.org/bashkortostan |date=25. 5. 2026 }} || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1953–rane 1990-e) |- | Češka || [[Češki jezik|Češki]] || [[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Češka|Češkoj]] || 1. januar 1993. || 31. januar 2004. || — || pokrenuta kao Češka redakcija Čehoslovačke službe (1950–1993)<br />djelovala kao RSE Inc. (1995–2002) |- | Slovačka || [[Slovački jezik|Slovački]] || [[Datoteka:Flag of Slovakia.svg|22px]] [[Slovačka|Slovačkoj]] || 4. januar 1993. || 31. januar 2004. || — || pokrenuta kao Slovačka redakcija Čehoslovačke službe (1950–1993) |- | Balkanska || [[Hrvatski jezik|Hrvatski]] || [[Datoteka:Flag of Croatia.svg|22px]] [[Hrvatska|Hrvatskoj]]<br />[[Datoteka:Flag of the Federation of Bosnia and Herzegovina (1996–2007).svg|22px]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]<br />[[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Brčko distrikt|Brčko distriktu]] || 31. januar 1994. || septembar 2018. || — || [[Hrvati Bosne i Hercegovine]] |- | '''Balkanska''' || [[Srpski jezik|Srpski]] || [[Datoteka:Flag of Serbia.svg|22px]] [[Srbija|Srbiji]]<br />[[Datoteka:Flag of Republika Srpska.svg|22px]] [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]<br />[[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Brčko distrikt|Brčko distriktu]]<br />[[Datoteka:Flag of Montenegro.svg|22px]] [[Crna Gora|Crnoj Gori]]<br />[[Datoteka:Flag of Kosovo.svg|22px]] [[Kosovo|Kosovu]]<br />[[Datoteka:Flag of North Macedonia.svg|22px]] [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]]<br />[[Datoteka:Flag of Croatia.svg|22px]] [[Hrvatska|Hrvatskoj]] || 31. januar 1994. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.slobodnaevropa.org/ Radio Slobodna Evropa] || [[Srbi u Bosni i Hercegovini]]<br />[[Srbi u Crnoj Gori]]<br />[[Srbi na Kosovu]]<br />[[Srbi u Sjevernoj Makedoniji]]<br />[[Srbi u Hrvatskoj]] |- | '''Balkanska''' || [[Bosanski jezik|Bosanski]] || [[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] || 31. januar 1994. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.slobodnaevropa.org/vijesti-bosna-i-hercegovina Radio Slobodna Evropa] || |- | RWE Inc. || [[Poljski jezik|Poljski]] || [[Datoteka:Flag of Poland.svg|22px]] [[Poljska|Poljskoj]] || 1. januar 1995. || 1997. || — || kao '''Radio Wolna Europa (RWE Inc.)'''<br />djelovala kao Poljska služba (1950–1994) |- | RSE Inc. || [[Češki jezik|Češki]] || [[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Češka|Češkoj]] || 1. januar 1995. || 30. septembar 2002. || — || kao '''Radio Svobodna Europa (RSE Inc.)'''<br />djelovala kao dio Čehoslovačke službe (1950–1992) i kao Češka služba (1993–1995) |- | '''Moldavska''' || [[Rumunski jezik|Rumunski]] || [[Datoteka:Flag of Moldova.svg|22px]] [[Moldavija|Republici Moldaviji]] || 1998. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://moldova.europalibera.org/ Radio Europa Liberă] || pokrivala Rumunska služba između 1950–1953. i 1990–1998.<br />pokrivala Ruska služba između 1953. i 1990.<br />Rumunska služba joj pripojena 2008.<br />Rumunska služba se odvojila od nje 2019. |- | [[Radio Slobodni Irak]] || [[Arapski jezik|Arapski]] || [[Datoteka:Flag of Iraq (1991–2004).svg|22px]] [[Irak|Iračkoj Republici]] (1998–2003)<br />[[Datoteka:Flag of Iraq (2004–2008).svg|22px]] [[Privremena koaliciona vlast|Iračkoj Republici (privremenoj)]] (2003–2004)<br />[[Datoteka:Flag of Iraq.svg|22px]] [[Irak|Republici Irak]] (2004–2015) || 30. oktobar 1998. || 31. juli 2015. || [https://www.iraqhurr.org/ إذاعة العراق الحر] || spojeno s [[Radio Sawa]] |- | '''Balkanska''' || [[Albanski jezik|Albanski]] || [[Datoteka:Flag of Kosovo.svg|22px]] [[Kosovo|Kosovu]] || 8. mart 1999. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.evropaelire.org/ Radio Evropa e Lirë] || pokrivala Srpska redakcija Balkanske službe između 1994. i 1999. |- | Perzijska || [[Perzijski jezik|Perzijski]] || [[Datoteka:Flag of Iran.svg|22px]] [[Iran|Iranu]] || 30. oktobar 1998. || 1. decembar 2002. || — || spojeno s [[Radio Farda]] |- | Letonska || [[Ruski jezik|Ruski]] || [[Datoteka:Flag of Latvia.svg|22px]] [[Letonija|Letoniji]] || februar 2001. || 31. januar 2004. || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1953–1975) i Letonska služba (1975–2001)<br />[[Rusi u Letoniji]] |- | '''Balkanska''' || [[Crnogorski jezik|Crnogorski]] || [[Datoteka:Flag of Montenegro.svg|22px]] [[Crna Gora|Crnoj Gori]] || 1. juni 2000. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.slobodnaevropa.org/crna-gora-vijesti Radio Slobodna Evropa] || pokrivala Srpska redakcija Balkanske službe između 1994. i 2000. |- | '''Balkanska''' || [[Makedonski jezik|Makedonski]] || [[Datoteka:Flag of North Macedonia.svg|22px]] [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]] || 1. septembar 2001. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.slobodnaevropa.mk/ Радио Слободна Европа] || |- | Sjevernokavkaska || [[Kabardinski jezik|Kabardinski]] ||[[Datoteka:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|22px]] [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariji]]<br />[[Datoteka:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|22px]] [[Karačajevo-Čerkeska|Karačajevo-Čerkeskoj]]|| 3. april 2002. || 31. maj 2016. || — || kao '''Radio Sloboda'''<br />pokrivala Ruska služba (1953–2002) i Služba Eho Kavkaza (2016–trenutno) |- | '''[[Radio Farda]]''' || [[Perzijski jezik|Perzijski]] || [[Datoteka:Flag of Iran.svg|22px]] [[Iran|Iranu]] || 19. decembar 2002. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.radiofarda.com/ فردا رادیو] || pokrivala Perzijska služba između 1998. i 2002. |- | || [[Ruski jezik|Ruski]] ||[[Datoteka:Flag of Abkhazia.svg|22px]] [[Abhazija|Abhaziji]]<br />[[Datoteka:Flag of South Ossetia.svg|22px]] [[Južna Osetija|Južnoj Osetiji]] || 2. novembar 2009. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.ekhokavkaza.com/ Эхо Кавказа] || kao '''Eho Kavkaza'''<br />pokrivala Gruzijska služba između 1953. i 2009.<br />također pokriva [[Datoteka:Flag of Adygea.svg|22px]] [[Adigeja|Adigeju]], [[Datoteka:Flag of Dagestan.svg|22px]] [[Dagestan|Dagestan]], [[Datoteka:Flag of Ingushetia.svg|22px]] [[Ingušetiju|Ingušetiju]], [[Datoteka:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|22px]] [[Karačajevo-Čerkeska|Karačajevo-Čerkesku]], [[Datoteka:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|22px]] [[Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkariju]] i [[Datoteka:Flag of North Ossetia.svg|22px]] [[Sjeverna Osetija – Alanija|Sjevernu Osetiju – Alaniju]] |- | '''[[Radio Mashaal]]''' || [[Paštunski jezik|Paštunski]] || [[Datoteka:Flag of Khyber Pakhtunkhwa.svg|22px]] [[Hajber-Pahtunhva|Hajber-Pahtunhvi]] || 15. januar 2010. ||data-sort-value="present"| trenutno || [https://www.mashaalradio.com/ مشال راډیو] || kao '''Radio Sloboda''' |} == Hladni rat == [[Datoteka:Biblis RFE RL 01.jpg|mini|desno|300px|Lokacija predajnika Radija Slobodna Evropa/Radija Sloboda u [[Biblis]]u, Njemačka, 2007.]] === Radio Slobodna Evropa === Prema mišljenju pojedinih evropskih političara, među kojima je i [[Petr Nečas]], Radio Slobodna Evropa imao je značajnu ulogu u slomu komunističkih režima i razvoju demokratije u istočnoj Evropi.<ref name="Kasprzak_2004" /><ref name="Necas_2011">{{cite web |last=Nečas |first=Petr |title=RFE demolished the information wall of the communist regime |date=2011 |url=https://vlada.gov.cz/en/media-centrum/aktualne/rfe-demolished-the-information-wall-of-the-communist-regime-83925/tmplid-676/ |website=vlada.cz |publisher=Government of the Czech Republic |access-date=3. 8. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="LidoveNoviny_2011">{{cite news |title=Sixty years of RFE: 'Best propaganda is the truth' |journal=Lidové noviny |date=2011 |url=https://www.lidovky.cz/ceska-pozice/sixty-years-of-rfe-best-propaganda-is-the-truth.A110516_085955_pozice_14728 |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Za razliku od medija pod državnom cenzurom, RFE je izvještavao o antisovjetskim protestima i nacionalnim pokretima. Njegova slušanost znatno je porasla nakon neuspjelog [[Istočnonjemački ustanak 1953.|ustanka u Istočnom Berlinu 1953.]] i medijski zapaženog [[prebjeg]]a [[Józef Światło|Józefa Światła]].<ref name="Mickelson_1983" /> Prema Archu Puddingtonu, izvještavanje mađarskog servisa o [[Poznanjski protesti 1956.|radničkim protestima u Poznanju]] 1956. poslužilo je kao jedno od nadahnuća za izbijanje [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarske revolucije]] iste godine.<ref name="Puddington_2000" /> ==== Mađarska ==== Tokom [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarske revolucije]] 1956. programi Radija Slobodna Evropa ohrabrivali su pobunjenike da se bore, nagovještavajući da uskoro stiže pomoć sa Zapada.<ref name="Griffith_2002">{{cite web |last=Griffith |first=William |title=Policy Review of Voice for Free Hungary Programming, October 23 – November 23, 1956 |date=2002 |website=National Security Archive |publisher=George Washington University |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB76/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Takvi programi bili su u suprotnosti s politikom predsjednika [[Dwight Eisenhower|Dwighta Eisenhowera]], prema kojoj Sjedinjene Američke Države neće pružiti vojnu pomoć revoluciji.<ref name="Byrne_2002">{{cite web |last=Byrne |first=Malcolm |title=The 1956 Hungarian Revolution: A History in Documents |date=2002 |website=National Security Archive |publisher=George Washington University |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB76/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon tih događaja u RFE-u su provedene brojne reforme, uključujući osnivanje Odjela za analizu programa, čiji je zadatak bio osigurati tačnost i profesionalnost emitiranog sadržaja uz očuvanje uređivačke nezavisnosti novinara.<ref name="Puddington_2000" /> ==== Rumunija ==== Rumunski predsjednik [[Nicolae Ceaușescu]] smatrao je Radio Slobodna Evropa ozbiljnom prijetnjom svom režimu. Od sredine 1970-ih pa sve do njegovog svrgavanja i pogubljenja u decembru 1989. provodio je tajni program pod nazivom ''Ether'', usmjeren protiv RFE/RL-a. U okviru tog programa izvođeni su fizički napadi na rumunske novinare zaposlene u RFE/RL-u, uključujući i kontroverzne okolnosti smrti trojice direktora rumunskog servisa.<ref name="Cummings_2008" /> ==== Bombaški napad na sjedište RFE/RL-a u Minhenu 1981. ==== U sjedištu Radija Slobodna Evropa/Radija Sloboda u Minhenu gogodila se snažna eksplozija bombe 21. februara 1981. koja je prouzrokovala materijalnu štetu procijenjenu na dva miliona američkih dolara.<ref name="Cummings_2008_Bombing">{{cite web |last=Cummings |first=Richard |title=Special Feature: The 1981 Bombing of RFE/RL |date=2008 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |publisher=RFE/RL |url=https://www.rferl.org/a/1080043.html |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nekoliko zaposlenika je povrijeđeno, ali nije bilo poginulih. Dokumenti istočnonjemačke tajne službe [[Stasi]], otvoreni nakon 1989, ukazuju na to da je napad izvela grupa kojom je rukovodio [[Carlos Šakal|Ilich Ramírez Sánchez]] ("Carlos Šakal"), a da ga je finansirao rumunski predsjednik [[Nicolae Ceaușescu]].<ref name="Hill_2001">{{cite web |last=Hill |first=Cissie Dore |title=Voices of Hope: The Story of Radio Free Europe and Radio Liberty |date=30. 10. 2001 |website=Hoover Institution |publisher=Stanford University |url=https://www.hoover.org/research/voices-hope-story-radio-free-europe-and-radio-liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, bivši načelnik Odjela K za kontraobavještajne poslove [[KGB]]-a, general [[Oleg Kalugin]], tvrdio je da je operaciju bombardovanja tokom dvije godine planirao upravo Odjel K, uz aktivno učešće Olega Tumanova, agenta KGB-a infiltriranog u RFE/RL. Prema Kaluginu, Tumanova je početkom 1960-ih regrutovao pukovnik KGB-a [[Oleg Nechiporenko]], koji je kasnije bio i njegov nadređeni u [[Moskva|Moskvi]].<ref name="Kalugin_2009">{{cite book |last=Kalugin |first=Oleg |title=Spymaster: My Thirty-two Years in Intelligence and Espionage Against the West |date=2009 |publisher=Basic Books |location=Philadelphia |pages=224–225 |isbn=978-0-465-01445-3 |url=https://archive.org/details/Spymaster-MyThirty-twoYearsInIntelligenceAndEspionageAgainstTheWest/page/n1/mode/2up |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nechiporenko nikada nije negirao svoju ulogu. U intervjuu za Radio Sloboda iz 2003. opravdavao je napad tvrdnjom da je RFE/RL predstavljao američko propagandno sredstvo usmjereno protiv Sovjetskog Saveza.<ref name="Svoboda_2003">{{cite web |title=Разница во времени |trans-title=Razlika u vremenu |date=2003 |website=archive.svoboda.org |publisher=Радио Свобода |url=https://archive.svoboda.org/programs/TD/2003/TD.021603.asp |access-date=3. 8. 2026 |language=ru}}</ref> Tumanov je 1986. tajno vraćen u Sovjetski Savez.<ref>{{cite web|url=https://coldwarradios.blogspot.co.uk/2011/01/russian-teddy-bear-was-kgb-mole-oleg.html|title=The Russian Teddy Bear was a KGB Mole: The Oleg Tumanov Story|website=coldwarradios.blogspot.co.uk|access-date=3. 8. 2026|archive-date=17. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817130408/https://coldwarradios.blogspot.co.uk/2011/01/russian-teddy-bear-was-kgb-mole-oleg.html|url-status=dead}}</ref> Nechiporenkove kontakte s Carlosom tokom 1970-ih potvrdio je i sam Nechiporenko u članku objavljenom u listu ''Segodnja'' 2000,<ref name="Soldatov_2000">{{cite news |last=Soldatov |first=Andrey |title=По Чечне шпионы ходят хмуро... Мировые разведцентры изучают Россию через северокавказский бинокль |trans-title=Špijuni Čečenijom hodaju tmurno... Svjetski obavještajni centri proučavaju Rusiju kroz sjevernokavkaski dvogled |date=24. 2. 2000 |language=ru}}</ref> kao i članak objavljen u listu ''[[Izvestia]]'' 2001.<ref name="Krutikov_2001">{{cite news |last=Krutikov |first=Evgeny |title=Шпиономания. В Тель-Авиве предостерегают Россию от пакистанской разведки |trans-title=Špijunomanija. Tel Aviv upozorava Rusiju na pakistansku obavještajnu službu |date=9. 7. 2001 |journal=Известия |language=ru}}</ref> ==== Černobilska katastrofa ==== Tokom prva dva dana nakon [[Černobilska katastrofa|černobilske katastrofe]], koja se dogodila 26. aprila 1986, službeni mediji zemalja Istočnog bloka nisu objavili nikakvu vijest o nesreći, dok je cjelovitiji prikaz događaja uslijedio tek četiri mjeseca kasnije. Prema podacima [[Institut "Hoover"|Instituta "Hoover"]], stanovnici Sovjetskog Saveza bili su "frustrirani nedosljednim i proturječnim izvještavanjem", zbog čega se njih 36% okrenulo zapadnim radijskim stanicama kako bi dobili tačne i pouzdane informacije.<ref name="Parta_2007">{{cite book |last=Parta |first=R. Eugene |title=Discovering the Hidden Listener: An Assessment of Radio Liberty and Western Broadcasting to the USSR During the Cold War: a Study Based on Audience Research Findings, 1970-1991 |date=2007 |publisher=Hoover Institution Press |location=Stanford, Calif |series=Hoover Institution Press Publication |number=546 |isbn=978-0-8179-4732-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Discovering_the_Hidden_Listener.html?id=sVkUAQAAIAAJ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Slušanost RFE/RL-a naglo je porasla jer je veliki dio programa bio posvećen objavljivanju informacija i uputstava koja su mogle pomoći u zaštiti stanovništva nakon [[Katastrofa|katastrofe]].<ref name="Sosin_1999">{{cite book |last=Sosin |first=Gene |title=Sparks of Liberty: An Insider's Memoir of Radio Liberty |date=1999 |publisher=Penn State Press |edition=Illustrated, reprint |isbn=978-0-271-01869-0 |url=https://books.google.ba/books?id=puNhaCH3HVoC |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teme programa uključivale su "mjere zaštite od radioaktivnih padavina" i izvještaje o teškom položaju Estonaca angažovanih na radovima čišćenja u Ukrajini.<ref name="Sosin_1999" /> ==== Poljska i Čehoslovačka ==== Komunističke vlasti nastojale su infiltrirati agente u sjedište Radija Slobodna Evropa. Iako su neki od njih godinama ostajali zaposleni u organizaciji, njihove matične službe odvraćale su ih od ometanja programa kako ne bi izazvali sumnju i ugrozili svoju osnovnu zadaću – prikupljanje obavještajnih podataka o radu radio-stanice. Između 1965. i 1971. [[Služba sigurnosti (Poljska)|Służba Bezpieczeństwa]] (SB), sigurnosna služba komunističke Poljske, uspješno se infiltrirala u Radio Slobodna Evropa preko svog operativca, kapetana Andrzeja Czechowicza. Prema riječima Teda Lipiena, bivšeg direktora poljskog servisa [[Glas Amerike|Glasa Amerike]]: {{Citat|Czechowicz je vjerovatno najpoznatiji poljski špijun iz komunističkog perioda koji je, dok je krajem 1960-ih radio u RFE-u, bio aktivni obavještajni agent. Po obrazovanju je bio historičar te je u Minhenu radio u službi za analizu medija RFE-a, a ne kao novinar. Nakon više od pet godina vratio se u Poljsku, gdje je 1971. učestvovao u programima usmjerenim na kompromitovanje Radija Slobodna Evropa i vlade Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Lipien_2007">{{cite news |last=Lipien |first=Ted |title=Old spy scandals still haunting US broadcasters? |date=2007 |journal=Spero News |url=http://www.speroforum.com/site/article.asp?id=10038 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927050510/http://www.speroforum.com/site/article.asp?id=10038 |archive-date=27. 9. 2011 |url-status=dead |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Richardu Cummingsu, bivšem direktoru sigurnosti Radija Slobodna Evropa, među ostalim obavještajnim operacijama bio je i neuspjeli pokušaj agenta [[StB|čehoslovačke obavještajne službe]] iz 1959. da otruje solnice u kafeteriji te organizacije.<ref name="Cummings_2009">{{cite web |last=Cummings |first=Richard |title=The Best Spy Stories of the Cold War |date=2009 |website=Globe Atlantic |url=http://www.globeatlantic.org/index.php?option=com_newsfeeds&catid=18&Itemid=49 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313045921/http://www.globeatlantic.org/index.php?option=com_newsfeeds&catid=18&Itemid=49 |archive-date=13. 3. 2009 |url-status=dead |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem 1960. promjene u čehoslovačkom servisu dovele su do značajne reorganizacije unutar RFE-a. Sjedište organizacije u New Yorku više nije moglo efikasno upravljati svojim ogrankom u [[Minhen]]u, pa je većina upravljačkih nadležnosti prenesena u Minhen, čime je Radio Slobodna Evropa postao organizacija sa sjedištem u Evropi.<ref name="Mickelson_1983" /> Prema Archu Puddingtonu, vođa poljskog sindikalnog pokreta [[Solidarnost (sindikat)|Solidarnost]] [[Lech Wałęsa]] i ruski reformator [[Grigorij Javlinski]] kasnije su izjavili da su potajno slušali programe RFE-a uprkos intenzivnom ometanju radijskog signala.<ref name="Puddington_2000" /> === Ometanje radijskog signala === Sovjetske vlasti ulagale su velike napore kako bi spriječile prijem zapadnih radijskih programa. Radi ograničavanja pristupa stranim emitiranjima, [[Centralni komitet Komunističke partije Sovjetskog Saveza]] naredio je da se iz radio-prijemnika proizvedenih u [[Sovjetski Savez|SSSR-u]] uklone svi dijelovi koji omogućavaju prijem kratkotalasnog signala. Međutim, građani su ubrzo saznali da se potrebni rezervni dijelovi mogu nabaviti na crnom tržištu, dok su mnogi radioamateri i elektroničari protivnici takve politike prilagođavali prijemnike kako bi ponovo mogli primati kratkotalasne programe.<ref name="Mikkonen_2010">{{cite journal |last=Mikkonen |first=Simo |title=Stealing the Monopoly of Knowledge?: Soviet Reactions to U.S. Cold War Broadcasting |date=2010 |journal=Kritika: Explorations in Russian & Eurasian History |volume=11 |issue=4 |pages=771–805 |doi=10.1353/kri.2010.0012 |s2cid=159839411 |url=https://jyx.jyu.fi/jyx/Record/jyx_123456789_27083 |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najrašireniji oblik sprječavanja prijema bilo je [[ometanje radio-signala]].<ref name="Puddington_2000" /> Sistemom za ometanje je upravljao [[KGB]], koji je imao obavezu izvještavati Centralni komitet. Ometanje je bilo tehnički zahtjevno i izuzetno skupo, a njegova stvarna efikasnost i danas je predmet rasprava. Centralni komitet je 1958. priznao da su sredstva utrošena na ometanje bila veća od ukupnih izdvajanja za domaće i međunarodno radijsko emitiranje.<ref name="Mikkonen_2010" /> Istovremeno je priznao da je zaobilaženje ometanja bilo moguće i da se u Sovjetskom Savezu redovno praktikovalo. Zbog ograničenih resursa prioriteti ometanja određivani su prema području emitiranja, jeziku, vremenu emitiranja i sadržaju programa.<ref name="Mikkonen_2010" /> Najvećom prijetnjom smatrani su politički programi na [[ruski jezik|ruskom jeziku]] emitirani u udarnim terminima za stanovništvo velikih gradova. Nasuprot tome, zapadna muzika, poput [[jazz]]a, smatrana je manje opasnom te se često mogla slušati bez ometanja.<ref name="Mikkonen_2010" /> Tokom i neposredno nakon [[Kubanska raketna kriza|Kubanske raketne krize]] krajem 1962. ometanje je znatno pojačano. Nakon toga uslijedio je petogodišnji period u kojem je ometanje većine stranih radio-stanica gotovo potpuno prestalo, da bi ponovo bilo intenzivirano nakon [[Praško proljeće|Praškog proljeća]] 1968. Novi prekid uslijedio je 1973, kada je [[Henry Kissinger]] postao [[državni sekretar Sjedinjenih Američkih Država]]. Ometanje je iznenada okončano 21. novembra 1988. u 21:00 sati po [[Srednjoevropsko vrijeme|srednjoevropskom vremenu (CET)]], kada su Sovjetski Savez i druge zemlje Istočne Evrope obustavili ometanje gotovo svih stranih radijskih programa, uključujući i servise RFE/RL-a.<ref name="Johnson_Parta_2012">{{cite book |editor-last=Johnson |editor-first=A. Ross |editor2-last=Parta |editor2-first=R. Eugene |title=Cold War Broadcasting: Impact on the Soviet Union and Eastern Europe |date=2012 |publisher=Central European University Press |edition=Illustrated |isbn=978-615-5225-07-9 |url=https://books.google.ba/books/about/Cold_War_Broadcasting.html?id=PzseLwEACAAJ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Sjedinjene Američke Države === Tokom Hladnog rata Radio Slobodna Evropa je u Sjedinjenim Američkim Državama često bio izložen kritikama da nije dovoljno antikomunistički orijentisan. Iako ga je status nevladine organizacije uglavnom zaštitio od opsežnih istraga u vrijeme [[Makartizam|makartizma]], pojedini novinari RFE-a, uključujući direktora češkog servisa [[Ferdinand Peroutka|Ferdinanda Peroutku]], bili su optuživani za popustljiv odnos prema [[Komunizam|komunizm]]u.<ref name="Puddington_2000" /> Američki radijski komentator [[Fulton Lewis]], poznat po izrazito antikomunističkim stavovima, bio je jedan od najžešćih kritičara RFE-a tokom 1950-ih. Njegove kritike potaknule su i druge novinare da istraže način rada organizacije, uključujući njene veze s CIA-om. Nakon što su te veze postale javno poznate tokom 1960-ih, odgovornost za finansiranje prebačena je s CIA-e na [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Manning_Romerstein_2004">{{cite book |last=Manning |first=Martin J. |last2=Romerstein |first2=Herbert |title=Historical Dictionary of American Propaganda |date=2004 |publisher=Bloomsbury Academic |edition=Illustrated, annotated |isbn=978-0-313-29605-5 |url=https://books.google.ba/books?id=1-JjwDPcOLQC |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== Finansiranje ==== Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda je finansiran od sredstva [[Centralna obavještajna agencija|CIA-e]] do 1972.<ref name="Puddington_2000" /><ref name="Johnson_2021">{{cite web |last=Johnson |first=A. Ross |title=Radio Free Europe and Radio Liberty |date=2021 |website=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/radio-free-europe-and-radio-liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Veze između CIA-e i radijskih stanica počele su slabiti 1967, kada je časopis ''[[Ramparts (magazine)|Ramparts]]'' objavio istraživanje u kojem je tvrdio da CIA tajno finansira brojne civilne organizacije. Naknadna istraživanja potvrdila su da je među njima bio i RFE/RL, što je izazvalo značajnu pažnju javnosti i medija.<ref name="Mickelson_1983" /> Godine 1971. američki senator [[Clifford Case]] predstavio je u [[Senat Sjedinjenih Američkih Država|Senatu SAD-a]] [[Prijedlog zakona]] 18 (''Senate Bill 18'') kojim je predloženo da se finansiranje RFE-a i RL-a izdvoji iz budžeta CIA-e, da se za njihov rad u fiskalnoj 1972. osigura 30 miliona američkih dolara te da nadzor nad radijskim stanicama privremeno preuzme [[State Department]].<ref name="Puddington_2000" /> Predsjednik [[Richard Nixon]] je u maju 1972. imenovao posebnu predsjedničku komisiju radi razmatranja budućnosti RFE/RL-a.<ref name="Puddington_2000" /> Komisija je preporučila da sredstva ubuduće osigurava neposredno [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država]], te da se osnuje nova institucija – [[Odbor za međunarodno emitovanje]] (BIB) – koja bi predstavljala vezu između saveznih vlasti i radijskih stanica te ujedno služila kao zaštita uredničke nezavisnosti od političkog utjecaja.<ref name="Puddington_2000" /> Prema Archu Puddingtonu, nekadašnjem rukovodiocu ureda RFE/RL-a, iako je većina finansijskih sredstava u početku dolazila od CIA-e, Radio Slobodna Evropa zadržao je visok stepen uređivačke samostalnosti. Tokom mandata [[Cord Meyer|Corda Meyera]], koji je od 1954. do 1971. nadzirao rad radijskih servisa u ime CIA-e, agencija se uglavnom nije miješala u uređivačku politiku niti u sadržaj programa.<ref name="Puddington_2000" /> Godine 1974. Radio Slobodna Evropa i Radio Sloboda stavljeni su pod upravu novoosnovanog [[Odbor za međunarodno emitovanje|Odbora za međunarodno emitovanje]] (BIB), čija je zadaća bila primati budžetska sredstva koja odobrava Kongres, raspoređivati ih radijskim stanicama i nadzirati njihovo korištenje.<ref name="Mickelson_1983" /> Dana 1. oktobra 1976. Radio Slobodna Evropa i Radio Sloboda spojeni su u jedinstvenu organizaciju – Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda (RFE/RL), kojoj su pridruženi i servisi na tri [[Baltičke države|baltička jezika]]. == 1980-e: ''Glasnost'' i pad Željezne zavjese == Finansiranje Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda povećano je tokom administracije predsjednika [[Ronald Reagan|Ronalda Reagana]]. Reagan, poznat po svom izrazitom [[antikomunizam|antikomunizmu]], zahtijevao je da radijske stanice zauzmu kritičniji odnos prema komunističkim režimima. To je predstavljalo izazov za dotadašnju uređivačku politiku RFE/RL-a, koja je nakon kontroverzi vezanih za navodnu ulogu stanice u [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarskoj revoluciji 1956.]] bila znatno opreznija.<ref name="Puddington_2000" /> U vrijeme [[Mihail Gorbačov|Mihaila Gorbačova]] i politike [[Glasnost|glasnosti]], RFE/RL je imao značajne koristi od veće otvorenosti sovjetskog društva. Gorbačov je ukinuo praksu ometanja radijskih signala, a opozicijski političari i državni zvaničnici po prvi put mogli su slobodno davati intervjue RFE/RL-u bez straha od progona ili zatvaranja.<ref name="Puddington_2000" /> Do 1990. Radio Sloboda postao je najslušanija zapadna radijska stanica koja je emitirala program za područje Sovjetskog Saveza.<ref name="Sosin_1999" /> Izvještavanje RFE/RL-a o [[Augustovski puč|augustovskom puču]] 1991. dopunilo je oskudno domaće izvještavanje i privuklo brojnu publiku.<ref name="Sosin_1999" /> Zahvaljujući emitiranju programa, [[Mihail Gorbačov|Gorbačov]] i [[Boris Jeljcin]] mogli su tokom krize ostati u kontaktu s građanima Rusije. Jeljcin je kasnije predsjedničkim ukazom omogućio Radiju Sloboda otvaranje stalnog dopisništva u Moskvi.<ref name="Sosin_1999" /> Časopis ''[[The Economist]]'' ocijenio je da je RFE/RL dao značajan doprinos raspadu Sovjetskog Saveza.<ref name="Economist_2025">{{cite news |title=Donald Trump shoots his own global mouthpiece |date=2025 |journal=The Economist |url=https://www.economist.com/international/2025/03/19/donald-trump-shoots-his-own-global-mouthpiece |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Baršunasta revolucija u Čehoslovačkoj === Nakon demonstracija održanih 17. novembra 1989. tokom [[Baršunasta revolucija|Baršunaste revolucije]] i njihovog nasilnog gušenja od strane čehoslovačke interventne policije, portirka u jednom studentskom domu u Pragu, proširila je vijest da je tokom sukoba poginuo student [[Martin Šmíd]].<ref name="Kenety_2019">{{cite web |last=Kenety |first=Brian |title=1989: the Velvet Revolution in context (or how 'November' began in 'January') |date=2019 |website=Radio Prague International |url=https://english.radio.cz/1989-velvet-revolution-context-or-how-november-began-january-8115387 |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Aktivist [[Povelja 77|Povelje 77]] [[Petr Uhl]] povjerovao je toj informaciji i prenio je vodećim novinskim agencijama, koje su je potom objavile.<ref name="Sebestyen_2009">{{cite book |last=Sebestyen |first=Victor |title=Revolution 1989: The Fall of the Soviet Empire |date=2009 |publisher=Pantheon Books |edition=Illustrated |isbn=978-0-375-42532-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Revolution_1989.html?id=LrkmAQAAMAAJ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što su vijest prenijeli [[Reuters]] i [[Glas Amerike]], emitirao ju je i RFE/RL.<ref name="RFERL_Smid">{{cite web |title=Unraveling The Šmid Death Story |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://about.rferl.org/article/unraveling-the-smid-death-story/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kasnije se pokazalo da je vijest bila netačna. Ipak, brojni izvori smatraju da je upravo ona potaknula mnoge građane Čehoslovačke da se pridruže narednim, znatno masovnijim demonstracijama koje su dovele do pada komunističkog režima.<ref name="Nelson_1997">{{cite book |last=Nelson |first=Michael |title=War of the black heavens: the battles of Western broadcasting in the Cold War |date=1997 |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, N.Y. |isbn=978-0-585-29377-6 |url=https://archive.org/details/warofblackheaven0000nels |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Siska_2018">{{cite news |last=Šiška |first=Miroslav |title=Mrtvý Šmíd z Národní třídy. Stěžejní událost, která se nestala |date=2018 |journal=Právo |url=https://www.novinky.cz/clanek/historie-17-listopad-mrtvy-smid-z-narodni-tridy-stezejni-udalost-ktera-se-nestala-40256470 |access-date=3. 8. 2026 |language=cs}}</ref><ref name="Garton_Ash_2009">{{cite news |last=Garton Ash |first=Timothy |title=1989! |date=5. 11. 2009 |journal=The New York Review of Books |url=https://www.nybooks.com/articles/2009/11/05/1989/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Padu komunističkog režima tokom Baršunaste revolucije svjedočio je češki novinar [[Petr Brod]], prvi stalni dopisnik RFE/RL-a u postrevolucionarnoj Čehoslovačkoj.<ref name="RadioPrague_2025">{{cite web |last=Brod |first=Petr |title=It could be dangerous to speak German in 1950s Czechoslovakia |date=5. 2. 2025 |website=Radio Prague International |url=https://english.radio.cz/petr-brod-it-could-be-dangerous-speak-german-1950s-czechoslovakia-8841967 |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Nakon 1991. == Godine 1995. RFE/RL je premjestio svoje sjedište iz Minhena u Prag, u zgradu nekadašnje Savezne skupštine Čehoslovačke, koja je ostala prazna nakon raspada Čehoslovačke 1992. Među novinarima koji su se pridružili redakciji u Pragu bio je i bivši dopisnik [[Glas Amerike|Glasa Amerike]] [[Jolyon Naegele]], koji je od 1996. do 2003. radio kao urednik. Administracija predsjednika [[Bill Clinton|Billa Clintona]] značajno je smanjila finansiranje organizacije te je njen nadzor prenijela na [[Informativna agencija Sjedinjenih Američkih Država|Informativnu agenciju Sjedinjenih Američkih Država]]. [[Datoteka:Vinohradská str, Prague Vinohrady.jpg|mini|desno|300px|Od 1994. do 2008, RFE/RL je koristio zgradu nekadašnjeg Savezne skupštine Čehoslovačke u praškoj četvrti [[Nové Město, Prag|Novi Grad]]. Nakon [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra 2001.]] u SAD-u, oko zgrade su godinama stajale betonske zaštitne barijere. Zbog njih su glavne saobraćajnice u centru Praga bile znatno sužene, što je stvaralo velike saobraćajne gužve.]] RFE/RL je 1993. obustavio emitiranje programa za [[Mađarska|Mađarsku]], a 1997. i za [[Poljska|Poljsku]]. Dana 31. januara 1994. pokrenut je program za područje bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] na [[bosanski jezik|bosanskom]], [[hrvatski jezik|hrvatskom]] i [[srpski jezik|srpskom]] jeziku.<ref name="RFERL_2019">{{cite web |title=RFE/RL’s Balkan Service Marks 25 Years Of Speaking With One Voice |date=2019 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://about.rferl.org/article/rfe-rls-balkan-service-marks-25-years-of-speaking-with-one-voice/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem 1990-ih RFE/RL je pokrenuo emitiranje programa na [[albanski jezik|albanskom]] jeziku za [[Kosovo]] te na [[makedonski jezik|makedonskom]] jeziku za [[Sjeverna Makedonija|Sjevernu Makedoniju]]. Emitiranje programa za [[Češka Republika|Češku Republiku]] nastavljeno je još tri godine na osnovu sporazuma s [[Češki radio|Češkim radiom]]. Godine 2004. RFE/RL je obustavio emitiranje programa za [[Bugarska|Bugarsku]], [[Hrvatska|Hrvatsku]], [[Estonija|Estoniju]], [[Latvija|Latviju]], [[Litvanija|Litvaniju]], [[Crna Gora|Crnu Goru]], [[Rumunija|Rumuniju]] i [[Slovačka|Slovačku]]. Predsjednik RFE/RL-a [[Jeffrey Gedmin]] izjavio je 2008. da je misija organizacije djelovati kao zamjena za slobodne medije u državama u kojima su oni zabranjeni ili nisu dovoljno razvijeni. Organizacija održava mrežu od 20 lokalnih dopisništava. Vlade koje su predmet kritičkog izvještavanja često pokušavaju ometati njen rad različitim metodama, uključujući intenzivno ometanje radijskog signala, gašenje lokalnih partnerskih stanica koje reemitiraju program ili korištenje pravnih mehanizama za zatvaranje dopisništava.<ref name="Pilon_2008">{{cite web |last=Geran Pilon |first=Juliana |title=An Interview with RFE/RL Chief Jeffrey Gedmin |date=2008 |website=World Politics Review |url=https://www.worldpoliticsreview.com/an-interview-with-rfe-rl-chief-jeffrey-gedmin/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema navodima RFE/RL-a, njegovi novinari i vanjski saradnici često rizikuju vlastite živote kako bi izvještavali javnost, zbog čega je njihova sigurnost trajna briga organizacije. Novinari su nerijetko izloženi prijetnjama, pritiscima i progonu.<ref name="RFERL_Journalists">{{cite web |title=Journalists in Trouble |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://pressroom.rferl.org/journalists-in-trouble/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra 2001.]] američke i češke vlasti dogovorile su premještanje sjedišta RFE/RL-a iz centra Praga na sigurniju lokaciju izvan užeg centra grada kako bi se smanjio rizik od mogućih terorističkih napada.<ref name="SDUT_2009">{{cite news |author=Associated Press |title=Radio Free Europe opens new headquarters in Prague |date=2009 |newspaper=San Diego Union-Tribune |url=https://www.sandiegouniontribune.com/2009/05/12/radio-free-europe-opens-new-headquarters-in-prague/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 19. februara 2009. RFE/RL je započeo emitovanje programa iz svog novog sjedišta istočno od centra Praga.<ref name="RFERL_Headquarters">{{cite web |title=First Broadcast From New RFE/RL Headquarters |date=2009 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://about.rferl.org/article/first-broadcast-from-new-rfe-rl-headquarters/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Širenje djelovanja izvan Evrope === [[Datoteka:RFA reporter Helmand.jpg|mini|desno|300px|Novinar afganistanskog servisa RFE/RL-a intervjuiše građanina u [[Helmand]]u, [[Afganistan]]u.]] Dana 1. januara 2009. [[Azerbejdžan]] je zabranio emitovanje svih stranih medija na svojoj teritoriji, uključujući i RFE/RL.<ref name="Sindelar_2008">{{cite web |last=Sindelar |first=Daisy |title=Azerbaijan Bans RFE/RL, VOA, BBC Broadcasts |date=2008 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/Azerbaijan_Bans_RFERL_Other_Foreign_Radio/1364986.html |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Kirgistan]] je obustavio emitovanje programa Radija Azatyk, kirgiskog servisa RFE/RL-a, nakon što je organizacija odbila zahtjev vlasti da unaprijed odobrava sadržaj programa. Druge države, poput [[Bjelorusija|Bjelorusije]], [[Iran]]a, [[Turkmenistan]]a, [[Tadžikistan]]a i [[Uzbekistan]]a, također zabranjuju reemitiranje programa putem lokalnih radiostanica, što prosječnim slušaocima znatno otežava pristup sadržaju. RFE/RL je 1998. pokrenuo emitovanje programa za [[Irak]].<ref name="RFERL_2009_IraqiPlot">{{cite web |title=Czech Intelligence Reveals Iraqi Plot To Attack RFE/RL |date=2009 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/Czech_Intelligence_Reveals_Iraqi_Plot_To_Attack_RFERL/1891512.html |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Irački predsjednik [[Saddam Hussein]] naredio je [[Iračka obavještajna služba|Iračkoj obavještajnoj službi]] da "nasilnim putem" prekine emitiranje programa Radija Slobodna Evropa. Planirano je da sjedište organizacije bude napadnuto ručnim protivoklopnim bacačem [[RPG-7]] iz zgrade preko puta. Češka [[Sigurnosno-informativna služba]] (BIS) otkrila je i spriječila planirani napad.<ref name="RFERL_2009_IraqiPlot" /> Godine 2008. afganistanski predsjednik [[Hamid Karzai]] pozvao je svoju vladu da pruži pomoć žrtvi silovanja nakon što je na [[Radio Azadi|Radiju Azadi]], afganistanskom servisu RFE/RL-a, čuo njeno svjedočenje.<ref name="Parker_2008">{{cite news |last=Parker |first=Kathleen |title=Mightier than the sword |date=2008 |newspaper=Galesburg Register-Mail |url=https://www.galesburg.com/story/opinion/2008/11/24/mightier-than-sword/45402602007/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima RFE/RL-a, Radio Azadi je 2009. bio najslušanija radijska stanica u Afganistanu, a slušaoci su svakog mjeseca slali stotine rukom pisanih pisama redakciji.<ref name="RFERL_2009_Poetry">{{cite web |title=Poetry from Paktia to Prague |date=31. 8. 2009 |website=Radio Free Europe / Radio Liberty |url=https://pressroom.rferl.org/a/poetry_from_paktia_to_prague/1811546.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812144527/https://pressroom.rferl.org/a/poetry_from_paktia_to_prague/1811546.html |archive-date=12. 8. 2023 |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> U septembru 2009. RFE/RL je najavio pokretanje novog programa na [[paštunski jezik|paštunskom jeziku]] namijenjenog području uz granicu između [[Afganistan]]a i [[Pakistan]]a.<ref name="RFERL_2009_Holbrooke">{{cite web |title=Flashback (Sep. 18, 2009) Holbrooke at RFE Event: ‘Deal with Taliban Propaganda Head-On’ |date=2009 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://about.rferl.org/article/flashback-sep-18-2009-holbrooke-at-rfe-event-deal-with-taliban-propaganda-head-on/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Već narednog mjeseca RFE/RL je pokrenuo jednosatni dnevni program na ruskom jeziku namijenjen stanovnicima otcjepljenih regija [[Južna Osetija|Južne Osetije]] i [[Abhazija|Abhazije]]. Emisija pod nazivom ''Ekho Kavkaza'' (''Odjek Kavkaza'') bila je posvećena lokalnim i međunarodnim vijestima i aktuelnim događajima, a pripremana je u saradnji s gruzijskim servisom RFE/RL-a.<ref name="RFERL_2009_SouthOssetia">{{cite web |title=RFE/RL Launching Russian-Language Show to South Ossetia & Abkhazia |date=2009 |website=Radio Free Europe / Radio Liberty |url=https://about.rferl.org/article/rfe-rl-launching-russian-language-show-to-south-ossetia-abkhazia/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 15. januara 2010. RFE/RL je započeo emitovanje programa za paštunska plemenska područja u Pakistanu na [[paštunski jezik|paštunskom jeziku]]. Servis, poznat kao [[Radio Mashaal]] ("Baklja"), osnovan je s ciljem suprotstavljanja rastućem broju lokalnih radijskih stanica koje su širile propagandu islamskih ekstremističkih grupa u pograničnom području između Pakistana i Afganistana.<ref name="RFERL_2010_Pakistan">{{cite web |title=RFE/RL Launches Radio Station in Pakistan’s Pashtun Heartland |date=2010 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://about.rferl.org/article/rfe-rl-launches-radio-station-in-pakistans-pashtun-heartland/ |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Radio Mashaal navodi da emituje domaće i međunarodne vijesti, uz detaljne priloge o terorizmu, politici, položaju žena i zdravstvenoj zaštiti, s posebnim naglaskom na [[Preventivna zdravstvena zaštita|preventivnu zdravstvenu zaštitu]]. Program također uključuje okrugle stolove, intervjue s plemenskim vođama i lokalnim političarima, kao i redovne emisije u kojima slušaoci mogu učestvovati telefonskim pozivima.<ref name="RFERL_2010_Pakistan" /> === Razvoj tokom 2010-ih === Dana 14. oktobra 2014. RFE/RL i [[Glas Amerike]] (VOA) pokrenuli su televizijski informativni program na ruskom jeziku ''Current Time'', namijenjen publici u državama koje graniče s Rusijom. Program je zamišljen kao alternativni izvor informacija na ruskom jeziku u odnosu na medije pod kontrolom ili utjecajem ruske države.<ref name="RFERL_NewTVShow_2014">{{cite web |title=New TV Show Brings ‘Facts, not Lies,’ to Russian Speakers |date=2014 |url=https://pressroom.rferl.org/article/new-tv-show-brings-facts-not-lies-to-russian-speakers/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom naredne dvije godine ''Current Time'' prerastao je u cjelodnevni televizijski i digitalni kanal za publiku koja govori [[ruski jezik]] širom svijeta.<ref name="RFERL_CurrentTime_2017">{{cite web |title=Current Time Network Launches Real News, For Real People, In Real Time |date=2017 |url=https://pressroom.rferl.org/article/current-time-network-launches-real-news-for-real-people-in-real-time/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CurrentTime_TV">{{cite web |title=Настоящее Время |date=2026 |url=https://www.currenttime.tv/ |publisher=Current Time TV |access-date=3. 8. 2026 |language=ru}}</ref> Godine 2017. Glas Amerike i RFE/RL pokrenuli su internetske platforme za [[Provjera tačnosti informacija|provjeru tačnosti informacija]]: [[Polygraph.info]] i [[Glas Amerike|factograph.info]] na ruskom jeziku.<ref name="VOANews_Polygraph">{{cite web |title=Polygraph.info |date=2026 |url=https://www.voanews.com/polygraph |publisher=Voice of America |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Brennan_2018">{{cite web |last=Brennan |first=David |title=‘A Total F***up’: Russian Mercenaries in Syria Lament U.S. Strike That Killed Dozens |date=2018 |url=https://www.newsweek.com/total-f-russian-mercenaries-syria-lament-us-strike-killed-dozens-818073 |publisher=Newsweek |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Ministarstvo pravde Ruske Federacije]] u decembru 2017. zatražilo je da se RFE/RL i Glas Amerike registruju kao strani agenti prema ruskom zakonu, nakon što je američko [[Ministarstvo pravde Sjedinjenih Američkih Država|Ministarstvo pravde]] zatražilo da se ruska televizijska mreža [[RT (TV mreža)|RT]] registruju kao strani agent u skladu sa [[Zakon o registraciji stranih agenata|Zakonom o registraciji stranih agenata]] (FARA).<ref name="Stahl_2018">{{cite web |last=Stahl |first=Lesley |title=RT's editor-in-chief on election meddling, being labeled Russian propaganda |date=2018 |url=https://www.cbsnews.com/news/rt-editor-in-chief-on-election-meddling-russian-propaganda-label/ |publisher=CBS News |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Osborn_2017">{{cite web |last=Osborn |first=Andrew |title=Russia designates Radio Free Europe and Voice of America as 'foreign agents' |date=2017 |url=https://www.reuters.com/article/us-russia-usa-media-restrictions/russia-designates-radio-free-europe-and-voice-of-america-as-foreign-agents-idUSKBN1DZ0MP/ |publisher=Reuters |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 19. jula 2018. RFE/RL najavio je ponovno pokretanje svojih redakcija u [[Bugarska|Bugarskoj]] i [[Rumunija|Rumuniji]], navodeći zabrinutost zbog stanja medijskih sloboda, vladavine prava i nezavisnosti pravosuđa u tim državama.<ref name="Tomiuc_2018">{{cite web |last=Tomiuc |first=Eugen |title=RFE/RL To Launch News Services In Romania, Bulgaria |date=2018 |url=https://www.rferl.org/a/rfe-rl-to-launch-news-services-in-romania-bulgaria/29376248.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rumunski servis obnovio je rad 14. januara 2019,<ref name="RFERL_Romania_2019">{{cite web |title=Romania Wakes Up To RFE/RL |date=2019 |url=https://pressroom.rferl.org/article/romania-wakes-up-to-rfe-rl/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> a bugarski 21. januara iste godine.<ref name="RFERL_Bulgaria_2019">{{cite web |title=RFE/RL Returns To Bulgaria |date=2019 |url=https://pressroom.rferl.org/article/rfe-rl-returns-to-bulgaria/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mađarski servis ponovno je pokrenut 8. septembra 2020.<ref name="RFERL_Hungary_2020">{{cite web |last=RFE/RL's Hungarian Service |title=RFE/RL Relaunches Operations In Hungary Amid Drop In Media Freedom |date=2020 |url=https://www.rferl.org/a/rfe-rl-relaunches-operations-in-hungary-amid-drop-in-media-freedom/30826537.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> === 2020-e === Nakon [[Predsjednički izbori u Bjelorusiji 2020.|predsjedničkih izbora u Bjelorusiji 2020.]], Radio Sloboda i drugi nezavisni mediji bili su izloženi pojačanom pritisku od strane vlasti i sigurnosnih službi.<ref name="Phillip_2020">{{cite web |last=Phillip |first=Annie |title=Amidst Political Turmoil in Belarus, a Revival of Trust in Independent Journalism |date=2020 |url=https://niemanreports.org/amidst-political-turmoil-in-belarus-a-revival-of-trust-in-independent-journalism/ |publisher=Nieman Reports |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CPJ_Belarus_2021">{{cite web |title=RFE/RL office raided, journalists detained as Belarus crackdown continues |date=2021 |url=https://cpj.org/2021/07/rfe-rl-office-raided-journalists-detained-as-belarus-crackdown-continues/ |publisher=Committee to Protect Journalists |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DW_Belarus_2020">{{cite web |title=Journalism in Belarus: 'Like walking through a minefield' |date=2020 |url=https://www.dw.com/en/journalism-in-belarus-like-walking-through-a-minefield/a-55742319 |publisher=Deutsche Welle |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="HRW_Belarus_2021">{{cite web |title=Belarus: Crackdown on Independent Journalism |date=2021 |url=https://www.hrw.org/news/2021/03/29/belarus-crackdown-independent-journalism |publisher=Human Rights Watch |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FreedomHouse_Belarus_2022">{{cite web |title=Belarus: Freedom on the Net 2022 Country Report |date=2022 |url=https://freedomhouse.org/country/belarus/freedom-net/2022 |publisher=Freedom House |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lokot_2021">{{cite web |last=Lokot |first=Tanya |title=Belarus authorities block access to more independent media added to extremist list |date=2021 |url=https://globalvoices.org/2021/11/05/belarus-authorities-block-access-to-more-independent-media-added-to-extremist-list/ |publisher=Global Voices |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Vlasti su 2. oktobra 2020. novinarima oduzele akreditacije.<ref name="USAGM_2020">{{cite web |title=Tajikistan, Kyrgyzstan, Belarus, Russia: Official pressure rising against RFE/RL |date=2020 |url=https://www.usagm.gov/2020/10/09/tajikistan-kyrgyzstan-belarus-russia-official-pressure-rising-against-rfe-rl/ |publisher=U.S. Agency for Global Media |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 16. jula 2021. policija je izvršila pretres redakcije u [[Minsk]]u i domova novinara.<ref name="Euronews_Belarus_2021">{{cite web |last=Euronews with AP, AFP |title=Belarus expands opposition crackdown with raids on independent media |date=2021 |url=https://www.euronews.com/2021/07/16/belarus-expands-opposition-crackdown-with-raids-on-independent-media |publisher=Euronews |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AFP_Belarus_2021">{{cite web |last=AFP |title=Belarus Jails Students and Raids Media in Crackdown |date=2021 |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/07/16/belarus-jails-students-and-raids-media-in-crackdown-a74536 |publisher=The Moscow Times |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reuters_Belarus_2021">{{cite web |last=Reuters |title=Belarus conducts new raids on journalists and rights activists |date=2021 |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarus-police-raid-homes-offices-journalists-rights-activists-2021-07-16/ |publisher=Reuters |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Rusiji su vlasti 14. maja 2021. internetsku stranicu Radija Sloboda proglasile "stranim agentom", a bankovni računi ove medijske organizacije bili su blokirani.<ref name="DW_Russia_2021">{{cite web |title=Russia freezes bank accounts of US broadcaster RFE/RL |date=2021 |url=https://www.dw.com/en/russia-freezes-bank-accounts-of-us-broadcaster-rfe-rl/a-57536932 |publisher=Deutsche Welle |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Do tada je [[Roskomnadzor]], ruski [[Regulacija masovnih medija|regulator za medije]], pokrenuo 520 postupaka protiv ove medijske organizacije, a ukupne novčane kazne zbog odbijanja označavanja sadržaja oznakom "strani agent" procijenjene su na 2,4 miliona američkih dolara.<ref name="Roth_2021">{{cite web |last=Roth |first=Andrew |title=Kremlin bears down on Moscow bureau of US-funded radio station |date=2021 |url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/05/kremlin-bears-down-on-moscow-bureau-of-us-funded-radio-station-rfe-rl |publisher=The Guardian |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 19. maja 2021. Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda podnio je tužbu [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskom sudu za ljudska prava]], optuživši rusku vladu za kršenje slobode izražavanja i slobode medija.<ref name="Balmforth_2021">{{cite web |last=Balmforth |first=Tom |title=Radio Free Europe sues Russia at European court over 'foreign agent' action |date=2021 |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/radio-free-europe-sues-russia-european-court-over-foreign-agent-action-2021-05-19/ |publisher=Reuters |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> U martu 2023. pokrenut je krivični postupak protiv stanovnika Moskve Jurija Kohoveca, učesnika u uličnoj anketi Radija Sloboda.<ref name="NovayaGazeta_2023">{{cite web |title=Russian police upgrade charges against Moscow resident in ‘fake news’ case over comment for Radio Liberty |date=2023 |url=https://novayagazeta.eu/en/articles/2023/04/30/russian-police-upgrade-charges-against-moscow-resident-in-fake-news-case-over-comment-for-radio-liberty-en-news |publisher=Novaya Gazeta Europe |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog odredbi [[Ruski zakoni o ratnoj cenzuri iz 2022.|ruskih zakona o ratnoj cenzuri iz 2022.]] prijetila mu je kazna do deset godina zatvora.<ref name="France24_2023">{{cite web |title='I stand by my opinion': Russian on trial for critical Ukraine interview |date=2023 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230830-i-stand-by-my-opinion-russian-on-trial-for-critical-ukraine-interview |publisher=France 24 |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2022. Radio Slobodna Evropa dobio je [[Udruženje online novinara|nagradu za online novinarstvo]] za izvještavanje o ruskoj invaziji na Ukrajinu.<ref name="OJA_2022">{{cite web |title=Russia's War On Ukraine |date=2022 |url=https://awards.journalists.org/entries/russias-war-on-ukraine/ |publisher=Online Journalism Awards |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Sud u [[Biškek]]u, glavnom gradu [[Kirgistan]]a, prihvatio je 2023. zahtjev Ministarstva kulture za zabranu djelovanja kirgistanskog servisa Radija Slobodna Evropa/Radio Sloboda.<ref name="RFERL_Kyrgyzstan_2023">{{cite web |last=RFE/RL's Kyrgyz Service |title=Bishkek Court Approves Ministry Request To Shut Down RFE/RL's Operations In Kyrgyzstan |date=2023 |url=https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-rferl-shut-down/32381981.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> Evropski parlament je 31. jula 2023. usvojio rezoluciju kojom poziva [[Evropska komisija|Evropsku komisiju]] i države članice da ojačaju nezavisne bjeloruske medije te pozdravlja preseljenje Radija Slobodna Evropa/Radio Sloboda u Litvaniju, odakle "pruža vjerodostojno medijsko izvještavanje publici u Bjelorusiji".<ref name="Austrevicius_2023">{{cite web |last=Auštrevičius |first=Petras |title=REPORT on relations with Belarus |date=2023 |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-9-2023-0258_EN.html |publisher=European Parliament |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref> U septembru 2023. otkriveno je da je azerbejdžanski servis Radija Slobodna Evropa/Radio Sloboda, Radio Azadliq, imao rukovodstvo povezano s vladajućim strukturama u Azerbejdžanu, koje je cenzuriralo sadržaje kritične prema vlastima i objavljivalo sadržaje koji su promovisali državnu politiku.<ref name="Adilgizi_Rowley_2023">{{cite web |last1=Adilgizi |first1=Lamiya |last2=Rowley |first2=Tom |title=Former Radio Free Europe staff demand probe over ‘pro-Azerbaijan content’ |date=2023 |url=https://www.opendemocracy.net/en/rfe-rl-radio-free-europe-liberty-azadliq-azerbaijan-investigation/ |publisher=openDemocracy |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ruske vlasti su u februaru 2024. Radio Slobodna Evropa proglasile "[[Ruski zakon o nepoželjnim organizacijama|nepoželjnom organizacijom]]", čime je njegovo djelovanje u toj zemlji praktično postalo nezakonito.<ref name="NovayaGazeta_2024">{{cite web |title=Radio Free Europe named ‘undesirable organisation’ by Russian government |date=2024 |url=https://novayagazeta.eu/en/articles/2024/02/20/radio-free-europe-named-undesirable-organisation-by-russian-government-en-news |publisher=Novaya Gazeta Europe |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Novinar Radija Slobodna Evropa/Radio Sloboda [[Farid Mehralizade]] uhapšen je u Azerbejdžanu u maju 2024. u okviru slučaja [[Abzas Media]].<ref name="MeydanTV_2025">{{cite web |title=Imprisoned Meydan TV journalists begin hunger strike |date=2025 |url=https://www.meydan.tv/en/article/detained-meydan-tv-journalists-begin-hunger-strike/ |publisher=Meydan TV |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> U junu 2025. osuđen je na devet godina zatvora.<ref name="Geybulla_2025">{{cite web |last=Geybulla |first=Arzu |title=Azerbaijan Convicts Critics in Relentless Crackdown |date=2025 |url=https://www.hrw.org/news/2025/07/03/azerbaijan-convicts-critics-in-relentless-crackdown |publisher=Human Rights Watch |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== Obustava finansiranja 2025. ==== U februaru 2025. [[Odjel za efikasnost vlade]] (DOGE) predložio je da se Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda (RSE/RS) i [[Glas Amerike]] razmotre za gašenje kao mjera smanjenja troškova vlade Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="UkrainskaPravda_2025">{{cite web |last=Ukrainska Pravda |title=Elon Musk calls for Radio Free Europe and Voice of America to be shut down |date=2025 |url=https://finance.yahoo.com/news/elon-musk-calls-shutting-down-171116744.html |publisher=Yahoo Finance / Ukrainska Pravda |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj prijedlog uslijedio je nakon ranijih inicijativa pojedinih američkih zvaničnika koji su također zagovarali ukidanje finansiranja RSE/RS-a.<ref name="Robinson_2016">{{cite web |last=Robinson |first=Dan |title=Shut Down the Voice of America? |date=11. 2. 2016 |url=https://uscpublicdiplomacy.org/blog/shut-down-voice-america |publisher=USC Center on Public Diplomacy |access-date=3. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Belida_2017">{{cite web |last=Belida |first=Alex |title=The Fate of VOA in the Balance |date=6. 2. 2017 |url=https://uscpublicdiplomacy.org/blog/fate-voa-balance |publisher=USC Center on Public Diplomacy |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Predsjednik [[Donald Trump]] potpisao je 14. marta 2025. [[izvršna uredba|izvršnu uredbu]] kojom je naloženo ukidanje [[Američka agencija za globalne medije|Američke agencije za globalne medije]] (USAGM), zajedno s još nekoliko agencija, "u najvećoj mogućoj mjeri u skladu s važećim zakonom".<ref name="Bianco_2025">{{cite web |last=Bianco |first=Ali |title=Trump’s next agency cuts include US-backed global media, library and museum grants |date=2025 |url=https://www.politico.com/news/2025/03/15/donald-trump-agency-cuts-00232119 |publisher=Politico |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prema navodima anonimnog izvora koje je objavio ''Politico'', DOGE je uveo tridesetodnevnu potpunu obustavu finansiranja RSE/RS-a i drugih medija pod okriljem USAGM-a, s namjerom da ta mjera postane trajna.<ref name="Kine_2025">{{cite web |last=Kine |first=Phelim |title=Radio Free Asia set to furlough most US-based staff due to government funding freeze |date=2025 |url=https://www.politico.com/news/2025/03/14/radio-free-asia-funding-freeze-layoffs-00231780 |publisher=Politico |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kine_DOGE_2025">{{cite web |last=Kine |first=Phelim |title=DOGE targets Radio Free Asia |date=2025 |url=https://www.politico.eu/newsletter/china-watcher/doge-targets-radio-free-asia/ |publisher=Politico Europe |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dana 15. marta 2025. USAGM je, po nalogu [[Drugi predsjednički mandat Donalda Trumpa|administracije predsjednika Donalda Trumpa]], obustavio grantove Radiju Slobodna Evropa/Radio Sloboda i Radio Free Asia.<ref name="Reuters_VOA_Leave_2025" /> Tokom istog vikenda novinari i drugi zaposleni u ovim medijima primili su elektronsku poštu kojom su obaviješteni da više neće imati pristup svojim kancelarijama te da moraju vratiti novinarske akreditacije, službene telefone i drugu opremu.<ref name="France24_2025">{{cite web |title=Trump freezes VOA, Radio Free Asia, Radio Free Europe |date=2025 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250315-trump-freezes-voa-radio-free-asia-radio-free-europe |publisher=France 24 |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Predsjednik RSE/RS-a [[Steve Capus]] izjavio je da bi ukidanje grantovskog sporazuma predstavljalo "veliki poklon američkim protivnicima".<ref name="RFERL_Defunding_2025">{{cite web |title=RFE/RL President: Defunding Would be “Massive Gift to America’s Enemies” |date=2025 |url=https://about.rferl.org/article/rfe-rl-president-defunding-would-be-massive-gift-to-americas-enemies/ |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Stelter_2025">{{cite web |last=Stelter |first=Brian |title=‘Massive gift to America’s enemies’: Activists decry cuts to government-funded networks |date=2025 |url=https://edition.cnn.com/2025/03/16/media/massive-gift-to-americas-enemies-activists-decry-cuts-to-government-funded-networks/index.html |publisher=CNN |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda je 18. marta 2025. podnio tužbu protiv USAGM-a i dvojice njegovih zvaničnika kako bi spriječio obustavu finansiranja.<ref name="RFERL_USAGM_Lawsuit_2025" /><ref name="Folkenflik_NPR_2025" /> Češka vlada je 22. marta 2025. izrazila spremnost da podrži RSE/RS nakon smanjenja finansiranja koje je provela administracija Donalda Trumpa.<ref name="Minder_2025">{{cite web |last=Minder |first=Raphael |title=Czech Republic to rescue Radio Free Europe after Donald Trump funding cuts |date=2025 |url=https://www.ft.com/content/10a30487-95fc-4a3b-8902-d47a64e86916 |publisher=Financial Times |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno je američka rok grupa [[R.E.M.]], poznata po pjesmi ''[[Radio Free Europe (song)|Radio Free Europe]]'', objavila remiksovanu verziju te pjesme, pri čemu je prihod od prodaje namijenjen Radiju Slobodna Evropa/Radio Sloboda.<ref name="Spangler_2025">{{cite web |last=Spangler |first=Todd |title=R.E.M. Releases New ‘Radio Free Europe’ EP, With Proceeds Benefiting Radio Free Europe/Radio Liberty Amid Trump Cuts |date=2025 |url=https://variety.com/2025/music/news/rem-radio-free-europe-2025-ep-benefit-trump-cuts-1236384894/ |publisher=Variety |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> U maju 2025. visoka predstavnica [[Evropska unija|Evropske unije]] za vanjske poslove i sigurnosnu politiku [[Kaja Kallas]] izjavila je da će Evropska unija osigurati 6,2 miliona američkih dolara za podršku radu RSE/RS-a, dok je Švedska najavila dodatnih dva miliona američkih dolara pomoći.<ref name="Folkenflik_2025">{{cite web |last=Folkenflik |first=David |title=Trump tried to shutter Radio Free Europe. The EU threw it a lifeline |date=2025 |url=https://www.npr.org/2025/05/21/g-s1-68363/trump-tried-to-shutter-radio-free-europe-the-eu-threw-it-a-lifeline |publisher=NPR |access-date=4. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Alhurra]] * [[Bijela propaganda]] * [[Glas Amerike]] * [[Operacija Mockingbird]] * [[Sanel Kajan]] * [[Žena, život, sloboda]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Măgură Bernard |first=Ioana |title=Directorul postului nostru de radio |year=2007 |publisher=Curtea Veche |isbn=978-973-669-442-4}} * {{cite book |last=Molnár |first=József |title=A Szabad Európa Rádió a forradalom napjaiban – Autobiography |year=2006 |publisher=Püski |isbn=963-9592-10-2}} * {{cite book |last=Tofan |first=Liviu |title=Ne-au ținut în viață – Radio Europa Liberă, 1970-1990 |year=2021 |publisher=Editura Omnium |isbn=978-606-95197-5-2}} * {{cite book |last=Tofan |first=Liviu |title=Antologia Radio Europa Liberă – 101 contribuții (1956-1990) |year=2021 |publisher=Editura Omnium |isbn=978-606-95197-1-4}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Radio Free Europe/Radio Liberty|Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda}} * {{Službeni sajt}} * [http://www.hoover.org/library-archives/collections/radio-free-europeradio-liberty-records Radijski i korporativni arhiv Radija Slobodna Evropa/Radija Sloboda], prikupio Hooverov institut {{en simbol}} * [https://digitalarchive.wilsoncenter.org/collection/104/radio-free-europe-and-radio-liberty Kolekcija skinutih oznaka tajnosti RFE/RL], prikupio Međunarodni centar za naučnike "Woodrow Wilson" (Digitalni arhiv Wilson centra) {{en simbol}} * [https://archive.org/details/gov.archives.arc.648946 ''Križarski rat za slobodu''] na [[Internet Archive|Internet Archiveu]] (1956) {{en simbol}} * [https://archive.org/details/gov.archives.arc.1956144 ''Radio Slobodna Evropa''] na Internet Archiveu (1960) {{en simbol}} * [https://archive.org/details/gov.archives.arc.1718448 ''Orao u kavezu''] na Internet Archiveu (1960) {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20191111124011/https://www.cia.gov/library/readingroom/search/site/Radio%2520Liberty Arhiv CIA-e] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Radio Slobodna Evropa}} [[Kategorija:Radio Slobodna Evropa| ]] [[Kategorija:Antikomunističke organizacije]] [[Kategorija:Paravanske organizacije Centralne obavještajne agencije]] [[Kategorija:Propaganda koju finansira CIA]] [[Kategorija:Međunarodni radiodifuzni mediji]] [[Kategorija:Radiostanice osnovane 1949.]] [[Kategorija:Odnosi SAD–Sovjetski Savez]] [[Kategorija:Radiostanice na bosanskom jeziku]] [[Kategorija:Propagandne organizacije Vlade Sjedinjenih Američkih Država]] q9sxyaugo90uq4v6cidssz9cqhmlcbk 0 536521 3917817 3917509 2026-08-13T01:43:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917817 wikitext text/x-wiki {{Obavještajni rad}} '''Obavještajna procjena''' ({{en|intelligence assessment}}) posebna je faza [[obavještajni ciklus|obavještajnog ciklusa]] u kojoj se, na osnovu dostupnih otvorenih i tajnih [[Obavještajni podaci|obavještajnih podataka]], izrađuju procjene budućeg ponašanja ili preporuke o mogućim pravcima djelovanja za rukovodstvo organizacije. Obavještajna procjena javlja se u dvije faze [[obavještajni ciklus|obavještajnog ciklusa]]: * na početku obavještajnog ciklusa, tokom faze "usmjeravanja" (poznate i kao planiranje ili postavljanje zadataka), obavještajni službenici procjenjuju ranije prikupljene obavještajne podatke, utvrđuju nedostatke u informacijama i određuju koji su novi obavještajni podaci potrebni.<ref name="Warner_2014">{{cite book |last=Warner |first=Michael |title=The Rise and Fall of Intelligence: An International Security History |publisher=Georgetown University Press |year=2014 |isbn=978-1-62616-046-0 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wpkvt |url-access=subscription |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> * obavještajna procjena provodi se i pri kraju obavještajnog ciklusa, tokom faze "analize i izrade obavještajnih proizvoda".<ref name="Lowenthal_2012">{{cite book |last=Lowenthal |first=Mark M. |title=Intelligence: From Secrets to Policy |year=2012 |edition=5. |publisher=CQ Press |isbn=978-1-60871-675-3 |url=https://books.google.ba/books?id=xNBbYNt3JJ0C |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ova faza slijedi nakon prikupljanja i obrade podataka, a prethodi njihovom dostavljanju donosiocima odluka. Obavještajne procjene izrađuju se na osnovu zahtjeva rukovodstva radi pružanja informacija potrebnih za [[donošenje odluka|donošenje odluka]]. Procjena se može izrađivati za potrebe [[država|državnih]] organa, [[vojska|vojnih]] struktura ili komercijalnih organizacija, pri čemu se koriste različiti izvori informacija dostupni pojedinoj organizaciji. Obavještajna procjena obuhvata pregled dostupnih informacija i ranijih procjena radi utvrđivanja njihove relevantnosti i ažurnosti. Ako su za procjenu potrebne dodatne informacije, [[obavještajna analiza|analitičar]] može pokrenuti zahtjev za njihovim dodatnim prikupljanjem. == Proces == Obavještajna procjena zasniva se na zahtjevu ili potrebi korisnika obavještajnih podataka. Takav zahtjev može biti trajan ili prilagođen određenim okolnostima, a može biti upućen i kao Zahtjev za informacijama (RFI).<ref name="CIA_WorldFactbook_History">{{cite web |title=A Brief History of Basic Intelligence and The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110215611/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/history/ |archive-date=10. 1. 2021 |website=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zahtjev se prosljeđuje nadležnoj obavještajnoj službi i obrađuje kroz [[obavještajni ciklus]], strukturirani proces odgovaranja na zahtjev za informacijama.<ref name="Johnson_Wirtz_2011">{{cite book |editor-last1=Johnson |editor-first1=Loch K. |editor-last2=Wirtz |editor-first2=James J. |title=Intelligence: The Secret World of Spies: An Anthology |edition=3. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |location=New York |isbn=978-0-19-973369-9 |url=https://archive.org/details/intelligencesecr0000unse |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zahtjev za informacijama može sadržavati i podatke o formatu u kojem podnosilac zahtjeva želi primiti obavještajni proizvod.<ref name="Clark_2004">{{cite book |last=Clark |first=Robert M. |title=Intelligence Analysis: A Target-Centric Approach |edition=2. izdanje |publisher=CQ Press |year=2004 |isbn=978-1-56802-830-9 |url=https://books.google.ba/books?id=OpQHAQAAMAAJ |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zahtjev pregledava rukovodilac za obavještajne zahtjeve, koji zatim "usmjerava" odgovarajuće zadatke radi njegovog ispunjavanja.<ref name="Jensen_et_al_2022">{{cite book |last1=Jensen |first1=Carl J. |last2=McElreath |first2=David H. |last3=Graves |first3=Melissa |title=Introduction to Intelligence Studies |edition=3. |publisher=Taylor & Francis |year=2022 |isbn=978-1-000-63166-1 |url=https://books.google.ba/books?id=z4WDEAAAQBAJ |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> To može obuhvatiti pregled postojećih materijala, izradu novog analitičkog proizvoda ili prikupljanje novih informacija potrebnih za analizu.<ref name="Johnson_Handbook_2007">{{cite book |editor-last=Johnson |editor-first=Loch K. |title=Handbook of Intelligence Studies |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=978-1-135-98687-2 |url=https://books.google.ba/books?id=fXeTAgAAQBAJ |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nove informacije mogu se '''prikupljati''' primjenom jedne ili više obavještajnih metoda, uključujući [[Ljudski obavještajni izvori|obavještajne podatke iz ljudskih izvora]], [[Obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala|obavještajne podatke dobivene presretanjem signala]], [[Obavještajni podaci iz snimaka|obavještajne podatke dobivene analizom snimaka]] i [[Obavještajni podaci iz otvorenih izvora|obavještajne podatke iz otvorenih izvora]].<ref name="Walsh_2011">{{cite book |last=Walsh |first=Patrick F. |title=Intelligence and Intelligence Analysis |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-1-84392-738-9 |url=https://books.google.ba/books/about/Intelligence_and_Intelligence_Analysis.html?id=y3J7tAEACAAJ |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Priroda zahtjeva za informacijama i njegova hitnost mogu utjecati na izbor metoda prikupljanja, jer neke metode zahtijevaju više vremena za prikupljanje ili provjeru informacija. Obavještajne metode, kao i izvori koji se pri tome koriste, često podliježu visokom stepenu [[klasifikacija podataka|klasifikacije]] i pristupa njima, pri čemu analitičari moraju imati odgovarajući nivo [[sigurnosna provjera|sigurnosne provjere]].<ref name="Andrew_2004">{{cite report |last=Andrew |first=Christopher |title=Intelligence analysis needs to look backwards before looking forward |url=https://historyandpolicy.org/policy-papers/papers/intelligence-analysis-needs-to-look-backwards-before-looking-forward/ |publisher=History & Policy |date=2004 |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Proces u kojem se poznate informacije o situacijama i subjektima relevantnim za zahtjev za informacijama (RFI) određuju, opisuju i analiziraju radi procjene budućih događaja naziva se [[Obavještajni podaci iz svih izvora|procjena iz svih izvora]], analiza ili '''obrada'''.<ref name="CyberHoot_AllSource">{{cite web |title=All-Source Analysis |url=https://cyberhoot.com/cybrary/all-source-analysis/ |website=CyberHoot Cybrary |publisher=CyberHoot |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="USArmy_FM2-0_2009">{{cite report |author=Department of the Army |title=FM 2-0: Intelligence (Final Draft) |url=https://www.bits.de/NRANEU/others/amd-us-archive/fm2-0fd%2809%29.pdf |publisher=Headquarters, Department of the Army |date=2009 |format=PDF |type=Field Manual |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Analitičar koristi informacije iz više izvora kako bi međusobno potvrdio ili isključio one koje nisu u skladu s drugim dostupnim podacima, a zatim donosi zaključak uz navođenje stepena pouzdanosti tog zaključka.<ref name="USGov_TradecraftPrimer_2009">{{cite report |author=United States Government |title=A Tradecraft Primer: Structured Analytic Techniques for Improving Intelligence Analysis |url=https://www.stat.berkeley.edu/~aldous/157/Papers/Tradecraft%20Primer-apr09.pdf |publisher=United States Government |date=2009 |format=PDF |type=Methodological Primer |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ako već postoji dovoljno aktuelnih informacija, analiza se može pokrenuti neposredno, bez potrebe za dodatnim prikupljanjem podataka.<ref name="McDowell_2009">{{cite book |last=McDowell |first=Don |editor-last=Goldman |editor-first=Jan |title=Strategic Intelligence: A Handbook for Practitioners, Managers and Users |publisher=Scarecrow Press |year=2009 |location=Lanham, MD |isbn=978-0-8108-6184-8 |url=https://www.lander.odessa.ua/doc/Strategic_Intelligence-_A_Handbook_for_Practitioners,_Managers_and_Users.pdf |format=PDF |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rezultati analize zatim se dostavljaju podnosiocu zahtjeva u prethodno određenom formatu. U zavisnosti od sadržaja zahtjeva za informacijama i metoda korištenih u analizi, isti obavještajni proizvod može biti prilagođen i drugim korisnicima i u skladu s tim dalje '''distribuisan'''.<ref name="McDowell_2009" /> Analiza se izrađuje na unaprijed određenom nivou klasifikacije, pri čemu mogu postojati i prilagođene verzije na različitim nivoima klasifikacije radi njihovog daljeg distribuisanja.<ref name="Rovner_2011">{{cite book |last=Rovner |first=Joshua |title=Fixing the Facts: National Security and the Politics of Intelligence |publisher=Cornell University Press |year=2011 |isbn=978-0-8014-4829-4 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt7z94g |url-access=subscription |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Obavještajni ciklus usmjeren na cilj == === Ciklus F3EA === Pristup poznat kao '''F3EA''' ({{en|Find-Fix-Finish-Exploit-Assess}}) predstavlja dopunu [[obavještajni ciklus|obavještajnom ciklusu]] i usmjeren je na samo provođenje operacije.<ref name="Scahill_2015">{{cite news |last=Scahill |first=Jeremy |title=Find, Fix, Finish |url=https://theintercept.com/drone-papers/find-fix-finish/ |work=The Intercept |date=2015 |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kada je predmet procjene jasno određen i kada postoje uslovi za provođenje određenog oblika djelovanja prema tom subjektu, može se primijeniti pristup procjeni usmjeren na cilj.<ref name="Scahill_2015" /> * '''Pronalaženje''' ** U ovoj fazi utvrđuje se subjekt prema kojem treba djelovati, odnosno cilj, te se poduzimaju početne aktivnosti radi njegovog pronalaženja i daljeg prikupljanja podataka o njemu. Cilj je utvrditi gdje bi djelovanje prema cilju moglo imati najveći efekat.<ref name="Scahill_2015" /> * '''Lociranje i potvrđivanje''' ** Nakon donošenja odluke o djelovanju poduzimaju se aktivnosti radi lociranja i potvrđivanja cilja, kako bi se povećala vjerovatnoća uspješnog djelovanja i ograničila mogućnost cilja da samostalno promijeni situaciju ili preduzme određene aktivnosti.<ref name="Scahill_2015" /> * '''Izvršenje''' ** U fazi izvršenja provodi se planirano djelovanje prema cilju, što može uključivati lišavanje slobode, kao i postavljanje drugih sredstava za prikupljanje obavještajnih podataka.<ref name="Scahill_2015" /> * '''Iskorištavanje prikupljenih podataka''' ** Nakon djelovanja provodi se iskorištavanje informacija i drugih podataka prikupljenih od cilja ili u vezi s njim. To može dovesti do dodatnog usavršavanja postupka prema povezanim ciljevima. Rezultati ove faze također se uključuju u druge aktivnosti obavještajne procjene.<ref name="Scahill_2015" /> === Ciklus F3EAD === [[Datoteka:Odnos klasičnog obavještajnog ciklusa i ciklusa usmjerenog na metu (F3EAD)-bs.png|mini|desno|300px|Odnos klasičnog obavještajnog ciklusa i ciklusa usmjerenog na cilj (F3EAD)<ref name="ReliaQuest_2019">{{cite web |author=ReliaQuest Threat Research Team |title=Threat Intelligence: A Deep Dive |url=https://reliaquest.com/blog/threat-intelligence-a-deep-dive/ |website=ReliaQuest |date=2019 |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref>]] Ciklus '''F3EAD''' ({{en|Find, Fix, Finish, Exploit, Analyze and Disseminate}}) alternativni je model [[obavještajni ciklus|obavještajnog ciklusa]] koji se koristi u vojskama zapadnih zemalja, posebno u operacijama koje mogu rezultirati primjenom smrtonosne sile, kao što su napadi [[Bespilotna letjelica|bespilotnim letjelicama]] i operacije specijalnih snaga.<ref name="ReliaQuest_2019" /> * '''Pronađi/Detektuj''' ** Identifikacija mete na osnovu prikupljenih [[Obavještajni podaci|obavještajnih podataka]]. * '''Lokalizuj''' ** Praćenje i precizno utvrđivanje lokacije cilja (mete). * '''Neutrališi''' ** Izvođenje operacije (lišavanje slobode, zaplijena, neutralizacija). * '''Eksploatiši/Iskoristi''' ** Prikupljanje i obrada zaplijenjenog materijala (dokumenata, digitalnih medija, opreme). * '''Analiza''' ** Taktička analiza materijala dobijenih eksploatacijom. Rezultati ove analize vraćaju se direktno u širi [[obavještajni ciklus]], čime se pokreće novi krug prikupljanja podataka i traženja novog cilja (mete). Prikupljene informacije analiziraju se radi utvrđivanja obrazaca, procjene vjerodostojnosti i izrade obavještajnih izvještaja.<ref name="Fox_et_al_2024">{{cite web |last1=Fox |first1=Michael J. |last2=Otterstedt |first2=Matthew |last3=Wheeler |first3=Bernard |last4=Caliva |first4=Kevin H. |title=Optimizing the Alternate Targeting Methodology F3EAD |url=https://www.lineofdeparture.army.mil/Journals/Military-Intelligence/MIPB-January-June-2024/Optimizing-the-Alternate-Targeting-Methodology-F3EAD/ |website=Line of Departure |publisher=Military Intelligence Professional Bulletin |date=2024 |access-date=10. 8. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> * '''Distribucija''' ** Rezultati faze iskorištavanja distribuiraju se korisnicima i uključuju u druge aktivnosti obavještajne procjene.<ref name="Edwards_et_al_2016">{{cite report |last1=Edwards |first1=Lloyd |last2=Gibson |first2=Matt |last3=McCarthy |first3=David |title=From Fix to Finish: The Impact of New Technologies on the Special Operations Approval Process |url=https://www.hks.harvard.edu/sites/default/files/centers/mrcbg/files/56_final.pdf |publisher=Mossavar-Rahmani Center for Business & Government, Harvard Kennedy School |year=2016 |format=PDF |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Teorija obavještajnog ciklusa širom svijeta == {{Glavni|Obavještajni ciklus}} === Sjedinjene Američke Države === [[Obavještajni ciklus|Obavještajni ciklus]] koji primjenjuje [[Obavještajna zajednica Sjedinjenih Američkih Država|obavještajna zajednica Sjedinjenih Američkih Država]] zasniva se na šest međusobno povezanih faza:<ref name="ODNI_Six_Steps_Cycle">{{cite web |author=Office of the Director of National Intelligence |title=How the IC Works: The Six Steps in the Intelligence Cycle |url=https://www.intelligence.gov/how-the-ic-works |website=Intelligence.gov |publisher=Office of the Director of National Intelligence |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> # [[Plan prikupljanja obavještajnih podataka|Planiranje i usmjeravanje]] # Prikupljanje # Obrada i iskorištavanje # [[Obavještajna analiza|Analiza i izrada]] # [[Upravljanje distribucijom obavještajnih podataka|Distribucija]] # Povratne informacije U američkoj obavještajnoj zajednici veliki značaj imaju tehnološki zasnovane metode prikupljanja obavještajnih podataka, uključujući [[Obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala|SIGINT]], [[Obavještajni podaci iz snimaka|IMINT]] i [[Mjerenje i potpis (obavještajni rad)|MASINT]], uz [[Ljudski obavještajni izvori|HUMINT]].<ref name="Lowenthal_2012" /> Analitičke aktivnosti provode različite obavještajne agencije, uključujući [[Centralna obavještajna agencija|CIA-u]], [[Obavještajna agencija Ministarstva odbrane Sjedinjenih Američkih Država|DIA-u]] i [[Nacionalna sigurnosna agencija|NSA-u]], dok se distribucija obavještajnih proizvoda odvija kroz formalizovane postupke, uključujući brifinge za potrebe nacionalne sigurnosti.<ref name="Warner_2014" /> Pored tradicionalnog modela obavještajnog ciklusa, u akademskoj literaturi razvijeni su i drugi konceptualni modeli obavještajnog procesa. Steven Stottlemyre predložio je model '''ciklusa obavještajnih informacija''' koji tradicionalni obavještajni ciklus posmatra kroz četiri pretpostavke:<ref name="Stottlemyre_2022">{{cite conference |last=Stottlemyre |first=Steven |title=Reconceptualizing Intelligence after Benghazi |conference=Colloquium Series, Department of Political Science |publisher=Wayne State University |date=2022 |doi=10.13140/RG.2.2.19732.99204 |url=https://www.researchgate.net/publication/359471850_Reconceptualizing_Intelligence_after_Benghazi |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Stottlemyre_2021_Steele">{{cite journal |last=Stottlemyre |first=Steven A. |title=The United States Intelligence Community, Secrecy and the ‘Steele Dossier’: Reconceptualizing the Intelligence Process |journal=Journal of European and American Intelligence Studies |volume=4 |issue=2 |pages=81–102 |year=2021 |publisher=Research Institute for European and American Studies (RIEAS) |url=https://www.researchgate.net/publication/357660611_The_United_States_Intelligence_Community_Secrecy_and_the_%27Steele_Dossier%27_Reconceptualizing_the_Intelligence_Process |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> # obavještajni podaci su tajne informacije; # obavještajni podaci predstavljaju javno dobro; # obavještajni podaci kreću se ciklično kroz proces; # obavještajni podaci se zadržavaju i ograničava se njihov pristup. Prema ovom modelu, informacije mijenjaju svoj status u zavisnosti od toga ko nad njima ima kontrolu. Informacija koju izvor drži privatnom može postati tajna obavještajna informacija kada se kontrola nad njenim širenjem dijeli s obavještajnim službenikom. Daljim širenjem, odnosno distribucijom izvan obavještajne zajednice, ona može postati javno dostupna informacija. U takvom modelu izdvajaju se dvije osnovne tačke prijelaza. Prva je "prikupljanje", tokom kojeg privatne informacije prelaze u status tajnih obavještajnih informacija, a druga je "distribucija", tokom koje tajne informacije mogu prijeći u javnu sferu. Model nastoji objasniti napetosti koje nastaju u tim prijelazima, kao i utjecaj načina prikupljanja i distribucije informacija na etičke standarde u obavještajnom procesu. === Ujedinjeno Kraljevstvo === Obavještajni proces u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] je sličan, ali često manje birokratski i uključuje nekoliko specijalizovanih institucija. [[MI6|Tajna obavještajna služba]] (SIS, poznat i kao MI6) prvenstveno je usmjerena na prikupljanje obavještajnih podataka iz [[Ljudski obavještajni izvori|ljudskih izvora]] (HUMINT) izvan zemlje, [[GCHQ|Vladin centar za komunikacije]] (GCHQ) na [[Obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala|obavještajne podatke iz signala]] (SIGINT), dok je [[MI5]] nadležan za zaštitu unutrašnje sigurnosti.<ref name="Lomas_2015">{{cite journal |last=Lomas |first=Daniel W. B. |title=The official history of the Joint Intelligence Committee, volume 1: from the approach of the Second World War to the Suez Crisis |journal=Journal of Intelligence History |volume=14 |issue=2 |pages=148–149 |date=2015 |doi=10.1080/16161262.2015.1032496 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/16161262.2015.1032496 |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Združeni obavještajni komitet (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Združeni obavještajni komitet]] (JIC) ima važnu ulogu u procjeni obavještajnih podataka za potrebe donosioca odluka. JIC je centralno tijelo Vlade Ujedinjenog Kraljevstva zaduženo za sintezu i procjenu obavještajnih saznanja svih agencija prije nego što se daju premijeru i ministrima.<ref name="Aldrich_2010">{{cite book |last=Aldrich |first=Richard J. |title=GCHQ: The Uncensored Story of Britain's Most Secret Intelligence Agency |edition=Ilustrovano pretisak izdanje |publisher=HarperPress |year=2010 |isbn=978-0-00-727847-3 |url=https://books.google.ba/books?id=4I2PmCtrHOgC |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Rusija === Obavještajni sistem [[Rusija|Rusije]] uključuje više institucija, među kojima su [[Federalna služba sigurnosti Rusije|Federalna služba sigurnosti]] (FSB), [[GRU (Ruska Federacija)|Glavna uprava Generalštaba Oružanih snaga Ruske Federacije]] (GRU) i [[Vanjska obavještajna služba (Rusija)|Vanjska obavještajna služba]] (SVR). U savremenoj zapadnoj literaturi o obavještajnim studijama naglašava se specifična povezanost ruskog obavještajnog rada s takozvanim "aktivnim mjerama", koje obuhvataju obmanu, subverzivno djelovanje i širenje dezinformacija.<ref name="Andrew_Mitrokhin_1999">{{cite book |last1=Andrew |first1=Christopher |last2=Mitrokhin |first2=Vasili |title=The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB |edition=Ilustrovano pretisak izdanje |publisher=Basic Books |year=1999 |isbn=978-0-465-00312-9 |url=https://books.google.ba/books?id=9TWUAQ7Xof8C |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Analiza i distribucija obavještajnih podataka u ruskom sistemu povezane su s centralizovanim procesima donošenja strateških odluka, pri čemu obavještajne informacije imaju važnu ulogu u oblikovanju politike državnog vrha.<ref name="Galeotti_2019">{{cite book |last=Galeotti |first=Mark |title=Russian Political War: Moving Beyond the Hybrid |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-0-429-81209-5 |url=https://books.google.ba/books?id=PPSKDwAAQBAJ |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Kina === U [[Kina|Kini]] [[Ministarstvo državne sigurnosti Narodne Republike Kine|Ministarstvo državne sigurnosti]] (MSS) i vojno-obavještajne jedinice prikupljaju obavještajne podatke od značaja za dugoročne strateške ciljeve države. Među područjima koja se navode u literaturi su industrijska špijunaža i kibernetičke aktivnosti.<ref name="Mattis_Brazil_2022">{{cite book |last1=Mattis |first1=Peter |last2=Brazil |first2=Matthew |title=Chinese Communist Espionage: An Intelligence Primer |edition=Meki povez |publisher=Naval Institute Press |year=2022 |isbn=978-1-68247-855-4 |url=https://www.usni.org/press/books/chinese-communist-espionage |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Proces donošenja odluka u području sigurnosti i odbrane usko je povezan s političkim strukturama [[Komunistička partija Kine|Komunističke partije Kine]], koja ima snažan utjecaj na obavještajni sistem i njegovo usmjeravanje.<ref name="Kania_2021">{{cite journal |last=Kania |first=Elsa B. |title=Artificial intelligence in China's revolution in military affairs |journal=Journal of Strategic Studies |volume=44 |issue=4 |pages=515–542 |date=7. 6. 2021 |doi=10.1080/01402390.2021.1894136 |issn=0140-2390 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402390.2021.1894136 |url-access=subscription |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Francuska === [[Francuska|Francuski]] obavještajni ciklus u velikoj mjeri nalikuje američkom i britanskom modelu, ali s većim fokusom na ekonomsko obavještavanje radi pružanja podrške domaćoj industriji.<ref name="Porch_2003">{{cite book |last=Porch |first=Douglas |title=The French Secret Services: A History of French Intelligence from the Dreyfus Affair to the Gulf War |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2003 |isbn=978-0-374-52945-1 |url=https://books.google.ba/books?id=YOBeKDcb9PcC |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Veća autonomija data je operativcima na terenu za prikupljanje i procjenu obavještajnih podataka u realnom vremenu, bez pretjeranog centralnog nadzora.<ref name="Au_service_de_la_France">{{cite book |title=Au service de la France |publisher=Internet Archive |year=1914 |url=https://archive.org/details/auservicedelafra0007unse/page/n5/mode/2up |access-date=10. 8. 2026 |language=fr}}</ref> === Izrael === Obavještajne operacije u [[Izrael]]u visoko su operativno integrisane, što znači da obavještajni ciklus često preskače određene korake (npr. prikupljanje podataka može odmah dovesti do direktne akcije, kao što su ciljana ubistva ili preventivni udari).<ref name="Bar_Zohar_Mishal_2012">{{cite book |last1=Bar-Zohar |first1=Michael |last2=Mishal |first2=Nissim |title=Mossad: The Greatest Missions of the Israeli Secret Service |publisher=HarperCollins |year=2012 |isbn=978-0-06-212344-2 |url=https://books.google.ba/books?id=7BIgoMALdwwC |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> Izraelski obavještajni sistem pridaje veliki značaj brzom pretvaranju informacija u operativne odluke.<ref name="Bergman_2019">{{cite book |last=Bergman |first=Ronen |title=Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations |edition=Ilustrovano pretisak izdanje |publisher=Random House |year=2019 |isbn=978-0-8129-8211-4 |url=https://books.google.ba/books?id=YeycDwAAQBAJ |access-date=10. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Obavještajni ciklus]] * [[Obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala]] * [[Obavještajni podaci iz svih izvora]] * [[Vojno-obavještajni rad]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.cia.gov/readingroom/ Zvanična elektronska čitaonica FOIA Agencije CIA] – Arhiva deklasifikovanih obavještajnih dokumenata * [https://nsarchive.gwu.edu/ Nacionalni sigurnosni arhiv (GWU)] – Baza primarnih izvora i obavještajnih dokumenata Univerziteta George Washington {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Obavještajna procjena}} [[Kategorija:Obavještajne procjene| ]] [[Kategorija:Prikupljanje podataka]] [[Kategorija:Obavještajna analiza]] 0t489t16y7ydfxo129o0a2lar8ovv0t 0 536523 3917857 3917437 2026-08-13T11:11:08Z Vratiosevalter 174471 3917857 wikitext text/x-wiki {{Infokutija paravojna organizacija | naziv = Križari | logo =[[File:Crusader Coat of Arms49 20250926202925.png|thumb|Grb Križara]] | opis_slike = | izvorni_naziv = | izvorni_naziv_jez = | drugi_naziv = Škripari; špiljari; kamišari; ustaški zeleni kadar | vođa = [[Vjekoslav Luburić]] i drugi lokalni zapovjednici | osnivanje = 1945. | aktivnost = 1945.–1950. | raspuštanje = | spajanje = | razdvojena_u = | prethodnik = | spojena_u = | nasljednik = | država = {{ZID|FNRJ}} [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija]] | vjernost = | klanovi = | motivi = Rušenje [[Jugoslavija|Jugoslavije]] i obnova hrvatske države | djelokrug = {{ZID|Narodna Republika Hrvatska}}<br>{{ZID|Narodna Republika Bosna i Hercegovina}} | sjedište = | novine = | ideologija = [[hrvatski nacionalizam]]<br>[[antikomunizam]]<br>[[ustaše|ustaštvo]] | pozicija = | slogan = | himna = | zločini = | napadi = Oružani napadi, diverzije i prekidanje komunikacija | status = Gerilske grupe | brojnost = 2500–3000 naoružanih boraca u Hrvatskoj do ljeta 1945.; oko 1500 prema procjeni OZNA-e nakon amnestije | prihod = | finansiranje = | dio = | saveznici = | protivnici = [[Jugoslavenska armija]]; [[OZNA]]; [[UDBA]] | bitke = | zastava = | veb-sajt = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = }} '''Križari''', poznati i kao '''škripari''', '''špiljari''', '''kamišari''' i '''ustaški zeleni kadar''', zajednički je naziv za različite hrvatske protukomunističke i protujugoslavenske [[gerila|gerilske grupe]] koje su djelovale na području [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] nakon sloma [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]] (NDH) 1945. godine. Većinu su činili bivši pripadnici oružanih formacija NDH, posebno [[Ustaška vojnica|Ustaške vojnice]]. Cilj dijela grupa bio je rušenje jugoslavenske komunističke vlasti i obnova hrvatske države, dok su se neki pripadnici skrivali ili uključivali u oružani otpor prvenstveno kako bi izbjegli hapšenje i represiju. Savremena historiografija uglavnom ih opisuje kao protukomunističku i protujugoslavensku gerilu.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }}</ref> Križari nisu predstavljali jedinstvenu vojnu organizaciju. Radilo se o većem broju uglavnom lokalnih grupa koje su bile međusobno slabo povezane. Vodstvo NDH u emigraciji, predvođeno [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]], nakon rata pokušavalo je uspostaviti veze s križarima u zemlji i povezati ih u širi pokret. U tu svrhu iz inostranstva je slalo grupe sa zadatkom da uspostave kontakte s gerilcima i procijene mogućnost organiziranja šireg oružanog ustanka. Ti pokušaji nisu rezultirali stvaranjem jedinstvenog zapovjednog sistema.<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }}</ref> Jugoslavenske vlasti su u službenoj sigurnosnoj terminologiji križarske grupe označavale izrazima poput ''odmetnici'' i ''banditi''. U historiografiji se, međutim, najčešće koriste termini ''križari'', ''protukomunistička gerila'' i ''protujugoslavenska gerila''.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> == Nastanak i organizacija == Nakon poraza NDH u maju 1945. godine dio pripadnika njenih oružanih formacija nije se predao jugoslavenskim vlastima, nego je nastavio djelovati u manjim gerilskim grupama. Do ljeta 1945. godine na području Hrvatske ostalo je između 2500 i 3000 naoružanih boraca bivših [[Hrvatske oružane snage|Hrvatskih oružanih snaga NDH]].<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križarska gerila u Đakovštini 1945.–1946. |journal=Zbornik Muzeja Đakovštine |volume=6 |issue=1 |year=2003 }}</ref> U septembru 1945. godine jugoslavenske vlasti proglasile su amnestiju. Prema procjeni OZNA-e, nakon amnestije je na području Hrvatske ostalo oko 1500 križara. Značajan broj pripadnika sličnih grupa nalazio se i na području Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Vodstvo NDH u emigraciji računalo je na mogućnost novog sukoba između zapadnih sila i Jugoslavije. U takvom scenariju križarske grupe trebale su predstavljati osnovu za širi ustanak protiv jugoslavenske vlasti. Međutim, zapadni saveznici nisu podržali obnovu NDH niti je došlo do očekivanog rata. Zbog toga su manje grupe postupno ostajale izolirane, predavale se, bile uhapšene ili uništene u akcijama jugoslavenskih sigurnosnih snaga.<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Vodstvo ustaškog pokreta i križari 1945.–1948. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=33 |issue=1 |year=2001 |pages=19–39 }}</ref> == Ideologija i sastav == Križare u Hrvatskoj uglavnom su činili bivši vojnici, podoficiri i oficiri Hrvatskih oružanih snaga NDH, posebno pripadnici Ustaške vojnice. Među njima je bilo i domobrana, pripadnika legionarskih jedinica te članova ustaškog pokreta koji nisu bili dio vojnih formacija.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Pokret je bio izrazito antikomunistički i protujugoslavenski, a dio njegovih pripadnika nastojao je obnoviti hrvatsku državu. Ustaška ideologija imala je važnu ulogu među dijelom križara, posebno među bivšim pripadnicima Ustaške vojnice i političkim strukturama povezanim s ustaškom emigracijom.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Katolička vjera i kršćanska simbolika također su korištene kao dio političke i propagandne simbolike pokreta, naročito u suprotstavljanju komunističkom ateizmu. Križari, međutim, nisu predstavljali službeni pokret Katoličke crkve.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> U Bosni i Hercegovini sastav gerilskih grupa bio je raznovrsniji. Među njihovim pripadnicima bilo je i muslimana. Jedan od poznatijih zapovjednika bio je [[Hasan Biber]], koji je djelovao na području Sarajeva.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> == Djelovanje u Hrvatskoj == Gerilske aktivnosti križara uključivale su iznenadne napade na manje jedinice jugoslavenskih vojnih i sigurnosnih snaga, prekidanje komunikacija i saobraćajnica, sabotaže i političku propagandu.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Među istaknutim osobama povezanim s križarskim pokretom bio je [[Vjekoslav Luburić]], bivši general Oružanih snaga NDH. U historiografiji se kao jedna od osoba povezanih s vodstvom križara navodi i [[Rafael Boban]], nekadašnji visoki ustaški oficir.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Jugoslavenske vlasti koristile su OZNA-u, a kasnije UDBA-u, policijske i vojne jedinice u akcijama protiv križarskih grupa. Dio gerilaca ubijen je u tim akcijama, dio je uhapšen i osuđen, dok su drugi pobjegli u inostranstvo ili se predali tokom amnestija.<ref>{{Cite journal |last=Mataija |first=Ivica |title=Križari na gospićkom području 1945.–1950. |journal=Senjski zbornik |volume=32 |issue=1 |year=2005 }}</ref> Poseban udarac pokušajima povezivanja križara i ustaške emigracije predstavljala je [[operacija Gvardijan]] 1947. godine. OZNA je tada otkrila i uhapsila grupu bivših ustaša koja je iz emigracije pokušavala uspostaviti kontakte s križarima i organizirati širi ustanak protiv Jugoslavije. Među uhapšenima bili su [[Božidar Kavran]], [[Ljubo Miloš]] i [[Ante Vrban]].<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }}</ref> == Križari u Bosni i Hercegovini == === Nastanak i brojnost === Bosna i Hercegovina bila je jedno od važnijih područja djelovanja hrvatskih protukomunističkih gerilskih grupa nakon završetka Drugog svjetskog rata. Prema procjenama jugoslavenskih komunističkih vlasti, neposredno nakon završetka rata u BiH ostalo je oko 6000 ustaških boraca. Njihov broj se tokom zime 1945/46. znatno smanjio.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> U izvorima za BiH pojavljuju se različiti nazivi za pripadnike tih grupa, uključujući ''križare'', ''škripare'', ''kamišare'' i ''odmetnike''.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Gerilske grupe u BiH nisu bile jedinstveno organizirane. Njihova brojnost, sastav i motivacija razlikovali su se od područja do područja. Prema Lučiću, samo dio gerilaca imao je jasno definirane političke i vojne ciljeve, dok se veći dio borio prvenstveno za vlastiti život ili se skrivao zbog straha od represije i posljedica vlastite ratne prošlosti.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> === Područja djelovanja === Grupe su djelovale u različitim dijelovima Bosne i Hercegovine, uključujući Hercegovinu i srednju Bosnu. Pojedine grupe povlačile su se u teško pristupačna planinska područja, gdje su nastojale izbjeći jugoslavenske vojne i sigurnosne snage.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Dio gerilaca nastojao je djelovati izvan neposredne blizine svojih mjesta porijekla kako bi smanjio opasnost od represije prema porodicama i lokalnom stanovništvu s kojim su bili povezani.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> === Hasan Biber === Među muslimanima koji su sudjelovali u križarskim grupama posebno se navodi [[Hasan Biber]], koji je bio jedan od zapovjednika na području Sarajeva.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Njegov primjer pokazuje da sastav križarskih grupa u Bosni i Hercegovini nije bio identičan sastavu većine grupa u Hrvatskoj. Iako su pokret u velikoj mjeri činili bivši pripadnici oružanih formacija NDH i osobe povezane s hrvatskim nacionalizmom i ustaškim pokretom, u BiH su u njemu sudjelovali i pojedinci muslimanske pripadnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> === Represija i slom gerile === Jugoslavenske vlasti smatrale su križarske grupe prijetnjom političkom poretku i protiv njih provodile obavještajne, policijske i vojne akcije. U tim akcijama vlasti su nastojale identificirati ne samo same gerilce nego i osobe koje su im pružale hranu, sklonište, informacije ili drugu pomoć.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> U jugoslavenskoj terminologiji osobe koje su pomagale gerilcima često su označavane kao ''jataci'' ili ''špijuni''. Represivne mjere zbog toga su zahvatale i civilno stanovništvo u područjima u kojima su gerilske grupe imale lokalne veze.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Prema podacima koje navodi Lučić, do 1. maja 1959. godine u BiH je ubijeno 1914 križara, dok je 1218 osuđeno na zatvorske kazne. Ove brojke potječu iz evidencija jugoslavenskih vlasti i treba ih posmatrati u kontekstu tadašnjeg načina klasificiranja osoba kao pripadnika križarskih grupa.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Oružani otpor u BiH postupno je slabljen tokom druge polovine 1940-ih i početkom 1950-ih. Jugoslavenske sigurnosne službe razbijale su pojedinačne grupe, hapsile njihove pripadnike i prekidale njihove veze s lokalnim stanovništvom i emigracijom. Lučić navodi da je oružani otpor slomljen nakon približno šest godina djelovanja.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> == Bunkeraši == Uz osobe koje su aktivno učestvovale u oružanim gerilskim akcijama postojale su i osobe koje su se skrivale od jugoslavenskih vlasti. Jugoslavenske vlasti nazivale su ih '''bunkerašima'''. Njihovi motivi nisu nužno bili jednaki motivima aktivnih gerilaca; dio se skrivao zbog vlastite ratne prošlosti, straha od hapšenja ili straha od represije.<ref>{{Cite journal |last=Šadek |first=Vladimir |title=Križarska gerila u koprivničkoj i đurđevačkoj Podravini 1945.–1948. |journal=Podravski zbornik |issue=42 |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/330775 }}</ref> Na području kotara Đurđevac i Koprivnica nakon rata uhapšeno je oko stotinu osoba koje su jugoslavenske vlasti svrstale među bunkeraše, a većina je osuđena na zatvorske kazne.<ref>{{Cite journal |last=Šadek |first=Vladimir |title=Križarska gerila u koprivničkoj i đurđevačkoj Podravini 1945.–1948. |journal=Podravski zbornik |issue=42 |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/330775 }}</ref> == Vidi još == * [[Ustaška vojnica]] * [[Nezavisna Država Hrvatska]] * [[Hrvatske oružane snage]] * [[OZNA]] * [[UDBA]] * [[Operacija Gvardijan]] == Izvori == <references /> == Bibliografija == * {{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }} * {{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }} * {{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }} * {{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Vodstvo ustaškog pokreta i križari 1945.–1948. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=33 |issue=1 |year=2001 |pages=19–39 }} * {{Cite journal |last=Mataija |first=Ivica |title=Križari na gospićkom području 1945.–1950. |journal=Senjski zbornik |volume=32 |issue=1 |year=2005 }} * {{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križarska gerila u Đakovštini 1945.–1946. |journal=Zbornik Muzeja Đakovštine |volume=6 |issue=1 |year=2003 }} * {{Cite journal |last=Šadek |first=Vladimir |title=Križarska gerila u koprivničkoj i đurđevačkoj Podravini 1945.–1948. |journal=Podravski zbornik |issue=42 |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/330775 }} == Vanjske poveznice == * [https://web.archive.org/web/20111127111302/http://www.isp.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=151&Itemid=47 Križari], [[Hrvatski institut za povijest]] [[Kategorija:Jugoslavija]] [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Hrvatska]] [[Kategorija:Ustaše]] 3qceexz3ch9lhp5tzndujebeie7tro5 4 536539 3917799 3917716 2026-08-12T22:51:32Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Komparativna genomska hibridizacija]] na [[Wikipedia:Igralište/Komparativna genomska hibridizacija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3917716 wikitext text/x-wiki [[Slika:Comparative genomic hybridization.svg|thumb|300px|Princip komparativne genomske hibridizacije]] '''Komparativna genomska hibridizacija''' ('''CGH''') jeste molekularna [[citogenetika|citogenetička]] metoda za analizu [[varijacija broja kopija]] (CNV) u odnosu na nivo [[ploidija|ploidije]] u [[DNK]] testnog [[uzorak|uzorka]] u poređenju sa referentnim uzorkom, bez potrebe za kultivisanjem ćelija. Cilj ove tehnike je brzo i efikasno poređenje dva uzorka [[genomska DNK|genomske DNK]] koja potiču iz dva izvora, koji su najčešće blisko povezani, jer se sumnja da sadrže razlike u smislu dobitaka ili gubitaka cijelih [[hromosom]]a ili [[hromosomska regija|subhromosomskim regijama]] (dijela cijelog hromosoma). Ova tehnika je prvobitno razvijena za procjenu razlika između [[hromosomska garnitura|hromosomskih komplementa]] solidnog tumora i normalnog tkiva,<ref name="Kallioniemi,Kallioniemi,Sudar,Rutovitz,Gray,Waldman,Pinkel">{{cite journal | vauthors = Kallioniemi A, Kallioniemi OP, Sudar DA, Rutovitz D, Gray JW, Waldman F, Pinkel D | year = 1992 | title = Comparative genomic hybridization for molecular cytogenetic analysis of solid tumors | journal = Science | volume = 258 | issue = 5083| pages = 818–821 | doi=10.1126/science.1359641| pmid = 1359641 | bibcode = 1992Sci...258..818K }}</ref> i ima poboljšanu rezoluciju od 5–10 [[megabaza]] u poređenju s tradicionalnijim tehnikama citogenetičke analize [[G-bojenje|giemsa trake]] i [[fluorescentna in situ hibridizacija]] (FISH) koje su ograničene rezolucijom korištenog mikroskopa.<ref name="Strachan">Strachan T, Read AP (2010) Human Molecular Genetics: Garland Science.</ref><ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest">Weiss M, Hermsen M, Meijer G, Van Grieken N, Baak J, Kuipers E, Van Diest P (1999) Comparative genomic hybridization. Molecular Pathology 52:243–251.</ref> Ovo se postiže korištenjem kompetitivne [[FISH|fluorescentne in situ hibridizacije]]. Ukratko, ovo uključuje izolaciju DNK iz dva izvora koji se porede, najčešće testnog i referentnog izvora, nezavisno označavanje svakog uzorka DNK sa fluoroforima (fluorescentnim molekulama) različitih boja (obično crvene i zelene), denaturaciju DNK tako da bude jednolančana i hibridizaciju [[nukleinske kiseline| nukleinskih kiselina]] dva rezultirajuća uzorka u omjeru 1:1 prema normalnom metafaznom rasporedu hromosoma, na koji će se označeni uzorci DNK vezati na svom [[gebski lokus|lokusu]] porijekla. Korištenjem fluorescentnog mikroskopa i [[računar]]skog [[softver]]a, različito obojeni fluorescentni signali se zatim porede duž svakog hromosoma radi identifikacije hromosomskih razlika između dva izvora. Veći intenzitet boje testnog uzorka u specifičnoj regiji hromosoma ukazuje na dobitak materijala te regije u odgovarajućem izvornom uzorku, dok veći intenzitet boje referentnog uzorka ukazuje na gubitak materijala u testnom uzorku u toj specifičnoj regiji. Neutralna boja (žuta kada su fluoroforne oznake crvene i zelene) ukazuje na to da nema razlike između dva uzorka na toj lokaciji.<ref name="Strachan"/><ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> CGH može otkriti samo neuravnotežene [[hromosomska mutacija|hromosomske abnormalnosti]]. To je zato što uravnotežene hromosomske abnormalnosti poput hromosomskih translokacija, inverzija ili prstenastih hromosoma ne utiču na broj kopija, što se detektuje CGH tehnologijama. Međutim, CGH omogućava istraživanje svih 46 ljudskih hromosoma u jednom testu i otkrivanje [[delecija (genetika)|delecija]] i [[duplikacija (genetika)|duplikacija]], čak i na mikroskopskoj skali, što može dovesti do identifikacije [[kandidatski gen|kandidatskih gena]] koji će se dalje istraživati drugim citološkim tehnikama.<ref name="Strachan"/> Korištenjem DNK [[mikročip]]ova u kombinaciji s CGH tehnikama, razvijen je specifičniji oblik CGH sekvence (aCGH), koji omogućava mjerenje CNV, [[genski lokus|lokus]] po lokus, s povećanom rezolucijom i do 100 kilobaza.<ref name="Pinkel,Albertson">Pinkel D, Albertson DG (2005) Comparative genomic hybridization. Annu Rev Genom Hum Genet 6:331–354.</ref><ref name="deRavel,Devriendt,Fryns,Vermeesch">de Ravel TJ, Devriendt K, Fryns J-P, Vermeesch JR (2007) What's new in karyotyping? The move towards array comparative genomic hybridization (CGH). European Journal of Pediatrics 166:637–643.</ref> Ova poboljšana tehnika omogućava otkrivanje etiologije poznatih i nepoznatih stanja. ==Historija== Motivacija za razvoj CGH proizašla je iz činjenice da su dostupni oblici citogenetičke analize u to vrijeme ([[giemsa trakanje]] i [[fluorescentna in situ hibridizacija|FISH]]) bili ograničeni u svojoj potencijalnoj rezoluciji [[mikroskop]]ima potrebnim za interpretaciju rezultata koje su pružali. Nadalje, interpretacija [[giemsa boja|giemsa bendova]] može biti dvosmislena i stoga ima smanjenu pouzdanost, a obje tehnike zahtijevaju velike utroške rada što ograničava [[lokus (genetika)|lokuse]] koji se mogu ispitati.<ref name="Pinkel,Albertson"/> Prvi izvještaj o CGH analizi dali su Kallioniemi i kolege 1992. godine na Univerzitetu Kalifornije u San Franciscu, koji su koristili CGH u analizi solidnih tumora. To su postigli direktnom primjenom tehnike i na ćelijske linije [[rak dojke| raka dojke]] i na primarne tumore mokraćne bešike kako bi utvrdili kompletan broj kopija ćelijskih [[kariotip]]ova. Uspjeli su identificirati 16 različitih regija amplifikacije, od kojih su mnoge bile nova otkrića.<ref name="Kallioniemi,Kallioniemi,Sudar,Rutovitz,Gray,Waldman,Pinkel"/> Ubrzo nakon toga, 1993. godine, du Manoir i saradnici su izvijestili o praktično istoj metodologiji. Autori su obojili niz pojedinačnih ljudskih hromosoma iz DNK biblioteke sa dva različita fluorofora u različitim omjerima kako bi testirali tehniku, a također su primijenili CGH na genomsku DNK pacijenata oboljelih od [[Downov sindrom|Downovog sindroma]] ili prolimfocitne leukemije [[T-ćelija]], kao i na ćelije ćelijske linije papilarnog karcinoma bubrega. Zaključeno je da su dobijeni omjeri fluorescencije tačni i da su razlike između genomske DNK iz različitih tipova ćelija uočljive, te da je stoga CGH veoma koristan alat za citogenetičku analizu.<ref>{{cite journal | vauthors = du Manoir S, Speicher MR, Joos S, Schröck E, Popp S, Döhner H, Kovacs G, Robert-Nicoud M, Lichter P, Cremer T | year = 1993 | title = Detection of complete and partial chromosome gains and losses by comparative genomic in situ hybridization | url = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:19-epub-9288-3| journal = Human Genetics | volume = 90 | issue = 6| pages = 590–610 | doi=10.1007/bf00202476| pmid = 8444465 | s2cid = 21440368 }}</ref> U početku je široka upotreba CGH tehnologije bila otežana, jer protokoli nisu bili ujednačeni i stoga su se javljale nedosljednosti, posebno zbog nesigurnosti u interpretaciji podataka.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Međutim, 1994. godine objavljen je pregledni rad koji je detaljno opisao lahko razumljiv protokol.<ref>Kallioniemi OP, Kallioniemi A, Piper J, Isola J, Waldman FM, Gray JW, Pinkel D (1994) Optimizing comparative genomic hybridization for analysis of DNA sequence copy number changes in solid tumors. Genes, Chromosomes and Cancer 10:231–243.</ref> i softver za analizu slike je postao komercijalno dostupan, što je omogućilo korištenje CGH širom svijeta.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Kako su nove tehnike poput mikrodisekcije i [[degeneracija (biologija)|degenerirani]] [[oligonukleotid]] pripremljene [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] (DOP-PCR) postale dostupne za generiranje DNK produkata, bilo je moguće primijeniti koncept CGH na manje hromosomske abnormalnosti, te je time poboljšana rezolucija CGH.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> Implementaciju sekvence CGH, gdje se koriste [[DNK-mikročip]]ovi, umjesto tradicionalne pripreme metafaznih hromosoma, pionirski su započeli Solinas-Tolodo et al. 1997. godine koristeći tumorske ćelije.<ref>Solinas-Toldo S, Lampel S, Stilgenbauer S, Nickolenko J, Benner A, Döhner H, Cremer T, Lichter P (1997) Matrix-based comparative genomic hybridization: biochips to screen for genomic imbalances. Genes, Chromosomes and Cancer 20:399–407.</ref> i Pinkel et al. u 1998 upotrebom ćelija [[rak dojke|raka dojke]].<ref>Pinkel D, Segraves R, Sudar D, Clark S, Poole I, Kowbel D, Collins C, Kuo W-L, Chen C, Zhai Y (1998) High resolution analysis of DNA copy number variation using comparative genomic hybridization to microarrays. Nature genetics 20:207–211.</ref> Ovo je omogućeno zahvaljujući [[Projekat ljudskog genoma|Projektu ljudskog genoma]] koji je generirao biblioteku kloniranih fragmenata DNK sa poznatim lokacijama u ljudskom [[genom]]u, pri čemu su ovi fragmenti korišteni kao [[hibridizacijska sonda|sonde]] na DNK-mikročipu.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love">Marquis-Nicholson R, Aftimos S, Hayes I, George A, Love DR (2010) Array comparative genomic hybridization: a new tool in the diagnostic genetic armoury. NZ Med J 123:50–61.</ref> Sada se sonde različitog porijekla, kao što su [[cDNK]], genomski [[PCR]] produkti i [[bakterijski vještački hromosom]]i (BAC), mogu koristiti na DNK-mikročipovima koji mogu sadržavati do dva miliona sondi.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love"/> Nizni CGH je automatiziran, omogućava veću rezoluciju (do 100 kb) od tradicionalnog CGH jer su probe daleko manje od metafaznih preparata, zahtijeva manje količine [[DNK]], može se ciljati na specifične hromosomske regije ako je potrebno i naručuje se te se stoga brže analizira, što ga čini daleko prilagodljivijim dijagnostičkoj upotrebi.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love" /><ref>{{cite journal | vauthors = Inazawa J, Inoue J, Imoto I | year = 2004 | title = Comparative genomic hybridization (CGH)-arrays pave the way for identification of novel cancer-related genes | journal = Cancer Science | volume = 95 | issue = 7| pages = 559–563 | doi=10.1111/j.1349-7006.2004.tb02486.x| pmid = 15245590 | s2cid = 33315320 | doi-access = free | pmc = 11158872 }}</ref> [[Slika:CGH schema.jpg|right|thumb| Slika 1. Shema CGH protokola]] ==Osnovne metode== ===Priprema metafaznog preparata=== DNK na preparatu je referentni uzorak i stoga se dobija od [[kariotip]]ski normalnog muškarca ili žene, iako je poželjno koristiti žensku DNK, jer one posjeduju dva [[hromosom X|hromosoma X]], koji sadrže daleko više genetičkih informacija od muškog [[hromosom Y|hromosoma Y]]. Koriste se fitohemaglutininom stimulisani limfociti periferne krvi. 1 mL [[heparin]]izirane krvi se dodaje u 10 ml podloge za kulturu i inkubira 72 sata na 37°C u atmosferi od 5% CO₂. Dodaje se [[kolhicin]], da bi se ćelije zaustavile u mitozi; ćelije se zatim sakupljaju i tretiraju hipotoničnim [[kalij-hlorid]]om i fiksiraju u 3:1 [[metanol]]/[[sirćetna kiselina|sirćetnoj kiselini]].<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Jednu kap ćelijske suspenzije zatim treba kapnuti na pločicu očišćenu [[etanol]]om sa udaljenosti od oko 30 cm, optimalno na sobnoj temperaturi i vlažnosti od 60–70%. Pločice treba procijeniti vizualizacijom pomoću fazno-kontrastnog mikroskopa, pri čemu treba uočiti minimalnu [[citoplazma| citoplazmu]], a [[hromosom]]i ne smiju se preklapati; dugi su 400–550 traka bez odvojenih [[hromatida]] i na kraju trebaju izgledati tamno, a ne sjajno. Pločice zatim treba sušiti na zraku preko noći na sobnoj temperaturi, a svako daljnje skladištenje treba biti u grupama od četiri na –20°C sa [[silicij-dioksid]]nim kuglicama ili [[dušik]]om prisutnim radi održavanja suhoće. Treba testirati različite donore jer hibridizacija može biti varijabilna. Mogu se koristiti komercijalno dostupne pločice, ali ih uvijek treba prvo testirati.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Izolacija DNK iz testnog tkiva i referentnog tkiva=== Standardna [[fenolna ekstrakcija]] koristi se za dobijanje DNK iz testnog ili referentnog ([[kariotip]]ski normalne osobe) tkiva, što uključuje kombinaciju [[Tris]]-[[etilendiamintetrasirćetna kiselina| etilendiamintetrasirćetne kiseline]] i [[fenol]]a sa [[vodeni rastvor|vodenim rastvorom]] DNK u jednakim količinama. Nakon toga slijedi odvajanje miješanjem i centrifugiranjem, nakon čega se sloj [[vodeni rastvor|vodenog]] uklanja i dalje tretira pomoću [[dietil-eter|etera]] i konačno se koristi [[etanolno taloženje]] za koncentriranje DNK.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> Može se završiti korištenjem komercijalno dostupnih kompleta za izolaciju DNK koji se zasnivaju na [[Afinitetna hromatografija|afinitetnim kolonama]].<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> Poželjno je da se DNK ekstrahuje iz svježeg ili smrznutog tkiva jer će to biti najvišeg kvaliteta, iako je sada moguće koristiti arhivski materijal koji je fiksiran [[formalin]]om ili ugrađen u [[parafin]], pod uslovom da se slijede odgovarajuće procedure. Oko 0,5–1 μg DNK dovoljno je za CGH eksperiment, iako se, ako se ne dobije željena količina, može primijeniti DOP-PCR za amplifikaciju DNK; međutim u ovom slučaju je važno primijeniti DOP-[[PCR]] i na testne i na referentne uzorke DNK, kako bi se poboljšala pouzdanost.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Označavanje DNK=== Za označavanje DNK koristi se [[Nickova translacija]] i uključuje rezanje DNK i zamjenu nukleotida označenih fluoroforima (direktno označavanje) ili [[biotin]]om ili oksigeninom, kako bi se kasnije dodala fluoroforom konjugirana [[Antitelo|antitijela]] (indirektno označavanje). Zatim je važno provjeriti dužine fragmenata i testne i referentne DNK pomoću [[gel-elektroforeza|gel-elektroforeze]], jer bi trebale biti u rasponu od 500kb–1500 kb za optimalnu hibridizaciju.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Blokiranje=== Neobilježena Cot-1 DNK kompanije Life Technologies Corporation (placentna DNK obogaćena repetitivnim sekvencama dužine 50 bp –100 bp) dodaje se kako bi se blokirale normalne repetitivne sekvence DNK, posebno na [[centromera]]ma i [[telomera]]ma, jer ove sekvence, ako se detektuju, mogu smanjiti omjer fluorescencije i uzrokovati da dobici ili gubici izbjegnu detekciju.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Hibridizacija=== Pomiješa se 8–12 μl obilježene testne i obilježene referentne DNK i doda se 40 μg Cot-1 DNK, a zatim se taloži i potom rastvara u 6 μl hibridizacijske smjese, koja sadrži 50% formamida za smanjenje temperature topljenja DNK i 10% dekstran-sulfata za povećanje efektivne koncentracije probe u fiziološkom rastvoru [[natrij-citrat]]a (SSC) pri pH od 7,0.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> [[Denaturacija (biohemija)|Denaturacija]] pločice i proba se provodi odvojeno. Pločica se uranja u 70% formamid/2xSSC tokom 5–10 minuta na 72°C, dok se probe denaturiraju uranjanjem u vodenu kupku na 80°C, tokom 10 minuta i odmah se dodaju u preparat metafazne pločice. Ova reakcija se zatim prekriva pokrovnim stakalcem i ostavlja dva do četiri dana u vlažnoj komori na 40°C.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Pokrivno stakalce se zatim uklanja i primjenjuju se 5-minutna ispiranja, tri puta koristeći 2xSSC na sobnoj temperaturi, jedno na 45°C sa 0,1xSSC i jedno koristeći TNT na sobnoj temperaturi. Reakcija se zatim preinkubira 10 minuta, a zatim slijedi 60-minutna inkubacija na 37°C, još tri 5-minutna ispiranja sa TNT-om, a zatim jedno sa 2xSSC na sobnoj temperaturi. Zatim se preparat suši [[etanol]]om u seriji od 70%/96%/100% prije kontrastnog bojenja sa DAPI (0,35 μg/ml) radi identifikacije [[hromosom]]a i zatvaranja pokrovnim stakalcem.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Vizualizacija i snimanje fluorescencije=== Za vizualizaciju je potreban [[fluorescentni mikroskop]] sa odgovarajućim filterima za [[DAPI]] bojenje, kao i dva korištena fluorofora, a ovi filteri bi također trebali minimizirati preslušavanje između fluorofora, kao što su uskopojasni filteri. Mikroskop mora osigurati ujednačeno osvjetljenje bez [[dijatonska i hromatska boja|hromatskih]] varijacija, biti odgovarajuće poravnat i imati "planarni" tip objektiva koji je apohromatski i daje uvećanje od x63 ili x100.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Slika treba biti snimljena kamerom sa prostornom rezolucijom od najmanje 0,1 μm na nivou uzorka i dati sliku od najmanje 600x600 piksela. Kamera također mora biti u stanju integrirati sliku najmanje 5–10 sekundi, s minimalnom fotometrijskom rezolucijom od 8 bita.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Namjenski CGH [[softver]] komercijalno je dostupan za korak obrade slike i potreban je za oduzimanje pozadinske buke, uklanjanje i segmentaciju materijala koji nisu hromosomskog porijekla, [[Normalizacija (statistika)|normalizaciju]] omjera fluorescencije, provođenje interaktivnog [[kariotip]]iziranja i skaliranje hromosoma na standardnu dužinu. "Kariotip relativnog broja kopija", koji predstavlja hromosomska područja delecija ili amplifikacija, generira se usrednjavanjem omjera niza visokokvalitetnih metafaza i njihovim prikazivanjem duž ideigrama, dijagrama koji identificira hromosome na osnovu obrazaca traka. Interpretacija profila omjera provodi se korištenjem fiksnih ili statističkih pragova ([[interval pouzdanosti|intervali pouzdanosti]]). Prilikom korištenja intervala pouzdanosti, dobici ili gubici se identificiraju kada 95% omjera fluorescencije ne sadrži 1,0.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> === Dodatne napomene === Potrebno je voditi računa da se izbjegne kontaminacija bilo kojeg koraka koji uključuje DNK, posebno s testnom DNK, jer će kontaminacija uzorka normalnom DNK iskriviti rezultate bliže 1,0, tako da abnormalnosti mogu proći neotkrivene. [[FISH]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] (PCR) i [[protočna citometrija]] eksperimenti su koji mogu se koristiti za potvrdu rezultata.<ref name="Pinkel,Albertson"/><ref name="Evangelidou,Alexandrou,Moutafi,Ioannides,Antonios,Koumbaris,Kallikas,Velissariou,Sismani,Patsalis">Evangelidou P, Alexandrou A, Moutafi M, Ioannides M, Antoniou P, Koumbaris G, Kallikas I, Velissariou V, Sismani C, Patsalis PC (2013) Implementation of High Resolution Whole Genome Array CGH in the Prenatal Clinical Setting: Advantages, Challenges, and Review of the Literature. BioMed Research International 2013.</ref> ==Komparativna genomska hibridizacija sekvenci== {{glavni| Komparativna genomska hibridizacija sekvenci}} Komparativna genomska hibridizacija sekvenci (također komparativna genomska hibridizacija zasnovana na mikronizovima, matrična CGH, niz CGH, aCGH) je molekularna [[citogenetika|citogenetička]] tehnika za detekciju hromosomskih [[varijacija broja kopija|promjena broja kopija]] na nivou cijelog genoma i visoke rezolucije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pinkel D, Albertson DG | year = 2005 | title = Array comparative genomic hybridization and its applications in cancer | journal = Nat Genet | volume = 37 | issue = 6s| pages = 11–17 | doi=10.1038/ng1569| pmid = 15920524 | doi-access = free }}</ref> Niz CGH upoređuje genom pacijenta sa referentnim [[genom]]om i identifikuje razlike između dva genoma, te na taj način locira regije genetičke neravnoteže kod pacijenta, koristeći iste principe kompetitivne [[FISH|fluorescentne ''in situ'' hibridizacije]] kao i tradicionalni CGH. Uvođenjem CGH-niza, glavno ograničenje konvencionalnog CGH, niska rezolucija, je prevaziđeno. U CGH-nizu, metafazni hromosomi zamjenjuju se molekularnim kloniranjem kloniranih DNK fragmenta (+100–200 kb) čija je tačna lokacija na hromosomu poznata. Ovo omogućava detaljniju detekciju abnormalnosti hromosoma i, štaviše, omogućava direktno mapiranje promjena na genomsku sekvencu.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra">Oostlander AE, Meijer GA, Ylstra B (2004) Microarray-based comparative genomic hybridization and its applications in human genetics. Clin Genet 66:488–495.</ref> Niz CGH pokazao se kao specifična, osjetljiva, brza i visokopropusna tehnika, sa značajnim prednostima u poređenju sa drugim metodama koje se koriste za analizu promjena broja kopija DNK, što je čini pogodnijom za dijagnostičke primjene. Korištenjem ove metode mogu se detektovati promjene broja kopija na nivou od 5–10 kilobaza DNK sekvenci.<ref>{{cite journal|vauthors=Ren H, Francis W, Boys A, Chueh AC, Wong N, La P, Wong LH, Ryan J, Slater HR, Choo KH |title=BAC-based PCR fragment microarray: high-resolution detection of chromosomal deletion and duplication breakpoints |journal=Human Mutation |pmid=15832308 |doi=10.1002/humu.20164 |volume=25 |issue=5 |date=May 2005 |pages=476–82|s2cid=28030180 |doi-access=free }}</ref> Od 2006., čak su i [[visokorezolucijski CGH]] ([[HR-CGH]]) nizovi tačni u detekciji [[strukturna varijacija|strukturnih varijacija]] (SV) pri rezoluciji od 200 [[bazni par|bp]].<ref>{{cite journal |vauthors=Urban AE, Korbel JO, Selzer R, Richmond T, Hacker A, Popescu GV, Cubells JF, Green R, Emanuel BS, Gerstein MB, Weissman SM, Snyder M |title=High-resolution mapping of DNA copy alterations in human chromosome 22 using high-density tiling oligonucleotide arrays |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=21 March 2006 |volume=103 |issue=12 |pages=4534–4539 |pmid=16537408 |pmc=1450206 |doi=10.1073/pnas.0511340103|bibcode=2006PNAS..103.4534U |doi-access=free }}</ref> Ova metoda omogućava identifikaciju novih rekurentnih promjena hromosoma kao što su [[mikrodelecija|mikrodelecije]] i [[duplikacija (genetika)|duplikacije]] kod ljudi, kao što su rak i urođene magane, uzrokovane [[hromosomska mutacija|aberacijama hromosoma]]. [[Slika:Array-CGH protocol.svg|right|thumb|Slika 2: Protokol Niza-CGH]] ===Metoda=== Niz CGH se zasniva na istom principu kao i konvencionalni CGH. U obje tehnike, DNK iz referentnog (ili kontrolnog) uzorka i DNK iz testnog (ili pacijentovog) uzorka različito se označavaju s dva različita fluorofora i koriste kao [[hibridizacijska sonda|sonde]] koje se kompetitivno kohibridiziraju na [[nukleinske kiseline|nukleinskokiselinske]] mete. U konvencionalnom CGH, meta je referentno metafazno širenje. U niz CGH, ove mete mogu biti genomski fragmenti klonirani u različitim vektorima (kao što su [[bakterijski vještački hromosom|BAC]] ili [[plazmid]]i), [[komplementarna DNK|cDNK]] ili [[oligonukleotid]]i.<ref name="Bejjani,Shaffer">Bejjani BA, Shaffer LG (2006) Applications of array-based comparative genomic hybridization to clinical diagnostics. J Mol Diagn 8:528–533.</ref> Slika 2.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> shematski je prikaz niz CGH tehnike. DNK iz uzorka koji se testira označen je crvenim fluoroforom ([[cijanin]] 5), a referentni uzorak DNK označen je zelenim fluoroforom (cijanin 3). Jednake količine dva uzorka DNK se miješaju i kohibridiziraju u DNK mikroniz od nekoliko hiljada ravnomjerno raspoređenih kloniranih fragmenata DNK ili [[oligonukleotid]]a, koji su uočeni u tri primjerka na nizu. Nakon hibridizacije, koriste se digitalni sistemi za snimanje i kvantificiranje relativnih intenziteta fluorescencije svakog od hibridiziranih fluorofora.<ref name="Bejjani,Shaffer"/> Rezultirajući omjer intenziteta [[fluorescencija|fluorescencije]] proporcionalan je omjeru broja kopija DNK sekvenci u testnom i referentnom genomu. Ako su intenziteti fluorokroma jednaki na jednoj sondi, ova regija pacijentovog genoma se tumači kao da ima jednaku količinu DNK u testnom i referentnom uzorku; ako postoji promijenjeni odnos Cy3:Cy5, to ukazuje na gubitak ili dobitak pacijentove DNK u toj specifičnoj genomskoj regiji.<ref>Shinawi M, Cheung SW (2008) The niz CGH and its clinical applications. Drug Discovery Today 13:760–769.</ref> ==Tehnološki pristupi niznoj CGH== [[Slika:Array comparative genomic hybridization.svg|thumb| Princip nizne genomske hibridizacije]] [[Slika:ACGH profile of the IMR32 neuroblastoma cell line.svg|right|thumb| ACGH profil ćelijske linije neuroblastoma IMR32]] Niz CGH je implementiran korištenjem širokog spektra tehnika. Stoga, neke od prednosti i ograničenja niz CGH zavise od odabrane tehnike. Početni pristupi koji su korišteni bili su nizovi proizvedeni iz klonova genomske DNK s velikim umetcima, kao što su [[bakterijski vještački hromosom|BAC]]. Upotreba BAC-ova pruža dovoljno intenzivne signale za detekciju promjena u jednoj kopiji i za precizno lociranje granica aberacija. Međutim, početni prinosi DNK izoliranih BAC klonova su niski i neophodne su tehnike amplifikacije DNK. Ove tehnike uključuju [[kovalentna veza|ligacijom]]-posredovanu [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), PCR degeneriranih [[prajmer]]a, korištenjem jednog ili više setova prajmera i [[amplifikacija kotrljajućim krugom|amplifikaciju kotrljajućim krugom]].<ref>{{cite journal | vauthors = Fiegler H, Carr P, Douglas EJ, Burford DC, Hunt S, Scott CE, Smith J, Vetrie D, Gorman P, Tomlinson IP, Carter NP | year = 2003 | title = DNA micronizs for comparative genomic hybridization based on DOP-PCR amplification of BAC and PAC clones | journal = Genes Chromosomes Cancer | volume = 36 | issue = 4| pages = 361–374 | doi=10.1002/gcc.10155| pmid = 12619160 | s2cid = 6929961 }}</ref> Nizovi mogu se također konstruirati korištenjem [[cDNK]]. Ovi nizovi trenutno daju visoku prostornu rezoluciju, ali je broj cDNK ograničen genima koji su kodirani na hromosomima, a njihova osjetljivost je niska zbog unakrsne hibridizacije.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra" /> This results in the inability to detect single copy changes on a genome wide scale.<ref>{{cite journal | vauthors = Pollack JR, Perou CM, Alizadeh AA, Eisen MB, Pergamenschikov A, Williams CF, Jeffrey SS, Botstein D, Brown PO | year = 1999 | title = Genome-wide analysis of DNA copy number changes using cDNA micronizs | doi = 10.1038/12640 | pmid = 10471496 | journal = Nat Genet | volume = 23 | issue = 1| pages = 41–46 | s2cid = 997032 }}</ref> Najnoviji pristup je uočavanje nizova pomoću kratkih [[oligonukleotid]]a. Količina oligonukleotida je gotovo beskonačna, a obrada je brza, isplativa i jednostavna. Iako oligonukleotidi nemaju osjetljivost za detekciju promjena pojedinačnih kopija, usrednjavanje omjera oligonukleotida koji se mapiraju jedan pored drugog na hromosomu može kompenzirati smanjenu osjetljivost.<ref>{{cite journal | vauthors = Carvalho B, Ouwerkerk E, Meijer GA, Ylstra B | year = 2004 | title = High resolution microarray comparative genomic hybridization analysis using spotted oligonucleotides | journal = J Clin Pathol | volume = 57 | issue = 6| pages = 644–646 | doi=10.1136/jcp.2003.013029| pmid = 15166273 | pmc = 1770328 }}</ref> Također je moguće koristiti nizove koji imaju preklapajuće sonde tako da se mogu otkriti specifične tačke prekida. ===Pristupi dizajnu=== Postoje dva pristupa dizajnu mikronizova za CGH primjene: cijeli genom i ciljani. Nizovi cijelog genoma dizajnirani su da pokriju cijeli ljudski genom. Često uključuju klonove koji pružaju opsežnu pokrivenost cijelog genoma; i nizove koji imaju kontinuiranu pokrivenost, unutar granica genoma. Nizovi cijelog genoma konstruirani su uglavnom za istraživačke primjene i dokazali su svoju izvanrednu vrijednost u otkrivanju gena. Također su vrlo vrijedni u skriningu genoma za dobitke i gubitke DNK s neviđenom rezolucijom.<ref name="Bejjani,Shaffer" /> Ciljani nizovi [[dizajn]]irani su za određenu regiju(e) genoma u svrhu procjene tog ciljanog segmenta. Mogu biti dizajnirani za proučavanje određenog hromosoma ili hromosomskog segmenta ili za identifikaciju i procjenu specifičnih abnormalnosti doziranja DNK kod osoba sa sumnjom na sindrome mikrodelecije ili subtelomerne preuređenja. Ključni cilj ciljanog mikročipa u medicinskoj praksi je pružanje klinički korisnih rezultata za dijagnozu, [[genetičko savjetovanje]], prognozu i kliničko liječenje neuravnoteženih citogenetičkih abnormalnosti.<ref name="Bejjani,Shaffer" /> ==Primjene== ===Konvencionalne=== Konvencionalni CGH koristi se uglavnom za identifikaciju hromosomskih regija koje se ponavljano gube ili dobijaju u tumorima, kao i za dijagnozu i prognozu [[kancer|raka]].<ref>Weiss MM, Kuipers EJ, Meuwissen SG, van Diest PJ, Meijer GA (2003) Comparative genomic hybridization as a supportive tool in diagnostic pathology. J Clin Pathol 56:522–527.</ref> Ovaj pristup se također može koristiti za proučavanje [[hromosomska aberacija|hromosomskih aberacija]] u [[fetus]]nim i [[neonatus]]nim genomima. Nadalje, konvencionalni CGH se može koristiti u otkrivanju hromosomskih abnormalnosti i pokazao se efikasnim u dijagnosticiranju složenih abnormalnosti povezanih s ljudskim genetičkim poremećajima.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> ====U istraživanju raka==== CGH podaci iz nekoliko studija istog tipa tumora pokazuju konzistentne obrasce neslučajnih genetičkih aberacija.<ref name="Forozan,Karhu,Kononen,Kallioniemi,Kallioniemi">{{cite journal | vauthors = Forozan F, Karhu R, Kononen J, Kallioniemi A, Kallioniemi OP | year = 1997 | title = Genome screening by comparative genomic hybridization | journal = Trends Genet | volume = 13 | issue = 10| pages = 405–409 | doi=10.1016/s0168-9525(97)01244-4| pmid = 9351342 }}</ref> Neke od ovih promjena izgleda da su uobičajene za različite vrste malignih tumora, dok su druge specifičnije za tumor. Naprimjer, dobici hromosomskih regija [[hromosom 1|1q]], [[hromosom 3|3q i [[hromosom 8|8q]], kao i gubici [[hromosom 8|8p]], [[hromosom 13|13q]], [[hromosom 16|16q]] i [[hromosom 17|17p]], uobičajeni su za brojne vrste tumora, kao što su [[rak dojke]], [[rak jajnika|jajnika]], [[rak prostate|prostate]], [[rak bubrea|bubrega]] i [[rak mokraćne bešike|mokraćnog mjehura]] (Slika 3). Druge promjene, kao što su dobitci [[hromosom 12|12p]] i[[hromosom X| Xp]] kod [[rak testisa|raka testisa]], dobitak [[hromosom 13|13q]] i gubitak [[hromosom 9|9q]] kod raka mokraćnog mjehura, gubitak [[hromosom 14|14q]] kod raka bubrega i gubitak [[hromosom X|Xp]] kod raka jajnika, specifičnije su i mogu odražavati jedinstvene selekcijske sile koje djeluju tokom razvoja raka u različitim organima.<ref name="Forozan,Karhu,Kononen,Kallioniemi,Kallioniemi"/> CGH-nizovi također se često koriste u istraživanju i dijagnostici maligniteta [[B-ćelija]], kao što je [[hronična limfocitna leukemija]]. ====Hromosomske aberacije==== [[Cri du Chat]] (CdC) jeste sindrom uzrokovan djelomičnom [[delecija (genetika)|delecijom]] kratkog kraka [[hromosom 5|hromosoma 5]].<ref name="Levy,Dunn,Kern,Hirschhorn,Kardon">{{cite journal | vauthors = Levy B, Dunn TM, Kern JH, Hirschhorn K, Kardon NB | year = 2002 | title = Delineation of the dup5q phenotype by molecular cytogenetic analysis in a patient with dup5q/del 5p (Cri du Chat) | journal = Am J Med Genet | volume = 108 | issue = 3| pages = 192–197 | doi=10.1002/ajmg.10261| pmid = 11891684 }}</ref> Nekoliko studija pokazalo je da je konvencionalni CGH pogodan za otkrivanje delecija, kao i složenijih hromosomskih promjena. Naprimjer, Levy i saradnici (2002) izvijestili su o [[novorođenče]]tu s plačem sličnim mački, što je karakteristika [[sindrom mačjeg plača|CdC-a]], ali s nejasnim [[kariotip]]om. Analiza CGH otkrila je gubitak hromosomskog materijala od [[hromosom 5| 5p15.3]], što je klinički potvrdilo dijagnozu. Ovi rezultati pokazuju da je konvencionalni CGH pouzdana tehnika u otkrivanju strukturnih aberacija i, u određenim slučajevima, može biti efikasniji u dijagnosticiranju složenih abnormalnosti.<ref name="Levy,Dunn,Kern,Hirschhorn,Kardon"/> ===CGH-niz=== Primjene CGH-nizova uglavnom su usmjerene na otkrivanje genomskih abnormalnosti kod raka. Međutim, CGH-niz također je pogodan za analizu [[varijacija broja kopija|aberacija broja kopija DNK]] koje uzrokuju ljudske genetičke poremećaje.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> To jest, nizni CGH koristi se za otkrivanje delecija, amplifikacija, tačaka prekida i abnormalnosti [[ploidija|ploidije]]. Ranija dijagnoza je korisna za pacijenta jer može proći odgovarajuće tretmane i savjetovanje kako bi se poboljšala njegova prognoza.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love"/> ====Genomske abnormalnosti kod kancera==== Genetičke promjene i preuređenja se često javljaju kod raka i doprinose njegovoj [[patogeneza| patogenezi]]. Detekcija ovih aberacija pomoću niza CGH pruža informacije o lokacijama važnih gena raka i može imati kliničku upotrebu u dijagnozi, klasifikaciji raka i prognozi.<ref name="Bejjani,Shaffer"/> Međutim, nisu svi gubici genetičkog materijala [[patogen]]i, budući da se dio DNK materijala fiziološki gubi tokom preuređenja [[imunoglobulin]]skih podgena. U nedavnoj studiji, niz CGH je implementiran za identifikaciju regija hromosomskih aberacija ([[varijacija broja kopija]]) u nekoliko mišjih modela [[rak dojke|raka dojke]], što je dovelo do identifikacije kooperativnih gena tokom onkogeneze indukovane myc-om.<ref name="aprelikova">{{cite journal | vauthors = Aprelikova O, Chen K, El Touny LH, Brignatz-Guittard C, Han J, Qiu T, Yang HH, Lee MP, Zhu M, Green JE | title = The epigenetic modifier JMJD6 is amplified in mammary tumors and cooperates with c-Myc to enhance cellular transformation, tumor progression, and metastasis | journal = Clin Epigenetics | volume = 8 | issue = 38 | pages = 38 | date = Apr 2016 | doi = 10.1186/s13148-016-0205-6 | pmid = 27081402 | pmc = 4831179 | doi-access = free }}</ref> Nizni CGH se može primijeniti ne samo za otkrivanje hromosomskih abnormalnosti kod raka, već i za praćenje progresije tumora. Diferencijacija između [[metastaza|metastatskih]] i primarnih [[lezija]] ili tumora neizvjesnog malignog potencijala također je moguća korištenjem [[FISH]]-a, nakon što su abnormalnosti identificirane pomoću niznog CGH.<ref name="deRavel,Devriendt,Fryns,Vermeesch" /><ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love" /> ====Submikroskopske aberacije==== [[Prader-Willijev sindrom]] (PWS) očeva je strukturna abnormalnost koja zahvata sekvencu [[hromosom 15|15q11–13]], dok majčina aberacija u istoj regiji uzrokuje [[Angelmanov sindrom]] (AS). U oba sindroma, većina slučajeva (75%) rezultat je delecije od 3–5 Mb kritične regije PWS/AS.<ref>L'Hermine AC, Aboura A, Brisset S, Cuisset L, Castaigne V, Labrune P, Frydman R, Tachdjian G. (2003) Fetal phenotype of Prader–Willi syndrome due to maternal disomy for chromosome 15. Prenat Diagn 23:938–943.</ref> Ove male aberacije ne mogu se otkriti korištenjem [[citogenetika|citogenetičkih alata]] ili konvencionalnog CGH, ali se mogu lahko otkriti korištenjem niznog CGH. Kao dokaz principa, Vissers i saradnici (2003) konstruirali su niz genoma široke širine s rezolucijom od 1 Mb za pregled tri pacijenta s poznatim, [[FISH]]-potvrđenim sindromima mikrodelecije, uključujući jednog s PWS. U sva tri slučaja, abnormalnosti, u rasponu od 1,5 do 2,9 Mb, bile su lahko identificirane.<ref>{{cite journal | vauthors = Vissers LE, de Vries BB, Osoegawa K, Janssen IM, Feuth T, Choy CO, Straatman H, van der Vliet W, Huys EH, van Rijk A, Smeets D, van Ravenswaaij-Arts CM, Knoers NV, van der Burgt I, de Jong PJ, Brunner HG, Geurts , van Kessel A, Schoenmakers EF, Veltman JA | year = 2003 | title = Array-based comparative genomic hybridization for the genome-wide detection of submicroscopic chromosomal abnormalities | journal = Am J Hum Genet | volume = 73 | issue = 6| pages = 1261–1270 | doi = 10.1086/379977 | pmid = 14628292 | pmc = 1180392 }}</ref> Stoga se pokazalo da je niz CGH specifičan i osjetljiv pristup u otkrivanju submikroskopskih aberacija. Prilikom korištenja preklapajućih [[mikročip]]ova, također je moguće otkriti tačke prekida uključene u hromosomske aberacije. ====Preneontusna genetička dijagnoza==== Iako još nije široko korištena tehnika, upotreba niza CGH kao alata za preimplantacijski genetički skrining postaje sve popularniji koncept. Ima potencijal da otkrije CNV i [[aneuploidija| aneuploidiju]] u [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]], [[sperma|spermi]] ili [[embrion]]ima koji mogu doprinijeti neuspjehu embriona da se uspješno implantira, [[pobačaj]]u ili stanjima poput [[Downov sindrom| Downovog sindroma]] (trisomija 21). Ovo čini niz CGH obećavajućim alatom za smanjenje učestalosti stanja koja mijenjaju život i poboljšanje stope uspjeha pokušaja [[IVF]]. Tehnika uključuje amplifikaciju cijelog genoma iz jedne ćelije koja se zatim koristi u metodi niza CGH. Može se koristiti i kod parova koji nose hromosomske translokacije kao što su balansirane recipročne translokacije ili Robertsonovske translokacije, koje mogu uzrokovati hromosomske neravnoteže kod njihovog potomstva.<ref name="Evangelidou,Alexandrou,Moutafi,Ioannides,Antonios,Koumbaris,Kallikas,Velissariou,Sismani,Patsalis" /><ref>{{cite journal | vauthors = Fiorentino F | s2cid = 6484211 | year = 2012 | title = Array comparative genomic hybridization: its role in preimplantation genetic diagnosis | journal = Current Opinion in Obstetrics and Gynecology | volume = 24 | issue = 4| pages = 203–209 | doi=10.1097/gco.0b013e328355854d| pmid = 22729095 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lee CN, Lin SY, Lin CH, Shih JC, Lin TH, Su YN|author-link4=Jean Chen Shih | year = 2012 | title = Clinical utility of array comparative genomic hybridization for prenatal diagnosis: a cohort study of 3171 pregnancies | journal = BJOG: An International Journal of Obstetrics & Gynaecology | volume = 119 | issue = 5| pages = 614–625 | doi=10.1111/j.1471-0528.2012.03279.x|pmid=22313859 | doi-access = free }}</ref> ==Ograničenja CGH i niznog CGH== Glavni nedostatak konvencionalnog CGH je njegova nemogućnost detekcije strukturnih hromosomskih aberacija bez [[varijante broja kopija|promjena broja kopija]], kao što su [[mozaicizam (genetika)|mozaicizam]], uravnotežene [[hromosomska translokacije| hromosomske translokacije]] i [[hromosomska inverzija|inverzije]]. CGH također može detektovati samo dobitke i gubitke u odnosu na nivo ploidije.<ref>Weiss MM, Hermsen MAJA, Meijer GA, van Grieken NCT, Baak JPA, Kuipers EJ, van Deist PJ (1999) Comparative genomic hybridization. J Clin Pathol: Mol Pathol 52:243–251.</ref> Osim toga, hromosomske regije s kratkim repetitivnim sekvencama DNK su vrlo varijabilne između pojedinaca i mogu ometati CGH analizu.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> Stoga, repetitivne regije DNK poput [[centromera]] i [[telomera]] moraju biti blokirane neobilježenom repetitivnom DNK (npr. Cot1 DNK) i/ili se mogu izostaviti iz skrininga.<ref>du Manoir S, Schrock E, Bentz M, Speicher MR, Joos S, Ried T, Lichter P, Cremer T (1995) Quantitative analysis of comparative genomic hybridization. Cytometry 19:27–41.</ref> Nadalje, rezolucija konvencionalnog CGH-a predstavlja veliki praktični problem koji ograničava njegovu kliničku primjenu. Iako se CGH pokazao kao korisna i pouzdana tehnika u istraživanju i dijagnostici raka i ljudskih genetičkih poremećaja, primjene uključuju samo velike abnormalnosti. Zbog ograničene rezolucije metafaznih hromosoma, aberacije manje od 5–10 Mb ne mogu se otkriti korištenjem konvencionalnog CGH-a.<ref name="Forozan,Karhu,Kononen,Kallioniemi,Kallioniemi"/> Za otkrivanje takvih abnormalnosti potrebna je tehnika visoke rezolucije. Niz CGH-a prevazilazi mnoga od ovih ograničenja. Nizni CGH-a karakterizira visoka rezolucija, njegova glavna prednost u odnosu na konvencionalni CGH. Standardna rezolucija varira između 1–5 Mb, ali se može povećati do približno 40 kb, dopunjavanjem niza dodatnim klonovima. Međutim, kao i kod konvencionalnog CGH, glavni nedostatak niznog CGH je njegova nemogućnost detekcije aberacija koje ne rezultiraju promjenama broja kopija i ograničena je u svojoj sposobnosti detekcije mozaicizma.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> Nivo mozaicizma koji se može detektovati zavisi od osjetljivosti i prostorne rezolucije klonova. Do sada preuređenja bila su prisutna u približno 50% ćelija granica detekcije. Za detekciju takvih abnormalnosti, i dalje se moraju koristiti druge tehnike, kao što su SKY (spektralna [[kariotip]]izacija) ili [[FISH]].<ref>{{cite journal | vauthors = Shaw CJ, Stankiewicz P, Bien-Willner G, Bello SC, Shaw CA, Carrera M, Perez Jurado L, Estivill X, Lupski JR | year = 2004 | title = Small marker chromosomes in two patients with segmental aneusomy for proximal 17p | journal = Hum Genet | volume = 115 | issue = 1| pages = 1–7 | pmid = 15098121 | doi = 10.1007/s00439-004-1119-5 | s2cid = 1093845 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Citogenetika]] * [[Virtuelni kariotip]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://20130102034741/http://www.athenadiagnostics.com/CMA Virtual Grand Rounds: "Differentiating Microarray Technologies and Related Clinical Implications" by Arthur Beaudet, MD] * [https://web/20180730082037/http://arraymap.org/ arrayMap repository]: Continuously expanded collection cancer genome array datasets, with per-array and aggregated data visualisation (ca. 64'000 arrays, September 2014). * The former [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=cancerchromosomes NCBI's Cancer Chromosomes]{{dead link|date=July 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} resource has been discontinued. [[Kategorija: Molekularna genetika]] [[Kategorija: Genetički testovi]] [[Kategorija: Citogenetika]] [[Kategorija: Komparativna biologija]] t7lttogdalcqft6zfxp60de08sps441 3917800 3917799 2026-08-12T22:52:03Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Wikipedia:Igralište/Komparativna genomska hibridizacija]]": Ustrajno [[Wikipedia:Čaraparko|čaraparenje]] ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3917716 wikitext text/x-wiki [[Slika:Comparative genomic hybridization.svg|thumb|300px|Princip komparativne genomske hibridizacije]] '''Komparativna genomska hibridizacija''' ('''CGH''') jeste molekularna [[citogenetika|citogenetička]] metoda za analizu [[varijacija broja kopija]] (CNV) u odnosu na nivo [[ploidija|ploidije]] u [[DNK]] testnog [[uzorak|uzorka]] u poređenju sa referentnim uzorkom, bez potrebe za kultivisanjem ćelija. Cilj ove tehnike je brzo i efikasno poređenje dva uzorka [[genomska DNK|genomske DNK]] koja potiču iz dva izvora, koji su najčešće blisko povezani, jer se sumnja da sadrže razlike u smislu dobitaka ili gubitaka cijelih [[hromosom]]a ili [[hromosomska regija|subhromosomskim regijama]] (dijela cijelog hromosoma). Ova tehnika je prvobitno razvijena za procjenu razlika između [[hromosomska garnitura|hromosomskih komplementa]] solidnog tumora i normalnog tkiva,<ref name="Kallioniemi,Kallioniemi,Sudar,Rutovitz,Gray,Waldman,Pinkel">{{cite journal | vauthors = Kallioniemi A, Kallioniemi OP, Sudar DA, Rutovitz D, Gray JW, Waldman F, Pinkel D | year = 1992 | title = Comparative genomic hybridization for molecular cytogenetic analysis of solid tumors | journal = Science | volume = 258 | issue = 5083| pages = 818–821 | doi=10.1126/science.1359641| pmid = 1359641 | bibcode = 1992Sci...258..818K }}</ref> i ima poboljšanu rezoluciju od 5–10 [[megabaza]] u poređenju s tradicionalnijim tehnikama citogenetičke analize [[G-bojenje|giemsa trake]] i [[fluorescentna in situ hibridizacija]] (FISH) koje su ograničene rezolucijom korištenog mikroskopa.<ref name="Strachan">Strachan T, Read AP (2010) Human Molecular Genetics: Garland Science.</ref><ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest">Weiss M, Hermsen M, Meijer G, Van Grieken N, Baak J, Kuipers E, Van Diest P (1999) Comparative genomic hybridization. Molecular Pathology 52:243–251.</ref> Ovo se postiže korištenjem kompetitivne [[FISH|fluorescentne in situ hibridizacije]]. Ukratko, ovo uključuje izolaciju DNK iz dva izvora koji se porede, najčešće testnog i referentnog izvora, nezavisno označavanje svakog uzorka DNK sa fluoroforima (fluorescentnim molekulama) različitih boja (obično crvene i zelene), denaturaciju DNK tako da bude jednolančana i hibridizaciju [[nukleinske kiseline| nukleinskih kiselina]] dva rezultirajuća uzorka u omjeru 1:1 prema normalnom metafaznom rasporedu hromosoma, na koji će se označeni uzorci DNK vezati na svom [[gebski lokus|lokusu]] porijekla. Korištenjem fluorescentnog mikroskopa i [[računar]]skog [[softver]]a, različito obojeni fluorescentni signali se zatim porede duž svakog hromosoma radi identifikacije hromosomskih razlika između dva izvora. Veći intenzitet boje testnog uzorka u specifičnoj regiji hromosoma ukazuje na dobitak materijala te regije u odgovarajućem izvornom uzorku, dok veći intenzitet boje referentnog uzorka ukazuje na gubitak materijala u testnom uzorku u toj specifičnoj regiji. Neutralna boja (žuta kada su fluoroforne oznake crvene i zelene) ukazuje na to da nema razlike između dva uzorka na toj lokaciji.<ref name="Strachan"/><ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> CGH može otkriti samo neuravnotežene [[hromosomska mutacija|hromosomske abnormalnosti]]. To je zato što uravnotežene hromosomske abnormalnosti poput hromosomskih translokacija, inverzija ili prstenastih hromosoma ne utiču na broj kopija, što se detektuje CGH tehnologijama. Međutim, CGH omogućava istraživanje svih 46 ljudskih hromosoma u jednom testu i otkrivanje [[delecija (genetika)|delecija]] i [[duplikacija (genetika)|duplikacija]], čak i na mikroskopskoj skali, što može dovesti do identifikacije [[kandidatski gen|kandidatskih gena]] koji će se dalje istraživati drugim citološkim tehnikama.<ref name="Strachan"/> Korištenjem DNK [[mikročip]]ova u kombinaciji s CGH tehnikama, razvijen je specifičniji oblik CGH sekvence (aCGH), koji omogućava mjerenje CNV, [[genski lokus|lokus]] po lokus, s povećanom rezolucijom i do 100 kilobaza.<ref name="Pinkel,Albertson">Pinkel D, Albertson DG (2005) Comparative genomic hybridization. Annu Rev Genom Hum Genet 6:331–354.</ref><ref name="deRavel,Devriendt,Fryns,Vermeesch">de Ravel TJ, Devriendt K, Fryns J-P, Vermeesch JR (2007) What's new in karyotyping? The move towards array comparative genomic hybridization (CGH). European Journal of Pediatrics 166:637–643.</ref> Ova poboljšana tehnika omogućava otkrivanje etiologije poznatih i nepoznatih stanja. ==Historija== Motivacija za razvoj CGH proizašla je iz činjenice da su dostupni oblici citogenetičke analize u to vrijeme ([[giemsa trakanje]] i [[fluorescentna in situ hibridizacija|FISH]]) bili ograničeni u svojoj potencijalnoj rezoluciji [[mikroskop]]ima potrebnim za interpretaciju rezultata koje su pružali. Nadalje, interpretacija [[giemsa boja|giemsa bendova]] može biti dvosmislena i stoga ima smanjenu pouzdanost, a obje tehnike zahtijevaju velike utroške rada što ograničava [[lokus (genetika)|lokuse]] koji se mogu ispitati.<ref name="Pinkel,Albertson"/> Prvi izvještaj o CGH analizi dali su Kallioniemi i kolege 1992. godine na Univerzitetu Kalifornije u San Franciscu, koji su koristili CGH u analizi solidnih tumora. To su postigli direktnom primjenom tehnike i na ćelijske linije [[rak dojke| raka dojke]] i na primarne tumore mokraćne bešike kako bi utvrdili kompletan broj kopija ćelijskih [[kariotip]]ova. Uspjeli su identificirati 16 različitih regija amplifikacije, od kojih su mnoge bile nova otkrića.<ref name="Kallioniemi,Kallioniemi,Sudar,Rutovitz,Gray,Waldman,Pinkel"/> Ubrzo nakon toga, 1993. godine, du Manoir i saradnici su izvijestili o praktično istoj metodologiji. Autori su obojili niz pojedinačnih ljudskih hromosoma iz DNK biblioteke sa dva različita fluorofora u različitim omjerima kako bi testirali tehniku, a također su primijenili CGH na genomsku DNK pacijenata oboljelih od [[Downov sindrom|Downovog sindroma]] ili prolimfocitne leukemije [[T-ćelija]], kao i na ćelije ćelijske linije papilarnog karcinoma bubrega. Zaključeno je da su dobijeni omjeri fluorescencije tačni i da su razlike između genomske DNK iz različitih tipova ćelija uočljive, te da je stoga CGH veoma koristan alat za citogenetičku analizu.<ref>{{cite journal | vauthors = du Manoir S, Speicher MR, Joos S, Schröck E, Popp S, Döhner H, Kovacs G, Robert-Nicoud M, Lichter P, Cremer T | year = 1993 | title = Detection of complete and partial chromosome gains and losses by comparative genomic in situ hybridization | url = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:19-epub-9288-3| journal = Human Genetics | volume = 90 | issue = 6| pages = 590–610 | doi=10.1007/bf00202476| pmid = 8444465 | s2cid = 21440368 }}</ref> U početku je široka upotreba CGH tehnologije bila otežana, jer protokoli nisu bili ujednačeni i stoga su se javljale nedosljednosti, posebno zbog nesigurnosti u interpretaciji podataka.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Međutim, 1994. godine objavljen je pregledni rad koji je detaljno opisao lahko razumljiv protokol.<ref>Kallioniemi OP, Kallioniemi A, Piper J, Isola J, Waldman FM, Gray JW, Pinkel D (1994) Optimizing comparative genomic hybridization for analysis of DNA sequence copy number changes in solid tumors. Genes, Chromosomes and Cancer 10:231–243.</ref> i softver za analizu slike je postao komercijalno dostupan, što je omogućilo korištenje CGH širom svijeta.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Kako su nove tehnike poput mikrodisekcije i [[degeneracija (biologija)|degenerirani]] [[oligonukleotid]] pripremljene [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] (DOP-PCR) postale dostupne za generiranje DNK produkata, bilo je moguće primijeniti koncept CGH na manje hromosomske abnormalnosti, te je time poboljšana rezolucija CGH.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> Implementaciju sekvence CGH, gdje se koriste [[DNK-mikročip]]ovi, umjesto tradicionalne pripreme metafaznih hromosoma, pionirski su započeli Solinas-Tolodo et al. 1997. godine koristeći tumorske ćelije.<ref>Solinas-Toldo S, Lampel S, Stilgenbauer S, Nickolenko J, Benner A, Döhner H, Cremer T, Lichter P (1997) Matrix-based comparative genomic hybridization: biochips to screen for genomic imbalances. Genes, Chromosomes and Cancer 20:399–407.</ref> i Pinkel et al. u 1998 upotrebom ćelija [[rak dojke|raka dojke]].<ref>Pinkel D, Segraves R, Sudar D, Clark S, Poole I, Kowbel D, Collins C, Kuo W-L, Chen C, Zhai Y (1998) High resolution analysis of DNA copy number variation using comparative genomic hybridization to microarrays. Nature genetics 20:207–211.</ref> Ovo je omogućeno zahvaljujući [[Projekat ljudskog genoma|Projektu ljudskog genoma]] koji je generirao biblioteku kloniranih fragmenata DNK sa poznatim lokacijama u ljudskom [[genom]]u, pri čemu su ovi fragmenti korišteni kao [[hibridizacijska sonda|sonde]] na DNK-mikročipu.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love">Marquis-Nicholson R, Aftimos S, Hayes I, George A, Love DR (2010) Array comparative genomic hybridization: a new tool in the diagnostic genetic armoury. NZ Med J 123:50–61.</ref> Sada se sonde različitog porijekla, kao što su [[cDNK]], genomski [[PCR]] produkti i [[bakterijski vještački hromosom]]i (BAC), mogu koristiti na DNK-mikročipovima koji mogu sadržavati do dva miliona sondi.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love"/> Nizni CGH je automatiziran, omogućava veću rezoluciju (do 100 kb) od tradicionalnog CGH jer su probe daleko manje od metafaznih preparata, zahtijeva manje količine [[DNK]], može se ciljati na specifične hromosomske regije ako je potrebno i naručuje se te se stoga brže analizira, što ga čini daleko prilagodljivijim dijagnostičkoj upotrebi.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love" /><ref>{{cite journal | vauthors = Inazawa J, Inoue J, Imoto I | year = 2004 | title = Comparative genomic hybridization (CGH)-arrays pave the way for identification of novel cancer-related genes | journal = Cancer Science | volume = 95 | issue = 7| pages = 559–563 | doi=10.1111/j.1349-7006.2004.tb02486.x| pmid = 15245590 | s2cid = 33315320 | doi-access = free | pmc = 11158872 }}</ref> [[Slika:CGH schema.jpg|right|thumb| Slika 1. Shema CGH protokola]] ==Osnovne metode== ===Priprema metafaznog preparata=== DNK na preparatu je referentni uzorak i stoga se dobija od [[kariotip]]ski normalnog muškarca ili žene, iako je poželjno koristiti žensku DNK, jer one posjeduju dva [[hromosom X|hromosoma X]], koji sadrže daleko više genetičkih informacija od muškog [[hromosom Y|hromosoma Y]]. Koriste se fitohemaglutininom stimulisani limfociti periferne krvi. 1 mL [[heparin]]izirane krvi se dodaje u 10 ml podloge za kulturu i inkubira 72 sata na 37°C u atmosferi od 5% CO₂. Dodaje se [[kolhicin]], da bi se ćelije zaustavile u mitozi; ćelije se zatim sakupljaju i tretiraju hipotoničnim [[kalij-hlorid]]om i fiksiraju u 3:1 [[metanol]]/[[sirćetna kiselina|sirćetnoj kiselini]].<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Jednu kap ćelijske suspenzije zatim treba kapnuti na pločicu očišćenu [[etanol]]om sa udaljenosti od oko 30 cm, optimalno na sobnoj temperaturi i vlažnosti od 60–70%. Pločice treba procijeniti vizualizacijom pomoću fazno-kontrastnog mikroskopa, pri čemu treba uočiti minimalnu [[citoplazma| citoplazmu]], a [[hromosom]]i ne smiju se preklapati; dugi su 400–550 traka bez odvojenih [[hromatida]] i na kraju trebaju izgledati tamno, a ne sjajno. Pločice zatim treba sušiti na zraku preko noći na sobnoj temperaturi, a svako daljnje skladištenje treba biti u grupama od četiri na –20°C sa [[silicij-dioksid]]nim kuglicama ili [[dušik]]om prisutnim radi održavanja suhoće. Treba testirati različite donore jer hibridizacija može biti varijabilna. Mogu se koristiti komercijalno dostupne pločice, ali ih uvijek treba prvo testirati.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Izolacija DNK iz testnog tkiva i referentnog tkiva=== Standardna [[fenolna ekstrakcija]] koristi se za dobijanje DNK iz testnog ili referentnog ([[kariotip]]ski normalne osobe) tkiva, što uključuje kombinaciju [[Tris]]-[[etilendiamintetrasirćetna kiselina| etilendiamintetrasirćetne kiseline]] i [[fenol]]a sa [[vodeni rastvor|vodenim rastvorom]] DNK u jednakim količinama. Nakon toga slijedi odvajanje miješanjem i centrifugiranjem, nakon čega se sloj [[vodeni rastvor|vodenog]] uklanja i dalje tretira pomoću [[dietil-eter|etera]] i konačno se koristi [[etanolno taloženje]] za koncentriranje DNK.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> Može se završiti korištenjem komercijalno dostupnih kompleta za izolaciju DNK koji se zasnivaju na [[Afinitetna hromatografija|afinitetnim kolonama]].<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> Poželjno je da se DNK ekstrahuje iz svježeg ili smrznutog tkiva jer će to biti najvišeg kvaliteta, iako je sada moguće koristiti arhivski materijal koji je fiksiran [[formalin]]om ili ugrađen u [[parafin]], pod uslovom da se slijede odgovarajuće procedure. Oko 0,5–1 μg DNK dovoljno je za CGH eksperiment, iako se, ako se ne dobije željena količina, može primijeniti DOP-PCR za amplifikaciju DNK; međutim u ovom slučaju je važno primijeniti DOP-[[PCR]] i na testne i na referentne uzorke DNK, kako bi se poboljšala pouzdanost.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Označavanje DNK=== Za označavanje DNK koristi se [[Nickova translacija]] i uključuje rezanje DNK i zamjenu nukleotida označenih fluoroforima (direktno označavanje) ili [[biotin]]om ili oksigeninom, kako bi se kasnije dodala fluoroforom konjugirana [[Antitelo|antitijela]] (indirektno označavanje). Zatim je važno provjeriti dužine fragmenata i testne i referentne DNK pomoću [[gel-elektroforeza|gel-elektroforeze]], jer bi trebale biti u rasponu od 500kb–1500 kb za optimalnu hibridizaciju.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Blokiranje=== Neobilježena Cot-1 DNK kompanije Life Technologies Corporation (placentna DNK obogaćena repetitivnim sekvencama dužine 50 bp –100 bp) dodaje se kako bi se blokirale normalne repetitivne sekvence DNK, posebno na [[centromera]]ma i [[telomera]]ma, jer ove sekvence, ako se detektuju, mogu smanjiti omjer fluorescencije i uzrokovati da dobici ili gubici izbjegnu detekciju.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Hibridizacija=== Pomiješa se 8–12 μl obilježene testne i obilježene referentne DNK i doda se 40 μg Cot-1 DNK, a zatim se taloži i potom rastvara u 6 μl hibridizacijske smjese, koja sadrži 50% formamida za smanjenje temperature topljenja DNK i 10% dekstran-sulfata za povećanje efektivne koncentracije probe u fiziološkom rastvoru [[natrij-citrat]]a (SSC) pri pH od 7,0.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest" /> [[Denaturacija (biohemija)|Denaturacija]] pločice i proba se provodi odvojeno. Pločica se uranja u 70% formamid/2xSSC tokom 5–10 minuta na 72°C, dok se probe denaturiraju uranjanjem u vodenu kupku na 80°C, tokom 10 minuta i odmah se dodaju u preparat metafazne pločice. Ova reakcija se zatim prekriva pokrovnim stakalcem i ostavlja dva do četiri dana u vlažnoj komori na 40°C.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Pokrivno stakalce se zatim uklanja i primjenjuju se 5-minutna ispiranja, tri puta koristeći 2xSSC na sobnoj temperaturi, jedno na 45°C sa 0,1xSSC i jedno koristeći TNT na sobnoj temperaturi. Reakcija se zatim preinkubira 10 minuta, a zatim slijedi 60-minutna inkubacija na 37°C, još tri 5-minutna ispiranja sa TNT-om, a zatim jedno sa 2xSSC na sobnoj temperaturi. Zatim se preparat suši [[etanol]]om u seriji od 70%/96%/100% prije kontrastnog bojenja sa DAPI (0,35 μg/ml) radi identifikacije [[hromosom]]a i zatvaranja pokrovnim stakalcem.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> ===Vizualizacija i snimanje fluorescencije=== Za vizualizaciju je potreban [[fluorescentni mikroskop]] sa odgovarajućim filterima za [[DAPI]] bojenje, kao i dva korištena fluorofora, a ovi filteri bi također trebali minimizirati preslušavanje između fluorofora, kao što su uskopojasni filteri. Mikroskop mora osigurati ujednačeno osvjetljenje bez [[dijatonska i hromatska boja|hromatskih]] varijacija, biti odgovarajuće poravnat i imati "planarni" tip objektiva koji je apohromatski i daje uvećanje od x63 ili x100.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Slika treba biti snimljena kamerom sa prostornom rezolucijom od najmanje 0,1 μm na nivou uzorka i dati sliku od najmanje 600x600 piksela. Kamera također mora biti u stanju integrirati sliku najmanje 5–10 sekundi, s minimalnom fotometrijskom rezolucijom od 8 bita.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> Namjenski CGH [[softver]] komercijalno je dostupan za korak obrade slike i potreban je za oduzimanje pozadinske buke, uklanjanje i segmentaciju materijala koji nisu hromosomskog porijekla, [[Normalizacija (statistika)|normalizaciju]] omjera fluorescencije, provođenje interaktivnog [[kariotip]]iziranja i skaliranje hromosoma na standardnu dužinu. "Kariotip relativnog broja kopija", koji predstavlja hromosomska područja delecija ili amplifikacija, generira se usrednjavanjem omjera niza visokokvalitetnih metafaza i njihovim prikazivanjem duž ideigrama, dijagrama koji identificira hromosome na osnovu obrazaca traka. Interpretacija profila omjera provodi se korištenjem fiksnih ili statističkih pragova ([[interval pouzdanosti|intervali pouzdanosti]]). Prilikom korištenja intervala pouzdanosti, dobici ili gubici se identificiraju kada 95% omjera fluorescencije ne sadrži 1,0.<ref name="Weiss,Hermsen,Meijer,VanGrieken,Baak,Kuipers,VanDiest"/> === Dodatne napomene === Potrebno je voditi računa da se izbjegne kontaminacija bilo kojeg koraka koji uključuje DNK, posebno s testnom DNK, jer će kontaminacija uzorka normalnom DNK iskriviti rezultate bliže 1,0, tako da abnormalnosti mogu proći neotkrivene. [[FISH]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] (PCR) i [[protočna citometrija]] eksperimenti su koji mogu se koristiti za potvrdu rezultata.<ref name="Pinkel,Albertson"/><ref name="Evangelidou,Alexandrou,Moutafi,Ioannides,Antonios,Koumbaris,Kallikas,Velissariou,Sismani,Patsalis">Evangelidou P, Alexandrou A, Moutafi M, Ioannides M, Antoniou P, Koumbaris G, Kallikas I, Velissariou V, Sismani C, Patsalis PC (2013) Implementation of High Resolution Whole Genome Array CGH in the Prenatal Clinical Setting: Advantages, Challenges, and Review of the Literature. BioMed Research International 2013.</ref> ==Komparativna genomska hibridizacija sekvenci== {{glavni| Komparativna genomska hibridizacija sekvenci}} Komparativna genomska hibridizacija sekvenci (također komparativna genomska hibridizacija zasnovana na mikronizovima, matrična CGH, niz CGH, aCGH) je molekularna [[citogenetika|citogenetička]] tehnika za detekciju hromosomskih [[varijacija broja kopija|promjena broja kopija]] na nivou cijelog genoma i visoke rezolucije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pinkel D, Albertson DG | year = 2005 | title = Array comparative genomic hybridization and its applications in cancer | journal = Nat Genet | volume = 37 | issue = 6s| pages = 11–17 | doi=10.1038/ng1569| pmid = 15920524 | doi-access = free }}</ref> Niz CGH upoređuje genom pacijenta sa referentnim [[genom]]om i identifikuje razlike između dva genoma, te na taj način locira regije genetičke neravnoteže kod pacijenta, koristeći iste principe kompetitivne [[FISH|fluorescentne ''in situ'' hibridizacije]] kao i tradicionalni CGH. Uvođenjem CGH-niza, glavno ograničenje konvencionalnog CGH, niska rezolucija, je prevaziđeno. U CGH-nizu, metafazni hromosomi zamjenjuju se molekularnim kloniranjem kloniranih DNK fragmenta (+100–200 kb) čija je tačna lokacija na hromosomu poznata. Ovo omogućava detaljniju detekciju abnormalnosti hromosoma i, štaviše, omogućava direktno mapiranje promjena na genomsku sekvencu.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra">Oostlander AE, Meijer GA, Ylstra B (2004) Microarray-based comparative genomic hybridization and its applications in human genetics. Clin Genet 66:488–495.</ref> Niz CGH pokazao se kao specifična, osjetljiva, brza i visokopropusna tehnika, sa značajnim prednostima u poređenju sa drugim metodama koje se koriste za analizu promjena broja kopija DNK, što je čini pogodnijom za dijagnostičke primjene. Korištenjem ove metode mogu se detektovati promjene broja kopija na nivou od 5–10 kilobaza DNK sekvenci.<ref>{{cite journal|vauthors=Ren H, Francis W, Boys A, Chueh AC, Wong N, La P, Wong LH, Ryan J, Slater HR, Choo KH |title=BAC-based PCR fragment microarray: high-resolution detection of chromosomal deletion and duplication breakpoints |journal=Human Mutation |pmid=15832308 |doi=10.1002/humu.20164 |volume=25 |issue=5 |date=May 2005 |pages=476–82|s2cid=28030180 |doi-access=free }}</ref> Od 2006., čak su i [[visokorezolucijski CGH]] ([[HR-CGH]]) nizovi tačni u detekciji [[strukturna varijacija|strukturnih varijacija]] (SV) pri rezoluciji od 200 [[bazni par|bp]].<ref>{{cite journal |vauthors=Urban AE, Korbel JO, Selzer R, Richmond T, Hacker A, Popescu GV, Cubells JF, Green R, Emanuel BS, Gerstein MB, Weissman SM, Snyder M |title=High-resolution mapping of DNA copy alterations in human chromosome 22 using high-density tiling oligonucleotide arrays |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=21 March 2006 |volume=103 |issue=12 |pages=4534–4539 |pmid=16537408 |pmc=1450206 |doi=10.1073/pnas.0511340103|bibcode=2006PNAS..103.4534U |doi-access=free }}</ref> Ova metoda omogućava identifikaciju novih rekurentnih promjena hromosoma kao što su [[mikrodelecija|mikrodelecije]] i [[duplikacija (genetika)|duplikacije]] kod ljudi, kao što su rak i urođene magane, uzrokovane [[hromosomska mutacija|aberacijama hromosoma]]. [[Slika:Array-CGH protocol.svg|right|thumb|Slika 2: Protokol Niza-CGH]] ===Metoda=== Niz CGH se zasniva na istom principu kao i konvencionalni CGH. U obje tehnike, DNK iz referentnog (ili kontrolnog) uzorka i DNK iz testnog (ili pacijentovog) uzorka različito se označavaju s dva različita fluorofora i koriste kao [[hibridizacijska sonda|sonde]] koje se kompetitivno kohibridiziraju na [[nukleinske kiseline|nukleinskokiselinske]] mete. U konvencionalnom CGH, meta je referentno metafazno širenje. U niz CGH, ove mete mogu biti genomski fragmenti klonirani u različitim vektorima (kao što su [[bakterijski vještački hromosom|BAC]] ili [[plazmid]]i), [[komplementarna DNK|cDNK]] ili [[oligonukleotid]]i.<ref name="Bejjani,Shaffer">Bejjani BA, Shaffer LG (2006) Applications of array-based comparative genomic hybridization to clinical diagnostics. J Mol Diagn 8:528–533.</ref> Slika 2.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> shematski je prikaz niz CGH tehnike. DNK iz uzorka koji se testira označen je crvenim fluoroforom ([[cijanin]] 5), a referentni uzorak DNK označen je zelenim fluoroforom (cijanin 3). Jednake količine dva uzorka DNK se miješaju i kohibridiziraju u DNK mikroniz od nekoliko hiljada ravnomjerno raspoređenih kloniranih fragmenata DNK ili [[oligonukleotid]]a, koji su uočeni u tri primjerka na nizu. Nakon hibridizacije, koriste se digitalni sistemi za snimanje i kvantificiranje relativnih intenziteta fluorescencije svakog od hibridiziranih fluorofora.<ref name="Bejjani,Shaffer"/> Rezultirajući omjer intenziteta [[fluorescencija|fluorescencije]] proporcionalan je omjeru broja kopija DNK sekvenci u testnom i referentnom genomu. Ako su intenziteti fluorokroma jednaki na jednoj sondi, ova regija pacijentovog genoma se tumači kao da ima jednaku količinu DNK u testnom i referentnom uzorku; ako postoji promijenjeni odnos Cy3:Cy5, to ukazuje na gubitak ili dobitak pacijentove DNK u toj specifičnoj genomskoj regiji.<ref>Shinawi M, Cheung SW (2008) The niz CGH and its clinical applications. Drug Discovery Today 13:760–769.</ref> ==Tehnološki pristupi niznoj CGH== [[Slika:Array comparative genomic hybridization.svg|thumb| Princip nizne genomske hibridizacije]] [[Slika:ACGH profile of the IMR32 neuroblastoma cell line.svg|right|thumb| ACGH profil ćelijske linije neuroblastoma IMR32]] Niz CGH je implementiran korištenjem širokog spektra tehnika. Stoga, neke od prednosti i ograničenja niz CGH zavise od odabrane tehnike. Početni pristupi koji su korišteni bili su nizovi proizvedeni iz klonova genomske DNK s velikim umetcima, kao što su [[bakterijski vještački hromosom|BAC]]. Upotreba BAC-ova pruža dovoljno intenzivne signale za detekciju promjena u jednoj kopiji i za precizno lociranje granica aberacija. Međutim, početni prinosi DNK izoliranih BAC klonova su niski i neophodne su tehnike amplifikacije DNK. Ove tehnike uključuju [[kovalentna veza|ligacijom]]-posredovanu [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), PCR degeneriranih [[prajmer]]a, korištenjem jednog ili više setova prajmera i [[amplifikacija kotrljajućim krugom|amplifikaciju kotrljajućim krugom]].<ref>{{cite journal | vauthors = Fiegler H, Carr P, Douglas EJ, Burford DC, Hunt S, Scott CE, Smith J, Vetrie D, Gorman P, Tomlinson IP, Carter NP | year = 2003 | title = DNA micronizs for comparative genomic hybridization based on DOP-PCR amplification of BAC and PAC clones | journal = Genes Chromosomes Cancer | volume = 36 | issue = 4| pages = 361–374 | doi=10.1002/gcc.10155| pmid = 12619160 | s2cid = 6929961 }}</ref> Nizovi mogu se također konstruirati korištenjem [[cDNK]]. Ovi nizovi trenutno daju visoku prostornu rezoluciju, ali je broj cDNK ograničen genima koji su kodirani na hromosomima, a njihova osjetljivost je niska zbog unakrsne hibridizacije.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra" /> This results in the inability to detect single copy changes on a genome wide scale.<ref>{{cite journal | vauthors = Pollack JR, Perou CM, Alizadeh AA, Eisen MB, Pergamenschikov A, Williams CF, Jeffrey SS, Botstein D, Brown PO | year = 1999 | title = Genome-wide analysis of DNA copy number changes using cDNA micronizs | doi = 10.1038/12640 | pmid = 10471496 | journal = Nat Genet | volume = 23 | issue = 1| pages = 41–46 | s2cid = 997032 }}</ref> Najnoviji pristup je uočavanje nizova pomoću kratkih [[oligonukleotid]]a. Količina oligonukleotida je gotovo beskonačna, a obrada je brza, isplativa i jednostavna. Iako oligonukleotidi nemaju osjetljivost za detekciju promjena pojedinačnih kopija, usrednjavanje omjera oligonukleotida koji se mapiraju jedan pored drugog na hromosomu može kompenzirati smanjenu osjetljivost.<ref>{{cite journal | vauthors = Carvalho B, Ouwerkerk E, Meijer GA, Ylstra B | year = 2004 | title = High resolution microarray comparative genomic hybridization analysis using spotted oligonucleotides | journal = J Clin Pathol | volume = 57 | issue = 6| pages = 644–646 | doi=10.1136/jcp.2003.013029| pmid = 15166273 | pmc = 1770328 }}</ref> Također je moguće koristiti nizove koji imaju preklapajuće sonde tako da se mogu otkriti specifične tačke prekida. ===Pristupi dizajnu=== Postoje dva pristupa dizajnu mikronizova za CGH primjene: cijeli genom i ciljani. Nizovi cijelog genoma dizajnirani su da pokriju cijeli ljudski genom. Često uključuju klonove koji pružaju opsežnu pokrivenost cijelog genoma; i nizove koji imaju kontinuiranu pokrivenost, unutar granica genoma. Nizovi cijelog genoma konstruirani su uglavnom za istraživačke primjene i dokazali su svoju izvanrednu vrijednost u otkrivanju gena. Također su vrlo vrijedni u skriningu genoma za dobitke i gubitke DNK s neviđenom rezolucijom.<ref name="Bejjani,Shaffer" /> Ciljani nizovi [[dizajn]]irani su za određenu regiju(e) genoma u svrhu procjene tog ciljanog segmenta. Mogu biti dizajnirani za proučavanje određenog hromosoma ili hromosomskog segmenta ili za identifikaciju i procjenu specifičnih abnormalnosti doziranja DNK kod osoba sa sumnjom na sindrome mikrodelecije ili subtelomerne preuređenja. Ključni cilj ciljanog mikročipa u medicinskoj praksi je pružanje klinički korisnih rezultata za dijagnozu, [[genetičko savjetovanje]], prognozu i kliničko liječenje neuravnoteženih citogenetičkih abnormalnosti.<ref name="Bejjani,Shaffer" /> ==Primjene== ===Konvencionalne=== Konvencionalni CGH koristi se uglavnom za identifikaciju hromosomskih regija koje se ponavljano gube ili dobijaju u tumorima, kao i za dijagnozu i prognozu [[kancer|raka]].<ref>Weiss MM, Kuipers EJ, Meuwissen SG, van Diest PJ, Meijer GA (2003) Comparative genomic hybridization as a supportive tool in diagnostic pathology. J Clin Pathol 56:522–527.</ref> Ovaj pristup se također može koristiti za proučavanje [[hromosomska aberacija|hromosomskih aberacija]] u [[fetus]]nim i [[neonatus]]nim genomima. Nadalje, konvencionalni CGH se može koristiti u otkrivanju hromosomskih abnormalnosti i pokazao se efikasnim u dijagnosticiranju složenih abnormalnosti povezanih s ljudskim genetičkim poremećajima.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> ====U istraživanju raka==== CGH podaci iz nekoliko studija istog tipa tumora pokazuju konzistentne obrasce neslučajnih genetičkih aberacija.<ref name="Forozan,Karhu,Kononen,Kallioniemi,Kallioniemi">{{cite journal | vauthors = Forozan F, Karhu R, Kononen J, Kallioniemi A, Kallioniemi OP | year = 1997 | title = Genome screening by comparative genomic hybridization | journal = Trends Genet | volume = 13 | issue = 10| pages = 405–409 | doi=10.1016/s0168-9525(97)01244-4| pmid = 9351342 }}</ref> Neke od ovih promjena izgleda da su uobičajene za različite vrste malignih tumora, dok su druge specifičnije za tumor. Naprimjer, dobici hromosomskih regija [[hromosom 1|1q]], [[hromosom 3|3q i [[hromosom 8|8q]], kao i gubici [[hromosom 8|8p]], [[hromosom 13|13q]], [[hromosom 16|16q]] i [[hromosom 17|17p]], uobičajeni su za brojne vrste tumora, kao što su [[rak dojke]], [[rak jajnika|jajnika]], [[rak prostate|prostate]], [[rak bubrea|bubrega]] i [[rak mokraćne bešike|mokraćnog mjehura]] (Slika 3). Druge promjene, kao što su dobitci [[hromosom 12|12p]] i[[hromosom X| Xp]] kod [[rak testisa|raka testisa]], dobitak [[hromosom 13|13q]] i gubitak [[hromosom 9|9q]] kod raka mokraćnog mjehura, gubitak [[hromosom 14|14q]] kod raka bubrega i gubitak [[hromosom X|Xp]] kod raka jajnika, specifičnije su i mogu odražavati jedinstvene selekcijske sile koje djeluju tokom razvoja raka u različitim organima.<ref name="Forozan,Karhu,Kononen,Kallioniemi,Kallioniemi"/> CGH-nizovi također se često koriste u istraživanju i dijagnostici maligniteta [[B-ćelija]], kao što je [[hronična limfocitna leukemija]]. ====Hromosomske aberacije==== [[Cri du Chat]] (CdC) jeste sindrom uzrokovan djelomičnom [[delecija (genetika)|delecijom]] kratkog kraka [[hromosom 5|hromosoma 5]].<ref name="Levy,Dunn,Kern,Hirschhorn,Kardon">{{cite journal | vauthors = Levy B, Dunn TM, Kern JH, Hirschhorn K, Kardon NB | year = 2002 | title = Delineation of the dup5q phenotype by molecular cytogenetic analysis in a patient with dup5q/del 5p (Cri du Chat) | journal = Am J Med Genet | volume = 108 | issue = 3| pages = 192–197 | doi=10.1002/ajmg.10261| pmid = 11891684 }}</ref> Nekoliko studija pokazalo je da je konvencionalni CGH pogodan za otkrivanje delecija, kao i složenijih hromosomskih promjena. Naprimjer, Levy i saradnici (2002) izvijestili su o [[novorođenče]]tu s plačem sličnim mački, što je karakteristika [[sindrom mačjeg plača|CdC-a]], ali s nejasnim [[kariotip]]om. Analiza CGH otkrila je gubitak hromosomskog materijala od [[hromosom 5| 5p15.3]], što je klinički potvrdilo dijagnozu. Ovi rezultati pokazuju da je konvencionalni CGH pouzdana tehnika u otkrivanju strukturnih aberacija i, u određenim slučajevima, može biti efikasniji u dijagnosticiranju složenih abnormalnosti.<ref name="Levy,Dunn,Kern,Hirschhorn,Kardon"/> ===CGH-niz=== Primjene CGH-nizova uglavnom su usmjerene na otkrivanje genomskih abnormalnosti kod raka. Međutim, CGH-niz također je pogodan za analizu [[varijacija broja kopija|aberacija broja kopija DNK]] koje uzrokuju ljudske genetičke poremećaje.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> To jest, nizni CGH koristi se za otkrivanje delecija, amplifikacija, tačaka prekida i abnormalnosti [[ploidija|ploidije]]. Ranija dijagnoza je korisna za pacijenta jer može proći odgovarajuće tretmane i savjetovanje kako bi se poboljšala njegova prognoza.<ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love"/> ====Genomske abnormalnosti kod kancera==== Genetičke promjene i preuređenja se često javljaju kod raka i doprinose njegovoj [[patogeneza| patogenezi]]. Detekcija ovih aberacija pomoću niza CGH pruža informacije o lokacijama važnih gena raka i može imati kliničku upotrebu u dijagnozi, klasifikaciji raka i prognozi.<ref name="Bejjani,Shaffer"/> Međutim, nisu svi gubici genetičkog materijala [[patogen]]i, budući da se dio DNK materijala fiziološki gubi tokom preuređenja [[imunoglobulin]]skih podgena. U nedavnoj studiji, niz CGH je implementiran za identifikaciju regija hromosomskih aberacija ([[varijacija broja kopija]]) u nekoliko mišjih modela [[rak dojke|raka dojke]], što je dovelo do identifikacije kooperativnih gena tokom onkogeneze indukovane myc-om.<ref name="aprelikova">{{cite journal | vauthors = Aprelikova O, Chen K, El Touny LH, Brignatz-Guittard C, Han J, Qiu T, Yang HH, Lee MP, Zhu M, Green JE | title = The epigenetic modifier JMJD6 is amplified in mammary tumors and cooperates with c-Myc to enhance cellular transformation, tumor progression, and metastasis | journal = Clin Epigenetics | volume = 8 | issue = 38 | pages = 38 | date = Apr 2016 | doi = 10.1186/s13148-016-0205-6 | pmid = 27081402 | pmc = 4831179 | doi-access = free }}</ref> Nizni CGH se može primijeniti ne samo za otkrivanje hromosomskih abnormalnosti kod raka, već i za praćenje progresije tumora. Diferencijacija između [[metastaza|metastatskih]] i primarnih [[lezija]] ili tumora neizvjesnog malignog potencijala također je moguća korištenjem [[FISH]]-a, nakon što su abnormalnosti identificirane pomoću niznog CGH.<ref name="deRavel,Devriendt,Fryns,Vermeesch" /><ref name="Marquis-Nicholson,Aftimos,Hayes,George,Love" /> ====Submikroskopske aberacije==== [[Prader-Willijev sindrom]] (PWS) očeva je strukturna abnormalnost koja zahvata sekvencu [[hromosom 15|15q11–13]], dok majčina aberacija u istoj regiji uzrokuje [[Angelmanov sindrom]] (AS). U oba sindroma, većina slučajeva (75%) rezultat je delecije od 3–5 Mb kritične regije PWS/AS.<ref>L'Hermine AC, Aboura A, Brisset S, Cuisset L, Castaigne V, Labrune P, Frydman R, Tachdjian G. (2003) Fetal phenotype of Prader–Willi syndrome due to maternal disomy for chromosome 15. Prenat Diagn 23:938–943.</ref> Ove male aberacije ne mogu se otkriti korištenjem [[citogenetika|citogenetičkih alata]] ili konvencionalnog CGH, ali se mogu lahko otkriti korištenjem niznog CGH. Kao dokaz principa, Vissers i saradnici (2003) konstruirali su niz genoma široke širine s rezolucijom od 1 Mb za pregled tri pacijenta s poznatim, [[FISH]]-potvrđenim sindromima mikrodelecije, uključujući jednog s PWS. U sva tri slučaja, abnormalnosti, u rasponu od 1,5 do 2,9 Mb, bile su lahko identificirane.<ref>{{cite journal | vauthors = Vissers LE, de Vries BB, Osoegawa K, Janssen IM, Feuth T, Choy CO, Straatman H, van der Vliet W, Huys EH, van Rijk A, Smeets D, van Ravenswaaij-Arts CM, Knoers NV, van der Burgt I, de Jong PJ, Brunner HG, Geurts , van Kessel A, Schoenmakers EF, Veltman JA | year = 2003 | title = Array-based comparative genomic hybridization for the genome-wide detection of submicroscopic chromosomal abnormalities | journal = Am J Hum Genet | volume = 73 | issue = 6| pages = 1261–1270 | doi = 10.1086/379977 | pmid = 14628292 | pmc = 1180392 }}</ref> Stoga se pokazalo da je niz CGH specifičan i osjetljiv pristup u otkrivanju submikroskopskih aberacija. Prilikom korištenja preklapajućih [[mikročip]]ova, također je moguće otkriti tačke prekida uključene u hromosomske aberacije. ====Preneontusna genetička dijagnoza==== Iako još nije široko korištena tehnika, upotreba niza CGH kao alata za preimplantacijski genetički skrining postaje sve popularniji koncept. Ima potencijal da otkrije CNV i [[aneuploidija| aneuploidiju]] u [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]], [[sperma|spermi]] ili [[embrion]]ima koji mogu doprinijeti neuspjehu embriona da se uspješno implantira, [[pobačaj]]u ili stanjima poput [[Downov sindrom| Downovog sindroma]] (trisomija 21). Ovo čini niz CGH obećavajućim alatom za smanjenje učestalosti stanja koja mijenjaju život i poboljšanje stope uspjeha pokušaja [[IVF]]. Tehnika uključuje amplifikaciju cijelog genoma iz jedne ćelije koja se zatim koristi u metodi niza CGH. Može se koristiti i kod parova koji nose hromosomske translokacije kao što su balansirane recipročne translokacije ili Robertsonovske translokacije, koje mogu uzrokovati hromosomske neravnoteže kod njihovog potomstva.<ref name="Evangelidou,Alexandrou,Moutafi,Ioannides,Antonios,Koumbaris,Kallikas,Velissariou,Sismani,Patsalis" /><ref>{{cite journal | vauthors = Fiorentino F | s2cid = 6484211 | year = 2012 | title = Array comparative genomic hybridization: its role in preimplantation genetic diagnosis | journal = Current Opinion in Obstetrics and Gynecology | volume = 24 | issue = 4| pages = 203–209 | doi=10.1097/gco.0b013e328355854d| pmid = 22729095 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lee CN, Lin SY, Lin CH, Shih JC, Lin TH, Su YN|author-link4=Jean Chen Shih | year = 2012 | title = Clinical utility of array comparative genomic hybridization for prenatal diagnosis: a cohort study of 3171 pregnancies | journal = BJOG: An International Journal of Obstetrics & Gynaecology | volume = 119 | issue = 5| pages = 614–625 | doi=10.1111/j.1471-0528.2012.03279.x|pmid=22313859 | doi-access = free }}</ref> ==Ograničenja CGH i niznog CGH== Glavni nedostatak konvencionalnog CGH je njegova nemogućnost detekcije strukturnih hromosomskih aberacija bez [[varijante broja kopija|promjena broja kopija]], kao što su [[mozaicizam (genetika)|mozaicizam]], uravnotežene [[hromosomska translokacije| hromosomske translokacije]] i [[hromosomska inverzija|inverzije]]. CGH također može detektovati samo dobitke i gubitke u odnosu na nivo ploidije.<ref>Weiss MM, Hermsen MAJA, Meijer GA, van Grieken NCT, Baak JPA, Kuipers EJ, van Deist PJ (1999) Comparative genomic hybridization. J Clin Pathol: Mol Pathol 52:243–251.</ref> Osim toga, hromosomske regije s kratkim repetitivnim sekvencama DNK su vrlo varijabilne između pojedinaca i mogu ometati CGH analizu.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> Stoga, repetitivne regije DNK poput [[centromera]] i [[telomera]] moraju biti blokirane neobilježenom repetitivnom DNK (npr. Cot1 DNK) i/ili se mogu izostaviti iz skrininga.<ref>du Manoir S, Schrock E, Bentz M, Speicher MR, Joos S, Ried T, Lichter P, Cremer T (1995) Quantitative analysis of comparative genomic hybridization. Cytometry 19:27–41.</ref> Nadalje, rezolucija konvencionalnog CGH-a predstavlja veliki praktični problem koji ograničava njegovu kliničku primjenu. Iako se CGH pokazao kao korisna i pouzdana tehnika u istraživanju i dijagnostici raka i ljudskih genetičkih poremećaja, primjene uključuju samo velike abnormalnosti. Zbog ograničene rezolucije metafaznih hromosoma, aberacije manje od 5–10 Mb ne mogu se otkriti korištenjem konvencionalnog CGH-a.<ref name="Forozan,Karhu,Kononen,Kallioniemi,Kallioniemi"/> Za otkrivanje takvih abnormalnosti potrebna je tehnika visoke rezolucije. Niz CGH-a prevazilazi mnoga od ovih ograničenja. Nizni CGH-a karakterizira visoka rezolucija, njegova glavna prednost u odnosu na konvencionalni CGH. Standardna rezolucija varira između 1–5 Mb, ali se može povećati do približno 40 kb, dopunjavanjem niza dodatnim klonovima. Međutim, kao i kod konvencionalnog CGH, glavni nedostatak niznog CGH je njegova nemogućnost detekcije aberacija koje ne rezultiraju promjenama broja kopija i ograničena je u svojoj sposobnosti detekcije mozaicizma.<ref name="Oostlander,Meijer,Ylstra"/> Nivo mozaicizma koji se može detektovati zavisi od osjetljivosti i prostorne rezolucije klonova. Do sada preuređenja bila su prisutna u približno 50% ćelija granica detekcije. Za detekciju takvih abnormalnosti, i dalje se moraju koristiti druge tehnike, kao što su SKY (spektralna [[kariotip]]izacija) ili [[FISH]].<ref>{{cite journal | vauthors = Shaw CJ, Stankiewicz P, Bien-Willner G, Bello SC, Shaw CA, Carrera M, Perez Jurado L, Estivill X, Lupski JR | year = 2004 | title = Small marker chromosomes in two patients with segmental aneusomy for proximal 17p | journal = Hum Genet | volume = 115 | issue = 1| pages = 1–7 | pmid = 15098121 | doi = 10.1007/s00439-004-1119-5 | s2cid = 1093845 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Citogenetika]] * [[Virtuelni kariotip]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://20130102034741/http://www.athenadiagnostics.com/CMA Virtual Grand Rounds: "Differentiating Microarray Technologies and Related Clinical Implications" by Arthur Beaudet, MD] * [https://web/20180730082037/http://arraymap.org/ arrayMap repository]: Continuously expanded collection cancer genome array datasets, with per-array and aggregated data visualisation (ca. 64'000 arrays, September 2014). * The former [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=cancerchromosomes NCBI's Cancer Chromosomes]{{dead link|date=July 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} resource has been discontinued. [[Kategorija: Molekularna genetika]] [[Kategorija: Genetički testovi]] [[Kategorija: Citogenetika]] [[Kategorija: Komparativna biologija]] t7lttogdalcqft6zfxp60de08sps441 0 536542 3917726 2026-08-12T12:32:44Z Chulumia 87617 Nova stranica: {{Infokutija ulica | naziv = Šetalište dr. Miodrag Lazić | slika = Promenada Istočno Sarajevo.jpg | opis_slike = Glavni korzo u Istočnom Sarajevu | veličina_slike = 250px | lokacija = [[Istočno Sarajevo]] | četvrt = [[Dobrinja (Istočno Sarajevo)|Dobrinja]] | terminus_a = Ulica akademika Petra Mandića | terminus_b = Ulica Vojv... 3917726 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ulica | naziv = Šetalište dr. Miodrag Lazić | slika = Promenada Istočno Sarajevo.jpg | opis_slike = Glavni korzo u Istočnom Sarajevu | veličina_slike = 250px | lokacija = [[Istočno Sarajevo]] | četvrt = [[Dobrinja (Istočno Sarajevo)|Dobrinja]] | terminus_a = Ulica akademika Petra Mandića | terminus_b = Ulica Vojvode Radomira Putnika | dužina = 510 m | širina = 24 m | imenjak = [[Miodrag Lazić]] | datum_početka_izgradnje = 2020. godina }} '''Šetalište dr. Miodrag Lazić''' je centralna pješačka zona i gradska aleja u gradu [[Istočno Sarajevo]]. Šetalište se prostire kroz urbano naselje [[Dobrinja (Istočno Sarajevo)|Dobrinja]] u gradskoj općini [[Istočna Ilidža]], sa ukupnom dužinom od 510 metara i širinom od 24 metra, te predstavlja centralno okupljalište, rekreacijsku zonu i društveni centar ove lokalne zajednice.<ref name="gradistocno">{{cite web |url=https://gradistocnosarajevo.net/istocna-ilidza/istocna-ilidza-setaliste-ce-se-zvati-po-doktoru-lazicu/ |title=Istočna Ilidža: Šetalište će se zvati po doktoru Laziću |publisher=Grad Istočno Sarajevo |date=2020-07-31 |access-date=2026-08-12}}</ref> == Historija i imenovanje == Skupština općine Istočna Ilidža jednoglasno je 31. jula 2020. godine usvojila odluku da se novoizgrađeno gradsko šetalište nazove po čuvenom hirurgu i humanisti, primarijusu dr. Miodragu Laziću, koji je preminuo u aprilu iste godine.<ref name="palelive">{{cite web |url=https://www.palelive.com/novo-setaliste-nosice-ime-doktora-miodraga-lazica/ |title=Novo šetalište nosiće ime doktora Miodraga Lazića |publisher=Palelive.com |date=2020-07-31 |access-date=2026-08-12}}</ref> Inicijativu za imenovanje pokrenula je Općinska boračka organizacija „Ilidžanski borac“, u znak zahvalnosti za doprinos dr. Lazića tokom rata u Bosni i Hercegovini, kada je kao jedan od osnivača ratne bolnice „Žica“ u Blažuju spasio hiljade života civila i vojnika.Istom odlukom, doktoru Laziću je posthumno dodijeljena Povelja općine, kao najviše lokalno priznanje.<ref name="gradistocno" /> == Karakteristike i infrastruktura == Prostor šetališta je kompletno urbanizovan, popločan i opremljen modernom parkovskom infrastrukturom koja uključuje uličnu rasvjetu, klupe za odmor, te uređene zelene površine. U sklopu daljnjeg infrastrukturnog razvoja, na šetalištu je izgrađena i puštena u rad moderna fontana.<ref name="seesrpska-fontana">{{cite web |url=https://seesrpska.com/novi-sjaj-i-radost-na-setalistu-dr-miodrag-lazic-video |title=Novi sjaj i radost na šetalištu "Dr Miodrag Lazić" |publisher=SeeSrpska |access-date=2026-08-12}}</ref> Šetalište se redovno koristi za održavanje različitih kulturnih i društvenih manifestacija, poput koncerata kulturno-umjetničkih društava i javnih pjesničkih večeri.<ref name="princip-koncert">{{cite web |url=https://www.princip.news/vijesti/istocna-ilidza-sutra-koncert-na-setalistu-dr-miodrag-lazic |title=Istočna Ilidža: Sutra koncert na šetalištu dr Miodrag Lazić |publisher=Princip.news |access-date=2026-08-12}}</ref> == Budući razvoj == Prema regulacionom planu i sporazumu između općina Istočna Ilidža i Istočno Novo Sarajevo, planirano je funkcionalno povezivanje ovog šetališta sa Trgom Republike Srbije u naselju Lukavica.<ref name="princip-pasarela">{{cite web |url=https://www.princip.news/vijesti/pasarela-koja-spaja-setaliste-dr-miodrag-lazic-i-trg-republike-srbije-foto |title=Pasarela koja spaja šetalište "Dr Miodrag Lazić" i Trg Republike Srbije |publisher=Princip.news |date=2023-10-17 |access-date=2026-08-12}}</ref> Povezivanje će se izvršiti izgradnjom nadzemnog pješačkog mosta (pasarele) preko Ulice Vojvode Radomira Putnika, čime će se formirati jedinstvena, neprekidna pješačka centralna zona u Istočnom Sarajevu kao urbano jezgro grada.<ref name="princip-pasarela" /> == Vidi još == * [[Dobrinja (Istočno Sarajevo)]] * [[Istočno Sarajevo]] * [[Istočna Ilidža]] * [[Vilsonovo šetalište]] == Reference == {{Refspisak|reference= <ref name="gradistocno">{{cite web |url=https://gradistocnosarajevo.net/istocna-ilidza/istocna-ilidza-setaliste-ce-se-zvati-po-doktoru-lazicu/ |title=Istočna Ilidža: Šetalište će se zvati po doktoru Laziću |publisher=Grad Istočno Sarajevo |date=2020-07-31 |access-date=2026-08-12}}</ref> <ref name="palelive">{{cite web |url=https://www.palelive.com/novo-setaliste-nosice-ime-doktora-miodraga-lazica/ |title=Novo šetalište nosiće ime doktora Miodraga Lazića |publisher=Palelive.com |date=2020-07-31 |access-date=2026-08-12}}</ref> <ref name="seesrpska-fontana">{{cite web |url=https://seesrpska.com/novi-sjaj-i-radost-na-setalistu-dr-miodrag-lazic-video |title=Novi sjaj i radost na šetalištu "Dr Miodrag Lazić" |publisher=SeeSrpska |access-date=2026-08-12}}</ref> <ref name="princip-koncert">{{cite web |url=https://www.princip.news/vijesti/istocna-ilidza-sutra-koncert-na-setalistu-dr-miodrag-lazic |title=Istočna Ilidža: Sutra koncert na šetalištu dr Miodrag Lazić |publisher=Princip.news |access-date=2026-08-12}}</ref> <ref name="princip-pasarela">{{cite web |url=https://www.princip.news/vijesti/pasarela-koja-spaja-setaliste-dr-miodrag-lazic-i-trg-republike-srbije-foto |title=Pasarela koja spaja šetalište "Dr Miodrag Lazić" i Trg Republike Srbije |publisher=Princip.news |date=2023-10-17 |access-date=2026-08-12}}</ref> }} == Vanjski linkovi == * [https://gradistocnosarajevo.net/ Zvanična stranica Grada Istočno Sarajevo] [[Kategorija:Istočno Sarajevo]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Bosni i Hercegovini]] ffa37cmr29qdtcwxi8vrhajkc9zzgps 0 536543 3917740 2026-08-12T14:58:37Z Bosancica by MK 173186 Novi članak 3917740 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Babića jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Babića jezero.jpg | slika_veličina = | alt = | opis = Pogled na Babića jezero | slika_karte = Zadar County OpenStreetMap.svg | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Babića jezera | lokacija = [[Lički Tiškovac]], [[Zadarska županija]], [[Hrvatska]] | koordinate = {{coord|44|16|35|N|16|10|47|E|type:waterbody_region:HR|display=inline,title}} | vrsta = [[Ledničko jezero]] | priliv = Podzemni izvori | odliv = | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Hrvatska}} | dužina_km = | širina_km = | površina_km2 = 0.0165 | dubina_m = | maks_dubina_m = 22 | zapremina_km3 = | obala_km = | nadmorska_visina_m = | ostrva = | gradovi = [[Gračac]] (općina) | web_stranica = }} '''Babića jezero''' je [[ledničko jezero]] u [[Lika|Lici]], u blizini naselja [[Lički Tiškovac]], na području [[Zadarska županija|Zadarske županije]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], nedaleko od granice s [[Bosna i Hercegovina|Bosnom i Hercegovinom]]. Smješteno je podno planina [[Poštak]] i [[Ujilica]], a zbog gotovo pravilnog okruglog oblika poznato je i kao gorsko oko.<ref name="Mindoljevic_2026">{{cite web |last=Mindoljević |first=Lana |title=Ovo je jedino ledenjačko jezero u Hrvatskoj: okruglo je, zovu ga ‘gorsko oko’, a za doći do njega treba se prilično potruditi |website=Putnikofer.hr |date=2026 |url=https://putnikofer.hr/mjesta/babica-jezero-jedino-ledenjacko-jezero-u-hrvatskoj/ |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Visit_Una_Babica_Jezero">{{cite web |title=Babića Jezero |website=Visit-Una.com |publisher=Nacionalni park Una |url=https://visit-una.com/babica-jezero/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Jezero je površine oko 1,65 [[Hektar|ha]]. Ima strme obale koje se nastavljaju u dubinu, a prema dostupnim podacima duboko je oko 50 [[Metar|m]]. Voda je bistra i hladna, a jezero se dijelom napaja podzemnim izvorima. Nastalo je kao consecuencia [[glacijacija|ledenjačkih procesa]] tokom posljednjeg [[Ledeno doba|ledenog doba]], zbog čega predstavlja relikt nekadašnjeg glacijalnog reljefa. Babića jezero često se navodi kao jedino ledenjačko jezero u Hrvatskoj.<ref name="Mindoljevic_2026" /> Okruženo je travnatim padinama i [[Crnogorična šuma|crnogoričnim šumama]]. Zbog izolovanog položaja i relativno slabog turističkog prometa zadržalo je prirodan izgled. Ljeti se koristi i za kupanje, iako njegove strme obale i velika dubina zahtijevaju oprez. Do jezera se može pristupiti iz više pravaca. Jedan od prilaza vodi makadamskim putevima preko područja Poštaka, nakon čega slijedi približno sat vremena pješačenja nemarkiranom stazom. Kraći pristup moguć je iz Ličkog Tiškovca, odakle se do jezera pješači oko 15 minuta.<ref name="Zirzen_Babica_jezero">{{cite web |title=Babića jezero |website=Zirzen |url=https://zirzen.com/babica-jezero/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="HercegovinaInfo_Babica_jezero">{{cite web |title=Babića jezero |website=Hercegovina.info |url=https://www.hercegovina.info/tags/index/babica-jezero |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Zbog slabije označenih prilaznih puteva i udaljenosti od glavnih saobraćajnica, jezero je manje posjećeno i predstavlja jedno od zabačenijih prirodnih lokaliteta u ovom dijelu Like.<ref name="Mindoljevic_2026" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Lednička jezera u Hrvatskoj]] 0hpql051onstr6edvl1tjbziqf8m8t2 3917743 3917740 2026-08-12T15:02:45Z Bosancica by MK 173186 3917743 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Babića jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Babića jezero.jpg | slika_veličina = | alt = | opis = Pogled na Babića jezero | slika_karte = Zadar County OpenStreetMap.svg | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Babića jezera | lokacija = [[Lički Tiškovac]], [[Zadarska županija]], [[Hrvatska]] | koordinate = {{coord|44|16|35|N|16|10|47|E|type:waterbody_region:HR|display=inline,title}} | vrsta = [[Ledničko jezero]] | priliv = Podzemni izvori | odliv = | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Hrvatska}} | dužina_km = | širina_km = | površina_km2 = 0.0165 | dubina_m = | maks_dubina_m = 50 | zapremina_km3 = | obala_km = | nadmorska_visina_m = | ostrva = | gradovi = [[Gračac]] (općina) | web_stranica = }} '''Babića jezero''' je [[ledničko jezero]] u [[Lika|Lici]], u blizini naselja [[Lički Tiškovac]], na području [[Zadarska županija|Zadarske županije]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], nedaleko od granice s [[Bosna i Hercegovina|Bosnom i Hercegovinom]]. Smješteno je podno planina [[Poštak]] i [[Ujilica]], a zbog gotovo pravilnog okruglog oblika poznato je i kao gorsko oko.<ref name="Mindoljevic_2026">{{cite web |last=Mindoljević |first=Lana |title=Ovo je jedino ledenjačko jezero u Hrvatskoj: okruglo je, zovu ga ‘gorsko oko’, a za doći do njega treba se prilično potruditi |website=Putnikofer.hr |date=2026 |url=https://putnikofer.hr/mjesta/babica-jezero-jedino-ledenjacko-jezero-u-hrvatskoj/ |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Visit_Una_Babica_Jezero">{{cite web |title=Babića Jezero |website=Visit-Una.com |publisher=Nacionalni park Una |url=https://visit-una.com/babica-jezero/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Jezero je površine oko 1,65 [[Hektar|ha]]. Ima strme obale koje se nastavljaju u dubinu, a prema dostupnim podacima duboko je oko 50 [[Metar|m]]. Voda je bistra i hladna, a jezero se dijelom napaja podzemnim izvorima. Nastalo je kao posljedica [[glacijacija|ledenjačkih procesa]] tokom posljednjeg [[Ledeno doba|ledenog doba]], zbog čega predstavlja relikt nekadašnjeg glacijalnog reljefa. Babića jezero često se navodi kao jedino ledenjačko jezero u Hrvatskoj.<ref name="Mindoljevic_2026" /> Okruženo je travnatim padinama i [[Crnogorična šuma|crnogoričnim šumama]]. Zbog izolovanog položaja i relativno slabog turističkog prometa zadržalo je prirodan izgled. Ljeti se koristi i za kupanje, iako njegove strme obale i velika dubina zahtijevaju oprez. Do jezera se može pristupiti iz više pravaca. Jedan od prilaza vodi makadamskim putevima preko područja Poštaka, nakon čega slijedi približno sat vremena pješačenja nemarkiranom stazom. Kraći pristup moguć je iz Ličkog Tiškovca, odakle se do jezera pješači oko 15 minuta.<ref name="Zirzen_Babica_jezero">{{cite web |title=Babića jezero |website=Zirzen |url=https://zirzen.com/babica-jezero/ |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="HercegovinaInfo_Babica_jezero">{{cite web |title=Babića jezero |website=Hercegovina.info |url=https://www.hercegovina.info/tags/index/babica-jezero |access-date=12. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Zbog slabije označenih prilaznih puteva i udaljenosti od glavnih saobraćajnica, jezero je manje posjećeno i predstavlja jedno od zabačenijih prirodnih lokaliteta u ovom dijelu Like.<ref name="Mindoljevic_2026" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Lednička jezera u Hrvatskoj]] lmjcm8k6xmkputg8l5lph6cjs0xyte2 4 536544 3917749 2026-08-12T16:08:16Z Bombashluk 184635 Nova stranica:  [[File:The basic unit of chromatin organization is the nucleosome, which comprises 147 bp of DNA wrapped ar.jpg|thumb|upright=1.25|[[DNK]] omotava se oko [[histon]]a i formira [[nukleosom]]e. Nukleosomi su prikazani kao "kuglice na niti" s razlikom između [[euhromatin]]a i [[heterohromatin]]a.]] [[File:Basic units of chromatin structure.svg|thumb|upright=1.0| Osnovne jedinice strukture [[hromatin]]a.]] '''Histon-modificirajući enzimi''' jesu [[enzimi]] uključeni u po... 3917749 wikitext text/x-wiki  [[File:The basic unit of chromatin organization is the nucleosome, which comprises 147 bp of DNA wrapped ar.jpg|thumb|upright=1.25|[[DNK]] omotava se oko [[histon]]a i formira [[nukleosom]]e. Nukleosomi su prikazani kao "kuglice na niti" s razlikom između [[euhromatin]]a i [[heterohromatin]]a.]] [[File:Basic units of chromatin structure.svg|thumb|upright=1.0| Osnovne jedinice strukture [[hromatin]]a.]] '''Histon-modificirajući enzimi''' jesu [[enzimi]] uključeni u [[posttranslacijska modifikacija|modifikaciju]] [[histon]]skih [[supstrat (biohemija)|supstrata]] nakon [[Translacija (biologija)|translacije proteina]] i utiču na ćelijske procese uključujući [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan MA, Shilatifard A |date=December 2020 |title=Reevaluating the roles of histone-modifying enzymes and their associated chromatin modifications in transcriptional regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41588-020-00736-4 |journal=Nature Genetics |volume=52 |issue=12 |pages=1271–1281 |doi=10.1038/s41588-020-00736-4 |pmid=33257899 |s2cid=227242638|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vinayachandran |first1=V |display-authors=et al |date=14 February 2018 |title=Widespread and precise reprogramming of yeast protein-genome interactions in response to heat shock |url=https://genome.cshlp.org/content/28/3/357 |journal=Genome Research |volume=28 |issue=3 |pages=357–366 |doi=10.1101/gr.226761.117 |pmid=29444801|pmc=5848614 }}</ref> Da bi se sigurno pohranio [[eukarioti|eukariotski]] [[genom]], [[DNK]] je omotana oko četiri osnovna [[histon]]ska [[proteina]] (H3, H4, H2A, H2B), koji se zatim spajaju i formiraju [[nukleosom]]e. Ovi nukleosomi dalje se savijaju u visoko kondenzovani [[hromatin]], što čini genetički materijal organizma daleko manje dostupnim faktorima potrebnim za [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]], [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i [[popravka DNK|popravku DNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = McGinty RK, Tan S | title = Nucleosome structure and function | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2255–2273 | date = March 2015 | pmid = 25495456 | pmc = 4378457 | doi = 10.1021/cr500373h }}</ref><ref name=":17"/> Nakon toga, eukariotski organizmi razvili su složene mehanizme za prevazilaženje ove represivne barijere koju nameće [[hromatin]], putem [[modifikacija histona]], vrste [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] koja obično uključuje [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] određenih grupa za histonske ostatke. Nakon što se dodaju histonu, ove grupe (direktno ili indirektno) izazivaju ili labavu i otvorenu histonsku konformaciju, [[euhromatin]], ili čvrstu i zatvorenu histonsku konformaciju, [[heterohromatin]]. Euhromatin označava aktivnu [[Transkripcija (biologija)|transkripciju]] i [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], jer lagano pakovanje histona na ovaj način omogućava ulazak proteinima uključenim u proces transkripcije. Kao takav, čvrsto pakovani heterohromatin označava odsustvo trenutne ekspresije gena.<ref name=":17">{{cite journal | vauthors = Kouzarides T | title = Chromatin modifications and their function | journal = Cell | volume = 128 | issue = 4 | pages = 693–705 | date = February 2007 | pmid = 17320507 | doi = 10.1016/j.cell.2007.02.005 | s2cid = 11691263 | doi-access = free }}</ref>   Iako postoji nekoliko različitih posttranslacijskih modifikacija za histone, četiri najčešće modifikacije histona uključuju [[acetilacija|acetilaciju]] i deacetilaciju histona,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Sterner DE, Berger SL | title = Acetylation of histones and transcription-related factors | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 64 | issue = 2 | pages = 435–459 | date = June 2000 | pmid = 10839822 | pmc = 98999 | doi = 10.1128/MMBR.64.2.435-459.2000 }}</ref> [[Metilacija histona|metilaciju]],<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Reinberg D | title = Transcription regulation by histone methylation: interplay between different covalent modifications of the core histone tails | journal = Genes & Development | volume = 15 | issue = 18 | pages = 2343–2360 | date = September 2001 | pmid = 11562345 | doi = 10.1101/gad.927301 | doi-access = free }}</ref> [[fosforilacija|fosforilaciju]]<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Nowak SJ, Corces VG |date=April 2004 |title=Phosphorylation of histone H3: a balancing act between chromosome condensation and transcriptional activation |url=https://www.cell.com/trends/genetics/fulltext/S0168-9525(04)00045-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0168952504000459%3Fshowall%3Dtrue |journal=Trends in Genetics |volume=20 |issue=4 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.tig.2004.02.007 |pmid=15041176|url-access=subscription }}</ref> i [[ubikvitinacija| ubikvitinaciju]].<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Shilatifard A |year=2006 |title=Chromatin modifications by methylation and ubiquitination: implications in the regulation of gene expression |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=75 |pages=243–269 |doi=10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |pmid=16756492|url-access=subscription }}</ref> Histon-modificirajući enzimi koji induciraju modifikaciju (npr. dodaju [[funkcionalna grupa| funkcionalnu grupu]]) nazivaju se pisačima, dok se enzimi koji vraćaju modifikacije nazivaju brisačima. Nadalje, postoje mnoge neuobičajene modifikacije histona, uključujući [[O-GlcNAc|''O''-GlcNAcilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Sakabe K, Wang Z, Hart GW | title = Beta-N-acetylglucosamine (O-GlcNAc) is part of the histone code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 46 | pages = 19915–19920 | date = November 2010 | pmid = 21045127 | pmc = 2993388 | doi = 10.1073/pnas.1009023107 | bibcode = 2010PNAS..10719915S | doi-access = free }}</ref> [[SUMO-protein|sumoilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Nathan D, Ingvarsdottir K, Sterner DE, Bylebyl GR, Dokmanovic M, Dorsey JA, Whelan KA, Krsmanovic M, Lane WS, Meluh PB, Johnson ES, Berger SL | display-authors = 6 | title = Histone sumoylation is a negative regulator in Saccharomyces cerevisiae and shows dynamic interplay with positive-acting histone modifications | journal = Genes & Development | volume = 20 | issue = 8 | pages = 966–976 | date = April 2006 | pmid = 16598039 | pmc = 1472304 | doi = 10.1101/gad.1404206 }}</ref> [[ADP-ribozilacija| ADP-ribozilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Hassa PO, Haenni SS, Elser M, Hottiger MO | title = Nuclear ADP-ribosylation reactions in mammalian cells: where are we today and where are we going? | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 70 | issue = 3 | pages = 789–829 | date = September 2006 | pmid = 16959969 | pmc = 1594587 | doi = 10.1128/MMBR.00040-05 }}</ref> [[citrullination]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T | display-authors = 6 | title = Histone deimination antagonizes arginine methylation | journal = Cell | volume = 118 | issue = 5 | pages = 545–553 | date = September 2004 | pmid = 15339660 | doi = 10.1016/j.cell.2004.08.020 | s2cid = 8948511 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wang Y, Wysocka J, Sayegh J, Lee YH, Perlin JR, Leonelli L, Sonbuchner LS, McDonald CH, Cook RG, Dou Y, Roeder RG, Clarke S, Stallcup MR, Allis CD, Coonrod SA |date=October 2004 |title=Human PAD4 regulates histone arginine methylation levels via demethylimination |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101400 |journal=Science |volume=306 |issue=5694 |pages=279–283 |bibcode=2004Sci...306..279W |doi=10.1126/science.1101400 |pmid=15345777 |s2cid=1579362|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sams |first1=K.L |last2=Mukai |first2=C |last3=Marks |first3=B.A |last4=Mittal |first4=C |last5=Demeter |first5=E.A |last6=Nelissen |first6=S |last7=Grenier |first7=J.K |last8=Tate |first8=A.E |last9=Ahmed |first9=F |last10=Coonrod |first10=S.A |title=Delayed puberty, gonadotropin abnormalities and subfertility in male Padi2/Padi4 double knockout mice |journal=Reprod Biol Endocrinol |date=October 2022 |volume=20 |issue=1 |page=150 |doi=10.1186/s12958-022-01018-w |pmid=36224627 |pmc=9555066 |doi-access=free }}</ref> i [[prolin-izomerizacija|prolin-izomerizaciju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Nelson CJ, Santos-Rosa H, Kouzarides T | title = Proline isomerization of histone H3 regulates lysine methylation and gene expression | journal = Cell | volume = 126 | issue = 5 | pages = 905–916 | date = September 2006 | pmid = 16959570 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.026 | s2cid = 17789997 | doi-access = free }}</ref> Za detaljan primjer modifikacija histona u regulaciji transkripcije pogledajte [[Kontrola RNK-polimeraze strukturom hromatina]] i tabelu "[[Histon]]".   == Uobičajene modifikacije histona == Četiri uobičajene modifikacije histona i njihovi odgovarajući enzimi za pisanje i brisanje prikazani su u tabeli ispod.<ref name=":5"/><ref name=":18"/><ref name=":19" /><ref name=":6" /><ref name=":22">{{cite journal | vauthors = Rossetto D, Avvakumov N, Côté J | title = Histone phosphorylation: a chromatin modification involved in diverse nuclear events | journal = Epigenetics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 1098–1108 | date = October 2012 | pmid = 22948226 | pmc = 3469451 | doi = 10.4161/epi.21975 }}</ref><ref name=":23" /><ref name=":24" /><ref name=":26" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija]] |[[Histon-acetiltransferaza|Histon-acetiltransferaze (HAT)]] |[[Histon-deacetilaza|Histon-deacetilaze (HDAC)]] |Povećava transkripciju gena |- |[[Metilacija histona|Metilacija]] |[[Histon-metiltransferaza|Histon-metiltransferaze (HMT)]] |Histonske [[demetilaza|demetilaze]] (KDM) |Povećava ili smanjuje transkripciju gena |- |[[Fosforilacija proteina|Fosforilacija]] |[[Proteinska kinaza|Proteinske kinaze (PTK)]] |[[Proteinska fosfataza|Proteinske fosfataze (PP)]] |Povećava transkripciju gena i ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[ćelijska dioba|dioba ćelija]] |- |[[Ubikvitinacija]] |[[Ubikvitin-ligaza]] |[[Deubikvitinirajući enzim|Deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju gena i ima ulogu u popravci DNK |} === Acetilacija === [[Datoteka:Histone acetylation and deacetylation.jpg|thumb|upright=1.15|Dinamičko stanje acetilacije/deacetilacije histona regulirano je enzimima [[Histon-acetiltransferaza|HAT]] i [[Histon-deacetilaza|HDAC]]; acetilacija histona mijenja dostupnost hromatina.]] [[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija histona]], ili dodavanje [[acetilna grupa|acetilne grupe]] histonima, olakšava se [[Histon-acetiltransferaza|histonskim acetiltransferazama (HAT)]] koje ciljaju ostatke [[lizin|lizina (K)]] na [[N-terminal]]nom repu histona. [[Histon-deacetilaza|Histonske deacetilaze (HDAC)]] olakšavaju uklanjanje takvih grupa. Pozitivno naelektrisanje na histonu  uvijek se neutralizira nakon acetilacije, stvarajući [[euhromatin]], koji povećava transkripciju i ekspresiju ciljnog gena.<ref name=":5">{{cite journal |vauthors=Gräff J, Tsai LH |date=February 2013 |title=Histone acetylation: molecular mnemonics on the chromatin |url=https://www.nature.com/articles/nrn3427 |journal=Nature Reviews. Neuroscience |volume=14 |issue=2 |pages=97–111 |doi=10.1038/nrn3427 |pmid=23324667 |s2cid=205508482|url-access=subscription }}</ref> Lizinski ostaci 9, 14, 18 i 23 osnovnog histona H3 i ostaci 5, 8, 12 i 16 histona H4  svi su meta acetilacije.<ref name=":18">{{cite journal |vauthors=Roth SY, Denu JM, Allis CD |date=2001-06-01 |title=Histone acetyltransferases |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=70 |issue=1 |pages=81–120 |doi=10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |pmid=11395403|url-access=subscription }}</ref><ref name=":19">{{Cite book|last1=Voet|first1=D|title=Biochemistry|last2=Voet|first2=JG|publisher=John Wiley & Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-19350-0|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.}}</ref>   === Metilacija === [[Metilacija histona]] uključuje dodavanje [[metil grupa]] histonima, prvenstveno na ostatke [[lizin|lizin (K)]] ili [[arginin|arginin (R)]]. Dodavanje i uklanjanje metil grupa vrši se pomoću [[Histon-metiltransferaza|histonskih metiltransferaza (HMT)]] i histonskih [[demetilaza]] (KDM), respektivno. [[Metilacija]] histona je odgovorna za aktivaciju ili represiju gena, ovisno o ciljnom mjestu, i igra važnu ulogu u razvoju i [[učenje||učenju]].<ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Jambhekar A, Dhall A, Shi Y | title = Roles and regulation of histone methylation in animal development | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 625–641 | date = October 2019 | pmid = 31267065 | doi = 10.1038/s41580-019-0151-1 | pmc = 6774358 }}</ref>   === Fosforilacija=== [[Slika:General structural formula of phosphoryl group.svg|thumb|upright=0.7.0|[[Fosforilna grupa]] prikazana je plavom bojom.]] [[Fosforilacija proteina|Fosforilacija histona]]  javlja se kada se [[fosforilna grupa]] doda [[histon]]u. [[Protein-kinaza|Protein-kinaze (PTK)]] katalizuju fosforilaciju histona, a [[Protein-fosfataza|proteinske fosfataze (PP)]] katalizuju defosforilaciju histona. Slično kao i acetilacija histona, fosforilacija histona neutralizira pozitivni naboj na histonima, što inducira [[euhromatin]] i povećava ekspresiju gena. [[Fosforilacija]] histona  događa se na ostacima [[aminokiselina|aminokiselina]] [[serin|serina (S)]], [[treonin|treonina (T)]] i [[tirozin|tirozina (Y)]]  uglavnom u [[N-terminal]]nim histonskim repovima. Dodatno, utvrđeno je da fosforilacija histona ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[kondenzacija hromatina|kondenzaciji hromatina]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]].<ref name=":22"/> Jedan takav primjer je fosforilacija S139 na [[H2AFX|H2AX]] histonima, koja je potrebna za popravak [[dvostruki prekid|dvostrukih prekida]] u [[DNK]].<ref name=":22" />   === Ubikvitinacija === [[Ubikvitin]]acija je posttranslacijska modifikacija koja uključuje dodavanje [[Ubikvitin|ubikvitinskih proteina]] na ciljne proteine. Histoni su često ubikvitinirani s jednom molekulom ubikvitina (monoubikvitinacija), ali se mogu modificirati i s ubikvitinskim lancima (poliubikvitinacija), a oba mogu imati različite efekte na transkripciju gena.<ref name=":23">{{Citation|last1=Guo|first1=Hui Jun|title=Biochemistry, Ubiquitination|date=2021|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556052/|work=StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=32310512|access-date=2021-12-02|last2=Tadi|first2=Prasanna}}</ref> [[Ubikvitin-ligaza|Ubikvitin ligaze]] dodaju ove ubikvitinske proteine ​​dok [[Deubikvitinirajući enzim|deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] uklanjaju ove grupe.<ref name=":24">{{cite journal | vauthors = Smeenk G, Mailand N | title = Writers, Readers, and Erasers of Histone Ubiquitylation in DNA Double-Strand Break Repair | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 122 | date = 2016-06-28 | pmid = 27446204 | pmc = 4923129 | doi = 10.3389/fgene.2016.00122 | doi-access = free }}</ref> Ubikvitinacija histona H2A jezgra obično potiskuje ekspresiju gena jer sprječava metilaciju na H3K4, dok je ubikvitinacija H2B neophodna za metilaciju H3K4 i može dovesti i do aktivacije ili do represije gena. Osim toga, ubikvitinacija histona povezana je s održavanjem [[genom]]a, budući da je ubikvitinacija [[H2AFX|histona H2AX]] uključena u [[popravka DNK|oštećenje DNK]] prepoznavanjem  [[dvostruki prekid lanca|dvostrukih prekida lanca]] DNK.<ref name=":26">{{cite journal | vauthors = Ikura T, Tashiro S, Kakino A, Shima H, Jacob N, Amunugama R, Yoder K, Izumi S, Kuraoka I, Tanaka K, Kimura H, Ikura M, Nishikubo S, Ito T, Muto A, Miyagawa K, Takeda S, Fishel R, Igarashi K, Kamiya K | display-authors = 6 | title = DNA damage-dependent acetylation and ubiquitination of H2AX enhances chromatin dynamics | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 27 | issue = 20 | pages = 7028–7040 | date = October 2007 | pmid = 17709392 | pmc = 2168918 | doi = 10.1128/MCB.00579-07 }}</ref>   == Neuobičajene modifikacije histona == Dodatne rijetke modifikacije histona i njihovi efekti navedeni su u tabeli ispod.<ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref name=":14" /><ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Ryu KW, Kim DS, Kraus WL | title = New facets in the regulation of gene expression by ADP-ribosylation and poly(ADP-ribose) polymerases | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2453–2481 | date = March 2015 | pmid = 25575290 | pmc = 4378458 | doi = 10.1021/cr5004248 }}</ref><ref name=":32">{{cite journal | vauthors = Karch KR, Langelier MF, Pascal JM, Garcia BA | title = The nucleosomal surface is the main target of histone ADP-ribosylation in response to DNA damage | journal = Molecular BioSystems | volume = 13 | issue = 12 | pages = 2660–2671 | date = November 2017 | pmid = 29058739 | pmc = 5702540 | doi = 10.1039/c7mb00498b }}</ref><ref name=":15" /><ref name=":29">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T |date=September 2004 |title=Histone deimination antagonizes arginine methylation |journal=Cell |volume=118 |issue=5 |pages=545–553 |doi=10.1016/j.cell.2004.08.020 |pmid=15339660 |s2cid=8948511|doi-access=free }}</ref><ref name=":33">{{cite journal | vauthors = Zhu D, Zhang Y, Wang S | title = Histone citrullination: a new target for tumors | journal = Molecular Cancer | volume = 20 | issue = 1 | page = 90 | date = June 2021 | pmid = 34116679 | pmc = 8192683 | doi = 10.1186/s12943-021-01373-z | doi-access = free }}</ref><ref name=":30">{{cite journal | vauthors = Darrah E, Andrade F | title = Rheumatoid arthritis and citrullination | journal = Current Opinion in Rheumatology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 72–78 | date = January 2018 | pmid = 28937414 | pmc = 5848217 | doi = 10.1097/BOR.0000000000000452 }}</ref><ref name=":16" /><ref name=":27" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[O-GlcNAc]]ilacija |[[Protein O-GlcNAc-transferaza|O-GlcNAc transferaza (OGT)]] |[[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaza (OGA)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju posredovanjem dodatnih modifikacija histona |- |[[Sumoilacija]] |E3 SUMO ligaze |SUMO-specifične proteaze |Povećava ili smanjuje transkripciju i igra ulogu u popravci DNK |- |[[ADP-ribozilacija]] |[[Poli (ADP-riboza) polimeraza|Poli-ADP riboza polimeraza]] 1 (PARP-1) |(Adp-ribozil)hidrolaze ARH1 i ARH3 |Smanjuje transkripciju prilikom označavanja specifičnih mjesta DNK za popravak |- |[[Citrulinacija]] | [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaza]] 4 (PAD4) | Nema poznatog brisača | Smanjuje transkripciju uklanjanjem mjesta metilacije |- |[[Izomerizacija prolina u epigenetici|Izomerizacija prolina]] | Fpr4 | Fpr4 | Povećava ili smanjuje transkripciju prebacivanjem između izomera H3P38 (trans i cis respektivno) |} === O-GlcNAcilacija === [[File:O-GlcNAc clear red.png|thumb|[[O-GlcNAc]]ilirani [[treonin]]ski ostatak. [[GlcNAc]] dio je prikazan crvenom bojom, dok je modificirani treonin prikazan crnom.]] Poznato je da prisustvo [[O-GlcNAc|O-GlcNAcilacije (O-GlcNAc)]] na histonskim ostacima [[Serin|serin (S)]] i [[Treonin|treonin (T)]] posreduje u drugim [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskim modifikacijama]] histona. Dodavanje i uklanjanje [[GlcNAc]] grupa vrši se pomoću [[Protein O-GlcNAc transferaza|O-GlcNAc transferaze (OGT)]], odnosno [[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaze (OGA)]]. Iako je razumijevanje ovih procesa ograničeno, utvrđeno je da GlcNAcilacija S112 na osnovnom histonu H2B podstiče monoubikvitinaciju K120.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Fujiki R, Hashiba W, Sekine H, Yokoyama A, Chikanishi T, Ito S, Imai Y, Kim J, He HH, Igarashi K, Kanno J, Ohtake F, Kitagawa H, Roeder RG, Brown M, Kato S | display-authors = 6 | title = GlcNAcylation of histone H2B facilitates its monoubiquitination | journal = Nature | volume = 480 | issue = 7378 | pages = 557–560 | date = November 2011 | pmid = 22121020 | doi = 10.1038/nature10656 | pmc = 7289526 | bibcode = 2011Natur.480..557F }}</ref> Slično tome, OGT povezuje se sa kompleksom [[faktor ćelije domaćina C1|HCF1]] koji interreaguje sa [[BAP1]], kako bi posredovao u deubikvitinaciji H2A. OGT je također uključen u trimetilaciju H3K27 i stvara korepresorski kompleks koji promovira deacetilaciju histona nakon vezivanja za [[SIN3A]].<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Yang X, Qian K | title = Protein O-GlcNAcylation: emerging mechanisms and functions | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 7 | pages = 452–465 | date = July 2017 | pmid = 28488703 | doi = 10.1038/nrm.2017.22 | pmc = 5667541 }}</ref>   === Sumoilacija === [[Sumoilacija|SUMOilacija]]  odnosi se na dodavanje [[SUMO-protein|proteina malog ubikvitinu sličnog modifikatora (SUMO)]] na histone. SUMOilacija uključuje [[kovalentna veza|kovalentne veze]] između SUMO proteina i ostataka [[lizin|lizina (K)]] na histonima i provodi se u [[SUMO-enzimi|tri glavna koraka]] pomoću tri odgovarajuća enzima: aktivacija putem SUMO E1, [[Konjugacija (višeznačna odrednica)|konjugacija]] putem SUMO E2 i [[Ligacija (genetika)|ligacija]] putem SUMO E3. Kod ljudi, SUMO E1 je identificiran kao [[Proteinski dimer|heterodimer]] [[SAE1]]/[[UBA2|SAE2]], SUMO E2 je poznat kao [[UBE2I]], a uloga SUMO E3 može biti [[Multiproteinski kompleks|multiproteinski kompleks]] koji ima nekoliko različitih enzima.<ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Gareau JR, Lima CD | title = The SUMO pathway: emerging mechanisms that shape specificity, conjugation and recognition | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 11 | issue = 12 | pages = 861–871 | date = December 2010 | pmid = 21102611 | pmc = 3079294 | doi = 10.1038/nrm3011 }}</ref>   SUMOilacija utiče na status [[hromatin]]a (labavost) histona i utiče na sastavljanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] na genetičim [[promotor (genetika)|promotorima]], što dovodi do transkripcijske represije ili aktivacije, ovisno o supstratu.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Lyst MJ, Stancheva I | title = A role for SUMO modification in transcriptional repression and activation | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 35 | issue = Pt 6 | pages = 1389–1392 | date = December 2007 | pmid = 18031228 | pmc = 2871292 | doi = 10.1042/BST0351389 }}</ref> SUMOilacija također ima ulogu u glavnim putevima popravke DNK, kao što su [[popravka ekscizijom baza]], [[popravka ekscizijom nukleotida]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i popravka [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] . Osim toga, SUMOilacija olakšava [[popravka DNK|translezijsku sintezu]] sklonu greškama.<ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Jalal D, Chalissery J, Hassan AH | title = Genome maintenance in Saccharomyces cerevisiae: the role of SUMO and SUMO-targeted ubiquitin ligases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = 5 | pages = 2242–2261 | date = March 2017 | pmid = 28115630 | pmc = 5389695 | doi = 10.1093/nar/gkw1369 }}</ref>   === ADP-ribozilacija === [[File:ADP ribose.svg|thumb|upright=1.15|[[adenozin difosfat-riboza|Adenozin difosfat-ribozna]] grupa.]] [[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilacija (ADPr)]] definiše dodavanje jedne ili više [[Adenozin difosfat-riboza|adenozin difosfat riboza (ADP-riboza) grupa]] na [[protein]].<ref name=":14">{{cite journal |vauthors=Ziegler M |date=March 2000 |title=New functions of a long-known molecule. Emerging roles of NAD in cellular signaling |journal=European Journal of Biochemistry |volume=267 |issue=6 |pages=1550–1564 |doi=10.1046/j.1432-1327.2000.01187.x |pmid=10712584|doi-access=free }}</ref> ADPr  važan je mehanizam u [[Regulaciji ekspresije gena|regulaciji gena]] koji utiče na organizaciju hromatina, vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] i [[prerada RNK|obradu iRNK]] putem [[enzim poli (ADP-riboza) polimeraza|poli-ADP riboza-polimeraze (PARP)]]. Postoje više vrsta PARP proteina, ali potklasa DNK-zavisnih PARP proteina, uključujući PARP-1, PARP-2 i PARP-3, interreaguje sa histonom.<ref name=":4" /> Enzim PARP-1 najistaknutiji je od ova tri proteina u kontekstu regulacije gena i interaguje sa svih pet histonskih proteina.<ref name=":32"/> Poput PARP-ova 2 i 3, [[kataliza|katalitska]] aktivnost PARP-1  aktivira se diskontinuiranom [[fragmentacija DNK|fragmentima DNK]], fragmentima DNK sa [[jednolančani prekid|prekidima jednog lanca]]. PARP-1 veže histone blizu ose gdje DNK ulazi i izlazi iz [[nukleosom]]a, a dodatno interreaguje s brojnim proteinima povezanim s hromatinom, što omogućava indirektno povezivanje s [[hromatin]]om.<ref name=":4"/> Nakon vezivanja za hromatin, PARP-1 proizvodi represivne histonske oznake koje mogu promijeniti [[konformacijska promjena|konformacijsko stanje]] histona i inhibirati ekspresiju gena, tako da se može odvijati [[popravka DNK]]. Drugi putevi regulacije transkripcije putem PARP-1 uključuju djelovanje feaktora kao što je [[transkripcijski koregulator]], regulaciju [[RNK]] i modulaciju [[metilacija DNK|metilacije DNK]]] putem inhibicije [[DNK- metiltransferaza|DNK- metiltransferaze]] [[DNMT1|Dnmt1]].<ref name=":4"/><ref name=":15">{{cite journal | vauthors = Rack JG, Ariza A, Drown BS, Henfrey C, Bartlett E, Shirai T, Hergenrother PJ, Ahel I | display-authors = 6 | title = (ADP-ribosyl)hydrolases: Structural Basis for Differential Substrate Recognition and Inhibition | journal = Cell Chemical Biology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1533–1546.e12 | date = December 2018 | pmid = 30472116 | doi = 10.1016/j.chembiol.2018.11.001 | pmc = 6309922 }}</ref>   === Citrulinacija === [[File:Citrullination.svg|thumb|TAminokiselina [[arginin]] (lijevo)  pretvara se u [[citrulin]] (desno), putem procesa citrulinacije.]] [[Citrulinacija]], ili deiminacija,  proces je kojim se [[aminokiselina]] [[arginin|arginin (R)]] pretvara u [[citrulin]]. [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaze (PAD)]] zamjenjuju [[ketimin]] sku grupu arginina sa [[keton]]skom grupom, da bi se formirao citrulin. PAD4 jeste [[deaminaza]] uključena u modifikaciju histona i pretvara arginin u citrulin na histonima H3 i H4; Budući da je arginin [[metilacija histona|metilacija]] na ovim histonima važan za transkripcijsku aktivaciju, citrulinacija određenih ostataka može uzrokovati eventualni gubitak metilacije, što dovodi do smanjene transkripcije gena;<ref name=":29"/> specifična citrulinacija ostataka H3R2, H3R8, H3R17 i H3R26 identificirana je u ćelijama raka dojke.<ref name=":33"/> Prema istraživanju provedenom 2019. godine, smatra se da je ovaj proces nepovratan.<ref name=":30"/>   === Izomerizacija prolina === [[File:Proline-cis-trans-isomerisation.svg|thumb|upright=1.2|Prolinska [[Cis-trans izomerizam|trans-cis izomerizacija]] pomoću enzima [[Prolil-izomeraza|PPIaza]].]] [[Izomerizacija]] uključuje transformaciju molekule, tako da usvoji drugačiju strukturnu konformaciju; Izomerizacija prolina ima integralnu ulogu u modifikaciji histonskih repova.<ref name=":16">{{cite journal | vauthors = Sadakierska-Chudy A, Filip M | title = A comprehensive view of the epigenetic landscape. Part II: Histone post-translational modification, nucleosome level, and chromatin regulation by ncRNAs | journal = Neurotoxicity Research | volume = 27 | issue = 2 | pages = 172–197 | date = February 2015 | pmid = 25516120 | pmc = 4300421 | doi = 10.1007/s12640-014-9508-6 }}</ref> Fpr4 je [[Prolil-izomeraza|enzim prolil izomeraze (PPIase)]] koji pretvara [[aminokiselina|aminokiselinu]] [[prolin|prolin (P)]] na histonima između [[Cis-trans izomerizma|cis i trans konformacija]]. Dok Fpr4 ima [[katalitsku aktivnost]] na brojnim prolinima na [[N-terminal]]noj regiji središnjeg histona H3 (P16, P30 i P38), najlakše se veže za P38.<ref name=":27">{{cite journal | vauthors = Monneau YR, Soufari H, Nelson CJ, Mackereth CD | title = Structure and activity of the peptidyl-prolyl isomerase domain from the histone chaperone Fpr4 toward histone H3 proline isomerization | language = English | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 288 | issue = 36 | pages = 25826–25837 | date = September 2013 | pmid = 23888048 | doi = 10.1074/jbc.M113.479964 | pmc = 3764789 | doi-access = free }}</ref> H3P38 se nalazi blizu ostatka [[lizin|lizin (K)]] H3K36, a promjene u P38 mogu uticati na status [[metilacija histona|metilacije]] K36. Dva moguća dostupna [[izomer]]a P38, cis i trans, uzrokuju različite efekte koji su međusobno suprotni. Cis položaj inducira kompaktne histone i smanjuje sposobnost proteina da se vežu za [[DNK]], čime se sprečava [[metilacija]] K36 i smanjuje transkripcija gena. Suprotno tome, trans položaj P38 promovira otvoreniju konformaciju histona, omogućavajući metilaciju K36 i dovodeći do povećane transkripcije gena.<ref name=":16"/>   == Klinički značaj==   ===Kancer === Promjene u funkcijama enzima koji modificiraju histone dereguliraju kontrolu procesa baziranih na [[hromatin]]u, što u konačnici dovodi do [[onkogen]]e transformacije i [[kancer|raka]].<ref>{{Citation|last1=Sawan|first1=Carla |date=2010-01-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123808660600034|series=Advances in Genetics|volume=70|pages=57–85|editor-last=Herceg|editor-first=Zdenko |publisher=Academic Press|language=en|access-date=2021-12-03|last2=Herceg|first2=Zdenko|title=Epigenetics and Cancer, Part A |chapter=Histone Modifications and Cancer |doi=10.1016/B978-0-12-380866-0.60003-4|pmid=20920745|isbn=978-0-12-380866-0|editor2-last=Ushijima|editor2-first=Toshikazu|url-access=subscription}}</ref> I [[metilacija DNK]] i modifikacije histona pokazuju obrasce distribucije u ćelijama raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Audia JE, Campbell RM | title = Histone Modifications and Cancer | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 8 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27037415 | pmc = 4817802 | doi = 10.1101/cshperspect.a019521 }}</ref><ref name=":31">{{cite journal | vauthors = Kurdistani SK | title = Histone modifications as markers of cancer prognosis: a cellular view | journal = British Journal of Cancer | volume = 97 | issue = 1 | pages = 1–5 | date = July 2007 | pmid = 17592497 | doi = 10.1038/sj.bjc.6603844 | pmc = 2359665 }}</ref> Ove [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene mogu se pojaviti u različitim fazama [[tumourigeneza|tumourigeneze]] i tako doprinijeti i razvoju i/ili progresiji raka.<ref name=":31"/>   === Ostala istraživanja === Pokazalo se da nedostatak [[vitamin B12|vitamina B12]] kod miševa mijenja ekspresiju enzima koji modificiraju histone u mozgu, što dovodi do promjena u ponašanju i [[Epigenetika|epigenetičkog]] reprogramiranja.<ref>{{cite journal |vauthors=Saraswathy KN, Ansari SN, Kaur G, Joshi PC, Chandel S |date=April 2019 |title=Association of vitamin B12 mediated hyperhomocysteinemia with depression and anxiety disorder: A cross-sectional study among Bhil indigenous population of India |url=https://clinicalnutritionespen.com/article/S2405-4577(18)30626-0/fulltext |journal=Clinical Nutrition ESPEN |volume=30 |pages=199–203 |doi=10.1016/j.clnesp.2019.01.009 |pmid=30904222 |s2cid=85497723|url-access=subscription }}</ref> Dokazi također pokazuju važnost [[histon- deacetilaza|HDAC]] u regulaciji [[metabolizam lipida|metabolizma lipida]] i drugih metaboličkih puteva koji igraju ulogu u [[patofiziologija|patofiziologiji]] metaboličkih poremećaja.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ferrari A, Fiorino E, Giudici M, Gilardi F, Galmozzi A, Mitro N, Cermenati G, Godio C, Caruso D, De Fabiani E, Crestani M |date=November 2012 |title=Linking epigenetics to lipid metabolism: focus on histone deacetylases |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/09687688.2012.729094 |journal=Molecular Membrane Biology |volume=29 |issue=7 |pages=257–266 |doi=10.3109/09687688.2012.729094 |pmid=23095054 |s2cid=39956339|url-access=subscription }}</ref>   == Također pogledajte == * [[DNK]] * [[Histon]] * [[Nukleosom]] * [[Hromatin]] * [[Euhromatin]] * [[Heterokromatin]] * [[Acetilacija i deacetilacija histona]] * [[Metilacija histona]] * [[Fosforilacija proteina]] * [[Ubikvitin]] * [[O-GlcNAc]] * [[Sumoilacija]] * [[ADP-ribozilacija]] * [[Citrulinacija]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{DEFAULTSORT:Histone-Modifying Enzymes}} [[Kategorija:Epigenetika]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Enzimi]]     3f675mfpscldc789q7yzdsgx71k0csf 3917774 3917749 2026-08-12T19:49:44Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Histon-modificirajući enzimi]] na [[Wikipedia:Igralište/Histon-modificirajući enzimi]] bez ostavljanja preusmjerenja 3917749 wikitext text/x-wiki  [[File:The basic unit of chromatin organization is the nucleosome, which comprises 147 bp of DNA wrapped ar.jpg|thumb|upright=1.25|[[DNK]] omotava se oko [[histon]]a i formira [[nukleosom]]e. Nukleosomi su prikazani kao "kuglice na niti" s razlikom između [[euhromatin]]a i [[heterohromatin]]a.]] [[File:Basic units of chromatin structure.svg|thumb|upright=1.0| Osnovne jedinice strukture [[hromatin]]a.]] '''Histon-modificirajući enzimi''' jesu [[enzimi]] uključeni u [[posttranslacijska modifikacija|modifikaciju]] [[histon]]skih [[supstrat (biohemija)|supstrata]] nakon [[Translacija (biologija)|translacije proteina]] i utiču na ćelijske procese uključujući [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan MA, Shilatifard A |date=December 2020 |title=Reevaluating the roles of histone-modifying enzymes and their associated chromatin modifications in transcriptional regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41588-020-00736-4 |journal=Nature Genetics |volume=52 |issue=12 |pages=1271–1281 |doi=10.1038/s41588-020-00736-4 |pmid=33257899 |s2cid=227242638|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vinayachandran |first1=V |display-authors=et al |date=14 February 2018 |title=Widespread and precise reprogramming of yeast protein-genome interactions in response to heat shock |url=https://genome.cshlp.org/content/28/3/357 |journal=Genome Research |volume=28 |issue=3 |pages=357–366 |doi=10.1101/gr.226761.117 |pmid=29444801|pmc=5848614 }}</ref> Da bi se sigurno pohranio [[eukarioti|eukariotski]] [[genom]], [[DNK]] je omotana oko četiri osnovna [[histon]]ska [[proteina]] (H3, H4, H2A, H2B), koji se zatim spajaju i formiraju [[nukleosom]]e. Ovi nukleosomi dalje se savijaju u visoko kondenzovani [[hromatin]], što čini genetički materijal organizma daleko manje dostupnim faktorima potrebnim za [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]], [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i [[popravka DNK|popravku DNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = McGinty RK, Tan S | title = Nucleosome structure and function | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2255–2273 | date = March 2015 | pmid = 25495456 | pmc = 4378457 | doi = 10.1021/cr500373h }}</ref><ref name=":17"/> Nakon toga, eukariotski organizmi razvili su složene mehanizme za prevazilaženje ove represivne barijere koju nameće [[hromatin]], putem [[modifikacija histona]], vrste [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] koja obično uključuje [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] određenih grupa za histonske ostatke. Nakon što se dodaju histonu, ove grupe (direktno ili indirektno) izazivaju ili labavu i otvorenu histonsku konformaciju, [[euhromatin]], ili čvrstu i zatvorenu histonsku konformaciju, [[heterohromatin]]. Euhromatin označava aktivnu [[Transkripcija (biologija)|transkripciju]] i [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], jer lagano pakovanje histona na ovaj način omogućava ulazak proteinima uključenim u proces transkripcije. Kao takav, čvrsto pakovani heterohromatin označava odsustvo trenutne ekspresije gena.<ref name=":17">{{cite journal | vauthors = Kouzarides T | title = Chromatin modifications and their function | journal = Cell | volume = 128 | issue = 4 | pages = 693–705 | date = February 2007 | pmid = 17320507 | doi = 10.1016/j.cell.2007.02.005 | s2cid = 11691263 | doi-access = free }}</ref>   Iako postoji nekoliko različitih posttranslacijskih modifikacija za histone, četiri najčešće modifikacije histona uključuju [[acetilacija|acetilaciju]] i deacetilaciju histona,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Sterner DE, Berger SL | title = Acetylation of histones and transcription-related factors | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 64 | issue = 2 | pages = 435–459 | date = June 2000 | pmid = 10839822 | pmc = 98999 | doi = 10.1128/MMBR.64.2.435-459.2000 }}</ref> [[Metilacija histona|metilaciju]],<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Reinberg D | title = Transcription regulation by histone methylation: interplay between different covalent modifications of the core histone tails | journal = Genes & Development | volume = 15 | issue = 18 | pages = 2343–2360 | date = September 2001 | pmid = 11562345 | doi = 10.1101/gad.927301 | doi-access = free }}</ref> [[fosforilacija|fosforilaciju]]<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Nowak SJ, Corces VG |date=April 2004 |title=Phosphorylation of histone H3: a balancing act between chromosome condensation and transcriptional activation |url=https://www.cell.com/trends/genetics/fulltext/S0168-9525(04)00045-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0168952504000459%3Fshowall%3Dtrue |journal=Trends in Genetics |volume=20 |issue=4 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.tig.2004.02.007 |pmid=15041176|url-access=subscription }}</ref> i [[ubikvitinacija| ubikvitinaciju]].<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Shilatifard A |year=2006 |title=Chromatin modifications by methylation and ubiquitination: implications in the regulation of gene expression |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=75 |pages=243–269 |doi=10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |pmid=16756492|url-access=subscription }}</ref> Histon-modificirajući enzimi koji induciraju modifikaciju (npr. dodaju [[funkcionalna grupa| funkcionalnu grupu]]) nazivaju se pisačima, dok se enzimi koji vraćaju modifikacije nazivaju brisačima. Nadalje, postoje mnoge neuobičajene modifikacije histona, uključujući [[O-GlcNAc|''O''-GlcNAcilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Sakabe K, Wang Z, Hart GW | title = Beta-N-acetylglucosamine (O-GlcNAc) is part of the histone code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 46 | pages = 19915–19920 | date = November 2010 | pmid = 21045127 | pmc = 2993388 | doi = 10.1073/pnas.1009023107 | bibcode = 2010PNAS..10719915S | doi-access = free }}</ref> [[SUMO-protein|sumoilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Nathan D, Ingvarsdottir K, Sterner DE, Bylebyl GR, Dokmanovic M, Dorsey JA, Whelan KA, Krsmanovic M, Lane WS, Meluh PB, Johnson ES, Berger SL | display-authors = 6 | title = Histone sumoylation is a negative regulator in Saccharomyces cerevisiae and shows dynamic interplay with positive-acting histone modifications | journal = Genes & Development | volume = 20 | issue = 8 | pages = 966–976 | date = April 2006 | pmid = 16598039 | pmc = 1472304 | doi = 10.1101/gad.1404206 }}</ref> [[ADP-ribozilacija| ADP-ribozilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Hassa PO, Haenni SS, Elser M, Hottiger MO | title = Nuclear ADP-ribosylation reactions in mammalian cells: where are we today and where are we going? | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 70 | issue = 3 | pages = 789–829 | date = September 2006 | pmid = 16959969 | pmc = 1594587 | doi = 10.1128/MMBR.00040-05 }}</ref> [[citrullination]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T | display-authors = 6 | title = Histone deimination antagonizes arginine methylation | journal = Cell | volume = 118 | issue = 5 | pages = 545–553 | date = September 2004 | pmid = 15339660 | doi = 10.1016/j.cell.2004.08.020 | s2cid = 8948511 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wang Y, Wysocka J, Sayegh J, Lee YH, Perlin JR, Leonelli L, Sonbuchner LS, McDonald CH, Cook RG, Dou Y, Roeder RG, Clarke S, Stallcup MR, Allis CD, Coonrod SA |date=October 2004 |title=Human PAD4 regulates histone arginine methylation levels via demethylimination |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101400 |journal=Science |volume=306 |issue=5694 |pages=279–283 |bibcode=2004Sci...306..279W |doi=10.1126/science.1101400 |pmid=15345777 |s2cid=1579362|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sams |first1=K.L |last2=Mukai |first2=C |last3=Marks |first3=B.A |last4=Mittal |first4=C |last5=Demeter |first5=E.A |last6=Nelissen |first6=S |last7=Grenier |first7=J.K |last8=Tate |first8=A.E |last9=Ahmed |first9=F |last10=Coonrod |first10=S.A |title=Delayed puberty, gonadotropin abnormalities and subfertility in male Padi2/Padi4 double knockout mice |journal=Reprod Biol Endocrinol |date=October 2022 |volume=20 |issue=1 |page=150 |doi=10.1186/s12958-022-01018-w |pmid=36224627 |pmc=9555066 |doi-access=free }}</ref> i [[prolin-izomerizacija|prolin-izomerizaciju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Nelson CJ, Santos-Rosa H, Kouzarides T | title = Proline isomerization of histone H3 regulates lysine methylation and gene expression | journal = Cell | volume = 126 | issue = 5 | pages = 905–916 | date = September 2006 | pmid = 16959570 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.026 | s2cid = 17789997 | doi-access = free }}</ref> Za detaljan primjer modifikacija histona u regulaciji transkripcije pogledajte [[Kontrola RNK-polimeraze strukturom hromatina]] i tabelu "[[Histon]]".   == Uobičajene modifikacije histona == Četiri uobičajene modifikacije histona i njihovi odgovarajući enzimi za pisanje i brisanje prikazani su u tabeli ispod.<ref name=":5"/><ref name=":18"/><ref name=":19" /><ref name=":6" /><ref name=":22">{{cite journal | vauthors = Rossetto D, Avvakumov N, Côté J | title = Histone phosphorylation: a chromatin modification involved in diverse nuclear events | journal = Epigenetics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 1098–1108 | date = October 2012 | pmid = 22948226 | pmc = 3469451 | doi = 10.4161/epi.21975 }}</ref><ref name=":23" /><ref name=":24" /><ref name=":26" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija]] |[[Histon-acetiltransferaza|Histon-acetiltransferaze (HAT)]] |[[Histon-deacetilaza|Histon-deacetilaze (HDAC)]] |Povećava transkripciju gena |- |[[Metilacija histona|Metilacija]] |[[Histon-metiltransferaza|Histon-metiltransferaze (HMT)]] |Histonske [[demetilaza|demetilaze]] (KDM) |Povećava ili smanjuje transkripciju gena |- |[[Fosforilacija proteina|Fosforilacija]] |[[Proteinska kinaza|Proteinske kinaze (PTK)]] |[[Proteinska fosfataza|Proteinske fosfataze (PP)]] |Povećava transkripciju gena i ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[ćelijska dioba|dioba ćelija]] |- |[[Ubikvitinacija]] |[[Ubikvitin-ligaza]] |[[Deubikvitinirajući enzim|Deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju gena i ima ulogu u popravci DNK |} === Acetilacija === [[Datoteka:Histone acetylation and deacetylation.jpg|thumb|upright=1.15|Dinamičko stanje acetilacije/deacetilacije histona regulirano je enzimima [[Histon-acetiltransferaza|HAT]] i [[Histon-deacetilaza|HDAC]]; acetilacija histona mijenja dostupnost hromatina.]] [[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija histona]], ili dodavanje [[acetilna grupa|acetilne grupe]] histonima, olakšava se [[Histon-acetiltransferaza|histonskim acetiltransferazama (HAT)]] koje ciljaju ostatke [[lizin|lizina (K)]] na [[N-terminal]]nom repu histona. [[Histon-deacetilaza|Histonske deacetilaze (HDAC)]] olakšavaju uklanjanje takvih grupa. Pozitivno naelektrisanje na histonu  uvijek se neutralizira nakon acetilacije, stvarajući [[euhromatin]], koji povećava transkripciju i ekspresiju ciljnog gena.<ref name=":5">{{cite journal |vauthors=Gräff J, Tsai LH |date=February 2013 |title=Histone acetylation: molecular mnemonics on the chromatin |url=https://www.nature.com/articles/nrn3427 |journal=Nature Reviews. Neuroscience |volume=14 |issue=2 |pages=97–111 |doi=10.1038/nrn3427 |pmid=23324667 |s2cid=205508482|url-access=subscription }}</ref> Lizinski ostaci 9, 14, 18 i 23 osnovnog histona H3 i ostaci 5, 8, 12 i 16 histona H4  svi su meta acetilacije.<ref name=":18">{{cite journal |vauthors=Roth SY, Denu JM, Allis CD |date=2001-06-01 |title=Histone acetyltransferases |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=70 |issue=1 |pages=81–120 |doi=10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |pmid=11395403|url-access=subscription }}</ref><ref name=":19">{{Cite book|last1=Voet|first1=D|title=Biochemistry|last2=Voet|first2=JG|publisher=John Wiley & Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-19350-0|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.}}</ref>   === Metilacija === [[Metilacija histona]] uključuje dodavanje [[metil grupa]] histonima, prvenstveno na ostatke [[lizin|lizin (K)]] ili [[arginin|arginin (R)]]. Dodavanje i uklanjanje metil grupa vrši se pomoću [[Histon-metiltransferaza|histonskih metiltransferaza (HMT)]] i histonskih [[demetilaza]] (KDM), respektivno. [[Metilacija]] histona je odgovorna za aktivaciju ili represiju gena, ovisno o ciljnom mjestu, i igra važnu ulogu u razvoju i [[učenje||učenju]].<ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Jambhekar A, Dhall A, Shi Y | title = Roles and regulation of histone methylation in animal development | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 625–641 | date = October 2019 | pmid = 31267065 | doi = 10.1038/s41580-019-0151-1 | pmc = 6774358 }}</ref>   === Fosforilacija=== [[Slika:General structural formula of phosphoryl group.svg|thumb|upright=0.7.0|[[Fosforilna grupa]] prikazana je plavom bojom.]] [[Fosforilacija proteina|Fosforilacija histona]]  javlja se kada se [[fosforilna grupa]] doda [[histon]]u. [[Protein-kinaza|Protein-kinaze (PTK)]] katalizuju fosforilaciju histona, a [[Protein-fosfataza|proteinske fosfataze (PP)]] katalizuju defosforilaciju histona. Slično kao i acetilacija histona, fosforilacija histona neutralizira pozitivni naboj na histonima, što inducira [[euhromatin]] i povećava ekspresiju gena. [[Fosforilacija]] histona  događa se na ostacima [[aminokiselina|aminokiselina]] [[serin|serina (S)]], [[treonin|treonina (T)]] i [[tirozin|tirozina (Y)]]  uglavnom u [[N-terminal]]nim histonskim repovima. Dodatno, utvrđeno je da fosforilacija histona ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[kondenzacija hromatina|kondenzaciji hromatina]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]].<ref name=":22"/> Jedan takav primjer je fosforilacija S139 na [[H2AFX|H2AX]] histonima, koja je potrebna za popravak [[dvostruki prekid|dvostrukih prekida]] u [[DNK]].<ref name=":22" />   === Ubikvitinacija === [[Ubikvitin]]acija je posttranslacijska modifikacija koja uključuje dodavanje [[Ubikvitin|ubikvitinskih proteina]] na ciljne proteine. Histoni su često ubikvitinirani s jednom molekulom ubikvitina (monoubikvitinacija), ali se mogu modificirati i s ubikvitinskim lancima (poliubikvitinacija), a oba mogu imati različite efekte na transkripciju gena.<ref name=":23">{{Citation|last1=Guo|first1=Hui Jun|title=Biochemistry, Ubiquitination|date=2021|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556052/|work=StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=32310512|access-date=2021-12-02|last2=Tadi|first2=Prasanna}}</ref> [[Ubikvitin-ligaza|Ubikvitin ligaze]] dodaju ove ubikvitinske proteine ​​dok [[Deubikvitinirajući enzim|deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] uklanjaju ove grupe.<ref name=":24">{{cite journal | vauthors = Smeenk G, Mailand N | title = Writers, Readers, and Erasers of Histone Ubiquitylation in DNA Double-Strand Break Repair | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 122 | date = 2016-06-28 | pmid = 27446204 | pmc = 4923129 | doi = 10.3389/fgene.2016.00122 | doi-access = free }}</ref> Ubikvitinacija histona H2A jezgra obično potiskuje ekspresiju gena jer sprječava metilaciju na H3K4, dok je ubikvitinacija H2B neophodna za metilaciju H3K4 i može dovesti i do aktivacije ili do represije gena. Osim toga, ubikvitinacija histona povezana je s održavanjem [[genom]]a, budući da je ubikvitinacija [[H2AFX|histona H2AX]] uključena u [[popravka DNK|oštećenje DNK]] prepoznavanjem  [[dvostruki prekid lanca|dvostrukih prekida lanca]] DNK.<ref name=":26">{{cite journal | vauthors = Ikura T, Tashiro S, Kakino A, Shima H, Jacob N, Amunugama R, Yoder K, Izumi S, Kuraoka I, Tanaka K, Kimura H, Ikura M, Nishikubo S, Ito T, Muto A, Miyagawa K, Takeda S, Fishel R, Igarashi K, Kamiya K | display-authors = 6 | title = DNA damage-dependent acetylation and ubiquitination of H2AX enhances chromatin dynamics | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 27 | issue = 20 | pages = 7028–7040 | date = October 2007 | pmid = 17709392 | pmc = 2168918 | doi = 10.1128/MCB.00579-07 }}</ref>   == Neuobičajene modifikacije histona == Dodatne rijetke modifikacije histona i njihovi efekti navedeni su u tabeli ispod.<ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref name=":14" /><ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Ryu KW, Kim DS, Kraus WL | title = New facets in the regulation of gene expression by ADP-ribosylation and poly(ADP-ribose) polymerases | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2453–2481 | date = March 2015 | pmid = 25575290 | pmc = 4378458 | doi = 10.1021/cr5004248 }}</ref><ref name=":32">{{cite journal | vauthors = Karch KR, Langelier MF, Pascal JM, Garcia BA | title = The nucleosomal surface is the main target of histone ADP-ribosylation in response to DNA damage | journal = Molecular BioSystems | volume = 13 | issue = 12 | pages = 2660–2671 | date = November 2017 | pmid = 29058739 | pmc = 5702540 | doi = 10.1039/c7mb00498b }}</ref><ref name=":15" /><ref name=":29">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T |date=September 2004 |title=Histone deimination antagonizes arginine methylation |journal=Cell |volume=118 |issue=5 |pages=545–553 |doi=10.1016/j.cell.2004.08.020 |pmid=15339660 |s2cid=8948511|doi-access=free }}</ref><ref name=":33">{{cite journal | vauthors = Zhu D, Zhang Y, Wang S | title = Histone citrullination: a new target for tumors | journal = Molecular Cancer | volume = 20 | issue = 1 | page = 90 | date = June 2021 | pmid = 34116679 | pmc = 8192683 | doi = 10.1186/s12943-021-01373-z | doi-access = free }}</ref><ref name=":30">{{cite journal | vauthors = Darrah E, Andrade F | title = Rheumatoid arthritis and citrullination | journal = Current Opinion in Rheumatology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 72–78 | date = January 2018 | pmid = 28937414 | pmc = 5848217 | doi = 10.1097/BOR.0000000000000452 }}</ref><ref name=":16" /><ref name=":27" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[O-GlcNAc]]ilacija |[[Protein O-GlcNAc-transferaza|O-GlcNAc transferaza (OGT)]] |[[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaza (OGA)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju posredovanjem dodatnih modifikacija histona |- |[[Sumoilacija]] |E3 SUMO ligaze |SUMO-specifične proteaze |Povećava ili smanjuje transkripciju i igra ulogu u popravci DNK |- |[[ADP-ribozilacija]] |[[Poli (ADP-riboza) polimeraza|Poli-ADP riboza polimeraza]] 1 (PARP-1) |(Adp-ribozil)hidrolaze ARH1 i ARH3 |Smanjuje transkripciju prilikom označavanja specifičnih mjesta DNK za popravak |- |[[Citrulinacija]] | [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaza]] 4 (PAD4) | Nema poznatog brisača | Smanjuje transkripciju uklanjanjem mjesta metilacije |- |[[Izomerizacija prolina u epigenetici|Izomerizacija prolina]] | Fpr4 | Fpr4 | Povećava ili smanjuje transkripciju prebacivanjem između izomera H3P38 (trans i cis respektivno) |} === O-GlcNAcilacija === [[File:O-GlcNAc clear red.png|thumb|[[O-GlcNAc]]ilirani [[treonin]]ski ostatak. [[GlcNAc]] dio je prikazan crvenom bojom, dok je modificirani treonin prikazan crnom.]] Poznato je da prisustvo [[O-GlcNAc|O-GlcNAcilacije (O-GlcNAc)]] na histonskim ostacima [[Serin|serin (S)]] i [[Treonin|treonin (T)]] posreduje u drugim [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskim modifikacijama]] histona. Dodavanje i uklanjanje [[GlcNAc]] grupa vrši se pomoću [[Protein O-GlcNAc transferaza|O-GlcNAc transferaze (OGT)]], odnosno [[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaze (OGA)]]. Iako je razumijevanje ovih procesa ograničeno, utvrđeno je da GlcNAcilacija S112 na osnovnom histonu H2B podstiče monoubikvitinaciju K120.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Fujiki R, Hashiba W, Sekine H, Yokoyama A, Chikanishi T, Ito S, Imai Y, Kim J, He HH, Igarashi K, Kanno J, Ohtake F, Kitagawa H, Roeder RG, Brown M, Kato S | display-authors = 6 | title = GlcNAcylation of histone H2B facilitates its monoubiquitination | journal = Nature | volume = 480 | issue = 7378 | pages = 557–560 | date = November 2011 | pmid = 22121020 | doi = 10.1038/nature10656 | pmc = 7289526 | bibcode = 2011Natur.480..557F }}</ref> Slično tome, OGT povezuje se sa kompleksom [[faktor ćelije domaćina C1|HCF1]] koji interreaguje sa [[BAP1]], kako bi posredovao u deubikvitinaciji H2A. OGT je također uključen u trimetilaciju H3K27 i stvara korepresorski kompleks koji promovira deacetilaciju histona nakon vezivanja za [[SIN3A]].<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Yang X, Qian K | title = Protein O-GlcNAcylation: emerging mechanisms and functions | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 7 | pages = 452–465 | date = July 2017 | pmid = 28488703 | doi = 10.1038/nrm.2017.22 | pmc = 5667541 }}</ref>   === Sumoilacija === [[Sumoilacija|SUMOilacija]]  odnosi se na dodavanje [[SUMO-protein|proteina malog ubikvitinu sličnog modifikatora (SUMO)]] na histone. SUMOilacija uključuje [[kovalentna veza|kovalentne veze]] između SUMO proteina i ostataka [[lizin|lizina (K)]] na histonima i provodi se u [[SUMO-enzimi|tri glavna koraka]] pomoću tri odgovarajuća enzima: aktivacija putem SUMO E1, [[Konjugacija (višeznačna odrednica)|konjugacija]] putem SUMO E2 i [[Ligacija (genetika)|ligacija]] putem SUMO E3. Kod ljudi, SUMO E1 je identificiran kao [[Proteinski dimer|heterodimer]] [[SAE1]]/[[UBA2|SAE2]], SUMO E2 je poznat kao [[UBE2I]], a uloga SUMO E3 može biti [[Multiproteinski kompleks|multiproteinski kompleks]] koji ima nekoliko različitih enzima.<ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Gareau JR, Lima CD | title = The SUMO pathway: emerging mechanisms that shape specificity, conjugation and recognition | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 11 | issue = 12 | pages = 861–871 | date = December 2010 | pmid = 21102611 | pmc = 3079294 | doi = 10.1038/nrm3011 }}</ref>   SUMOilacija utiče na status [[hromatin]]a (labavost) histona i utiče na sastavljanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] na genetičim [[promotor (genetika)|promotorima]], što dovodi do transkripcijske represije ili aktivacije, ovisno o supstratu.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Lyst MJ, Stancheva I | title = A role for SUMO modification in transcriptional repression and activation | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 35 | issue = Pt 6 | pages = 1389–1392 | date = December 2007 | pmid = 18031228 | pmc = 2871292 | doi = 10.1042/BST0351389 }}</ref> SUMOilacija također ima ulogu u glavnim putevima popravke DNK, kao što su [[popravka ekscizijom baza]], [[popravka ekscizijom nukleotida]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i popravka [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] . Osim toga, SUMOilacija olakšava [[popravka DNK|translezijsku sintezu]] sklonu greškama.<ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Jalal D, Chalissery J, Hassan AH | title = Genome maintenance in Saccharomyces cerevisiae: the role of SUMO and SUMO-targeted ubiquitin ligases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = 5 | pages = 2242–2261 | date = March 2017 | pmid = 28115630 | pmc = 5389695 | doi = 10.1093/nar/gkw1369 }}</ref>   === ADP-ribozilacija === [[File:ADP ribose.svg|thumb|upright=1.15|[[adenozin difosfat-riboza|Adenozin difosfat-ribozna]] grupa.]] [[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilacija (ADPr)]] definiše dodavanje jedne ili više [[Adenozin difosfat-riboza|adenozin difosfat riboza (ADP-riboza) grupa]] na [[protein]].<ref name=":14">{{cite journal |vauthors=Ziegler M |date=March 2000 |title=New functions of a long-known molecule. Emerging roles of NAD in cellular signaling |journal=European Journal of Biochemistry |volume=267 |issue=6 |pages=1550–1564 |doi=10.1046/j.1432-1327.2000.01187.x |pmid=10712584|doi-access=free }}</ref> ADPr  važan je mehanizam u [[Regulaciji ekspresije gena|regulaciji gena]] koji utiče na organizaciju hromatina, vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] i [[prerada RNK|obradu iRNK]] putem [[enzim poli (ADP-riboza) polimeraza|poli-ADP riboza-polimeraze (PARP)]]. Postoje više vrsta PARP proteina, ali potklasa DNK-zavisnih PARP proteina, uključujući PARP-1, PARP-2 i PARP-3, interreaguje sa histonom.<ref name=":4" /> Enzim PARP-1 najistaknutiji je od ova tri proteina u kontekstu regulacije gena i interaguje sa svih pet histonskih proteina.<ref name=":32"/> Poput PARP-ova 2 i 3, [[kataliza|katalitska]] aktivnost PARP-1  aktivira se diskontinuiranom [[fragmentacija DNK|fragmentima DNK]], fragmentima DNK sa [[jednolančani prekid|prekidima jednog lanca]]. PARP-1 veže histone blizu ose gdje DNK ulazi i izlazi iz [[nukleosom]]a, a dodatno interreaguje s brojnim proteinima povezanim s hromatinom, što omogućava indirektno povezivanje s [[hromatin]]om.<ref name=":4"/> Nakon vezivanja za hromatin, PARP-1 proizvodi represivne histonske oznake koje mogu promijeniti [[konformacijska promjena|konformacijsko stanje]] histona i inhibirati ekspresiju gena, tako da se može odvijati [[popravka DNK]]. Drugi putevi regulacije transkripcije putem PARP-1 uključuju djelovanje feaktora kao što je [[transkripcijski koregulator]], regulaciju [[RNK]] i modulaciju [[metilacija DNK|metilacije DNK]]] putem inhibicije [[DNK- metiltransferaza|DNK- metiltransferaze]] [[DNMT1|Dnmt1]].<ref name=":4"/><ref name=":15">{{cite journal | vauthors = Rack JG, Ariza A, Drown BS, Henfrey C, Bartlett E, Shirai T, Hergenrother PJ, Ahel I | display-authors = 6 | title = (ADP-ribosyl)hydrolases: Structural Basis for Differential Substrate Recognition and Inhibition | journal = Cell Chemical Biology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1533–1546.e12 | date = December 2018 | pmid = 30472116 | doi = 10.1016/j.chembiol.2018.11.001 | pmc = 6309922 }}</ref>   === Citrulinacija === [[File:Citrullination.svg|thumb|TAminokiselina [[arginin]] (lijevo)  pretvara se u [[citrulin]] (desno), putem procesa citrulinacije.]] [[Citrulinacija]], ili deiminacija,  proces je kojim se [[aminokiselina]] [[arginin|arginin (R)]] pretvara u [[citrulin]]. [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaze (PAD)]] zamjenjuju [[ketimin]] sku grupu arginina sa [[keton]]skom grupom, da bi se formirao citrulin. PAD4 jeste [[deaminaza]] uključena u modifikaciju histona i pretvara arginin u citrulin na histonima H3 i H4; Budući da je arginin [[metilacija histona|metilacija]] na ovim histonima važan za transkripcijsku aktivaciju, citrulinacija određenih ostataka može uzrokovati eventualni gubitak metilacije, što dovodi do smanjene transkripcije gena;<ref name=":29"/> specifična citrulinacija ostataka H3R2, H3R8, H3R17 i H3R26 identificirana je u ćelijama raka dojke.<ref name=":33"/> Prema istraživanju provedenom 2019. godine, smatra se da je ovaj proces nepovratan.<ref name=":30"/>   === Izomerizacija prolina === [[File:Proline-cis-trans-isomerisation.svg|thumb|upright=1.2|Prolinska [[Cis-trans izomerizam|trans-cis izomerizacija]] pomoću enzima [[Prolil-izomeraza|PPIaza]].]] [[Izomerizacija]] uključuje transformaciju molekule, tako da usvoji drugačiju strukturnu konformaciju; Izomerizacija prolina ima integralnu ulogu u modifikaciji histonskih repova.<ref name=":16">{{cite journal | vauthors = Sadakierska-Chudy A, Filip M | title = A comprehensive view of the epigenetic landscape. Part II: Histone post-translational modification, nucleosome level, and chromatin regulation by ncRNAs | journal = Neurotoxicity Research | volume = 27 | issue = 2 | pages = 172–197 | date = February 2015 | pmid = 25516120 | pmc = 4300421 | doi = 10.1007/s12640-014-9508-6 }}</ref> Fpr4 je [[Prolil-izomeraza|enzim prolil izomeraze (PPIase)]] koji pretvara [[aminokiselina|aminokiselinu]] [[prolin|prolin (P)]] na histonima između [[Cis-trans izomerizma|cis i trans konformacija]]. Dok Fpr4 ima [[katalitsku aktivnost]] na brojnim prolinima na [[N-terminal]]noj regiji središnjeg histona H3 (P16, P30 i P38), najlakše se veže za P38.<ref name=":27">{{cite journal | vauthors = Monneau YR, Soufari H, Nelson CJ, Mackereth CD | title = Structure and activity of the peptidyl-prolyl isomerase domain from the histone chaperone Fpr4 toward histone H3 proline isomerization | language = English | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 288 | issue = 36 | pages = 25826–25837 | date = September 2013 | pmid = 23888048 | doi = 10.1074/jbc.M113.479964 | pmc = 3764789 | doi-access = free }}</ref> H3P38 se nalazi blizu ostatka [[lizin|lizin (K)]] H3K36, a promjene u P38 mogu uticati na status [[metilacija histona|metilacije]] K36. Dva moguća dostupna [[izomer]]a P38, cis i trans, uzrokuju različite efekte koji su međusobno suprotni. Cis položaj inducira kompaktne histone i smanjuje sposobnost proteina da se vežu za [[DNK]], čime se sprečava [[metilacija]] K36 i smanjuje transkripcija gena. Suprotno tome, trans položaj P38 promovira otvoreniju konformaciju histona, omogućavajući metilaciju K36 i dovodeći do povećane transkripcije gena.<ref name=":16"/>   == Klinički značaj==   ===Kancer === Promjene u funkcijama enzima koji modificiraju histone dereguliraju kontrolu procesa baziranih na [[hromatin]]u, što u konačnici dovodi do [[onkogen]]e transformacije i [[kancer|raka]].<ref>{{Citation|last1=Sawan|first1=Carla |date=2010-01-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123808660600034|series=Advances in Genetics|volume=70|pages=57–85|editor-last=Herceg|editor-first=Zdenko |publisher=Academic Press|language=en|access-date=2021-12-03|last2=Herceg|first2=Zdenko|title=Epigenetics and Cancer, Part A |chapter=Histone Modifications and Cancer |doi=10.1016/B978-0-12-380866-0.60003-4|pmid=20920745|isbn=978-0-12-380866-0|editor2-last=Ushijima|editor2-first=Toshikazu|url-access=subscription}}</ref> I [[metilacija DNK]] i modifikacije histona pokazuju obrasce distribucije u ćelijama raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Audia JE, Campbell RM | title = Histone Modifications and Cancer | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 8 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27037415 | pmc = 4817802 | doi = 10.1101/cshperspect.a019521 }}</ref><ref name=":31">{{cite journal | vauthors = Kurdistani SK | title = Histone modifications as markers of cancer prognosis: a cellular view | journal = British Journal of Cancer | volume = 97 | issue = 1 | pages = 1–5 | date = July 2007 | pmid = 17592497 | doi = 10.1038/sj.bjc.6603844 | pmc = 2359665 }}</ref> Ove [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene mogu se pojaviti u različitim fazama [[tumourigeneza|tumourigeneze]] i tako doprinijeti i razvoju i/ili progresiji raka.<ref name=":31"/>   === Ostala istraživanja === Pokazalo se da nedostatak [[vitamin B12|vitamina B12]] kod miševa mijenja ekspresiju enzima koji modificiraju histone u mozgu, što dovodi do promjena u ponašanju i [[Epigenetika|epigenetičkog]] reprogramiranja.<ref>{{cite journal |vauthors=Saraswathy KN, Ansari SN, Kaur G, Joshi PC, Chandel S |date=April 2019 |title=Association of vitamin B12 mediated hyperhomocysteinemia with depression and anxiety disorder: A cross-sectional study among Bhil indigenous population of India |url=https://clinicalnutritionespen.com/article/S2405-4577(18)30626-0/fulltext |journal=Clinical Nutrition ESPEN |volume=30 |pages=199–203 |doi=10.1016/j.clnesp.2019.01.009 |pmid=30904222 |s2cid=85497723|url-access=subscription }}</ref> Dokazi također pokazuju važnost [[histon- deacetilaza|HDAC]] u regulaciji [[metabolizam lipida|metabolizma lipida]] i drugih metaboličkih puteva koji igraju ulogu u [[patofiziologija|patofiziologiji]] metaboličkih poremećaja.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ferrari A, Fiorino E, Giudici M, Gilardi F, Galmozzi A, Mitro N, Cermenati G, Godio C, Caruso D, De Fabiani E, Crestani M |date=November 2012 |title=Linking epigenetics to lipid metabolism: focus on histone deacetylases |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/09687688.2012.729094 |journal=Molecular Membrane Biology |volume=29 |issue=7 |pages=257–266 |doi=10.3109/09687688.2012.729094 |pmid=23095054 |s2cid=39956339|url-access=subscription }}</ref>   == Također pogledajte == * [[DNK]] * [[Histon]] * [[Nukleosom]] * [[Hromatin]] * [[Euhromatin]] * [[Heterokromatin]] * [[Acetilacija i deacetilacija histona]] * [[Metilacija histona]] * [[Fosforilacija proteina]] * [[Ubikvitin]] * [[O-GlcNAc]] * [[Sumoilacija]] * [[ADP-ribozilacija]] * [[Citrulinacija]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{DEFAULTSORT:Histone-Modifying Enzymes}} [[Kategorija:Epigenetika]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Enzimi]]     3f675mfpscldc789q7yzdsgx71k0csf 3917775 3917774 2026-08-12T19:50:11Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Wikipedia:Igralište/Histon-modificirajući enzimi]]": Ustrajno [[Wikipedia:Čaraparko|čaraparenje]] ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3917749 wikitext text/x-wiki  [[File:The basic unit of chromatin organization is the nucleosome, which comprises 147 bp of DNA wrapped ar.jpg|thumb|upright=1.25|[[DNK]] omotava se oko [[histon]]a i formira [[nukleosom]]e. Nukleosomi su prikazani kao "kuglice na niti" s razlikom između [[euhromatin]]a i [[heterohromatin]]a.]] [[File:Basic units of chromatin structure.svg|thumb|upright=1.0| Osnovne jedinice strukture [[hromatin]]a.]] '''Histon-modificirajući enzimi''' jesu [[enzimi]] uključeni u [[posttranslacijska modifikacija|modifikaciju]] [[histon]]skih [[supstrat (biohemija)|supstrata]] nakon [[Translacija (biologija)|translacije proteina]] i utiču na ćelijske procese uključujući [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan MA, Shilatifard A |date=December 2020 |title=Reevaluating the roles of histone-modifying enzymes and their associated chromatin modifications in transcriptional regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41588-020-00736-4 |journal=Nature Genetics |volume=52 |issue=12 |pages=1271–1281 |doi=10.1038/s41588-020-00736-4 |pmid=33257899 |s2cid=227242638|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vinayachandran |first1=V |display-authors=et al |date=14 February 2018 |title=Widespread and precise reprogramming of yeast protein-genome interactions in response to heat shock |url=https://genome.cshlp.org/content/28/3/357 |journal=Genome Research |volume=28 |issue=3 |pages=357–366 |doi=10.1101/gr.226761.117 |pmid=29444801|pmc=5848614 }}</ref> Da bi se sigurno pohranio [[eukarioti|eukariotski]] [[genom]], [[DNK]] je omotana oko četiri osnovna [[histon]]ska [[proteina]] (H3, H4, H2A, H2B), koji se zatim spajaju i formiraju [[nukleosom]]e. Ovi nukleosomi dalje se savijaju u visoko kondenzovani [[hromatin]], što čini genetički materijal organizma daleko manje dostupnim faktorima potrebnim za [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]], [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i [[popravka DNK|popravku DNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = McGinty RK, Tan S | title = Nucleosome structure and function | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2255–2273 | date = March 2015 | pmid = 25495456 | pmc = 4378457 | doi = 10.1021/cr500373h }}</ref><ref name=":17"/> Nakon toga, eukariotski organizmi razvili su složene mehanizme za prevazilaženje ove represivne barijere koju nameće [[hromatin]], putem [[modifikacija histona]], vrste [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] koja obično uključuje [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] određenih grupa za histonske ostatke. Nakon što se dodaju histonu, ove grupe (direktno ili indirektno) izazivaju ili labavu i otvorenu histonsku konformaciju, [[euhromatin]], ili čvrstu i zatvorenu histonsku konformaciju, [[heterohromatin]]. Euhromatin označava aktivnu [[Transkripcija (biologija)|transkripciju]] i [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], jer lagano pakovanje histona na ovaj način omogućava ulazak proteinima uključenim u proces transkripcije. Kao takav, čvrsto pakovani heterohromatin označava odsustvo trenutne ekspresije gena.<ref name=":17">{{cite journal | vauthors = Kouzarides T | title = Chromatin modifications and their function | journal = Cell | volume = 128 | issue = 4 | pages = 693–705 | date = February 2007 | pmid = 17320507 | doi = 10.1016/j.cell.2007.02.005 | s2cid = 11691263 | doi-access = free }}</ref>   Iako postoji nekoliko različitih posttranslacijskih modifikacija za histone, četiri najčešće modifikacije histona uključuju [[acetilacija|acetilaciju]] i deacetilaciju histona,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Sterner DE, Berger SL | title = Acetylation of histones and transcription-related factors | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 64 | issue = 2 | pages = 435–459 | date = June 2000 | pmid = 10839822 | pmc = 98999 | doi = 10.1128/MMBR.64.2.435-459.2000 }}</ref> [[Metilacija histona|metilaciju]],<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Reinberg D | title = Transcription regulation by histone methylation: interplay between different covalent modifications of the core histone tails | journal = Genes & Development | volume = 15 | issue = 18 | pages = 2343–2360 | date = September 2001 | pmid = 11562345 | doi = 10.1101/gad.927301 | doi-access = free }}</ref> [[fosforilacija|fosforilaciju]]<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Nowak SJ, Corces VG |date=April 2004 |title=Phosphorylation of histone H3: a balancing act between chromosome condensation and transcriptional activation |url=https://www.cell.com/trends/genetics/fulltext/S0168-9525(04)00045-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0168952504000459%3Fshowall%3Dtrue |journal=Trends in Genetics |volume=20 |issue=4 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.tig.2004.02.007 |pmid=15041176|url-access=subscription }}</ref> i [[ubikvitinacija| ubikvitinaciju]].<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Shilatifard A |year=2006 |title=Chromatin modifications by methylation and ubiquitination: implications in the regulation of gene expression |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=75 |pages=243–269 |doi=10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |pmid=16756492|url-access=subscription }}</ref> Histon-modificirajući enzimi koji induciraju modifikaciju (npr. dodaju [[funkcionalna grupa| funkcionalnu grupu]]) nazivaju se pisačima, dok se enzimi koji vraćaju modifikacije nazivaju brisačima. Nadalje, postoje mnoge neuobičajene modifikacije histona, uključujući [[O-GlcNAc|''O''-GlcNAcilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Sakabe K, Wang Z, Hart GW | title = Beta-N-acetylglucosamine (O-GlcNAc) is part of the histone code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 46 | pages = 19915–19920 | date = November 2010 | pmid = 21045127 | pmc = 2993388 | doi = 10.1073/pnas.1009023107 | bibcode = 2010PNAS..10719915S | doi-access = free }}</ref> [[SUMO-protein|sumoilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Nathan D, Ingvarsdottir K, Sterner DE, Bylebyl GR, Dokmanovic M, Dorsey JA, Whelan KA, Krsmanovic M, Lane WS, Meluh PB, Johnson ES, Berger SL | display-authors = 6 | title = Histone sumoylation is a negative regulator in Saccharomyces cerevisiae and shows dynamic interplay with positive-acting histone modifications | journal = Genes & Development | volume = 20 | issue = 8 | pages = 966–976 | date = April 2006 | pmid = 16598039 | pmc = 1472304 | doi = 10.1101/gad.1404206 }}</ref> [[ADP-ribozilacija| ADP-ribozilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Hassa PO, Haenni SS, Elser M, Hottiger MO | title = Nuclear ADP-ribosylation reactions in mammalian cells: where are we today and where are we going? | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 70 | issue = 3 | pages = 789–829 | date = September 2006 | pmid = 16959969 | pmc = 1594587 | doi = 10.1128/MMBR.00040-05 }}</ref> [[citrullination]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T | display-authors = 6 | title = Histone deimination antagonizes arginine methylation | journal = Cell | volume = 118 | issue = 5 | pages = 545–553 | date = September 2004 | pmid = 15339660 | doi = 10.1016/j.cell.2004.08.020 | s2cid = 8948511 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wang Y, Wysocka J, Sayegh J, Lee YH, Perlin JR, Leonelli L, Sonbuchner LS, McDonald CH, Cook RG, Dou Y, Roeder RG, Clarke S, Stallcup MR, Allis CD, Coonrod SA |date=October 2004 |title=Human PAD4 regulates histone arginine methylation levels via demethylimination |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101400 |journal=Science |volume=306 |issue=5694 |pages=279–283 |bibcode=2004Sci...306..279W |doi=10.1126/science.1101400 |pmid=15345777 |s2cid=1579362|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sams |first1=K.L |last2=Mukai |first2=C |last3=Marks |first3=B.A |last4=Mittal |first4=C |last5=Demeter |first5=E.A |last6=Nelissen |first6=S |last7=Grenier |first7=J.K |last8=Tate |first8=A.E |last9=Ahmed |first9=F |last10=Coonrod |first10=S.A |title=Delayed puberty, gonadotropin abnormalities and subfertility in male Padi2/Padi4 double knockout mice |journal=Reprod Biol Endocrinol |date=October 2022 |volume=20 |issue=1 |page=150 |doi=10.1186/s12958-022-01018-w |pmid=36224627 |pmc=9555066 |doi-access=free }}</ref> i [[prolin-izomerizacija|prolin-izomerizaciju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Nelson CJ, Santos-Rosa H, Kouzarides T | title = Proline isomerization of histone H3 regulates lysine methylation and gene expression | journal = Cell | volume = 126 | issue = 5 | pages = 905–916 | date = September 2006 | pmid = 16959570 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.026 | s2cid = 17789997 | doi-access = free }}</ref> Za detaljan primjer modifikacija histona u regulaciji transkripcije pogledajte [[Kontrola RNK-polimeraze strukturom hromatina]] i tabelu "[[Histon]]".   == Uobičajene modifikacije histona == Četiri uobičajene modifikacije histona i njihovi odgovarajući enzimi za pisanje i brisanje prikazani su u tabeli ispod.<ref name=":5"/><ref name=":18"/><ref name=":19" /><ref name=":6" /><ref name=":22">{{cite journal | vauthors = Rossetto D, Avvakumov N, Côté J | title = Histone phosphorylation: a chromatin modification involved in diverse nuclear events | journal = Epigenetics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 1098–1108 | date = October 2012 | pmid = 22948226 | pmc = 3469451 | doi = 10.4161/epi.21975 }}</ref><ref name=":23" /><ref name=":24" /><ref name=":26" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija]] |[[Histon-acetiltransferaza|Histon-acetiltransferaze (HAT)]] |[[Histon-deacetilaza|Histon-deacetilaze (HDAC)]] |Povećava transkripciju gena |- |[[Metilacija histona|Metilacija]] |[[Histon-metiltransferaza|Histon-metiltransferaze (HMT)]] |Histonske [[demetilaza|demetilaze]] (KDM) |Povećava ili smanjuje transkripciju gena |- |[[Fosforilacija proteina|Fosforilacija]] |[[Proteinska kinaza|Proteinske kinaze (PTK)]] |[[Proteinska fosfataza|Proteinske fosfataze (PP)]] |Povećava transkripciju gena i ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[ćelijska dioba|dioba ćelija]] |- |[[Ubikvitinacija]] |[[Ubikvitin-ligaza]] |[[Deubikvitinirajući enzim|Deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju gena i ima ulogu u popravci DNK |} === Acetilacija === [[Datoteka:Histone acetylation and deacetylation.jpg|thumb|upright=1.15|Dinamičko stanje acetilacije/deacetilacije histona regulirano je enzimima [[Histon-acetiltransferaza|HAT]] i [[Histon-deacetilaza|HDAC]]; acetilacija histona mijenja dostupnost hromatina.]] [[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija histona]], ili dodavanje [[acetilna grupa|acetilne grupe]] histonima, olakšava se [[Histon-acetiltransferaza|histonskim acetiltransferazama (HAT)]] koje ciljaju ostatke [[lizin|lizina (K)]] na [[N-terminal]]nom repu histona. [[Histon-deacetilaza|Histonske deacetilaze (HDAC)]] olakšavaju uklanjanje takvih grupa. Pozitivno naelektrisanje na histonu  uvijek se neutralizira nakon acetilacije, stvarajući [[euhromatin]], koji povećava transkripciju i ekspresiju ciljnog gena.<ref name=":5">{{cite journal |vauthors=Gräff J, Tsai LH |date=February 2013 |title=Histone acetylation: molecular mnemonics on the chromatin |url=https://www.nature.com/articles/nrn3427 |journal=Nature Reviews. Neuroscience |volume=14 |issue=2 |pages=97–111 |doi=10.1038/nrn3427 |pmid=23324667 |s2cid=205508482|url-access=subscription }}</ref> Lizinski ostaci 9, 14, 18 i 23 osnovnog histona H3 i ostaci 5, 8, 12 i 16 histona H4  svi su meta acetilacije.<ref name=":18">{{cite journal |vauthors=Roth SY, Denu JM, Allis CD |date=2001-06-01 |title=Histone acetyltransferases |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=70 |issue=1 |pages=81–120 |doi=10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |pmid=11395403|url-access=subscription }}</ref><ref name=":19">{{Cite book|last1=Voet|first1=D|title=Biochemistry|last2=Voet|first2=JG|publisher=John Wiley & Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-19350-0|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.}}</ref>   === Metilacija === [[Metilacija histona]] uključuje dodavanje [[metil grupa]] histonima, prvenstveno na ostatke [[lizin|lizin (K)]] ili [[arginin|arginin (R)]]. Dodavanje i uklanjanje metil grupa vrši se pomoću [[Histon-metiltransferaza|histonskih metiltransferaza (HMT)]] i histonskih [[demetilaza]] (KDM), respektivno. [[Metilacija]] histona je odgovorna za aktivaciju ili represiju gena, ovisno o ciljnom mjestu, i igra važnu ulogu u razvoju i [[učenje||učenju]].<ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Jambhekar A, Dhall A, Shi Y | title = Roles and regulation of histone methylation in animal development | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 625–641 | date = October 2019 | pmid = 31267065 | doi = 10.1038/s41580-019-0151-1 | pmc = 6774358 }}</ref>   === Fosforilacija=== [[Slika:General structural formula of phosphoryl group.svg|thumb|upright=0.7.0|[[Fosforilna grupa]] prikazana je plavom bojom.]] [[Fosforilacija proteina|Fosforilacija histona]]  javlja se kada se [[fosforilna grupa]] doda [[histon]]u. [[Protein-kinaza|Protein-kinaze (PTK)]] katalizuju fosforilaciju histona, a [[Protein-fosfataza|proteinske fosfataze (PP)]] katalizuju defosforilaciju histona. Slično kao i acetilacija histona, fosforilacija histona neutralizira pozitivni naboj na histonima, što inducira [[euhromatin]] i povećava ekspresiju gena. [[Fosforilacija]] histona  događa se na ostacima [[aminokiselina|aminokiselina]] [[serin|serina (S)]], [[treonin|treonina (T)]] i [[tirozin|tirozina (Y)]]  uglavnom u [[N-terminal]]nim histonskim repovima. Dodatno, utvrđeno je da fosforilacija histona ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[kondenzacija hromatina|kondenzaciji hromatina]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]].<ref name=":22"/> Jedan takav primjer je fosforilacija S139 na [[H2AFX|H2AX]] histonima, koja je potrebna za popravak [[dvostruki prekid|dvostrukih prekida]] u [[DNK]].<ref name=":22" />   === Ubikvitinacija === [[Ubikvitin]]acija je posttranslacijska modifikacija koja uključuje dodavanje [[Ubikvitin|ubikvitinskih proteina]] na ciljne proteine. Histoni su često ubikvitinirani s jednom molekulom ubikvitina (monoubikvitinacija), ali se mogu modificirati i s ubikvitinskim lancima (poliubikvitinacija), a oba mogu imati različite efekte na transkripciju gena.<ref name=":23">{{Citation|last1=Guo|first1=Hui Jun|title=Biochemistry, Ubiquitination|date=2021|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556052/|work=StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=32310512|access-date=2021-12-02|last2=Tadi|first2=Prasanna}}</ref> [[Ubikvitin-ligaza|Ubikvitin ligaze]] dodaju ove ubikvitinske proteine ​​dok [[Deubikvitinirajući enzim|deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] uklanjaju ove grupe.<ref name=":24">{{cite journal | vauthors = Smeenk G, Mailand N | title = Writers, Readers, and Erasers of Histone Ubiquitylation in DNA Double-Strand Break Repair | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 122 | date = 2016-06-28 | pmid = 27446204 | pmc = 4923129 | doi = 10.3389/fgene.2016.00122 | doi-access = free }}</ref> Ubikvitinacija histona H2A jezgra obično potiskuje ekspresiju gena jer sprječava metilaciju na H3K4, dok je ubikvitinacija H2B neophodna za metilaciju H3K4 i može dovesti i do aktivacije ili do represije gena. Osim toga, ubikvitinacija histona povezana je s održavanjem [[genom]]a, budući da je ubikvitinacija [[H2AFX|histona H2AX]] uključena u [[popravka DNK|oštećenje DNK]] prepoznavanjem  [[dvostruki prekid lanca|dvostrukih prekida lanca]] DNK.<ref name=":26">{{cite journal | vauthors = Ikura T, Tashiro S, Kakino A, Shima H, Jacob N, Amunugama R, Yoder K, Izumi S, Kuraoka I, Tanaka K, Kimura H, Ikura M, Nishikubo S, Ito T, Muto A, Miyagawa K, Takeda S, Fishel R, Igarashi K, Kamiya K | display-authors = 6 | title = DNA damage-dependent acetylation and ubiquitination of H2AX enhances chromatin dynamics | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 27 | issue = 20 | pages = 7028–7040 | date = October 2007 | pmid = 17709392 | pmc = 2168918 | doi = 10.1128/MCB.00579-07 }}</ref>   == Neuobičajene modifikacije histona == Dodatne rijetke modifikacije histona i njihovi efekti navedeni su u tabeli ispod.<ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref name=":14" /><ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Ryu KW, Kim DS, Kraus WL | title = New facets in the regulation of gene expression by ADP-ribosylation and poly(ADP-ribose) polymerases | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2453–2481 | date = March 2015 | pmid = 25575290 | pmc = 4378458 | doi = 10.1021/cr5004248 }}</ref><ref name=":32">{{cite journal | vauthors = Karch KR, Langelier MF, Pascal JM, Garcia BA | title = The nucleosomal surface is the main target of histone ADP-ribosylation in response to DNA damage | journal = Molecular BioSystems | volume = 13 | issue = 12 | pages = 2660–2671 | date = November 2017 | pmid = 29058739 | pmc = 5702540 | doi = 10.1039/c7mb00498b }}</ref><ref name=":15" /><ref name=":29">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T |date=September 2004 |title=Histone deimination antagonizes arginine methylation |journal=Cell |volume=118 |issue=5 |pages=545–553 |doi=10.1016/j.cell.2004.08.020 |pmid=15339660 |s2cid=8948511|doi-access=free }}</ref><ref name=":33">{{cite journal | vauthors = Zhu D, Zhang Y, Wang S | title = Histone citrullination: a new target for tumors | journal = Molecular Cancer | volume = 20 | issue = 1 | page = 90 | date = June 2021 | pmid = 34116679 | pmc = 8192683 | doi = 10.1186/s12943-021-01373-z | doi-access = free }}</ref><ref name=":30">{{cite journal | vauthors = Darrah E, Andrade F | title = Rheumatoid arthritis and citrullination | journal = Current Opinion in Rheumatology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 72–78 | date = January 2018 | pmid = 28937414 | pmc = 5848217 | doi = 10.1097/BOR.0000000000000452 }}</ref><ref name=":16" /><ref name=":27" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[O-GlcNAc]]ilacija |[[Protein O-GlcNAc-transferaza|O-GlcNAc transferaza (OGT)]] |[[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaza (OGA)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju posredovanjem dodatnih modifikacija histona |- |[[Sumoilacija]] |E3 SUMO ligaze |SUMO-specifične proteaze |Povećava ili smanjuje transkripciju i igra ulogu u popravci DNK |- |[[ADP-ribozilacija]] |[[Poli (ADP-riboza) polimeraza|Poli-ADP riboza polimeraza]] 1 (PARP-1) |(Adp-ribozil)hidrolaze ARH1 i ARH3 |Smanjuje transkripciju prilikom označavanja specifičnih mjesta DNK za popravak |- |[[Citrulinacija]] | [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaza]] 4 (PAD4) | Nema poznatog brisača | Smanjuje transkripciju uklanjanjem mjesta metilacije |- |[[Izomerizacija prolina u epigenetici|Izomerizacija prolina]] | Fpr4 | Fpr4 | Povećava ili smanjuje transkripciju prebacivanjem između izomera H3P38 (trans i cis respektivno) |} === O-GlcNAcilacija === [[File:O-GlcNAc clear red.png|thumb|[[O-GlcNAc]]ilirani [[treonin]]ski ostatak. [[GlcNAc]] dio je prikazan crvenom bojom, dok je modificirani treonin prikazan crnom.]] Poznato je da prisustvo [[O-GlcNAc|O-GlcNAcilacije (O-GlcNAc)]] na histonskim ostacima [[Serin|serin (S)]] i [[Treonin|treonin (T)]] posreduje u drugim [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskim modifikacijama]] histona. Dodavanje i uklanjanje [[GlcNAc]] grupa vrši se pomoću [[Protein O-GlcNAc transferaza|O-GlcNAc transferaze (OGT)]], odnosno [[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaze (OGA)]]. Iako je razumijevanje ovih procesa ograničeno, utvrđeno je da GlcNAcilacija S112 na osnovnom histonu H2B podstiče monoubikvitinaciju K120.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Fujiki R, Hashiba W, Sekine H, Yokoyama A, Chikanishi T, Ito S, Imai Y, Kim J, He HH, Igarashi K, Kanno J, Ohtake F, Kitagawa H, Roeder RG, Brown M, Kato S | display-authors = 6 | title = GlcNAcylation of histone H2B facilitates its monoubiquitination | journal = Nature | volume = 480 | issue = 7378 | pages = 557–560 | date = November 2011 | pmid = 22121020 | doi = 10.1038/nature10656 | pmc = 7289526 | bibcode = 2011Natur.480..557F }}</ref> Slično tome, OGT povezuje se sa kompleksom [[faktor ćelije domaćina C1|HCF1]] koji interreaguje sa [[BAP1]], kako bi posredovao u deubikvitinaciji H2A. OGT je također uključen u trimetilaciju H3K27 i stvara korepresorski kompleks koji promovira deacetilaciju histona nakon vezivanja za [[SIN3A]].<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Yang X, Qian K | title = Protein O-GlcNAcylation: emerging mechanisms and functions | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 7 | pages = 452–465 | date = July 2017 | pmid = 28488703 | doi = 10.1038/nrm.2017.22 | pmc = 5667541 }}</ref>   === Sumoilacija === [[Sumoilacija|SUMOilacija]]  odnosi se na dodavanje [[SUMO-protein|proteina malog ubikvitinu sličnog modifikatora (SUMO)]] na histone. SUMOilacija uključuje [[kovalentna veza|kovalentne veze]] između SUMO proteina i ostataka [[lizin|lizina (K)]] na histonima i provodi se u [[SUMO-enzimi|tri glavna koraka]] pomoću tri odgovarajuća enzima: aktivacija putem SUMO E1, [[Konjugacija (višeznačna odrednica)|konjugacija]] putem SUMO E2 i [[Ligacija (genetika)|ligacija]] putem SUMO E3. Kod ljudi, SUMO E1 je identificiran kao [[Proteinski dimer|heterodimer]] [[SAE1]]/[[UBA2|SAE2]], SUMO E2 je poznat kao [[UBE2I]], a uloga SUMO E3 može biti [[Multiproteinski kompleks|multiproteinski kompleks]] koji ima nekoliko različitih enzima.<ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Gareau JR, Lima CD | title = The SUMO pathway: emerging mechanisms that shape specificity, conjugation and recognition | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 11 | issue = 12 | pages = 861–871 | date = December 2010 | pmid = 21102611 | pmc = 3079294 | doi = 10.1038/nrm3011 }}</ref>   SUMOilacija utiče na status [[hromatin]]a (labavost) histona i utiče na sastavljanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] na genetičim [[promotor (genetika)|promotorima]], što dovodi do transkripcijske represije ili aktivacije, ovisno o supstratu.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Lyst MJ, Stancheva I | title = A role for SUMO modification in transcriptional repression and activation | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 35 | issue = Pt 6 | pages = 1389–1392 | date = December 2007 | pmid = 18031228 | pmc = 2871292 | doi = 10.1042/BST0351389 }}</ref> SUMOilacija također ima ulogu u glavnim putevima popravke DNK, kao što su [[popravka ekscizijom baza]], [[popravka ekscizijom nukleotida]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i popravka [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] . Osim toga, SUMOilacija olakšava [[popravka DNK|translezijsku sintezu]] sklonu greškama.<ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Jalal D, Chalissery J, Hassan AH | title = Genome maintenance in Saccharomyces cerevisiae: the role of SUMO and SUMO-targeted ubiquitin ligases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = 5 | pages = 2242–2261 | date = March 2017 | pmid = 28115630 | pmc = 5389695 | doi = 10.1093/nar/gkw1369 }}</ref>   === ADP-ribozilacija === [[File:ADP ribose.svg|thumb|upright=1.15|[[adenozin difosfat-riboza|Adenozin difosfat-ribozna]] grupa.]] [[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilacija (ADPr)]] definiše dodavanje jedne ili više [[Adenozin difosfat-riboza|adenozin difosfat riboza (ADP-riboza) grupa]] na [[protein]].<ref name=":14">{{cite journal |vauthors=Ziegler M |date=March 2000 |title=New functions of a long-known molecule. Emerging roles of NAD in cellular signaling |journal=European Journal of Biochemistry |volume=267 |issue=6 |pages=1550–1564 |doi=10.1046/j.1432-1327.2000.01187.x |pmid=10712584|doi-access=free }}</ref> ADPr  važan je mehanizam u [[Regulaciji ekspresije gena|regulaciji gena]] koji utiče na organizaciju hromatina, vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] i [[prerada RNK|obradu iRNK]] putem [[enzim poli (ADP-riboza) polimeraza|poli-ADP riboza-polimeraze (PARP)]]. Postoje više vrsta PARP proteina, ali potklasa DNK-zavisnih PARP proteina, uključujući PARP-1, PARP-2 i PARP-3, interreaguje sa histonom.<ref name=":4" /> Enzim PARP-1 najistaknutiji je od ova tri proteina u kontekstu regulacije gena i interaguje sa svih pet histonskih proteina.<ref name=":32"/> Poput PARP-ova 2 i 3, [[kataliza|katalitska]] aktivnost PARP-1  aktivira se diskontinuiranom [[fragmentacija DNK|fragmentima DNK]], fragmentima DNK sa [[jednolančani prekid|prekidima jednog lanca]]. PARP-1 veže histone blizu ose gdje DNK ulazi i izlazi iz [[nukleosom]]a, a dodatno interreaguje s brojnim proteinima povezanim s hromatinom, što omogućava indirektno povezivanje s [[hromatin]]om.<ref name=":4"/> Nakon vezivanja za hromatin, PARP-1 proizvodi represivne histonske oznake koje mogu promijeniti [[konformacijska promjena|konformacijsko stanje]] histona i inhibirati ekspresiju gena, tako da se može odvijati [[popravka DNK]]. Drugi putevi regulacije transkripcije putem PARP-1 uključuju djelovanje feaktora kao što je [[transkripcijski koregulator]], regulaciju [[RNK]] i modulaciju [[metilacija DNK|metilacije DNK]]] putem inhibicije [[DNK- metiltransferaza|DNK- metiltransferaze]] [[DNMT1|Dnmt1]].<ref name=":4"/><ref name=":15">{{cite journal | vauthors = Rack JG, Ariza A, Drown BS, Henfrey C, Bartlett E, Shirai T, Hergenrother PJ, Ahel I | display-authors = 6 | title = (ADP-ribosyl)hydrolases: Structural Basis for Differential Substrate Recognition and Inhibition | journal = Cell Chemical Biology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1533–1546.e12 | date = December 2018 | pmid = 30472116 | doi = 10.1016/j.chembiol.2018.11.001 | pmc = 6309922 }}</ref>   === Citrulinacija === [[File:Citrullination.svg|thumb|TAminokiselina [[arginin]] (lijevo)  pretvara se u [[citrulin]] (desno), putem procesa citrulinacije.]] [[Citrulinacija]], ili deiminacija,  proces je kojim se [[aminokiselina]] [[arginin|arginin (R)]] pretvara u [[citrulin]]. [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaze (PAD)]] zamjenjuju [[ketimin]] sku grupu arginina sa [[keton]]skom grupom, da bi se formirao citrulin. PAD4 jeste [[deaminaza]] uključena u modifikaciju histona i pretvara arginin u citrulin na histonima H3 i H4; Budući da je arginin [[metilacija histona|metilacija]] na ovim histonima važan za transkripcijsku aktivaciju, citrulinacija određenih ostataka može uzrokovati eventualni gubitak metilacije, što dovodi do smanjene transkripcije gena;<ref name=":29"/> specifična citrulinacija ostataka H3R2, H3R8, H3R17 i H3R26 identificirana je u ćelijama raka dojke.<ref name=":33"/> Prema istraživanju provedenom 2019. godine, smatra se da je ovaj proces nepovratan.<ref name=":30"/>   === Izomerizacija prolina === [[File:Proline-cis-trans-isomerisation.svg|thumb|upright=1.2|Prolinska [[Cis-trans izomerizam|trans-cis izomerizacija]] pomoću enzima [[Prolil-izomeraza|PPIaza]].]] [[Izomerizacija]] uključuje transformaciju molekule, tako da usvoji drugačiju strukturnu konformaciju; Izomerizacija prolina ima integralnu ulogu u modifikaciji histonskih repova.<ref name=":16">{{cite journal | vauthors = Sadakierska-Chudy A, Filip M | title = A comprehensive view of the epigenetic landscape. Part II: Histone post-translational modification, nucleosome level, and chromatin regulation by ncRNAs | journal = Neurotoxicity Research | volume = 27 | issue = 2 | pages = 172–197 | date = February 2015 | pmid = 25516120 | pmc = 4300421 | doi = 10.1007/s12640-014-9508-6 }}</ref> Fpr4 je [[Prolil-izomeraza|enzim prolil izomeraze (PPIase)]] koji pretvara [[aminokiselina|aminokiselinu]] [[prolin|prolin (P)]] na histonima između [[Cis-trans izomerizma|cis i trans konformacija]]. Dok Fpr4 ima [[katalitsku aktivnost]] na brojnim prolinima na [[N-terminal]]noj regiji središnjeg histona H3 (P16, P30 i P38), najlakše se veže za P38.<ref name=":27">{{cite journal | vauthors = Monneau YR, Soufari H, Nelson CJ, Mackereth CD | title = Structure and activity of the peptidyl-prolyl isomerase domain from the histone chaperone Fpr4 toward histone H3 proline isomerization | language = English | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 288 | issue = 36 | pages = 25826–25837 | date = September 2013 | pmid = 23888048 | doi = 10.1074/jbc.M113.479964 | pmc = 3764789 | doi-access = free }}</ref> H3P38 se nalazi blizu ostatka [[lizin|lizin (K)]] H3K36, a promjene u P38 mogu uticati na status [[metilacija histona|metilacije]] K36. Dva moguća dostupna [[izomer]]a P38, cis i trans, uzrokuju različite efekte koji su međusobno suprotni. Cis položaj inducira kompaktne histone i smanjuje sposobnost proteina da se vežu za [[DNK]], čime se sprečava [[metilacija]] K36 i smanjuje transkripcija gena. Suprotno tome, trans položaj P38 promovira otvoreniju konformaciju histona, omogućavajući metilaciju K36 i dovodeći do povećane transkripcije gena.<ref name=":16"/>   == Klinički značaj==   ===Kancer === Promjene u funkcijama enzima koji modificiraju histone dereguliraju kontrolu procesa baziranih na [[hromatin]]u, što u konačnici dovodi do [[onkogen]]e transformacije i [[kancer|raka]].<ref>{{Citation|last1=Sawan|first1=Carla |date=2010-01-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123808660600034|series=Advances in Genetics|volume=70|pages=57–85|editor-last=Herceg|editor-first=Zdenko |publisher=Academic Press|language=en|access-date=2021-12-03|last2=Herceg|first2=Zdenko|title=Epigenetics and Cancer, Part A |chapter=Histone Modifications and Cancer |doi=10.1016/B978-0-12-380866-0.60003-4|pmid=20920745|isbn=978-0-12-380866-0|editor2-last=Ushijima|editor2-first=Toshikazu|url-access=subscription}}</ref> I [[metilacija DNK]] i modifikacije histona pokazuju obrasce distribucije u ćelijama raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Audia JE, Campbell RM | title = Histone Modifications and Cancer | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 8 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27037415 | pmc = 4817802 | doi = 10.1101/cshperspect.a019521 }}</ref><ref name=":31">{{cite journal | vauthors = Kurdistani SK | title = Histone modifications as markers of cancer prognosis: a cellular view | journal = British Journal of Cancer | volume = 97 | issue = 1 | pages = 1–5 | date = July 2007 | pmid = 17592497 | doi = 10.1038/sj.bjc.6603844 | pmc = 2359665 }}</ref> Ove [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene mogu se pojaviti u različitim fazama [[tumourigeneza|tumourigeneze]] i tako doprinijeti i razvoju i/ili progresiji raka.<ref name=":31"/>   === Ostala istraživanja === Pokazalo se da nedostatak [[vitamin B12|vitamina B12]] kod miševa mijenja ekspresiju enzima koji modificiraju histone u mozgu, što dovodi do promjena u ponašanju i [[Epigenetika|epigenetičkog]] reprogramiranja.<ref>{{cite journal |vauthors=Saraswathy KN, Ansari SN, Kaur G, Joshi PC, Chandel S |date=April 2019 |title=Association of vitamin B12 mediated hyperhomocysteinemia with depression and anxiety disorder: A cross-sectional study among Bhil indigenous population of India |url=https://clinicalnutritionespen.com/article/S2405-4577(18)30626-0/fulltext |journal=Clinical Nutrition ESPEN |volume=30 |pages=199–203 |doi=10.1016/j.clnesp.2019.01.009 |pmid=30904222 |s2cid=85497723|url-access=subscription }}</ref> Dokazi također pokazuju važnost [[histon- deacetilaza|HDAC]] u regulaciji [[metabolizam lipida|metabolizma lipida]] i drugih metaboličkih puteva koji igraju ulogu u [[patofiziologija|patofiziologiji]] metaboličkih poremećaja.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ferrari A, Fiorino E, Giudici M, Gilardi F, Galmozzi A, Mitro N, Cermenati G, Godio C, Caruso D, De Fabiani E, Crestani M |date=November 2012 |title=Linking epigenetics to lipid metabolism: focus on histone deacetylases |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/09687688.2012.729094 |journal=Molecular Membrane Biology |volume=29 |issue=7 |pages=257–266 |doi=10.3109/09687688.2012.729094 |pmid=23095054 |s2cid=39956339|url-access=subscription }}</ref>   == Također pogledajte == * [[DNK]] * [[Histon]] * [[Nukleosom]] * [[Hromatin]] * [[Euhromatin]] * [[Heterokromatin]] * [[Acetilacija i deacetilacija histona]] * [[Metilacija histona]] * [[Fosforilacija proteina]] * [[Ubikvitin]] * [[O-GlcNAc]] * [[Sumoilacija]] * [[ADP-ribozilacija]] * [[Citrulinacija]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{DEFAULTSORT:Histone-Modifying Enzymes}} [[Kategorija:Epigenetika]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Enzimi]]     3f675mfpscldc789q7yzdsgx71k0csf 4 536545 3917750 2026-08-12T16:17:20Z Bombashluk 184635 Nova stranica: [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''[[geometrijski izomerizam]]''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '"''cis'''" i "'''trans'''" potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:e... 3917750 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''[[geometrijski izomerizam]]''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '"''cis'''" i "'''trans'''" potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''</ref> U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini "'''sin'''" i "'''anti'''". Prema [[IUPAC]], "geometrijski izomerij" je zastarjeli sinonim za "cis"–"trans" izomerij".<ref>{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}</ref> ''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.<ref>{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}</ref> == Organska hemija == Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.<ref name="Reusch10">{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}</ref> Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan |} === Poređenje fizičkih svojstava === ''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva. Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]]. {| class="wikitable skin-invert-image" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]] |- |''cis''-2-penten||''trans''-2-penten |- |[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]] |- |''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten |} Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.<ref>{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}</ref> Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}</ref> U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione silame|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadrupolni moment]]). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]] |- |''cis''-butendioinska kiselina <br> ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina <br> ([[fumarna kiselina]]) |- |[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]] |- style="text-align:center;" |''cis''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[elaidinska kiselina]]) |} Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita. {| class="wikitable" |+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}} |- ! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina |- | boja || bijela || bijela |- | tačka topljenja, °C || 130 || 286 |- | rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7 |- | [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK_a1 || 1,90 || 3,03 |} Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi. Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja. U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}</ref> zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana. Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.<ref name="march">{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}</ref> [[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (³''J''_HH), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.<ref>{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}</ref> ==== Stabilnost ==== Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.<ref name="march"/> U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.<ref>{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}</ref> Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].<ref>{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}</ref> === ''E''–''Z'' notacija === {{Glavni|E–Z notacija}} [[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]] U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri– i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu. ''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači "zajedno". ''E'' (od njemačkog entgegen znači "suprotstavljen" u smislu "suprotan". To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''. Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni). ==== Nedefinirana stereohemija alkena ==== Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.<ref name="IUPAC-2006">{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}</ref> [[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]] == Neorganska hemija == ''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima. === Diazeni === [[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-diazen || ''cis''-diazen |} === Koordinacijski kompleksi === [[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. [[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]] Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH₃)₂Cl₂, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi. {{multiple image | align = right | image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ i ''trans''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺}} Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX₄Y₂, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co. Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX₃Y₃ kompleksima je [[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]]. == Također pogledajte == * [[Hiralnost (hemija)]] * [[Deskriptor (hemija)]] * [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]] * [[Izomer]] * [[Strukturni izomerizam]] * [[Trans-masti]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of "stereoisomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of "geometric isomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of "''cis''–''trans'' isomers"] {{Navkutija stereohemija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}} [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Izomerizam]] [[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]] hqoxeoke34denvmqoj4b9cd9ioo5n3i 3917752 3917750 2026-08-12T16:21:08Z Bombashluk 184635 3917752 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''geometrijski izomerizam''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''cis''' i '''trans''' potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''</ref> U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini "'''sin'''" i "'''anti'''". Prema [[IUPAC]], "geometrijski izomerij" je zastarjeli sinonim za "cis"–"trans" izomerij".<ref>{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}</ref> ''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.<ref>{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}</ref> == Organska hemija == Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.<ref name="Reusch10">{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}</ref> Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan |} === Poređenje fizičkih svojstava === ''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva. Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]]. {| class="wikitable skin-invert-image" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]] |- |''cis''-2-penten||''trans''-2-penten |- |[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]] |- |''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten |} Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.<ref>{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}</ref> Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}</ref> U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione silame|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadrupolni moment]]). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]] |- |''cis''-butendioinska kiselina <br> ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina <br> ([[fumarna kiselina]]) |- |[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]] |- style="text-align:center;" |''cis''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[elaidinska kiselina]]) |} Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita. {| class="wikitable" |+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}} |- ! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina |- | boja || bijela || bijela |- | tačka topljenja, °C || 130 || 286 |- | rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7 |- | [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK_a1 || 1,90 || 3,03 |} Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi. Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja. U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}</ref> zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana. Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.<ref name="march">{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}</ref> [[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (³''J''_HH), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.<ref>{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}</ref> ==== Stabilnost ==== Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.<ref name="march"/> U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.<ref>{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}</ref> Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].<ref>{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}</ref> === ''E''–''Z'' notacija === {{Glavni|E–Z notacija}} [[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]] U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri– i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu. ''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači "zajedno". ''E'' (od njemačkog entgegen znači "suprotstavljen" u smislu "suprotan". To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''. Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni). ==== Nedefinirana stereohemija alkena ==== Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.<ref name="IUPAC-2006">{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}</ref> [[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]] == Neorganska hemija == ''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima. === Diazeni === [[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-diazen || ''cis''-diazen |} === Koordinacijski kompleksi === [[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. [[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]] Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH₃)₂Cl₂, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi. {{multiple image | align = right | image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ i ''trans''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺}} Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX₄Y₂, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co. Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX₃Y₃ kompleksima je [[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]]. == Također pogledajte == * [[Hiralnost (hemija)]] * [[Deskriptor (hemija)]] * [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]] * [[Izomer]] * [[Strukturni izomerizam]] * [[Trans-masti]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of "stereoisomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of "geometric isomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of "''cis''–''trans'' isomers"] {{Navkutija stereohemija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}} [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Izomerizam]] [[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]] gik9kmvg78ggmtzul9tm7hkdifst08l 3917753 3917752 2026-08-12T16:24:01Z Bombashluk 184635 /* Stabilnost */ 3917753 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''geometrijski izomerizam''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''cis''' i '''trans''' potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''</ref> U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini "'''sin'''" i "'''anti'''". Prema [[IUPAC]], "geometrijski izomerij" je zastarjeli sinonim za "cis"–"trans" izomerij".<ref>{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}</ref> ''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.<ref>{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}</ref> == Organska hemija == Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.<ref name="Reusch10">{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}</ref> Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan |} === Poređenje fizičkih svojstava === ''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva. Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]]. {| class="wikitable skin-invert-image" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]] |- |''cis''-2-penten||''trans''-2-penten |- |[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]] |- |''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten |} Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.<ref>{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}</ref> Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}</ref> U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione silame|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadrupolni moment]]). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]] |- |''cis''-butendioinska kiselina <br> ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina <br> ([[fumarna kiselina]]) |- |[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]] |- style="text-align:center;" |''cis''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[elaidinska kiselina]]) |} Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita. {| class="wikitable" |+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}} |- ! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina |- | boja || bijela || bijela |- | tačka topljenja, °C || 130 || 286 |- | rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7 |- | [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK_a1 || 1,90 || 3,03 |} Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi. Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja. U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}</ref> zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana. Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.<ref name="march">{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}</ref> [[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (³''J''_HH), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.<ref>{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}</ref> ==== Stabilnost ==== Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.<ref name="march"/> U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.<ref>{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=J. Am. Chem. Soc.|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}</ref> Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].<ref>{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}</ref> === ''E''–''Z'' notacija === {{Glavni|E–Z notacija}} [[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]] U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri– i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu. ''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači "zajedno". ''E'' (od njemačkog entgegen znači "suprotstavljen" u smislu "suprotan". To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''. Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni). ==== Nedefinirana stereohemija alkena ==== Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.<ref name="IUPAC-2006">{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}</ref> [[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]] == Neorganska hemija == ''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima. === Diazeni === [[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-diazen || ''cis''-diazen |} === Koordinacijski kompleksi === [[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. [[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]] Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH₃)₂Cl₂, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi. {{multiple image | align = right | image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ i ''trans''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺}} Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX₄Y₂, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co. Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX₃Y₃ kompleksima je [[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]]. == Također pogledajte == * [[Hiralnost (hemija)]] * [[Deskriptor (hemija)]] * [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]] * [[Izomer]] * [[Strukturni izomerizam]] * [[Trans-masti]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of "stereoisomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of "geometric isomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of "''cis''–''trans'' isomers"] {{Navkutija stereohemija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}} [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Izomerizam]] [[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]] 18z5zd5p1k6rn4xv2ph7vtozor1vpul 3917772 3917753 2026-08-12T19:49:03Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Cis-trans izomerizam]] na [[Wikipedia:Igralište/Cis-trans izomerizam]] bez ostavljanja preusmjerenja 3917753 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''geometrijski izomerizam''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''cis''' i '''trans''' potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''</ref> U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini "'''sin'''" i "'''anti'''". Prema [[IUPAC]], "geometrijski izomerij" je zastarjeli sinonim za "cis"–"trans" izomerij".<ref>{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}</ref> ''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.<ref>{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}</ref> == Organska hemija == Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.<ref name="Reusch10">{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}</ref> Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan |} === Poređenje fizičkih svojstava === ''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva. Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]]. {| class="wikitable skin-invert-image" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]] |- |''cis''-2-penten||''trans''-2-penten |- |[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]] |- |''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten |} Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.<ref>{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}</ref> Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}</ref> U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione silame|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadrupolni moment]]). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]] |- |''cis''-butendioinska kiselina <br> ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina <br> ([[fumarna kiselina]]) |- |[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]] |- style="text-align:center;" |''cis''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[elaidinska kiselina]]) |} Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita. {| class="wikitable" |+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}} |- ! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina |- | boja || bijela || bijela |- | tačka topljenja, °C || 130 || 286 |- | rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7 |- | [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK_a1 || 1,90 || 3,03 |} Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi. Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja. U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}</ref> zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana. Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.<ref name="march">{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}</ref> [[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (³''J''_HH), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.<ref>{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}</ref> ==== Stabilnost ==== Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.<ref name="march"/> U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.<ref>{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=J. Am. Chem. Soc.|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}</ref> Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].<ref>{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}</ref> === ''E''–''Z'' notacija === {{Glavni|E–Z notacija}} [[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]] U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri– i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu. ''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači "zajedno". ''E'' (od njemačkog entgegen znači "suprotstavljen" u smislu "suprotan". To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''. Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni). ==== Nedefinirana stereohemija alkena ==== Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.<ref name="IUPAC-2006">{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}</ref> [[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]] == Neorganska hemija == ''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima. === Diazeni === [[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-diazen || ''cis''-diazen |} === Koordinacijski kompleksi === [[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. [[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]] Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH₃)₂Cl₂, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi. {{multiple image | align = right | image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ i ''trans''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺}} Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX₄Y₂, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co. Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX₃Y₃ kompleksima je [[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]]. == Također pogledajte == * [[Hiralnost (hemija)]] * [[Deskriptor (hemija)]] * [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]] * [[Izomer]] * [[Strukturni izomerizam]] * [[Trans-masti]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of "stereoisomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of "geometric isomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of "''cis''–''trans'' isomers"] {{Navkutija stereohemija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}} [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Izomerizam]] [[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]] 18z5zd5p1k6rn4xv2ph7vtozor1vpul 3917773 3917772 2026-08-12T19:49:20Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Wikipedia:Igralište/Cis-trans izomerizam]]": Ustrajno [[Wikipedia:Čaraparko|čaraparenje]] ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3917753 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''geometrijski izomerizam''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''cis''' i '''trans''' potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''</ref> U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini "'''sin'''" i "'''anti'''". Prema [[IUPAC]], "geometrijski izomerij" je zastarjeli sinonim za "cis"–"trans" izomerij".<ref>{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}</ref> ''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.<ref>{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}</ref> == Organska hemija == Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.<ref name="Reusch10">{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}</ref> Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan |} === Poređenje fizičkih svojstava === ''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva. Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]]. {| class="wikitable skin-invert-image" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]] |- |''cis''-2-penten||''trans''-2-penten |- |[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]] |- |''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten |} Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.<ref>{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}</ref> Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}</ref> U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione silame|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadrupolni moment]]). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]] |- |''cis''-butendioinska kiselina <br> ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina <br> ([[fumarna kiselina]]) |- |[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]] |- style="text-align:center;" |''cis''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[elaidinska kiselina]]) |} Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita. {| class="wikitable" |+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}} |- ! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina |- | boja || bijela || bijela |- | tačka topljenja, °C || 130 || 286 |- | rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7 |- | [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK_a1 || 1,90 || 3,03 |} Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi. Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja. U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}</ref> zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana. Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.<ref name="march">{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}</ref> [[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (³''J''_HH), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.<ref>{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}</ref> ==== Stabilnost ==== Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.<ref name="march"/> U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.<ref>{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=J. Am. Chem. Soc.|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}</ref> Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].<ref>{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}</ref> === ''E''–''Z'' notacija === {{Glavni|E–Z notacija}} [[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]] U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri– i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu. ''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači "zajedno". ''E'' (od njemačkog entgegen znači "suprotstavljen" u smislu "suprotan". To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''. Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni). ==== Nedefinirana stereohemija alkena ==== Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.<ref name="IUPAC-2006">{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}</ref> [[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]] == Neorganska hemija == ''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima. === Diazeni === [[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-diazen || ''cis''-diazen |} === Koordinacijski kompleksi === [[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. [[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]] Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH₃)₂Cl₂, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi. {{multiple image | align = right | image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ i ''trans''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺}} Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX₄Y₂, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co. Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX₃Y₃ kompleksima je [[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]]. == Također pogledajte == * [[Hiralnost (hemija)]] * [[Deskriptor (hemija)]] * [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]] * [[Izomer]] * [[Strukturni izomerizam]] * [[Trans-masti]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of "stereoisomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of "geometric isomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of "''cis''–''trans'' isomers"] {{Navkutija stereohemija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}} [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Izomerizam]] [[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]] 18z5zd5p1k6rn4xv2ph7vtozor1vpul 0 536546 3917751 2026-08-12T16:18:36Z Bombashluk 184635 Preusmjereno na [[Cis-trans izomerizam]] 3917751 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Cis-trans izomerizam]] 8fuisx0h65ddpgrhii4oedoepi9tc6a 0 536547 3917754 2026-08-12T16:32:17Z Bosancica by MK 173186 Novi članak 3917754 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bajer | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Fuzine Bajer.jpg | slika_veličina = | alt = Pogled na Bajer iz Fužina | opis = | slika_karte = Croatia relief map.png | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta jezera Bajer | lokacija = [[Fužine]], [[Gorski kotar]], [[Primorsko-goranska županija]], [[Hrvatska]] | koordinate = {{coord|45|18|54|N|14|42|48|E|type:waterbody_region:HR|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero]] | priliv = [[Ličanka]] | odliv = [[Ličanka]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Hrvatska}} | dužina_km = | širina_km = | površina_km2 = 0.36 | dubina_m = | maks_dubina_m = | zapremina_km3 = | obala_km = | nadmorska_visina_m = 717 | ostrva = | gradovi = [[Fužine]] (općina) | web_stranica = }} '''Bajer''' je [[vještačko jezero]] na rijeci [[Ličanka|Ličanki]], u blizini [[Fužine|Fužina]] u [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]], [[Hrvatska]]. Nastalo je 1952. izgradnjom brane za potrebe [[Hidroelektrana Vinodol|Hidroelektrane Vinodol]]. == Opis == Bajer je dio [[Hidroelektrana Vinodol|hidroenergetskog sistema Vinodol]].<ref name="HEP_2012_HE_Vinodol">{{cite web |title=HE Vinodol |website=Hrvatska elektroprivreda |url=http://www.hep.hr/proizvodnja/osnovni/hidroelektrane/zapad/vinodol.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830171258/http://www.hep.hr/proizvodnja/osnovni/hidroelektrane/zapad/vinodol.aspx |archive-date=30. 8. 2012 |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Osim hidroenergetske funkcije, jezero je razvilo i turističku namjenu. Uz njegove obale uređene su pješačke staze, a moguće je iznajmiti čamac i baviti se [[Sportski ribolov|sportskim ribolovom]] uz odgovarajuću dozvolu. U blizini jezera nalazi se i [[Pećina Vrelo|pećina Vrelo]], otkrivena 1950. tokom izgradnje akumulacije. Pećina je uređena i osvijetljena 1998. U blizini Bajera nalazi se [[Lepenica (jezero)|jezero Lepenica]], izgrađeno 1985. uzvodno na rijeci Ličanki. Na području jezera nalazi se i retencija Potkoš, koja se koristi u okviru hidroenergetskog sistema. == Hidroenergetski sistem Vinodol == {{Glavni|Hidroelektrana Vinodol}} Bajer je jedna od akumulacija [[Hidroelektrana Vinodol|hidroenergetskog sistema Vinodol]], koji koristi vode vodotoka Gorskog kotara za proizvodnju električne energije. Sistem obuhvata [[Lokvarsko jezero]], Bajer, [[Lepenica (jezero)|Lepenicu]], retenciju Potkoš, pumpne stanice, tunele, cjevovode, [[Pumpna hidroelektrana Fužine|Pumpnu hidroelektranu Fužine]] i [[Hidroelektrana Vinodol|Hidroelektranu Vinodol]] u Triblju.<ref name="HEP_2012_HE_Vinodol" /> Vode iz akumulacija i vodotoka Gorskog kotara usmjeravaju se prema hidroenergetskim postrojenjima u Vinodolskoj dolini. Sistem koristi veliku visinsku razliku između akumulacija u području Gorskog kotara, na nadmorskim visinama većim od 700 m, i hidroelektrane u Triblju, koja se nalazi na znatno nižoj nadmorskoj visini.<ref name="HEP_2012_HE_Vinodol" /><ref name="HEP_Vjesnik_258">{{cite journal |author=Hrvatska elektroprivreda |title=HEP Vjesnik |journal=HEP Vjesnik |issue=258 |url=http://hep.hr/hep/publikacije/vjesnik/258.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518042458/http://hep.hr/hep/publikacije/vjesnik/258.pdf |archive-date=18. 5. 2021 |access-date=12. 8. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> == Turizam == Bajer je jedno od turistički značajnijih jezera u okolini Fužina. Uz jezero su razvijene pješačke i rekreativne aktivnosti, a područje je pogodno za [[ribolov]] i boravak u prirodi. Zbog blizine [[Jadransko more|Jadranskog mora]] i planinskog područja Gorskog kotara, Fužine i okolinu jezera posjećuju tokom cijele godine.<ref name="Ivicevic_2026_Jezero_Bajer_Fuzine">{{cite web |last=Ivičević |first=Antonio |title=U samom središtu ovog hrvatskog mjesta smjestilo se divno jezero: okružuje ga šetnica duga 6 kilometara koju možete istražiti vlakićem |website=Putnikofer.hr |date=2026 |url=https://putnikofer.hr/mjesta/jezero-bajer-u-fuzinama/ |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Vještačka jezera u Hrvatskoj]] 3x349t58ntj2wr3a172kkb0ncsu86p2 3917831 3917754 2026-08-13T08:19:12Z ~2026-44377-93 184663 /* Reference */ 3917831 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bajer | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Fuzine Bajer.jpg | slika_veličina = | alt = Pogled na Bajer iz Fužina | opis = | slika_karte = Croatia relief map.png | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta jezera Bajer | lokacija = [[Fužine]], [[Gorski kotar]], [[Primorsko-goranska županija]], [[Hrvatska]] | koordinate = {{coord|45|18|54|N|14|42|48|E|type:waterbody_region:HR|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero]] | priliv = [[Ličanka]] | odliv = [[Ličanka]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Hrvatska}} | dužina_km = | širina_km = | površina_km2 = 0.36 | dubina_m = | maks_dubina_m = | zapremina_km3 = | obala_km = | nadmorska_visina_m = 717 | ostrva = | gradovi = [[Fužine]] (općina) | web_stranica = }} '''Bajer''' je [[vještačko jezero]] na rijeci [[Ličanka|Ličanki]], u blizini [[Fužine|Fužina]] u [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]], [[Hrvatska]]. Nastalo je 1952. izgradnjom brane za potrebe [[Hidroelektrana Vinodol|Hidroelektrane Vinodol]]. == Opis == Bajer je dio [[Hidroelektrana Vinodol|hidroenergetskog sistema Vinodol]].<ref name="HEP_2012_HE_Vinodol">{{cite web |title=HE Vinodol |website=Hrvatska elektroprivreda |url=http://www.hep.hr/proizvodnja/osnovni/hidroelektrane/zapad/vinodol.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830171258/http://www.hep.hr/proizvodnja/osnovni/hidroelektrane/zapad/vinodol.aspx |archive-date=30. 8. 2012 |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Osim hidroenergetske funkcije, jezero je razvilo i turističku namjenu. Uz njegove obale uređene su pješačke staze, a moguće je iznajmiti čamac i baviti se [[Sportski ribolov|sportskim ribolovom]] uz odgovarajuću dozvolu. U blizini jezera nalazi se i [[Pećina Vrelo|pećina Vrelo]], otkrivena 1950. tokom izgradnje akumulacije. Pećina je uređena i osvijetljena 1998. U blizini Bajera nalazi se [[Lepenica (jezero)|jezero Lepenica]], izgrađeno 1985. uzvodno na rijeci Ličanki. Na području jezera nalazi se i retencija Potkoš, koja se koristi u okviru hidroenergetskog sistema. == Hidroenergetski sistem Vinodol == {{Glavni|Hidroelektrana Vinodol}} Bajer je jedna od akumulacija [[Hidroelektrana Vinodol|hidroenergetskog sistema Vinodol]], koji koristi vode vodotoka Gorskog kotara za proizvodnju električne energije. Sistem obuhvata [[Lokvarsko jezero]], Bajer, [[Lepenica (jezero)|Lepenicu]], retenciju Potkoš, pumpne stanice, tunele, cjevovode, [[Pumpna hidroelektrana Fužine|Pumpnu hidroelektranu Fužine]] i [[Hidroelektrana Vinodol|Hidroelektranu Vinodol]] u Triblju.<ref name="HEP_2012_HE_Vinodol" /> Vode iz akumulacija i vodotoka Gorskog kotara usmjeravaju se prema hidroenergetskim postrojenjima u Vinodolskoj dolini. Sistem koristi veliku visinsku razliku između akumulacija u području Gorskog kotara, na nadmorskim visinama većim od 700 m, i hidroelektrane u Triblju, koja se nalazi na znatno nižoj nadmorskoj visini.<ref name="HEP_2012_HE_Vinodol" /><ref name="HEP_Vjesnik_258">{{cite journal |author=Hrvatska elektroprivreda |title=HEP Vjesnik |journal=HEP Vjesnik |issue=258 |url=http://hep.hr/hep/publikacije/vjesnik/258.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518042458/http://hep.hr/hep/publikacije/vjesnik/258.pdf |archive-date=18. 5. 2021 |access-date=12. 8. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> == Turizam == Bajer je jedno od turistički značajnijih jezera u okolini Fužina. Uz jezero su razvijene pješačke i rekreativne aktivnosti, a područje je pogodno za [[ribolov]] i boravak u prirodi. Zbog blizine [[Jadransko more|Jadranskog mora]] i planinskog područja Gorskog kotara, Fužine i okolinu jezera posjećuju tokom cijele godine.<ref name="Ivicevic_2026_Jezero_Bajer_Fuzine">{{cite web |last=Ivičević |first=Antonio |title=U samom središtu ovog hrvatskog mjesta smjestilo se divno jezero: okružuje ga šetnica duga 6 kilometara koju možete istražiti vlakićem |website=Putnikofer.hr |date=2026 |url=https://putnikofer.hr/mjesta/jezero-bajer-u-fuzinama/ |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Hrvatskoj]] rj76iix4ydzvcct59idvcspud31xtgn 4 536548 3917758 2026-08-12T17:05:17Z Bombashluk 184635 Nova stranica: '''Jedarna DNK''' ('''[[nDNK]]'''), ili '''jedarna [[dezoksiribonukleinska kiselina]]''' (u [[bosanski|domaćoj]] literaturi često '''pogrešno''' označavana [[tuđica|tuđicom]] '''nuklearna DNK''') , [[DNK]] koja se nalazi unutar svakog [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] [[eukarioti|eukariotskog organizma]].<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |title=DNA |via=The Free Dictionary |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archiv... 3917758 wikitext text/x-wiki '''Jedarna DNK''' ('''[[nDNK]]'''), ili '''jedarna [[dezoksiribonukleinska kiselina]]''' (u [[bosanski|domaćoj]] literaturi često '''pogrešno''' označavana [[tuđica|tuđicom]] '''nuklearna DNK''') , [[DNK]] koja se nalazi unutar svakog [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] [[eukarioti|eukariotskog organizma]].<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |title=DNA |via=The Free Dictionary |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081434/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |url-status=live}}</ref> [[kodon|Kodira]] većinu [[genom]]a kod eukariota, dok [[mitohondrijaska DNK|mitohondrijaska]] i [[plastidna DNK]] kodiraju ostatak. Pridržava se mendelovskog nasljeđivanja, pri čemu informacije dolaze od dva roditelja, jednog muškarca i jedne žene – umjesto [[matrilinearnost|matrilinearno]] (preko majke) kao kod mitohondrijske DNK.<ref>{{cite web |url=http://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |title=* Nuclear genome (Biology) - Definition, meaning - Online Encyclopedia |website=en.mimi.hu |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081438/https://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |url-status=live}}</ref> ==Struktura== Jedarna DNK je [[nukleinska kiselina]], [[polimer]]na [[biomolekula]] ili [[biopolimer]], koja se nalazi u jedru eukariotskih ćelija. Njena struktura je [[dvostruka spirala nukleinske kiseline|dvostruka spirala]], sa dva lanca omotana jedan oko drugog, struktura koju su prvi opisali [[Francis Crick]] i [[James D. Watson]] (1953), koristeći podatke koje je prikupila [[Rosalind Franklin]]. Svaki lanac jeste dugi polimerni lanac ponavljajućih [[nukleotid]]a.<ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |title=Nuclear DNA |website=thefreedictionary.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927223252/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |url-status=live}}</ref> Svaki nukleotid sastoji se od [[šećer]]a s pet ugljikovih atoma ([[pentoza]]), fosfatne grupe i organske baze. Nukleotidi razlikuju se po svojim bazama: [[purin]]i, velike baze koje uključuju [[adenin]] i [[guanin]] i [[pirimidini]], male baze koje uključuju [[timin]] i [[citozin]]. [[Chargaffova pravila]] navode da se adenin uvijek sparuje s timinom, a guanin uvijek s citozinom. Fosfatne grupe povezane su [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterskom vezom]], a baze su povezane [[vodikova veza|vodikovom]].<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/0072437316/student_view0/chapter14/ |title=DNA: The Genetic Material |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109215759/http://highered.mheducation.com/olcweb/system/404.html |url-status=dead}}</ref> ==Razlike od mitohondrijske DNK== Jedarna i [[mitohondrijska DNK]] razlikuju se na mnogo načina, počevši od lokacije i strukture. Jedarna DNK nalazi se unutar [[ćelijsko jedro|jedra]] [[eukariot]]skih ćelija i obično ima dvije kopije po ćeliji, dok se mitohondrijska DNK nalazi u [[mitohondrija]]ma i sadrži 100–1.000 kopija po ćeliji. Struktura jedarne DNK u [[hromosom]]ima je linearna, sa otvorenim krajevima i uključuje 46 [[hromosom]]a i sadrži naprimjer tri milijarde nukleotida kod [[ljudi]], dok je struktura DNK mitohondrijskog hromosoma obično zatvorena, kružna i sadrži naprimjer 16.569 nukleotida kod ljudi.<ref name="Anderson1981">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |journal=Nature |volume=290 |issue=5806 |pages=457–65 |date=Apr 1981 |pmid=7219534 |doi=10.1038/290457a0 |bibcode=1981Natur.290..457A |s2cid=4355527}}</ref> Jedarna DNK kod [[životinja]] jeste [[ploidija|diploidna]], obično nasljeđujući DNK od dva roditelja, dok je mitohondrijska DNK [[ploidija|haploidna]], dolazi samo od majke. [[Mutacijska stopa]] jedarne DNK manja je od 0,3%, dok je stopa mutacije mitohondrijske DNK uglavnom veća.<ref>{{cite web |url=http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |title=Mitochondrial DNA |access-date=2014-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201220124/http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |archive-date=2014-02-01}}</ref> ==Forenzika== Jedarna DNK poznata je kao molekula života i sadrži genetičke upute za razvoj svih eukariotskih [[organizam]]a. Nalazi se u gotovo svakoj ćeliji u ljudskom tijelu, s izuzecima kao što su [[eritrocit|crvena krvna zrnca]]. Svi imaju jedinstveni genetički nacrt, čak i [[blizanci|identični blizanci]].<ref>{{cite web |last=Casselman |first=Anne |title=Identical Twins' Genes Are Not Identical |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |publisher=Scientific American |access-date=18 January 2014 |archive-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205181820/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |url-status=live}}</ref> Forenzički odjeli poput Biroa za kriminalistička hapšenja (BCA) i [[FBI|Federalnog istražnog biroa]] (FBI) koriste tehnike koje uključuju jedarnu DNK za poređenje uzoraka u slučaju. Korištene tehnike uključuju [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), koja omogućava korištenje vrlo malih količina DNK, pravljenjem kopija ciljanih regija na molekuli, poznatih i kao [[STR|kratka tandemska ponavljanja]] (STR).<ref>{{cite web |url=https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |title=Forensic Science - Nuclear DNA |website=dps.mn.gov |access-date=2013-03-31 |archive-date=2021-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429072822/https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |title=FBI — Nuclear-DNA Unit |access-date=2016-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701170353/http://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |archive-date=2014-07-01}}</ref> ==Ćelijska dioba== Poput [[mptoza|mitoze]], [[mejoza]] jeste oblik eukariotske [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Mejoza daje četiri jedinstvene kćerinske ćelije, od kojih svaka ima polovinu [[hromosomski broj|broja hromosoma]] kao matična ćelija. Budući da mejoza stvara ćelije koje su predodređene da postanu [[gamet]]i (ili reproduktivne ćelije), ovo smanjenje broja hromosoma je ključno – bez njega, spajanje dva gameta tokom [[oplodnja|oplodnje]] rezultiralo bi potomstvom sa dvostruko većim normalnim brojem hromosoma. [[Mejoza]] stvara nove kombinacije genetičkog materijala u svakoj od četiri kćerinske ćelije. Ove nove kombinacije su rezultat razmjene DNK između uparenih hromosoma. Takva razmjena znači da gameti proizvedeni mejozom često pokazuju značajne [[genetučka varijacija|genetučke varijacije]]. Mejoza uključuje dva kruga jedarne diobe, a ne samo jedan. Prije nego što prođe kroz mejozu, ćelija prolazi kroz interfazni period u kojem raste, replicira svoje hromosome i provjerava sve svoje sisteme kako bi se osiguralo da je spremna za diobu. Kao i [[mitoza]], mejoza također ima različite faze koje se nazivaju [[profaza]], [[metafaza]], [[anafaza]] i [[telofaza]]. Međutim, ključna razlika je u tome što se tokom mejoze svaka od ovih faza javlja dva puta – jednom tokom prvog kruga diobe, koji se naziva mejoza I, i ponovo tokom drugog kruga diobe, koji se naziva mejoza II.<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853 |title=Replication and Distribution of DNA during Meiosis &#124; Learn Science at Scitable |access-date=2013-04-02 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211153613/https://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853/ |url-status=live}}</ref> ==Replikacija== Prije diobe ćelija, DNK materijal u originalnoj ćeliji mora se duplicirati tako da nakon diobe ćelija svaka nova ćelija sadrži punu količinu DNK materijala. Proces duplikacije DNK se obično naziva [[replikacija DNK|replikacija]]. Replikacija se naziva [[semikonzervativna replikacija|konzervativna]] jer svaka nova ćelija sadrži jedan lanac originalne DNK i jedan novosintetizirani lanac DNK. Originalni [[polinukleotid]]ni lanac DNK služi kao predložak za vođenje sinteze novog komplementarnog polinukleotida DNK. Predložak jednostrukog lanca DNK služi za vođenje sinteze komplementarnog lanca DNK.<ref>{{cite web |url=http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |title=DNA Replication |access-date=2013-04-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128153308/http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |archive-date=2013-01-28}}</ref> [[Replikacija DNK]] počinje na specifičnom mjestu u molekuli DNK koje se naziva [[izvor replikacije]]. [[Enzim]] [[helikaza]] odmotava i odvaja dio molekule DNK, nakon čega proteini koji se vežu za jedan lanac reaguju i stabilizuju odvojene, jednolančane dijelove molekule DNK. Enzimski kompleks [[DNK polimeraza]] angažuje odvojeni dio molekule i pokreće proces replikacije. [[DNK-polimeraza]] može povezati nove DNK nukleotide samo sa postojećim lancem nukleotida. Stoga, replikacija počinje kada enzim koji se zove [[primaza]] sastavlja [[prajmer|RNK-prajmer]] na izvoru replikacije. RNK-prajmer sastoji se od kratke sekvence [[RNK]] nukleotida, komplementarnog malom, početnom dijelu lanca DNK koji se priprema za replikaciju. DNK-polimeraza zatim dodaje DNK nukleotide RNK-prajmeru i tako započinje proces konstruisanja novog komplementarnog lanca DNK. Kasnije se RNK-prajmer enzimski uklanja i zamjenjuje odgovarajućim nizom nukleotida DNK. Budući da su dva komplementarna lanca molekule DNK orijentirana u suprotnim smjerovima i DNK polimeraza može izvršiti replikaciju samo u [[usmjerenost (genetika)|jednom smjeru]], koriste se dva različita mehanizma za kopiranje lanaca DNK. Jedan lanac se kontinuirano replicira prema odmotavanju, odvajajući dio originalne molekule DNK; dok se drugi lanac replicira diskontinuirano u suprotnom smjeru, formirajući niz kratkih segmenata DNK koji se nazivaju [[Okazaki fragment]]i. Svaki Okazaki fragment zahtijeva zaseban RNK prajmer. Kako se Okazaki fragmenti sintetiziraju, RNK prajmeri se zamjenjuju [[nukleotid]]ima DNK, a fragmenti se vežu zajedno u kontinuirani komplementarni lanac.<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |title=DNA Replication |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-04-02 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407201849/http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |url-status=live}}</ref> ==Oštećenje i popravak DNK== [[Oštećenje DNK|Oštećenje kedarne DNK]] stalni je problem koji proizlazi iz raznih [[endogen]]ih i [[egzogen]]ih izvora koji uzrokuju poremećaje. [[Eukarioti]] jesu razvili raznolik skup procesa [[popravka DNK]], koji uklanjaju oštećenja jedarne DNK. Ovi procesi popravka uključuju [[popravka ekscizijom baza|popravku ekscizijom baza]]], [[popravka ekscizijom nukleotida|popravku ekscizijom nukleotida]], [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]]. Takvi procesi popravka su neophodni za održavanje stabilnosti jedarne DNK. Neuspjeh aktivnosti popravka da prati pojavu oštećenja ima različite negativne posljedice. Oštećenja jedarne DNK, kao i [[mutacije]] i [[epigenetika|epigenetičke promjene]] koje takva oštećenja uzrokuju, smatraju se glavnim uzrokom [[kancer|raka]]. Oštećenja jedarne DNK su također povezana sa [[starenje|starenjem]]<ref name="pmid21600302">{{cite journal |vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP |title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing |journal=Mutat. Res. |volume=728 |issue=1–2 |pages=12–22 |date=2011 |pmid=21600302 |doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001}}</ref> i [[neurodegenerativna bolest|neurodegeneracijama]].<ref name="pmid18458001">{{cite journal |vauthors=Brasnjevic I, Hof PR, Steinbusch HW, Schmitz C |title=Accumulation of nuclear DNA damage or neuron loss: molecular basis for a new approach to understanding selective neuronal vulnerability in neurodegenerative diseases |journal=DNA Repair (Amst.) |volume=7 |issue=7 |pages=1087–97 |date=July 2008 |pmid=18458001 |pmc=2919205 |doi=10.1016/j.dnarep.2008.03.010}}</ref><ref name="pmid25033177">{{cite journal |vauthors=Madabhushi R, Pan L, Tsai LH |title=DNA damage and its links to neurodegeneration |journal=Neuron |volume=83 |issue=2 |pages=266–282 |date=July 2014 |pmid=25033177 |pmc=5564444 |doi=10.1016/j.neuron.2014.06.034}}</ref> ==Mutacija== Jedarna DNK podložna je [[mutacija]]ma. Glavni uzrok mutacija je netačna [[replikacija DNK]], često uzrokovana specijaliziranim [[DNK-polimeraza]]ma koje sintetiziraju prošla oštećenja DNK u lancu matrice (sklona greškama [[popravka DNK|sinteze translezija]]).<ref name="pmid19258535">{{cite journal |vauthors=Waters LS, Minesinger BK, Wiltrout ME, D'Souza S, Woodruff RV, Walker GC |title=Eukaryotic translesion polymerases and their roles and regulation in DNA damage tolerance |journal=Microbiol. Mol. Biol. Rev. |volume=73 |issue=1 |pages=134–54 |date=March 2009 |pmid=19258535 |pmc=2650891 |doi=10.1128/MMBR.00034-08}}</ref> Mutacije također nastaju zbog netačne popravke DNK. Put [[spajanje krajeva posredovanog mikrohomologijom|spajanja krajeva posredovanog mikrohomologijom]] za popravku dvolančanih prekida je posebno sklon mutacijama.<ref name="pmid18809224">{{cite journal |vauthors=McVey M, Lee SE |title=MMEJ repair of double-strand breaks (director's cut): deleted sequences and alternative endings |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=11 |pages=529–38 |date=November 2008 |pmid=18809224 |pmc=5303623 |doi=10.1016/j.tig.2008.08.007}}</ref> Mutacije koje nastaju u jedarnoj DNK [[klicin list|germinativne linije]] najčešće su neutralne ili adaptivno nepovoljne. Međutim, mali udio mutacija koje se pokažu povoljnim pruža [[genetička varijacija|genetičku varijaciju]] na kojoj djeluje [[prirodna selekcija]], kako bi generirala nove adaptacije. ==Galerija== <gallery mode="packed" caption=" Ljudska jedarna DNK prikazana u ideigramima hromosoma s oznakom iz [http://web.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/ Human Genome Project (1990-2003)]" heights="85"> Slika:Human chromosome 01 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 02 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 03 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 04 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 05 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 06 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 07 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 08 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 09 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 10 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 11 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 12 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 13 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 14 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 15 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 16 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 17 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 18 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 19 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 20 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 21 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 22 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome X from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome Y from Gene Gateway - with label.png| </gallery> ==Također pogledajte== *[[Hromatin]] *[[Jedarni gen]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Nuclear DNA}} {{Hromosomi}} {{Nukleinske kiseline}} [[Kategorija:Organele]] [[Kategorija:DNK]] 8gqwukizpyfh1mrnme5dloox1a4y4xg 3917760 3917758 2026-08-12T17:07:21Z Bombashluk 184635 3917760 wikitext text/x-wiki '''Jedarna DNK''' ('''nDNK'''), ili '''jedarna [[dezoksiribonukleinska kiselina]]''' (u [[bosanski|domaćoj]] literaturi često '''pogrešno''' označavana [[tuđica|tuđicom]] '''nuklearna DNK''') , [[DNK]] koja se nalazi unutar svakog [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] [[eukarioti|eukariotskog organizma]].<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |title=DNA |via=The Free Dictionary |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081434/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |url-status=live}}</ref> [[kodon|Kodira]] većinu [[genom]]a kod eukariota, dok [[mitohondrijaska DNK|mitohondrijaska]] i [[plastidna DNK]] kodiraju ostatak. Pridržava se mendelovskog nasljeđivanja, pri čemu informacije dolaze od dva roditelja, jednog muškarca i jedne žene – umjesto [[matrilinearnost|matrilinearno]] (preko majke) kao kod mitohondrijske DNK.<ref>{{cite web |url=http://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |title=* Nuclear genome (Biology) - Definition, meaning - Online Encyclopedia |website=en.mimi.hu |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081438/https://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |url-status=live}}</ref> ==Struktura== Jedarna DNK je [[nukleinska kiselina]], [[polimer]]na [[biomolekula]] ili [[biopolimer]], koja se nalazi u jedru eukariotskih ćelija. Njena struktura je [[dvostruka spirala nukleinske kiseline|dvostruka spirala]], sa dva lanca omotana jedan oko drugog, struktura koju su prvi opisali [[Francis Crick]] i [[James D. Watson]] (1953), koristeći podatke koje je prikupila [[Rosalind Franklin]]. Svaki lanac jeste dugi polimerni lanac ponavljajućih [[nukleotid]]a.<ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |title=Nuclear DNA |website=thefreedictionary.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927223252/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |url-status=live}}</ref> Svaki nukleotid sastoji se od [[šećer]]a s pet ugljikovih atoma ([[pentoza]]), fosfatne grupe i organske baze. Nukleotidi razlikuju se po svojim bazama: [[purin]]i, velike baze koje uključuju [[adenin]] i [[guanin]] i [[pirimidini]], male baze koje uključuju [[timin]] i [[citozin]]. [[Chargaffova pravila]] navode da se adenin uvijek sparuje s timinom, a guanin uvijek s citozinom. Fosfatne grupe povezane su [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterskom vezom]], a baze su povezane [[vodikova veza|vodikovom]].<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/0072437316/student_view0/chapter14/ |title=DNA: The Genetic Material |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109215759/http://highered.mheducation.com/olcweb/system/404.html |url-status=dead}}</ref> ==Razlike od mitohondrijske DNK== Jedarna i [[mitohondrijska DNK]] razlikuju se na mnogo načina, počevši od lokacije i strukture. Jedarna DNK nalazi se unutar [[ćelijsko jedro|jedra]] [[eukariot]]skih ćelija i obično ima dvije kopije po ćeliji, dok se mitohondrijska DNK nalazi u [[mitohondrija]]ma i sadrži 100–1.000 kopija po ćeliji. Struktura jedarne DNK u [[hromosom]]ima je linearna, sa otvorenim krajevima i uključuje 46 [[hromosom]]a i sadrži naprimjer tri milijarde nukleotida kod [[ljudi]], dok je struktura DNK mitohondrijskog hromosoma obično zatvorena, kružna i sadrži naprimjer 16.569 nukleotida kod ljudi.<ref name="Anderson1981">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |journal=Nature |volume=290 |issue=5806 |pages=457–65 |date=Apr 1981 |pmid=7219534 |doi=10.1038/290457a0 |bibcode=1981Natur.290..457A |s2cid=4355527}}</ref> Jedarna DNK kod [[životinja]] jeste [[ploidija|diploidna]], obično nasljeđujući DNK od dva roditelja, dok je mitohondrijska DNK [[ploidija|haploidna]], dolazi samo od majke. [[Mutacijska stopa]] jedarne DNK manja je od 0,3%, dok je stopa mutacije mitohondrijske DNK uglavnom veća.<ref>{{cite web |url=http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |title=Mitochondrial DNA |access-date=2014-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201220124/http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |archive-date=2014-02-01}}</ref> ==Forenzika== Jedarna DNK poznata je kao molekula života i sadrži genetičke upute za razvoj svih eukariotskih [[organizam]]a. Nalazi se u gotovo svakoj ćeliji u ljudskom tijelu, s izuzecima kao što su [[eritrocit|crvena krvna zrnca]]. Svi imaju jedinstveni genetički nacrt, čak i [[blizanci|identični blizanci]].<ref>{{cite web |last=Casselman |first=Anne |title=Identical Twins' Genes Are Not Identical |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |publisher=Scientific American |access-date=18 January 2014 |archive-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205181820/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |url-status=live}}</ref> Forenzički odjeli poput Biroa za kriminalistička hapšenja (BCA) i [[FBI|Federalnog istražnog biroa]] (FBI) koriste tehnike koje uključuju jedarnu DNK za poređenje uzoraka u slučaju. Korištene tehnike uključuju [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), koja omogućava korištenje vrlo malih količina DNK, pravljenjem kopija ciljanih regija na molekuli, poznatih i kao [[STR|kratka tandemska ponavljanja]] (STR).<ref>{{cite web |url=https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |title=Forensic Science - Nuclear DNA |website=dps.mn.gov |access-date=2013-03-31 |archive-date=2021-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429072822/https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |title=FBI — Nuclear-DNA Unit |access-date=2016-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701170353/http://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |archive-date=2014-07-01}}</ref> ==Ćelijska dioba== Poput [[mptoza|mitoze]], [[mejoza]] jeste oblik eukariotske [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Mejoza daje četiri jedinstvene kćerinske ćelije, od kojih svaka ima polovinu [[hromosomski broj|broja hromosoma]] kao matična ćelija. Budući da mejoza stvara ćelije koje su predodređene da postanu [[gamet]]i (ili reproduktivne ćelije), ovo smanjenje broja hromosoma je ključno – bez njega, spajanje dva gameta tokom [[oplodnja|oplodnje]] rezultiralo bi potomstvom sa dvostruko većim normalnim brojem hromosoma. [[Mejoza]] stvara nove kombinacije genetičkog materijala u svakoj od četiri kćerinske ćelije. Ove nove kombinacije su rezultat razmjene DNK između uparenih hromosoma. Takva razmjena znači da gameti proizvedeni mejozom često pokazuju značajne [[genetučka varijacija|genetučke varijacije]]. Mejoza uključuje dva kruga jedarne diobe, a ne samo jedan. Prije nego što prođe kroz mejozu, ćelija prolazi kroz interfazni period u kojem raste, replicira svoje hromosome i provjerava sve svoje sisteme kako bi se osiguralo da je spremna za diobu. Kao i [[mitoza]], mejoza također ima različite faze koje se nazivaju [[profaza]], [[metafaza]], [[anafaza]] i [[telofaza]]. Međutim, ključna razlika je u tome što se tokom mejoze svaka od ovih faza javlja dva puta – jednom tokom prvog kruga diobe, koji se naziva mejoza I, i ponovo tokom drugog kruga diobe, koji se naziva mejoza II.<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853 |title=Replication and Distribution of DNA during Meiosis &#124; Learn Science at Scitable |access-date=2013-04-02 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211153613/https://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853/ |url-status=live}}</ref> ==Replikacija== Prije diobe ćelija, DNK materijal u originalnoj ćeliji mora se duplicirati tako da nakon diobe ćelija svaka nova ćelija sadrži punu količinu DNK materijala. Proces duplikacije DNK se obično naziva [[replikacija DNK|replikacija]]. Replikacija se naziva [[semikonzervativna replikacija|konzervativna]] jer svaka nova ćelija sadrži jedan lanac originalne DNK i jedan novosintetizirani lanac DNK. Originalni [[polinukleotid]]ni lanac DNK služi kao predložak za vođenje sinteze novog komplementarnog polinukleotida DNK. Predložak jednostrukog lanca DNK služi za vođenje sinteze komplementarnog lanca DNK.<ref>{{cite web |url=http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |title=DNA Replication |access-date=2013-04-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128153308/http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |archive-date=2013-01-28}}</ref> [[Replikacija DNK]] počinje na specifičnom mjestu u molekuli DNK koje se naziva [[izvor replikacije]]. [[Enzim]] [[helikaza]] odmotava i odvaja dio molekule DNK, nakon čega proteini koji se vežu za jedan lanac reaguju i stabilizuju odvojene, jednolančane dijelove molekule DNK. Enzimski kompleks [[DNK polimeraza]] angažuje odvojeni dio molekule i pokreće proces replikacije. [[DNK-polimeraza]] može povezati nove DNK nukleotide samo sa postojećim lancem nukleotida. Stoga, replikacija počinje kada enzim koji se zove [[primaza]] sastavlja [[prajmer|RNK-prajmer]] na izvoru replikacije. RNK-prajmer sastoji se od kratke sekvence [[RNK]] nukleotida, komplementarnog malom, početnom dijelu lanca DNK koji se priprema za replikaciju. DNK-polimeraza zatim dodaje DNK nukleotide RNK-prajmeru i tako započinje proces konstruisanja novog komplementarnog lanca DNK. Kasnije se RNK-prajmer enzimski uklanja i zamjenjuje odgovarajućim nizom nukleotida DNK. Budući da su dva komplementarna lanca molekule DNK orijentirana u suprotnim smjerovima i DNK polimeraza može izvršiti replikaciju samo u [[usmjerenost (genetika)|jednom smjeru]], koriste se dva različita mehanizma za kopiranje lanaca DNK. Jedan lanac se kontinuirano replicira prema odmotavanju, odvajajući dio originalne molekule DNK; dok se drugi lanac replicira diskontinuirano u suprotnom smjeru, formirajući niz kratkih segmenata DNK koji se nazivaju [[Okazaki fragment]]i. Svaki Okazaki fragment zahtijeva zaseban RNK prajmer. Kako se Okazaki fragmenti sintetiziraju, RNK prajmeri se zamjenjuju [[nukleotid]]ima DNK, a fragmenti se vežu zajedno u kontinuirani komplementarni lanac.<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |title=DNA Replication |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-04-02 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407201849/http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |url-status=live}}</ref> ==Oštećenje i popravak DNK== [[Oštećenje DNK|Oštećenje kedarne DNK]] stalni je problem koji proizlazi iz raznih [[endogen]]ih i [[egzogen]]ih izvora koji uzrokuju poremećaje. [[Eukarioti]] jesu razvili raznolik skup procesa [[popravka DNK]], koji uklanjaju oštećenja jedarne DNK. Ovi procesi popravka uključuju [[popravka ekscizijom baza|popravku ekscizijom baza]]], [[popravka ekscizijom nukleotida|popravku ekscizijom nukleotida]], [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]]. Takvi procesi popravka su neophodni za održavanje stabilnosti jedarne DNK. Neuspjeh aktivnosti popravka da prati pojavu oštećenja ima različite negativne posljedice. Oštećenja jedarne DNK, kao i [[mutacije]] i [[epigenetika|epigenetičke promjene]] koje takva oštećenja uzrokuju, smatraju se glavnim uzrokom [[kancer|raka]]. Oštećenja jedarne DNK su također povezana sa [[starenje|starenjem]]<ref name="pmid21600302">{{cite journal |vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP |title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing |journal=Mutat. Res. |volume=728 |issue=1–2 |pages=12–22 |date=2011 |pmid=21600302 |doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001}}</ref> i [[neurodegenerativna bolest|neurodegeneracijama]].<ref name="pmid18458001">{{cite journal |vauthors=Brasnjevic I, Hof PR, Steinbusch HW, Schmitz C |title=Accumulation of nuclear DNA damage or neuron loss: molecular basis for a new approach to understanding selective neuronal vulnerability in neurodegenerative diseases |journal=DNA Repair (Amst.) |volume=7 |issue=7 |pages=1087–97 |date=July 2008 |pmid=18458001 |pmc=2919205 |doi=10.1016/j.dnarep.2008.03.010}}</ref><ref name="pmid25033177">{{cite journal |vauthors=Madabhushi R, Pan L, Tsai LH |title=DNA damage and its links to neurodegeneration |journal=Neuron |volume=83 |issue=2 |pages=266–282 |date=July 2014 |pmid=25033177 |pmc=5564444 |doi=10.1016/j.neuron.2014.06.034}}</ref> ==Mutacija== Jedarna DNK podložna je [[mutacija]]ma. Glavni uzrok mutacija je netačna [[replikacija DNK]], često uzrokovana specijaliziranim [[DNK-polimeraza]]ma koje sintetiziraju prošla oštećenja DNK u lancu matrice (sklona greškama [[popravka DNK|sinteze translezija]]).<ref name="pmid19258535">{{cite journal |vauthors=Waters LS, Minesinger BK, Wiltrout ME, D'Souza S, Woodruff RV, Walker GC |title=Eukaryotic translesion polymerases and their roles and regulation in DNA damage tolerance |journal=Microbiol. Mol. Biol. Rev. |volume=73 |issue=1 |pages=134–54 |date=March 2009 |pmid=19258535 |pmc=2650891 |doi=10.1128/MMBR.00034-08}}</ref> Mutacije također nastaju zbog netačne popravke DNK. Put [[spajanje krajeva posredovanog mikrohomologijom|spajanja krajeva posredovanog mikrohomologijom]] za popravku dvolančanih prekida je posebno sklon mutacijama.<ref name="pmid18809224">{{cite journal |vauthors=McVey M, Lee SE |title=MMEJ repair of double-strand breaks (director's cut): deleted sequences and alternative endings |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=11 |pages=529–38 |date=November 2008 |pmid=18809224 |pmc=5303623 |doi=10.1016/j.tig.2008.08.007}}</ref> Mutacije koje nastaju u jedarnoj DNK [[klicin list|germinativne linije]] najčešće su neutralne ili adaptivno nepovoljne. Međutim, mali udio mutacija koje se pokažu povoljnim pruža [[genetička varijacija|genetičku varijaciju]] na kojoj djeluje [[prirodna selekcija]], kako bi generirala nove adaptacije. ==Galerija== <gallery mode="packed" caption=" Ljudska jedarna DNK prikazana u ideigramima hromosoma s oznakom iz [http://web.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/ Human Genome Project (1990-2003)]" heights="85"> Slika:Human chromosome 01 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 02 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 03 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 04 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 05 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 06 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 07 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 08 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 09 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 10 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 11 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 12 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 13 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 14 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 15 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 16 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 17 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 18 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 19 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 20 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 21 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 22 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome X from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome Y from Gene Gateway - with label.png| </gallery> ==Također pogledajte== *[[Hromatin]] *[[Jedarni gen]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Nuclear DNA}} {{Hromosomi}} {{Nukleinske kiseline}} [[Kategorija:Organele]] [[Kategorija:DNK]] b7gaqaasn6mrsu61iyrdihris2081mw 3917762 3917760 2026-08-12T17:09:31Z Bombashluk 184635 3917762 wikitext text/x-wiki '''Jedarna DNK''' ('''nDNK'''), ili '''jedarna [[dezoksiribonukleinska kiselina]]''' (u [[bosanski|domaćoj]] literaturi često '''pogrešno''' označavana [[tuđica|tuđicom]] '''nuklearna DNK''') , [[DNK]] koja se nalazi unutar svakog [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] [[eukarioti|eukariotskog organizma]].<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |title=DNA |via=The Free Dictionary |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081434/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |url-status=live}}</ref> [[kodon|Kodira]] većinu [[genom]]a kod eukariota, dok [[mitohondrijska DNK|mitohondrijaska]] i [[plastidna DNK]] kodiraju ostatak. Pridržava se mendelovskog nasljeđivanja, pri čemu informacije dolaze od dva roditelja, jednog muškarca i jedne žene – umjesto [[matrilinearnost|matrilinearno]] (preko majke) kao kod mitohondrijske DNK.<ref>{{cite web |url=http://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |title=* Nuclear genome (Biology) - Definition, meaning - Online Encyclopedia |website=en.mimi.hu |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081438/https://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |url-status=live}}</ref> ==Struktura== Jedarna DNK je [[nukleinska kiselina]], [[polimer]]na [[biomolekula]] ili [[biopolimer]], koja se nalazi u jedru eukariotskih ćelija. Njena struktura je [[dvostruka spirala nukleinske kiseline|dvostruka spirala]], sa dva lanca omotana jedan oko drugog, struktura koju su prvi opisali [[Francis Crick]] i [[James D. Watson]] (1953), koristeći podatke koje je prikupila [[Rosalind Franklin]]. Svaki lanac jeste dugi polimerni lanac ponavljajućih [[nukleotid]]a.<ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |title=Nuclear DNA |website=thefreedictionary.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927223252/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |url-status=live}}</ref> Svaki nukleotid sastoji se od [[šećer]]a s pet ugljikovih atoma ([[pentoza]]), fosfatne grupe i organske baze. Nukleotidi razlikuju se po svojim bazama: [[purin]]i, velike baze koje uključuju [[adenin]] i [[guanin]] i [[pirimidini]], male baze koje uključuju [[timin]] i [[citozin]]. [[Chargaffova pravila]] navode da se adenin uvijek sparuje s timinom, a guanin uvijek s citozinom. Fosfatne grupe povezane su [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterskom vezom]], a baze su povezane [[vodikova veza|vodikovom]].<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/0072437316/student_view0/chapter14/ |title=DNA: The Genetic Material |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109215759/http://highered.mheducation.com/olcweb/system/404.html |url-status=dead}}</ref> ==Razlike od mitohondrijske DNK== Jedarna i [[mitohondrijska DNK]] razlikuju se na mnogo načina, počevši od lokacije i strukture. Jedarna DNK nalazi se unutar [[ćelijsko jedro|jedra]] [[eukariot]]skih ćelija i obično ima dvije kopije po ćeliji, dok se mitohondrijska DNK nalazi u [[mitohondrija]]ma i sadrži 100–1.000 kopija po ćeliji. Struktura jedarne DNK u [[hromosom]]ima je linearna, sa otvorenim krajevima i uključuje 46 [[hromosom]]a i sadrži naprimjer tri milijarde nukleotida kod [[ljudi]], dok je struktura DNK mitohondrijskog hromosoma obično zatvorena, kružna i sadrži naprimjer 16.569 nukleotida kod ljudi.<ref name="Anderson1981">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |journal=Nature |volume=290 |issue=5806 |pages=457–65 |date=Apr 1981 |pmid=7219534 |doi=10.1038/290457a0 |bibcode=1981Natur.290..457A |s2cid=4355527}}</ref> Jedarna DNK kod [[životinja]] jeste [[ploidija|diploidna]], obično nasljeđujući DNK od dva roditelja, dok je mitohondrijska DNK [[ploidija|haploidna]], dolazi samo od majke. [[Mutacijska stopa]] jedarne DNK manja je od 0,3%, dok je stopa mutacije mitohondrijske DNK uglavnom veća.<ref>{{cite web |url=http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |title=Mitochondrial DNA |access-date=2014-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201220124/http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |archive-date=2014-02-01}}</ref> ==Forenzika== Jedarna DNK poznata je kao molekula života i sadrži genetičke upute za razvoj svih eukariotskih [[organizam]]a. Nalazi se u gotovo svakoj ćeliji u ljudskom tijelu, s izuzecima kao što su [[eritrocit|crvena krvna zrnca]]. Svi imaju jedinstveni genetički nacrt, čak i [[blizanci|identični blizanci]].<ref>{{cite web |last=Casselman |first=Anne |title=Identical Twins' Genes Are Not Identical |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |publisher=Scientific American |access-date=18 January 2014 |archive-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205181820/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |url-status=live}}</ref> Forenzički odjeli poput Biroa za kriminalistička hapšenja (BCA) i [[FBI|Federalnog istražnog biroa]] (FBI) koriste tehnike koje uključuju jedarnu DNK za poređenje uzoraka u slučaju. Korištene tehnike uključuju [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), koja omogućava korištenje vrlo malih količina DNK, pravljenjem kopija ciljanih regija na molekuli, poznatih i kao [[STR|kratka tandemska ponavljanja]] (STR).<ref>{{cite web |url=https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |title=Forensic Science - Nuclear DNA |website=dps.mn.gov |access-date=2013-03-31 |archive-date=2021-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429072822/https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |title=FBI — Nuclear-DNA Unit |access-date=2016-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701170353/http://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |archive-date=2014-07-01}}</ref> ==Ćelijska dioba== Poput [[mptoza|mitoze]], [[mejoza]] jeste oblik eukariotske [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Mejoza daje četiri jedinstvene kćerinske ćelije, od kojih svaka ima polovinu [[hromosomski broj|broja hromosoma]] kao matična ćelija. Budući da mejoza stvara ćelije koje su predodređene da postanu [[gamet]]i (ili reproduktivne ćelije), ovo smanjenje broja hromosoma je ključno – bez njega, spajanje dva gameta tokom [[oplodnja|oplodnje]] rezultiralo bi potomstvom sa dvostruko većim normalnim brojem hromosoma. [[Mejoza]] stvara nove kombinacije genetičkog materijala u svakoj od četiri kćerinske ćelije. Ove nove kombinacije su rezultat razmjene DNK između uparenih hromosoma. Takva razmjena znači da gameti proizvedeni mejozom često pokazuju značajne [[genetučka varijacija|genetučke varijacije]]. Mejoza uključuje dva kruga jedarne diobe, a ne samo jedan. Prije nego što prođe kroz mejozu, ćelija prolazi kroz interfazni period u kojem raste, replicira svoje hromosome i provjerava sve svoje sisteme kako bi se osiguralo da je spremna za diobu. Kao i [[mitoza]], mejoza također ima različite faze koje se nazivaju [[profaza]], [[metafaza]], [[anafaza]] i [[telofaza]]. Međutim, ključna razlika je u tome što se tokom mejoze svaka od ovih faza javlja dva puta – jednom tokom prvog kruga diobe, koji se naziva mejoza I, i ponovo tokom drugog kruga diobe, koji se naziva mejoza II.<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853 |title=Replication and Distribution of DNA during Meiosis &#124; Learn Science at Scitable |access-date=2013-04-02 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211153613/https://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853/ |url-status=live}}</ref> ==Replikacija== Prije diobe ćelija, DNK materijal u originalnoj ćeliji mora se duplicirati tako da nakon diobe ćelija svaka nova ćelija sadrži punu količinu DNK materijala. Proces duplikacije DNK se obično naziva [[replikacija DNK|replikacija]]. Replikacija se naziva [[semikonzervativna replikacija|konzervativna]] jer svaka nova ćelija sadrži jedan lanac originalne DNK i jedan novosintetizirani lanac DNK. Originalni [[polinukleotid]]ni lanac DNK služi kao predložak za vođenje sinteze novog komplementarnog polinukleotida DNK. Predložak jednostrukog lanca DNK služi za vođenje sinteze komplementarnog lanca DNK.<ref>{{cite web |url=http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |title=DNA Replication |access-date=2013-04-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128153308/http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |archive-date=2013-01-28}}</ref> [[Replikacija DNK]] počinje na specifičnom mjestu u molekuli DNK koje se naziva [[izvor replikacije]]. [[Enzim]] [[helikaza]] odmotava i odvaja dio molekule DNK, nakon čega proteini koji se vežu za jedan lanac reaguju i stabilizuju odvojene, jednolančane dijelove molekule DNK. Enzimski kompleks [[DNK polimeraza]] angažuje odvojeni dio molekule i pokreće proces replikacije. [[DNK-polimeraza]] može povezati nove DNK nukleotide samo sa postojećim lancem nukleotida. Stoga, replikacija počinje kada enzim koji se zove [[primaza]] sastavlja [[prajmer|RNK-prajmer]] na izvoru replikacije. RNK-prajmer sastoji se od kratke sekvence [[RNK]] nukleotida, komplementarnog malom, početnom dijelu lanca DNK koji se priprema za replikaciju. DNK-polimeraza zatim dodaje DNK nukleotide RNK-prajmeru i tako započinje proces konstruisanja novog komplementarnog lanca DNK. Kasnije se RNK-prajmer enzimski uklanja i zamjenjuje odgovarajućim nizom nukleotida DNK. Budući da su dva komplementarna lanca molekule DNK orijentirana u suprotnim smjerovima i DNK polimeraza može izvršiti replikaciju samo u [[usmjerenost (genetika)|jednom smjeru]], koriste se dva različita mehanizma za kopiranje lanaca DNK. Jedan lanac se kontinuirano replicira prema odmotavanju, odvajajući dio originalne molekule DNK; dok se drugi lanac replicira diskontinuirano u suprotnom smjeru, formirajući niz kratkih segmenata DNK koji se nazivaju [[Okazaki fragment]]i. Svaki Okazaki fragment zahtijeva zaseban RNK prajmer. Kako se Okazaki fragmenti sintetiziraju, RNK prajmeri se zamjenjuju [[nukleotid]]ima DNK, a fragmenti se vežu zajedno u kontinuirani komplementarni lanac.<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |title=DNA Replication |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-04-02 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407201849/http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |url-status=live}}</ref> ==Oštećenje i popravak DNK== [[Oštećenje DNK|Oštećenje kedarne DNK]] stalni je problem koji proizlazi iz raznih [[endogen]]ih i [[egzogen]]ih izvora koji uzrokuju poremećaje. [[Eukarioti]] jesu razvili raznolik skup procesa [[popravka DNK]], koji uklanjaju oštećenja jedarne DNK. Ovi procesi popravka uključuju [[popravka ekscizijom baza|popravku ekscizijom baza]]], [[popravka ekscizijom nukleotida|popravku ekscizijom nukleotida]], [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]]. Takvi procesi popravka su neophodni za održavanje stabilnosti jedarne DNK. Neuspjeh aktivnosti popravka da prati pojavu oštećenja ima različite negativne posljedice. Oštećenja jedarne DNK, kao i [[mutacije]] i [[epigenetika|epigenetičke promjene]] koje takva oštećenja uzrokuju, smatraju se glavnim uzrokom [[kancer|raka]]. Oštećenja jedarne DNK su također povezana sa [[starenje|starenjem]]<ref name="pmid21600302">{{cite journal |vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP |title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing |journal=Mutat. Res. |volume=728 |issue=1–2 |pages=12–22 |date=2011 |pmid=21600302 |doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001}}</ref> i [[neurodegenerativna bolest|neurodegeneracijama]].<ref name="pmid18458001">{{cite journal |vauthors=Brasnjevic I, Hof PR, Steinbusch HW, Schmitz C |title=Accumulation of nuclear DNA damage or neuron loss: molecular basis for a new approach to understanding selective neuronal vulnerability in neurodegenerative diseases |journal=DNA Repair (Amst.) |volume=7 |issue=7 |pages=1087–97 |date=July 2008 |pmid=18458001 |pmc=2919205 |doi=10.1016/j.dnarep.2008.03.010}}</ref><ref name="pmid25033177">{{cite journal |vauthors=Madabhushi R, Pan L, Tsai LH |title=DNA damage and its links to neurodegeneration |journal=Neuron |volume=83 |issue=2 |pages=266–282 |date=July 2014 |pmid=25033177 |pmc=5564444 |doi=10.1016/j.neuron.2014.06.034}}</ref> ==Mutacija== Jedarna DNK podložna je [[mutacija]]ma. Glavni uzrok mutacija je netačna [[replikacija DNK]], često uzrokovana specijaliziranim [[DNK-polimeraza]]ma koje sintetiziraju prošla oštećenja DNK u lancu matrice (sklona greškama [[popravka DNK|sinteze translezija]]).<ref name="pmid19258535">{{cite journal |vauthors=Waters LS, Minesinger BK, Wiltrout ME, D'Souza S, Woodruff RV, Walker GC |title=Eukaryotic translesion polymerases and their roles and regulation in DNA damage tolerance |journal=Microbiol. Mol. Biol. Rev. |volume=73 |issue=1 |pages=134–54 |date=March 2009 |pmid=19258535 |pmc=2650891 |doi=10.1128/MMBR.00034-08}}</ref> Mutacije također nastaju zbog netačne popravke DNK. Put [[spajanje krajeva posredovanog mikrohomologijom|spajanja krajeva posredovanog mikrohomologijom]] za popravku dvolančanih prekida je posebno sklon mutacijama.<ref name="pmid18809224">{{cite journal |vauthors=McVey M, Lee SE |title=MMEJ repair of double-strand breaks (director's cut): deleted sequences and alternative endings |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=11 |pages=529–38 |date=November 2008 |pmid=18809224 |pmc=5303623 |doi=10.1016/j.tig.2008.08.007}}</ref> Mutacije koje nastaju u jedarnoj DNK [[klicin list|germinativne linije]] najčešće su neutralne ili adaptivno nepovoljne. Međutim, mali udio mutacija koje se pokažu povoljnim pruža [[genetička varijacija|genetičku varijaciju]] na kojoj djeluje [[prirodna selekcija]], kako bi generirala nove adaptacije. ==Galerija== <gallery mode="packed" caption=" Ljudska jedarna DNK prikazana u ideigramima hromosoma s oznakom iz [http://web.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/ Human Genome Project (1990-2003)]" heights="85"> Slika:Human chromosome 01 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 02 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 03 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 04 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 05 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 06 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 07 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 08 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 09 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 10 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 11 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 12 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 13 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 14 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 15 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 16 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 17 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 18 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 19 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 20 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 21 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 22 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome X from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome Y from Gene Gateway - with label.png| </gallery> ==Također pogledajte== *[[Hromatin]] *[[Jedarni gen]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Nuclear DNA}} {{Hromosomi}} {{Nukleinske kiseline}} [[Kategorija:Organele]] [[Kategorija:DNK]] ojp6t4fwob3tfcv66q6qplnljah9lf0 3917770 3917762 2026-08-12T19:48:04Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Jedarna DNK]] na [[Wikipedia:Igralište/Jedarna DNK]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 3917762 wikitext text/x-wiki '''Jedarna DNK''' ('''nDNK'''), ili '''jedarna [[dezoksiribonukleinska kiselina]]''' (u [[bosanski|domaćoj]] literaturi često '''pogrešno''' označavana [[tuđica|tuđicom]] '''nuklearna DNK''') , [[DNK]] koja se nalazi unutar svakog [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] [[eukarioti|eukariotskog organizma]].<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |title=DNA |via=The Free Dictionary |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081434/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |url-status=live}}</ref> [[kodon|Kodira]] većinu [[genom]]a kod eukariota, dok [[mitohondrijska DNK|mitohondrijaska]] i [[plastidna DNK]] kodiraju ostatak. Pridržava se mendelovskog nasljeđivanja, pri čemu informacije dolaze od dva roditelja, jednog muškarca i jedne žene – umjesto [[matrilinearnost|matrilinearno]] (preko majke) kao kod mitohondrijske DNK.<ref>{{cite web |url=http://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |title=* Nuclear genome (Biology) - Definition, meaning - Online Encyclopedia |website=en.mimi.hu |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081438/https://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |url-status=live}}</ref> ==Struktura== Jedarna DNK je [[nukleinska kiselina]], [[polimer]]na [[biomolekula]] ili [[biopolimer]], koja se nalazi u jedru eukariotskih ćelija. Njena struktura je [[dvostruka spirala nukleinske kiseline|dvostruka spirala]], sa dva lanca omotana jedan oko drugog, struktura koju su prvi opisali [[Francis Crick]] i [[James D. Watson]] (1953), koristeći podatke koje je prikupila [[Rosalind Franklin]]. Svaki lanac jeste dugi polimerni lanac ponavljajućih [[nukleotid]]a.<ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |title=Nuclear DNA |website=thefreedictionary.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927223252/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |url-status=live}}</ref> Svaki nukleotid sastoji se od [[šećer]]a s pet ugljikovih atoma ([[pentoza]]), fosfatne grupe i organske baze. Nukleotidi razlikuju se po svojim bazama: [[purin]]i, velike baze koje uključuju [[adenin]] i [[guanin]] i [[pirimidini]], male baze koje uključuju [[timin]] i [[citozin]]. [[Chargaffova pravila]] navode da se adenin uvijek sparuje s timinom, a guanin uvijek s citozinom. Fosfatne grupe povezane su [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterskom vezom]], a baze su povezane [[vodikova veza|vodikovom]].<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/0072437316/student_view0/chapter14/ |title=DNA: The Genetic Material |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109215759/http://highered.mheducation.com/olcweb/system/404.html |url-status=dead}}</ref> ==Razlike od mitohondrijske DNK== Jedarna i [[mitohondrijska DNK]] razlikuju se na mnogo načina, počevši od lokacije i strukture. Jedarna DNK nalazi se unutar [[ćelijsko jedro|jedra]] [[eukariot]]skih ćelija i obično ima dvije kopije po ćeliji, dok se mitohondrijska DNK nalazi u [[mitohondrija]]ma i sadrži 100–1.000 kopija po ćeliji. Struktura jedarne DNK u [[hromosom]]ima je linearna, sa otvorenim krajevima i uključuje 46 [[hromosom]]a i sadrži naprimjer tri milijarde nukleotida kod [[ljudi]], dok je struktura DNK mitohondrijskog hromosoma obično zatvorena, kružna i sadrži naprimjer 16.569 nukleotida kod ljudi.<ref name="Anderson1981">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |journal=Nature |volume=290 |issue=5806 |pages=457–65 |date=Apr 1981 |pmid=7219534 |doi=10.1038/290457a0 |bibcode=1981Natur.290..457A |s2cid=4355527}}</ref> Jedarna DNK kod [[životinja]] jeste [[ploidija|diploidna]], obično nasljeđujući DNK od dva roditelja, dok je mitohondrijska DNK [[ploidija|haploidna]], dolazi samo od majke. [[Mutacijska stopa]] jedarne DNK manja je od 0,3%, dok je stopa mutacije mitohondrijske DNK uglavnom veća.<ref>{{cite web |url=http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |title=Mitochondrial DNA |access-date=2014-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201220124/http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |archive-date=2014-02-01}}</ref> ==Forenzika== Jedarna DNK poznata je kao molekula života i sadrži genetičke upute za razvoj svih eukariotskih [[organizam]]a. Nalazi se u gotovo svakoj ćeliji u ljudskom tijelu, s izuzecima kao što su [[eritrocit|crvena krvna zrnca]]. Svi imaju jedinstveni genetički nacrt, čak i [[blizanci|identični blizanci]].<ref>{{cite web |last=Casselman |first=Anne |title=Identical Twins' Genes Are Not Identical |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |publisher=Scientific American |access-date=18 January 2014 |archive-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205181820/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |url-status=live}}</ref> Forenzički odjeli poput Biroa za kriminalistička hapšenja (BCA) i [[FBI|Federalnog istražnog biroa]] (FBI) koriste tehnike koje uključuju jedarnu DNK za poređenje uzoraka u slučaju. Korištene tehnike uključuju [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), koja omogućava korištenje vrlo malih količina DNK, pravljenjem kopija ciljanih regija na molekuli, poznatih i kao [[STR|kratka tandemska ponavljanja]] (STR).<ref>{{cite web |url=https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |title=Forensic Science - Nuclear DNA |website=dps.mn.gov |access-date=2013-03-31 |archive-date=2021-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429072822/https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |title=FBI — Nuclear-DNA Unit |access-date=2016-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701170353/http://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |archive-date=2014-07-01}}</ref> ==Ćelijska dioba== Poput [[mptoza|mitoze]], [[mejoza]] jeste oblik eukariotske [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Mejoza daje četiri jedinstvene kćerinske ćelije, od kojih svaka ima polovinu [[hromosomski broj|broja hromosoma]] kao matična ćelija. Budući da mejoza stvara ćelije koje su predodređene da postanu [[gamet]]i (ili reproduktivne ćelije), ovo smanjenje broja hromosoma je ključno – bez njega, spajanje dva gameta tokom [[oplodnja|oplodnje]] rezultiralo bi potomstvom sa dvostruko većim normalnim brojem hromosoma. [[Mejoza]] stvara nove kombinacije genetičkog materijala u svakoj od četiri kćerinske ćelije. Ove nove kombinacije su rezultat razmjene DNK između uparenih hromosoma. Takva razmjena znači da gameti proizvedeni mejozom često pokazuju značajne [[genetučka varijacija|genetučke varijacije]]. Mejoza uključuje dva kruga jedarne diobe, a ne samo jedan. Prije nego što prođe kroz mejozu, ćelija prolazi kroz interfazni period u kojem raste, replicira svoje hromosome i provjerava sve svoje sisteme kako bi se osiguralo da je spremna za diobu. Kao i [[mitoza]], mejoza također ima različite faze koje se nazivaju [[profaza]], [[metafaza]], [[anafaza]] i [[telofaza]]. Međutim, ključna razlika je u tome što se tokom mejoze svaka od ovih faza javlja dva puta – jednom tokom prvog kruga diobe, koji se naziva mejoza I, i ponovo tokom drugog kruga diobe, koji se naziva mejoza II.<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853 |title=Replication and Distribution of DNA during Meiosis &#124; Learn Science at Scitable |access-date=2013-04-02 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211153613/https://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853/ |url-status=live}}</ref> ==Replikacija== Prije diobe ćelija, DNK materijal u originalnoj ćeliji mora se duplicirati tako da nakon diobe ćelija svaka nova ćelija sadrži punu količinu DNK materijala. Proces duplikacije DNK se obično naziva [[replikacija DNK|replikacija]]. Replikacija se naziva [[semikonzervativna replikacija|konzervativna]] jer svaka nova ćelija sadrži jedan lanac originalne DNK i jedan novosintetizirani lanac DNK. Originalni [[polinukleotid]]ni lanac DNK služi kao predložak za vođenje sinteze novog komplementarnog polinukleotida DNK. Predložak jednostrukog lanca DNK služi za vođenje sinteze komplementarnog lanca DNK.<ref>{{cite web |url=http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |title=DNA Replication |access-date=2013-04-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128153308/http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |archive-date=2013-01-28}}</ref> [[Replikacija DNK]] počinje na specifičnom mjestu u molekuli DNK koje se naziva [[izvor replikacije]]. [[Enzim]] [[helikaza]] odmotava i odvaja dio molekule DNK, nakon čega proteini koji se vežu za jedan lanac reaguju i stabilizuju odvojene, jednolančane dijelove molekule DNK. Enzimski kompleks [[DNK polimeraza]] angažuje odvojeni dio molekule i pokreće proces replikacije. [[DNK-polimeraza]] može povezati nove DNK nukleotide samo sa postojećim lancem nukleotida. Stoga, replikacija počinje kada enzim koji se zove [[primaza]] sastavlja [[prajmer|RNK-prajmer]] na izvoru replikacije. RNK-prajmer sastoji se od kratke sekvence [[RNK]] nukleotida, komplementarnog malom, početnom dijelu lanca DNK koji se priprema za replikaciju. DNK-polimeraza zatim dodaje DNK nukleotide RNK-prajmeru i tako započinje proces konstruisanja novog komplementarnog lanca DNK. Kasnije se RNK-prajmer enzimski uklanja i zamjenjuje odgovarajućim nizom nukleotida DNK. Budući da su dva komplementarna lanca molekule DNK orijentirana u suprotnim smjerovima i DNK polimeraza može izvršiti replikaciju samo u [[usmjerenost (genetika)|jednom smjeru]], koriste se dva različita mehanizma za kopiranje lanaca DNK. Jedan lanac se kontinuirano replicira prema odmotavanju, odvajajući dio originalne molekule DNK; dok se drugi lanac replicira diskontinuirano u suprotnom smjeru, formirajući niz kratkih segmenata DNK koji se nazivaju [[Okazaki fragment]]i. Svaki Okazaki fragment zahtijeva zaseban RNK prajmer. Kako se Okazaki fragmenti sintetiziraju, RNK prajmeri se zamjenjuju [[nukleotid]]ima DNK, a fragmenti se vežu zajedno u kontinuirani komplementarni lanac.<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |title=DNA Replication |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-04-02 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407201849/http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |url-status=live}}</ref> ==Oštećenje i popravak DNK== [[Oštećenje DNK|Oštećenje kedarne DNK]] stalni je problem koji proizlazi iz raznih [[endogen]]ih i [[egzogen]]ih izvora koji uzrokuju poremećaje. [[Eukarioti]] jesu razvili raznolik skup procesa [[popravka DNK]], koji uklanjaju oštećenja jedarne DNK. Ovi procesi popravka uključuju [[popravka ekscizijom baza|popravku ekscizijom baza]]], [[popravka ekscizijom nukleotida|popravku ekscizijom nukleotida]], [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]]. Takvi procesi popravka su neophodni za održavanje stabilnosti jedarne DNK. Neuspjeh aktivnosti popravka da prati pojavu oštećenja ima različite negativne posljedice. Oštećenja jedarne DNK, kao i [[mutacije]] i [[epigenetika|epigenetičke promjene]] koje takva oštećenja uzrokuju, smatraju se glavnim uzrokom [[kancer|raka]]. Oštećenja jedarne DNK su također povezana sa [[starenje|starenjem]]<ref name="pmid21600302">{{cite journal |vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP |title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing |journal=Mutat. Res. |volume=728 |issue=1–2 |pages=12–22 |date=2011 |pmid=21600302 |doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001}}</ref> i [[neurodegenerativna bolest|neurodegeneracijama]].<ref name="pmid18458001">{{cite journal |vauthors=Brasnjevic I, Hof PR, Steinbusch HW, Schmitz C |title=Accumulation of nuclear DNA damage or neuron loss: molecular basis for a new approach to understanding selective neuronal vulnerability in neurodegenerative diseases |journal=DNA Repair (Amst.) |volume=7 |issue=7 |pages=1087–97 |date=July 2008 |pmid=18458001 |pmc=2919205 |doi=10.1016/j.dnarep.2008.03.010}}</ref><ref name="pmid25033177">{{cite journal |vauthors=Madabhushi R, Pan L, Tsai LH |title=DNA damage and its links to neurodegeneration |journal=Neuron |volume=83 |issue=2 |pages=266–282 |date=July 2014 |pmid=25033177 |pmc=5564444 |doi=10.1016/j.neuron.2014.06.034}}</ref> ==Mutacija== Jedarna DNK podložna je [[mutacija]]ma. Glavni uzrok mutacija je netačna [[replikacija DNK]], često uzrokovana specijaliziranim [[DNK-polimeraza]]ma koje sintetiziraju prošla oštećenja DNK u lancu matrice (sklona greškama [[popravka DNK|sinteze translezija]]).<ref name="pmid19258535">{{cite journal |vauthors=Waters LS, Minesinger BK, Wiltrout ME, D'Souza S, Woodruff RV, Walker GC |title=Eukaryotic translesion polymerases and their roles and regulation in DNA damage tolerance |journal=Microbiol. Mol. Biol. Rev. |volume=73 |issue=1 |pages=134–54 |date=March 2009 |pmid=19258535 |pmc=2650891 |doi=10.1128/MMBR.00034-08}}</ref> Mutacije također nastaju zbog netačne popravke DNK. Put [[spajanje krajeva posredovanog mikrohomologijom|spajanja krajeva posredovanog mikrohomologijom]] za popravku dvolančanih prekida je posebno sklon mutacijama.<ref name="pmid18809224">{{cite journal |vauthors=McVey M, Lee SE |title=MMEJ repair of double-strand breaks (director's cut): deleted sequences and alternative endings |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=11 |pages=529–38 |date=November 2008 |pmid=18809224 |pmc=5303623 |doi=10.1016/j.tig.2008.08.007}}</ref> Mutacije koje nastaju u jedarnoj DNK [[klicin list|germinativne linije]] najčešće su neutralne ili adaptivno nepovoljne. Međutim, mali udio mutacija koje se pokažu povoljnim pruža [[genetička varijacija|genetičku varijaciju]] na kojoj djeluje [[prirodna selekcija]], kako bi generirala nove adaptacije. ==Galerija== <gallery mode="packed" caption=" Ljudska jedarna DNK prikazana u ideigramima hromosoma s oznakom iz [http://web.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/ Human Genome Project (1990-2003)]" heights="85"> Slika:Human chromosome 01 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 02 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 03 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 04 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 05 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 06 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 07 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 08 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 09 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 10 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 11 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 12 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 13 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 14 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 15 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 16 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 17 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 18 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 19 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 20 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 21 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 22 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome X from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome Y from Gene Gateway - with label.png| </gallery> ==Također pogledajte== *[[Hromatin]] *[[Jedarni gen]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Nuclear DNA}} {{Hromosomi}} {{Nukleinske kiseline}} [[Kategorija:Organele]] [[Kategorija:DNK]] ojp6t4fwob3tfcv66q6qplnljah9lf0 3917771 3917770 2026-08-12T19:48:32Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Wikipedia:Igralište/Jedarna DNK]]": Ustrajno [[Wikipedia:Čaraparko|čaraparenje]] ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3917762 wikitext text/x-wiki '''Jedarna DNK''' ('''nDNK'''), ili '''jedarna [[dezoksiribonukleinska kiselina]]''' (u [[bosanski|domaćoj]] literaturi često '''pogrešno''' označavana [[tuđica|tuđicom]] '''nuklearna DNK''') , [[DNK]] koja se nalazi unutar svakog [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] [[eukarioti|eukariotskog organizma]].<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |title=DNA |via=The Free Dictionary |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081434/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/DNA |url-status=live}}</ref> [[kodon|Kodira]] većinu [[genom]]a kod eukariota, dok [[mitohondrijska DNK|mitohondrijaska]] i [[plastidna DNK]] kodiraju ostatak. Pridržava se mendelovskog nasljeđivanja, pri čemu informacije dolaze od dva roditelja, jednog muškarca i jedne žene – umjesto [[matrilinearnost|matrilinearno]] (preko majke) kao kod mitohondrijske DNK.<ref>{{cite web |url=http://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |title=* Nuclear genome (Biology) - Definition, meaning - Online Encyclopedia |website=en.mimi.hu |access-date=2011-06-04 |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081438/https://en.mimi.hu/biology/nuclear_genome.html |url-status=live}}</ref> ==Struktura== Jedarna DNK je [[nukleinska kiselina]], [[polimer]]na [[biomolekula]] ili [[biopolimer]], koja se nalazi u jedru eukariotskih ćelija. Njena struktura je [[dvostruka spirala nukleinske kiseline|dvostruka spirala]], sa dva lanca omotana jedan oko drugog, struktura koju su prvi opisali [[Francis Crick]] i [[James D. Watson]] (1953), koristeći podatke koje je prikupila [[Rosalind Franklin]]. Svaki lanac jeste dugi polimerni lanac ponavljajućih [[nukleotid]]a.<ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |title=Nuclear DNA |website=thefreedictionary.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927223252/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Nuclear+DNA |url-status=live}}</ref> Svaki nukleotid sastoji se od [[šećer]]a s pet ugljikovih atoma ([[pentoza]]), fosfatne grupe i organske baze. Nukleotidi razlikuju se po svojim bazama: [[purin]]i, velike baze koje uključuju [[adenin]] i [[guanin]] i [[pirimidini]], male baze koje uključuju [[timin]] i [[citozin]]. [[Chargaffova pravila]] navode da se adenin uvijek sparuje s timinom, a guanin uvijek s citozinom. Fosfatne grupe povezane su [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterskom vezom]], a baze su povezane [[vodikova veza|vodikovom]].<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/0072437316/student_view0/chapter14/ |title=DNA: The Genetic Material |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-03-19 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109215759/http://highered.mheducation.com/olcweb/system/404.html |url-status=dead}}</ref> ==Razlike od mitohondrijske DNK== Jedarna i [[mitohondrijska DNK]] razlikuju se na mnogo načina, počevši od lokacije i strukture. Jedarna DNK nalazi se unutar [[ćelijsko jedro|jedra]] [[eukariot]]skih ćelija i obično ima dvije kopije po ćeliji, dok se mitohondrijska DNK nalazi u [[mitohondrija]]ma i sadrži 100–1.000 kopija po ćeliji. Struktura jedarne DNK u [[hromosom]]ima je linearna, sa otvorenim krajevima i uključuje 46 [[hromosom]]a i sadrži naprimjer tri milijarde nukleotida kod [[ljudi]], dok je struktura DNK mitohondrijskog hromosoma obično zatvorena, kružna i sadrži naprimjer 16.569 nukleotida kod ljudi.<ref name="Anderson1981">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |journal=Nature |volume=290 |issue=5806 |pages=457–65 |date=Apr 1981 |pmid=7219534 |doi=10.1038/290457a0 |bibcode=1981Natur.290..457A |s2cid=4355527}}</ref> Jedarna DNK kod [[životinja]] jeste [[ploidija|diploidna]], obično nasljeđujući DNK od dva roditelja, dok je mitohondrijska DNK [[ploidija|haploidna]], dolazi samo od majke. [[Mutacijska stopa]] jedarne DNK manja je od 0,3%, dok je stopa mutacije mitohondrijske DNK uglavnom veća.<ref>{{cite web |url=http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |title=Mitochondrial DNA |access-date=2014-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201220124/http://www.nfstc.org/pdi/Subject09/pdi_s09_m02_01.htm |archive-date=2014-02-01}}</ref> ==Forenzika== Jedarna DNK poznata je kao molekula života i sadrži genetičke upute za razvoj svih eukariotskih [[organizam]]a. Nalazi se u gotovo svakoj ćeliji u ljudskom tijelu, s izuzecima kao što su [[eritrocit|crvena krvna zrnca]]. Svi imaju jedinstveni genetički nacrt, čak i [[blizanci|identični blizanci]].<ref>{{cite web |last=Casselman |first=Anne |title=Identical Twins' Genes Are Not Identical |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |publisher=Scientific American |access-date=18 January 2014 |archive-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205181820/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=identical-twins-genes-are-not-identical |url-status=live}}</ref> Forenzički odjeli poput Biroa za kriminalistička hapšenja (BCA) i [[FBI|Federalnog istražnog biroa]] (FBI) koriste tehnike koje uključuju jedarnu DNK za poređenje uzoraka u slučaju. Korištene tehnike uključuju [[PCR|lančanu polimeraznu reakciju]] (PCR), koja omogućava korištenje vrlo malih količina DNK, pravljenjem kopija ciljanih regija na molekuli, poznatih i kao [[STR|kratka tandemska ponavljanja]] (STR).<ref>{{cite web |url=https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |title=Forensic Science - Nuclear DNA |website=dps.mn.gov |access-date=2013-03-31 |archive-date=2021-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429072822/https://dps.mn.gov/divisions/bca/bca-divisions/forensic-science/Pages/dna-nuclear.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |title=FBI — Nuclear-DNA Unit |access-date=2016-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701170353/http://www.fbi.gov/about-us/lab/biometric-analysis/dna-nuclear |archive-date=2014-07-01}}</ref> ==Ćelijska dioba== Poput [[mptoza|mitoze]], [[mejoza]] jeste oblik eukariotske [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Mejoza daje četiri jedinstvene kćerinske ćelije, od kojih svaka ima polovinu [[hromosomski broj|broja hromosoma]] kao matična ćelija. Budući da mejoza stvara ćelije koje su predodređene da postanu [[gamet]]i (ili reproduktivne ćelije), ovo smanjenje broja hromosoma je ključno – bez njega, spajanje dva gameta tokom [[oplodnja|oplodnje]] rezultiralo bi potomstvom sa dvostruko većim normalnim brojem hromosoma. [[Mejoza]] stvara nove kombinacije genetičkog materijala u svakoj od četiri kćerinske ćelije. Ove nove kombinacije su rezultat razmjene DNK između uparenih hromosoma. Takva razmjena znači da gameti proizvedeni mejozom često pokazuju značajne [[genetučka varijacija|genetučke varijacije]]. Mejoza uključuje dva kruga jedarne diobe, a ne samo jedan. Prije nego što prođe kroz mejozu, ćelija prolazi kroz interfazni period u kojem raste, replicira svoje hromosome i provjerava sve svoje sisteme kako bi se osiguralo da je spremna za diobu. Kao i [[mitoza]], mejoza također ima različite faze koje se nazivaju [[profaza]], [[metafaza]], [[anafaza]] i [[telofaza]]. Međutim, ključna razlika je u tome što se tokom mejoze svaka od ovih faza javlja dva puta – jednom tokom prvog kruga diobe, koji se naziva mejoza I, i ponovo tokom drugog kruga diobe, koji se naziva mejoza II.<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853 |title=Replication and Distribution of DNA during Meiosis &#124; Learn Science at Scitable |access-date=2013-04-02 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211153613/https://www.nature.com/scitable/topicpage/replication-and-distribution-of-dna-during-meiosis-6524853/ |url-status=live}}</ref> ==Replikacija== Prije diobe ćelija, DNK materijal u originalnoj ćeliji mora se duplicirati tako da nakon diobe ćelija svaka nova ćelija sadrži punu količinu DNK materijala. Proces duplikacije DNK se obično naziva [[replikacija DNK|replikacija]]. Replikacija se naziva [[semikonzervativna replikacija|konzervativna]] jer svaka nova ćelija sadrži jedan lanac originalne DNK i jedan novosintetizirani lanac DNK. Originalni [[polinukleotid]]ni lanac DNK služi kao predložak za vođenje sinteze novog komplementarnog polinukleotida DNK. Predložak jednostrukog lanca DNK služi za vođenje sinteze komplementarnog lanca DNK.<ref>{{cite web |url=http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |title=DNA Replication |access-date=2013-04-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128153308/http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/582dnarep.html |archive-date=2013-01-28}}</ref> [[Replikacija DNK]] počinje na specifičnom mjestu u molekuli DNK koje se naziva [[izvor replikacije]]. [[Enzim]] [[helikaza]] odmotava i odvaja dio molekule DNK, nakon čega proteini koji se vežu za jedan lanac reaguju i stabilizuju odvojene, jednolančane dijelove molekule DNK. Enzimski kompleks [[DNK polimeraza]] angažuje odvojeni dio molekule i pokreće proces replikacije. [[DNK-polimeraza]] može povezati nove DNK nukleotide samo sa postojećim lancem nukleotida. Stoga, replikacija počinje kada enzim koji se zove [[primaza]] sastavlja [[prajmer|RNK-prajmer]] na izvoru replikacije. RNK-prajmer sastoji se od kratke sekvence [[RNK]] nukleotida, komplementarnog malom, početnom dijelu lanca DNK koji se priprema za replikaciju. DNK-polimeraza zatim dodaje DNK nukleotide RNK-prajmeru i tako započinje proces konstruisanja novog komplementarnog lanca DNK. Kasnije se RNK-prajmer enzimski uklanja i zamjenjuje odgovarajućim nizom nukleotida DNK. Budući da su dva komplementarna lanca molekule DNK orijentirana u suprotnim smjerovima i DNK polimeraza može izvršiti replikaciju samo u [[usmjerenost (genetika)|jednom smjeru]], koriste se dva različita mehanizma za kopiranje lanaca DNK. Jedan lanac se kontinuirano replicira prema odmotavanju, odvajajući dio originalne molekule DNK; dok se drugi lanac replicira diskontinuirano u suprotnom smjeru, formirajući niz kratkih segmenata DNK koji se nazivaju [[Okazaki fragment]]i. Svaki Okazaki fragment zahtijeva zaseban RNK prajmer. Kako se Okazaki fragmenti sintetiziraju, RNK prajmeri se zamjenjuju [[nukleotid]]ima DNK, a fragmenti se vežu zajedno u kontinuirani komplementarni lanac.<ref>{{cite web |url=http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |title=DNA Replication |website=highered.mcgraw-hill.com |access-date=2013-04-02 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407201849/http://highered.mcgraw-hill.com/sites/9834092339/student_view0/chapter14/dna_replication.html |url-status=live}}</ref> ==Oštećenje i popravak DNK== [[Oštećenje DNK|Oštećenje kedarne DNK]] stalni je problem koji proizlazi iz raznih [[endogen]]ih i [[egzogen]]ih izvora koji uzrokuju poremećaje. [[Eukarioti]] jesu razvili raznolik skup procesa [[popravka DNK]], koji uklanjaju oštećenja jedarne DNK. Ovi procesi popravka uključuju [[popravka ekscizijom baza|popravku ekscizijom baza]]], [[popravka ekscizijom nukleotida|popravku ekscizijom nukleotida]], [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]]. Takvi procesi popravka su neophodni za održavanje stabilnosti jedarne DNK. Neuspjeh aktivnosti popravka da prati pojavu oštećenja ima različite negativne posljedice. Oštećenja jedarne DNK, kao i [[mutacije]] i [[epigenetika|epigenetičke promjene]] koje takva oštećenja uzrokuju, smatraju se glavnim uzrokom [[kancer|raka]]. Oštećenja jedarne DNK su također povezana sa [[starenje|starenjem]]<ref name="pmid21600302">{{cite journal |vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP |title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing |journal=Mutat. Res. |volume=728 |issue=1–2 |pages=12–22 |date=2011 |pmid=21600302 |doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001}}</ref> i [[neurodegenerativna bolest|neurodegeneracijama]].<ref name="pmid18458001">{{cite journal |vauthors=Brasnjevic I, Hof PR, Steinbusch HW, Schmitz C |title=Accumulation of nuclear DNA damage or neuron loss: molecular basis for a new approach to understanding selective neuronal vulnerability in neurodegenerative diseases |journal=DNA Repair (Amst.) |volume=7 |issue=7 |pages=1087–97 |date=July 2008 |pmid=18458001 |pmc=2919205 |doi=10.1016/j.dnarep.2008.03.010}}</ref><ref name="pmid25033177">{{cite journal |vauthors=Madabhushi R, Pan L, Tsai LH |title=DNA damage and its links to neurodegeneration |journal=Neuron |volume=83 |issue=2 |pages=266–282 |date=July 2014 |pmid=25033177 |pmc=5564444 |doi=10.1016/j.neuron.2014.06.034}}</ref> ==Mutacija== Jedarna DNK podložna je [[mutacija]]ma. Glavni uzrok mutacija je netačna [[replikacija DNK]], često uzrokovana specijaliziranim [[DNK-polimeraza]]ma koje sintetiziraju prošla oštećenja DNK u lancu matrice (sklona greškama [[popravka DNK|sinteze translezija]]).<ref name="pmid19258535">{{cite journal |vauthors=Waters LS, Minesinger BK, Wiltrout ME, D'Souza S, Woodruff RV, Walker GC |title=Eukaryotic translesion polymerases and their roles and regulation in DNA damage tolerance |journal=Microbiol. Mol. Biol. Rev. |volume=73 |issue=1 |pages=134–54 |date=March 2009 |pmid=19258535 |pmc=2650891 |doi=10.1128/MMBR.00034-08}}</ref> Mutacije također nastaju zbog netačne popravke DNK. Put [[spajanje krajeva posredovanog mikrohomologijom|spajanja krajeva posredovanog mikrohomologijom]] za popravku dvolančanih prekida je posebno sklon mutacijama.<ref name="pmid18809224">{{cite journal |vauthors=McVey M, Lee SE |title=MMEJ repair of double-strand breaks (director's cut): deleted sequences and alternative endings |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=11 |pages=529–38 |date=November 2008 |pmid=18809224 |pmc=5303623 |doi=10.1016/j.tig.2008.08.007}}</ref> Mutacije koje nastaju u jedarnoj DNK [[klicin list|germinativne linije]] najčešće su neutralne ili adaptivno nepovoljne. Međutim, mali udio mutacija koje se pokažu povoljnim pruža [[genetička varijacija|genetičku varijaciju]] na kojoj djeluje [[prirodna selekcija]], kako bi generirala nove adaptacije. ==Galerija== <gallery mode="packed" caption=" Ljudska jedarna DNK prikazana u ideigramima hromosoma s oznakom iz [http://web.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/ Human Genome Project (1990-2003)]" heights="85"> Slika:Human chromosome 01 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 02 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 03 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 04 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 05 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 06 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 07 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 08 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 09 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 10 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 11 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 12 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 13 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 14 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 15 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 16 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 17 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 18 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 19 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 20 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 21 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome 22 from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome X from Gene Gateway - with label.png| Slika:Human chromosome Y from Gene Gateway - with label.png| </gallery> ==Također pogledajte== *[[Hromatin]] *[[Jedarni gen]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Nuclear DNA}} {{Hromosomi}} {{Nukleinske kiseline}} [[Kategorija:Organele]] [[Kategorija:DNK]] ojp6t4fwob3tfcv66q6qplnljah9lf0 0 536550 3917761 2026-08-12T17:09:14Z Bosancica by MK 173186 Novi članak 3917761 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bakranjuša | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = | slika_veličina = | alt = | opis = | slika_karte = Istria County, Croatia OpenStreetMap.png | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Bakranjuše | lokacija = Istočno od naselja [[Jadreški]], općina [[Ližnjan]], [[Istarska županija]], [[Hrvatska]] | koordinate = {{coord|44|52|18|N|13|55|49|E|type:waterbody_region:HR|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero]] | priliv = | odliv = | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Hrvatska}} | dužina_km = | širina_km = | površina_km2 = 0.117 | dubina_m = | maks_dubina_m = | zapremina_km3 = 0.00065 | obala_km = | nadmorska_visina_m = | ostrva = | gradovi = [[Ližnjan]] (općina) | web_stranica = }} '''Bakranjuša''' je [[vještačko jezero]] u [[Istra|Istri]], u blizini naselja [[Jadreški]] i [[Valtura]], na području [[Istarska županija|Istarske županije]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Izgrađeno je u okviru sistema za [[navodnjavanje]] poljoprivrednih površina [[Valtursko polje|Valturskog polja]]. Akumulacija je puštena u funkciju 24. jula 2015. zajedno sa sistemom za navodnjavanje površine oko 440 hektara.<ref name="Viatrix_Jadreski_novo_jezero">{{cite web |title=Jadreški – šetnja do novog jezera |date=2023 |website=Viatrix |url=https://viatrix-blog.com/jadreski-setnja-do-novog-jezera/ |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Površina jezera iznosi približno 11,7 hektara, a zapremina oko 632.500 m³ vode.<ref name="Sisovic_2013">{{cite web |last=Šišović |first=D. |title=Prvi istarski mikrosustav za navodnjavanje |website=Agroklub.com |date=2013 |url=https://www.agroklub.com/poljoprivredne-vijesti/prvi-istarski-mikrosustav-za-navodnjavanje/8816/ |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> U nekim izvorima navodi se i zapremina od približno 650.000 m³. == Izgradnja i namjena == Izgradnja akumulacije bila je dio projekta razvoja sistema navodnjavanja poljoprivrednog zemljišta u Valturi. Projekt je pokrenut radi povećanja dostupnosti vode za poljoprivrednu proizvodnju, posebno na zemljištima kojima raniji sistem navodnjavanja nije omogućavao dovoljne količine vode.<ref name="GlasIstre_2015">{{cite news |title=Akumulacija Bakranjuša natapat će 440 hektara |newspaper=Glas Istre |date=2015 |url=https://glasistrenovine.hr/arhiva-portala/pregled-vijesti/akumulacija-bakranjusa-natapat-ce-440-hektara-505528 |access-date=12. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Akumulacija se puni vodom iz bunara na području zatvora u Valturi i iz bunara Jadreški. Voda se do poljoprivrednih površina distribuira sistemom cjevovoda i hidranata, čija je ukupna dužina približno 15 km.<ref name="Sisovic_2013" /> [[Brana]] je izvedena kao nasuta brana dužine oko 700 metara i visine približno sedam metara. U okviru projekta izgrađeni su i pripadajući cjevovodi i druga infrastruktura potrebna za funkcioniranje sistema navodnjavanja.<ref name="Sisovic_2013" /> Ukupna vrijednost projekta procjenjivana je na približno 8 miliona [[euro|eura]], a u njegovom finansiranju učestvovali su [[Ministarstvo poljoprivrede Republike Hrvatske]], [[Istarska županija]] i [[Ministarstvo pravosuđa Republike Hrvatske]].<ref name="GlasIstre_2015" /> == Također pogledajte == * [[Babića jezero]] * [[Bajer]] * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] * [[Spisak jezera u Hrvatskoj]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Vještačka jezera u Hrvatskoj]] tphag607rl63l1crd708dv3vpmyrbpn 0 536551 3917776 2026-08-12T20:10:23Z Korpo 184654 /* */ 3917776 wikitext text/x-wiki ‘’’’‘Gospodin Puntila i njegov sluga Matti’’’’’ (njemački: ‘‘Herr Puntila und sein Knecht Matti’’) je drama [[Bertolt Brecht|Bertolta Brechta]], napisana 1940–1941. Praizvedena je 1948. godine u [[Cirih|Cirihu]]. Tokom godina egzila, Brecht je zajedno sa svojim saradnicima bio pozvan od strane finske spisateljice [[Hella Wuolijoki]] da boravi na njenom imanju u [[Marlebäck|Marlebäcku]], sjeveroistočno od [[Helsinki|Helsinkija]].{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/brecht.htm|title=Bertolt Brecht (1898-1956)|date=2008|website=Books and writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719150502/http://www.kirjasto.sci.fi/brecht.htm|archive-date=2014-07-19|url-status=bot: unknown|access-date=2026-07-25|author=Petri Liukkonen}} Tokom ljeta 1940. Brecht je u Marlebäcku napisao dramu na osnovu priča i nacrta drame koje je napisala Wuolijoki. Drama je [[narodna komedija]].{{cite web|url=http://www.gp.se/kulturnoje/scenkonst/1.227881-stockholms-stadsteater-puntila-matti|title=Stockholms stadsteater - Puntila/Matti|date=24. septembar 2015|website=Göteborgs-Posten|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924052231/http://www.gp.se/kulturnoje/scenkonst/1.227881-stockholms-stadsteater-puntila-matti|archive-date=24. septembar 2015|author=Amelie Björck}} Prema kasnijim istraživanjima, Hella Wuolijoki je također crpila inspiraciju za likove u drami iz finskog seljaka [[Roope Juntula|Roopea Juntule]] iz Hauhoa i [[Juntulan tila|imanja Juntula]], koje je lično poznavala. [[Bertolt Brecht]] je kasnije samostalno preradio ovaj materijal i stvorio lik Puntila.{{cite book|author=Erkki Wuolijoki|title=Niskavuoren henki – Viljapelloilta valkokankaalle|publisher=Karisto|year=2015}}{{cite book|author=Jan Knopf|title=Brecht-Handbuch|publisher=Verlag J.B. Metzler|year=2001}} == Radnja == Puntila je bogati zemljoposjednik i podsjeća na lik poput [[Neobični slučaj doktora Jekylla i gospodina Hydea|dr. Jekylla i gospodina Hydea]]. Kada je pijan, velikodušan je i ljubazan, dok je kada je trijezan sebičan i grub. Puntila želi da se njegova kćerka Eva uda za [[Diplomat|diplomatu]], ali njegov pijani alter ego želi da se ona uda za njegovog vozača i druga u piću, slugu Mattija. Za Evu i diplomatu priređuje se zabava povodom zaruka. Kada se Puntila napije, vrijeđa diplomatu i želi da se Matti oženi njegovom kćerkom. Matti tada iskušava Evu i ona pokazuje da ne bi bila dobra supruga radničkom čovjeku. Matti zato napušta Puntilu i pridružuje se svojim prijateljima iz radničke klase. == Reference == {{reflist}} gr7zu5vso7jihh5wz81s3inzcxp3uxd 6 536552 3917783 2026-08-12T21:18:20Z Z1KA 87045 == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Fotografija Semira Efendića |Izvor=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/semir-efendic/ |Datum=17. 05. 2023. |Autor=[[Centar za istraživačko novinarstvo (Bosna i Hercegovina)|CIN]] |Objašnjenje= }} 3917783 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Fotografija Semira Efendića |Izvor=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/semir-efendic/ |Datum=17. 05. 2023. |Autor=[[Centar za istraživačko novinarstvo (Bosna i Hercegovina)|CIN]] |Objašnjenje= }} == Licenciranje == {{JD-ja}} 0jg6aih2hyhdkbf597ql4hwa9h0omds 3917784 3917783 2026-08-12T21:18:39Z Z1KA 87045 3917784 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Fotografija Semira Efendića |Izvor=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/semir-efendic/ |Datum=17. 05. 2023. |Autor=[[Centar za istraživačko novinarstvo (Bosna i Hercegovina)|CIN]] |Objašnjenje= }} == Licenciranje == {{Pripisivanje|Centar za istraživačko novinarstvo (Bosna i Hercegovina)}} {{Pregled migracije licence|site=Centar za istraživačko novinarstvo (https://cin.ba/privacy-policy/)|user=Z1KA|date=2026-08-12}} ezcyw6ihzyhf8mz09m56pwnqpqd85hq 0 536553 3917793 2026-08-12T21:55:37Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917793 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Hermann Ebbinghaus | slika = Ebbinghaus2.jpg | slika_širina = | naslov = Ebbinghaus, oko 1900. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1850|1|24}} | mjesto_rođenja = [[Barmen]], [[Rajnsko carstvo|Rajnska provincija]], [[Kraljevina Pruska]] (danas dio [[Wuppertal]]a, [[Njemačka]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1909|2|26|1850|1|24}} | mjesto_smrti = [[Halle (Saale)]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Psihofizika]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Berlinu]] * [[Univerzitet u Breslauu]] * [[Univerzitet u Halleu]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Bonu]] ([[Doktor filozofije|PhD]], 1873) | doktorski_mentor = [[Eduard von Hartmann]] | doktorski_studenti = [[William Stern]] | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Gustav Fechner]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Krivulja učenja]] * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Ebbinghausova iluzija]] * [[Besmisleni slogovi]] * [[Pionirsko istraživanje pamćenja]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Hermann Ebbinghaus''' (24. januar 1850. – 26. februar 1909) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Psihologija|psiholog]] koji je među prvima eksperimentalno proučavao [[pamćenje]]. Otkrio je [[krivulja zaboravljanja|krivulju zaboravljanja]] i [[efekat razmaka]], a prvi je opisao i [[krivulja učenja|krivulju učenja]]. Bio je otac filozofa [[Julius Ebbinghaus|Juliusa Ebbinghausa]]. == Rani život == Ebbinghaus je rođen u [[Barmen]]u, u [[Rajnska pokrajina|Rajnskoj pokrajini]] [[Kraljevina Pruska|Kraljevine Pruske]], kao sin imućnog trgovca Carla Ebbinghausa. O njegovom ranom djetinjstvu malo se zna, osim da je odgajan u [[luteranstvo|luteranskoj]] vjeri i pohađao gradsku [[Gimnazija|gimnaziju]]. Sa 17 godina, 1867, počeo je studirati na [[Univerzitet u Bonnu|Univerzitetu u Bonnu]], gdje je prvobitno namjeravao studirati [[historija|historiju]] i [[filologija|filologiju]]. Međutim, tokom studija zainteresovao se za [[filozofija|filozofiju]]. Godine 1870. prekinuo je studij zbog službe u pruskoj vojsci tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]]. Nakon kratkog vojnog angažmana završio je disertaciju o djelu ''Filozofija nesvjesnog'' [[Eduard von Hartmann|Eduarda von Hartmanna]] i 16. augusta 1873. stekao doktorat, sa 23 godine. Tokom naredne tri godine boravio je u [[Univerzitet u Halleu|Univerzitetu u Halleu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]].<ref name="Wozniak_1999">{{cite web |last1=Wozniak |first1=Robert H. |editor1-last=Green |editor1-first=Christopher D. |title=Introduction to Memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |location=Toronto |date=1999 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Profesionalna karijera == Nakon stjecanja doktorata Ebbinghaus je boravio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]], gdje je podučavao učenike kako bi se izdržavao. U Engleskoj je, prema nekim izvorima, predavao u dvije manje škole na jugu zemlje (Gorfein, 1885). U [[London]]u je u antikvarnoj knjižari naišao na knjigu ''Elementi psihofizike'' [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]], koja ga je potakla da počne provoditi eksperimente o [[Pamćenje|pamćenju]]. Nakon što je započeo rad na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], osnovao je treću laboratoriju za psihološka istraživanja u [[Njemačka|Njemačkoj]], nakon laboratorija koje su osnovali [[Wilhelm Wundt]] i [[Georg Elias Müller]].<ref name="EncyclopediaCom_2018">{{cite web |title=Ebbinghaus, Hermann |website=Encyclopedia.com |date=2018 |url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/hermann-ebbinghaus |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tu je 1879. započeo svoja istraživanja pamćenja. Godine 1885, iste godine kada je objavio svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), imenovan je profesorom na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno kao priznanje za značaj ovog djela.<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1890. zajedno s [[Arthur König|Arthurom Königom]] osnovao je psihološki časopis ''Časopis za fiziologiju i psihologiju čulnih organa'' ({{de|Zeitschrift für Physiologie und Psychologie der Sinnesorgane}}). Godine 1894. nije unaprijeđen na mjesto rukovodioca odsjeka za filozofiju na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno zbog nedovoljnog broja objavljenih radova. Na to mjesto imenovan je [[Carl Stumpf]]. Nakon toga Ebbinghaus je napustio Berlin i pridružio se [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Breslauu]] (danas [[Wrocław]], [[Poljska]]), gdje je preuzeo katedru koju je napustio [[Theodor Lipps]] nakon što je preuzeo Stumpfovo mjesto u Berlinu.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> U Breslauu je radio u komisiji koja je proučavala smanjenje mentalnih sposobnosti djece tokom školskog dana. Iako su podaci o načinu mjerenja tih sposobnosti izgubljeni, rezultati rada komisije postavili su osnove za kasniji razvoj [[test inteligencije|testova inteligencije]].<ref name="Thorne_1997">{{cite book |last1=Thorne |first1=B. Michael |last2=Henley |first2=Tracy B. |title=Connections in the History and Systems of Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston |date=1997 |isbn=978-0-395-83528-9 |url=https://books.google.com/books?id=_-cfAAAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Breslauu je ponovo osnovao laboratoriju za psihološka istraživanja. Godine 1902. Ebbinghaus je objavio svoje naredno djelo, ''Osnove psihologije'' ({{de|Die Grundzüge der Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1902">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Grundzüge der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1902 |url=https://archive.org/details/grundzgederpsy01ebbi |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> Djelo je odmah doživjelo uspjeh i ostalo popularno dugo nakon njegove smrti. Godine 1904. prešao je na [[Univerzitet u Halle]]u, gdje je proveo posljednje godine života. Njegovo posljednje objavljeno djelo, ''Pregled psihologije'' ({{de|Abriss der Psychologie}}), objavljeno je 1908, šest godina nakon njegovog prethodnog djela.<ref name="Ebbinghaus_1909">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Abriss der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1909 |url=https://archive.org/details/b28111734/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> I ono je doživjelo veliki uspjeh i kasnije je objavljeno u osam izdanja. Nedugo nakon objavljivanja tog djela, 26. februara 1909, Ebbinghaus je umro od [[upala pluća|upale pluća]] u 59. godini života.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ebbinghaus, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1850.]] [[Kategorija:Umrli 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Wuppertal]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi 19. vijeka]] [[Kategorija:Psiholozi 20. vijeka]] mekaj0d7c9w9m7y3olgbtumycv9487f 3917813 3917793 2026-08-12T23:23:56Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917813 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Hermann Ebbinghaus | slika = Ebbinghaus2.jpg | slika_širina = | naslov = Ebbinghaus, oko 1900. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1850|1|24}} | mjesto_rođenja = [[Barmen]], [[Rajnsko carstvo|Rajnska provincija]], [[Kraljevina Pruska]] (danas dio [[Wuppertal]]a, [[Njemačka]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1909|2|26|1850|1|24}} | mjesto_smrti = [[Halle (Saale)]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Psihofizika]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Berlinu]] * [[Univerzitet u Breslauu]] * [[Univerzitet u Halleu]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Bonu]] ([[Doktor filozofije|PhD]], 1873) | doktorski_mentor = [[Eduard von Hartmann]] | doktorski_studenti = [[William Stern]] | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Gustav Fechner]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Krivulja učenja]] * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Ebbinghausova iluzija]] * [[Besmisleni slogovi]] * [[Pionirsko istraživanje pamćenja]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Hermann Ebbinghaus''' (24. januar 1850. – 26. februar 1909) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Psihologija|psiholog]] koji je među prvima eksperimentalno proučavao [[pamćenje]]. Otkrio je [[krivulja zaboravljanja|krivulju zaboravljanja]] i [[efekat razmaka]], a prvi je opisao i [[krivulja učenja|krivulju učenja]]. Bio je otac filozofa [[Julius Ebbinghaus|Juliusa Ebbinghausa]]. == Rani život == Ebbinghaus je rođen u [[Barmen]]u, u [[Rajnska pokrajina|Rajnskoj pokrajini]] [[Kraljevina Pruska|Kraljevine Pruske]], kao sin imućnog trgovca Carla Ebbinghausa. O njegovom ranom djetinjstvu malo se zna, osim da je odgajan u [[luteranstvo|luteranskoj]] vjeri i pohađao gradsku [[Gimnazija|gimnaziju]]. Sa 17 godina, 1867, počeo je studirati na [[Univerzitet u Bonnu|Univerzitetu u Bonnu]], gdje je prvobitno namjeravao studirati [[historija|historiju]] i [[filologija|filologiju]]. Međutim, tokom studija zainteresovao se za [[filozofija|filozofiju]]. Godine 1870. prekinuo je studij zbog službe u pruskoj vojsci tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]]. Nakon kratkog vojnog angažmana završio je disertaciju o djelu ''Filozofija nesvjesnog'' [[Eduard von Hartmann|Eduarda von Hartmanna]] i 16. augusta 1873. stekao doktorat, sa 23 godine. Tokom naredne tri godine boravio je u [[Univerzitet u Halleu|Univerzitetu u Halleu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]].<ref name="Wozniak_1999">{{cite web |last1=Wozniak |first1=Robert H. |editor1-last=Green |editor1-first=Christopher D. |title=Introduction to Memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |location=Toronto |date=1999 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Profesionalna karijera == Nakon stjecanja doktorata Ebbinghaus je boravio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]], gdje je podučavao učenike kako bi se izdržavao. U Engleskoj je, prema nekim izvorima, predavao u dvije manje škole na jugu zemlje (Gorfein, 1885). U [[London]]u je u antikvarnoj knjižari naišao na knjigu ''Elementi psihofizike'' [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]], koja ga je potakla da počne provoditi eksperimente o [[Pamćenje|pamćenju]]. Nakon što je započeo rad na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], osnovao je treću laboratoriju za psihološka istraživanja u [[Njemačka|Njemačkoj]], nakon laboratorija koje su osnovali [[Wilhelm Wundt]] i [[Georg Elias Müller]].<ref name="EncyclopediaCom_2018">{{cite web |title=Ebbinghaus, Hermann |website=Encyclopedia.com |date=2018 |url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/hermann-ebbinghaus |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tu je 1879. započeo svoja istraživanja pamćenja. Godine 1885, iste godine kada je objavio svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), imenovan je profesorom na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno kao priznanje za značaj ovog djela.<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1890. zajedno s [[Arthur König|Arthurom Königom]] osnovao je psihološki časopis ''Časopis za fiziologiju i psihologiju čulnih organa'' ({{de|Zeitschrift für Physiologie und Psychologie der Sinnesorgane}}). Godine 1894. nije unaprijeđen na mjesto rukovodioca odsjeka za filozofiju na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno zbog nedovoljnog broja objavljenih radova. Na to mjesto imenovan je [[Carl Stumpf]]. Nakon toga Ebbinghaus je napustio Berlin i pridružio se [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Breslauu]] (danas [[Wrocław]], [[Poljska]]), gdje je preuzeo katedru koju je napustio [[Theodor Lipps]] nakon što je preuzeo Stumpfovo mjesto u Berlinu.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> U Breslauu je radio u komisiji koja je proučavala smanjenje mentalnih sposobnosti djece tokom školskog dana. Iako su podaci o načinu mjerenja tih sposobnosti izgubljeni, rezultati rada komisije postavili su osnove za kasniji razvoj [[test inteligencije|testova inteligencije]].<ref name="Thorne_1997">{{cite book |last1=Thorne |first1=B. Michael |last2=Henley |first2=Tracy B. |title=Connections in the History and Systems of Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston |date=1997 |isbn=978-0-395-83528-9 |url=https://books.google.com/books?id=_-cfAAAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Breslauu je ponovo osnovao laboratoriju za psihološka istraživanja. Godine 1902. Ebbinghaus je objavio svoje naredno djelo, ''Osnove psihologije'' ({{de|Die Grundzüge der Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1902">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Grundzüge der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1902 |url=https://archive.org/details/grundzgederpsy01ebbi |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> Djelo je odmah doživjelo uspjeh i ostalo popularno dugo nakon njegove smrti. Godine 1904. prešao je na [[Univerzitet u Halle]]u, gdje je proveo posljednje godine života. Njegovo posljednje objavljeno djelo, ''Pregled psihologije'' ({{de|Abriss der Psychologie}}), objavljeno je 1908, šest godina nakon njegovog prethodnog djela.<ref name="Ebbinghaus_1909">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Abriss der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1909 |url=https://archive.org/details/b28111734/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> I ono je doživjelo veliki uspjeh i kasnije je objavljeno u osam izdanja. Nedugo nakon objavljivanja tog djela, 26. februara 1909, Ebbinghaus je umro od [[upala pluća|upale pluća]] u 59. godini života.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> == Istraživanje pamćenja == [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_2.png|mini|desno|300px|Slika 2. iz Ebbinghausovog djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je proveo niz od 92 testa. U svakom testu ispitaniku je prikazao osam blokova sa po 13 nasumičnih slogova i bilježio prosječno vrijeme potrebno da ispitanik zapamti svaki blok.]] [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_4.png|mini|desno|300px|Slika 4. iz djela ''O pamćenju''. Isti test sa devet blokova od po 12 slogova pokazuje oscilirajući obrazac.]] Ebbinghaus je nastojao pokazati da se viši mentalni procesi mogu proučavati eksperimentalnim metodama, što je bilo suprotno tada raširenom mišljenju. Kako bi kontrolisao većinu potencijalnih varijabli koje bi mogle utjecati na rezultate, želio je koristiti jednostavno akustičko kodiranje i [[ponavljanje (učenje)|ponavljanje gradiva]], za šta bi se mogla koristiti lista riječi. Budući da bi na [[učenje]] utjecali prethodno znanje i razumijevanje, bilo mu je potrebno nešto što se može lako zapamtiti, ali što nema prethodne kognitivne asocijacije. Asocijacije koje se lako stvaraju s uobičajenim riječima mogle bi utjecati na rezultate, pa je koristio elemente koji će kasnije biti nazvani "[[pseudoriječ|besmislenim slogovima]]" (poznatim i kao [[Pseudoriječ|CVC trigram]]). Besmisleni slog je kombinacija [[suglasnik]]a i [[samoglasnik]]a i suglasnika, pri čemu se suglasnik ne ponavlja, a slog nema prethodno značenje. Tako slogovi BOL (koji zvuči kao engleska riječ „Ball“) i DOT (koji je već riječ) ne bi bili dopušteni. S druge strane, slogovi poput DAX, BOK i YAT bili bi prihvatljivi, iako Ebbinghaus u svom radu nije naveo primjere. Nakon što je uklonio slogove povezane s određenim značenjem, dobio je ukupno 2.300 slogova.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Nakon što bi sastavio zbirku slogova, nasumično bi izvukao određeni broj slogova iz kutije i zapisao ih u bilježnicu. Zatim bi ih, u ritmu [[metronom]]a i uz isti način izgovora, čitao naglas i na kraju postupka pokušavao ih [[prisjećanje|reproducirati iz pamćenja]]. Samo jedno [[istraživanje]] zahtijevalo je 15.000 ponavljanja. [[Datoteka:Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie, Fig 6.png|mini|desno|300px|Slika 6. iz djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je utvrdio da nakon samo jednog čitanja može tačno ponoviti šest do osam nasumičnih slogova, ali ne više od osam. Zbog toga je proučavao koliko je ponavljanja potrebno da ispitanik zapamti veći broj slogova. Grafikon prikazuje rezultate: na x-osi nalazi se broj slogova, a na y-osi broj ponavljanja potrebnih za njihovo memorisanje.]] Kasnije je utvrđeno da ljudi pridaju značenje čak i besmislenim slogovima kako bi ih lakše zapamtili. Slog PED, koji čini prva tri slova engleske riječi "pedal", pokazuje se manje besmislenim od sloga poput KOJ. Za slogove se stoga smatra da se razlikuju prema [[asocijativna vrijednost|asocijativnoj vrijednosti]].<ref name="Glaze_1928">{{cite journal |last1=Glaze |first1=J. Arthur |title=The Association Value of Non-Sense Syllables |journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology |volume=35 |issue=2 |pages=255–269 |date=1928 |doi=10.1080/08856559.1928.10532156 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08856559.1928.10532156 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Čini se da je Ebbinghaus to prepoznao te je nizove slogova nazivao "besmislenim" samo u smislu da je bilo manje vjerovatno da će imati određeno značenje i da ispitanici ne bi trebali pokušavati stvarati asocijacije koje bi olakšale njihovo kasnije prisjećanje.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ebbinghaus, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1850.]] [[Kategorija:Umrli 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Wuppertal]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi 19. vijeka]] [[Kategorija:Psiholozi 20. vijeka]] q0xddax66z0ny2iy309ks52zwzt6agr 3917816 3917813 2026-08-13T01:10:17Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917816 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Hermann Ebbinghaus | slika = Ebbinghaus2.jpg | slika_širina = | naslov = Ebbinghaus, oko 1900. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1850|1|24}} | mjesto_rođenja = [[Barmen]], [[Rajnsko carstvo|Rajnska provincija]], [[Kraljevina Pruska]] (danas dio [[Wuppertal]]a, [[Njemačka]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1909|2|26|1850|1|24}} | mjesto_smrti = [[Halle (Saale)]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Psihofizika]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Berlinu]] * [[Univerzitet u Breslauu]] * [[Univerzitet u Halleu]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Bonu]] ([[Doktor filozofije|PhD]], 1873) | doktorski_mentor = [[Eduard von Hartmann]] | doktorski_studenti = [[William Stern]] | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Gustav Fechner]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Krivulja učenja]] * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Ebbinghausova iluzija]] * [[Besmisleni slogovi]] * [[Pionirsko istraživanje pamćenja]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Hermann Ebbinghaus''' (24. januar 1850. – 26. februar 1909) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Psihologija|psiholog]] koji je među prvima eksperimentalno proučavao [[pamćenje]]. Otkrio je [[krivulja zaboravljanja|krivulju zaboravljanja]] i [[efekat razmaka]], a prvi je opisao i [[krivulja učenja|krivulju učenja]]. Bio je otac filozofa [[Julius Ebbinghaus|Juliusa Ebbinghausa]]. == Rani život == Ebbinghaus je rođen u [[Barmen]]u, u [[Rajnska pokrajina|Rajnskoj pokrajini]] [[Kraljevina Pruska|Kraljevine Pruske]], kao sin imućnog trgovca Carla Ebbinghausa. O njegovom ranom djetinjstvu malo se zna, osim da je odgajan u [[luteranstvo|luteranskoj]] vjeri i pohađao gradsku [[Gimnazija|gimnaziju]]. Sa 17 godina, 1867, počeo je studirati na [[Univerzitet u Bonnu|Univerzitetu u Bonnu]], gdje je prvobitno namjeravao studirati [[historija|historiju]] i [[filologija|filologiju]]. Međutim, tokom studija zainteresovao se za [[filozofija|filozofiju]]. Godine 1870. prekinuo je studij zbog službe u pruskoj vojsci tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]]. Nakon kratkog vojnog angažmana završio je disertaciju o djelu ''Filozofija nesvjesnog'' [[Eduard von Hartmann|Eduarda von Hartmanna]] i 16. augusta 1873. stekao doktorat, sa 23 godine. Tokom naredne tri godine boravio je u [[Univerzitet u Halleu|Univerzitetu u Halleu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]].<ref name="Wozniak_1999">{{cite web |last1=Wozniak |first1=Robert H. |editor1-last=Green |editor1-first=Christopher D. |title=Introduction to Memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |location=Toronto |date=1999 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Profesionalna karijera == Nakon stjecanja doktorata Ebbinghaus je boravio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]], gdje je podučavao učenike kako bi se izdržavao. U Engleskoj je, prema nekim izvorima, predavao u dvije manje škole na jugu zemlje (Gorfein, 1885). U [[London]]u je u antikvarnoj knjižari naišao na knjigu ''Elementi psihofizike'' [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]], koja ga je potakla da počne provoditi eksperimente o [[Pamćenje|pamćenju]]. Nakon što je započeo rad na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], osnovao je treću laboratoriju za psihološka istraživanja u [[Njemačka|Njemačkoj]], nakon laboratorija koje su osnovali [[Wilhelm Wundt]] i [[Georg Elias Müller]].<ref name="EncyclopediaCom_2018">{{cite web |title=Ebbinghaus, Hermann |website=Encyclopedia.com |date=2018 |url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/hermann-ebbinghaus |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tu je 1879. započeo svoja istraživanja pamćenja. Godine 1885, iste godine kada je objavio svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), imenovan je profesorom na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno kao priznanje za značaj ovog djela.<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1890. zajedno s [[Arthur König|Arthurom Königom]] osnovao je psihološki časopis ''Časopis za fiziologiju i psihologiju čulnih organa'' ({{de|Zeitschrift für Physiologie und Psychologie der Sinnesorgane}}). Godine 1894. nije unaprijeđen na mjesto rukovodioca odsjeka za filozofiju na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno zbog nedovoljnog broja objavljenih radova. Na to mjesto imenovan je [[Carl Stumpf]]. Nakon toga Ebbinghaus je napustio Berlin i pridružio se [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Breslauu]] (danas [[Wrocław]], [[Poljska]]), gdje je preuzeo katedru koju je napustio [[Theodor Lipps]] nakon što je preuzeo Stumpfovo mjesto u Berlinu.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> U Breslauu je radio u komisiji koja je proučavala smanjenje mentalnih sposobnosti djece tokom školskog dana. Iako su podaci o načinu mjerenja tih sposobnosti izgubljeni, rezultati rada komisije postavili su osnove za kasniji razvoj [[test inteligencije|testova inteligencije]].<ref name="Thorne_1997">{{cite book |last1=Thorne |first1=B. Michael |last2=Henley |first2=Tracy B. |title=Connections in the History and Systems of Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston |date=1997 |isbn=978-0-395-83528-9 |url=https://books.google.com/books?id=_-cfAAAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Breslauu je ponovo osnovao laboratoriju za psihološka istraživanja. Godine 1902. Ebbinghaus je objavio svoje naredno djelo, ''Osnove psihologije'' ({{de|Die Grundzüge der Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1902">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Grundzüge der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1902 |url=https://archive.org/details/grundzgederpsy01ebbi |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> Djelo je odmah doživjelo uspjeh i ostalo popularno dugo nakon njegove smrti. Godine 1904. prešao je na [[Univerzitet u Halle]]u, gdje je proveo posljednje godine života. Njegovo posljednje objavljeno djelo, ''Pregled psihologije'' ({{de|Abriss der Psychologie}}), objavljeno je 1908, šest godina nakon njegovog prethodnog djela.<ref name="Ebbinghaus_1909">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Abriss der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1909 |url=https://archive.org/details/b28111734/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> I ono je doživjelo veliki uspjeh i kasnije je objavljeno u osam izdanja. Nedugo nakon objavljivanja tog djela, 26. februara 1909, Ebbinghaus je umro od [[upala pluća|upale pluća]] u 59. godini života.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> == Istraživanje pamćenja == [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_2.png|mini|desno|300px|Slika 2. iz Ebbinghausovog djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je proveo niz od 92 testa. U svakom testu ispitaniku je prikazao osam blokova sa po 13 nasumičnih slogova i bilježio prosječno vrijeme potrebno da ispitanik zapamti svaki blok.]] [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_4.png|mini|desno|300px|Slika 4. iz djela ''O pamćenju''. Isti test sa devet blokova od po 12 slogova pokazuje oscilirajući obrazac.]] Ebbinghaus je nastojao pokazati da se viši mentalni procesi mogu proučavati eksperimentalnim metodama, što je bilo suprotno tada raširenom mišljenju. Kako bi kontrolisao većinu potencijalnih varijabli koje bi mogle utjecati na rezultate, želio je koristiti jednostavno akustičko kodiranje i [[ponavljanje (učenje)|ponavljanje gradiva]], za šta bi se mogla koristiti lista riječi. Budući da bi na [[učenje]] utjecali prethodno znanje i razumijevanje, bilo mu je potrebno nešto što se može lako zapamtiti, ali što nema prethodne kognitivne asocijacije. Asocijacije koje se lako stvaraju s uobičajenim riječima mogle bi utjecati na rezultate, pa je koristio elemente koji će kasnije biti nazvani "[[pseudoriječ|besmislenim slogovima]]" (poznatim i kao [[Pseudoriječ|CVC trigram]]). Besmisleni slog je kombinacija [[suglasnik]]a i [[samoglasnik]]a i suglasnika, pri čemu se suglasnik ne ponavlja, a slog nema prethodno značenje. Tako slogovi BOL (koji zvuči kao engleska riječ „Ball“) i DOT (koji je već riječ) ne bi bili dopušteni. S druge strane, slogovi poput DAX, BOK i YAT bili bi prihvatljivi, iako Ebbinghaus u svom radu nije naveo primjere. Nakon što je uklonio slogove povezane s određenim značenjem, dobio je ukupno 2.300 slogova.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Nakon što bi sastavio zbirku slogova, nasumično bi izvukao određeni broj slogova iz kutije i zapisao ih u bilježnicu. Zatim bi ih, u ritmu [[metronom]]a i uz isti način izgovora, čitao naglas i na kraju postupka pokušavao ih [[prisjećanje|reproducirati iz pamćenja]]. Samo jedno [[istraživanje]] zahtijevalo je 15.000 ponavljanja. [[Datoteka:Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie, Fig 6.png|mini|desno|300px|Slika 6. iz djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je utvrdio da nakon samo jednog čitanja može tačno ponoviti šest do osam nasumičnih slogova, ali ne više od osam. Zbog toga je proučavao koliko je ponavljanja potrebno da ispitanik zapamti veći broj slogova. Grafikon prikazuje rezultate: na x-osi nalazi se broj slogova, a na y-osi broj ponavljanja potrebnih za njihovo memorisanje.]] Kasnije je utvrđeno da ljudi pridaju značenje čak i besmislenim slogovima kako bi ih lakše zapamtili. Slog PED, koji čini prva tri slova engleske riječi "pedal", pokazuje se manje besmislenim od sloga poput KOJ. Za slogove se stoga smatra da se razlikuju prema [[asocijativna vrijednost|asocijativnoj vrijednosti]].<ref name="Glaze_1928">{{cite journal |last1=Glaze |first1=J. Arthur |title=The Association Value of Non-Sense Syllables |journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology |volume=35 |issue=2 |pages=255–269 |date=1928 |doi=10.1080/08856559.1928.10532156 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08856559.1928.10532156 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Čini se da je Ebbinghaus to prepoznao te je nizove slogova nazivao "besmislenim" samo u smislu da je bilo manje vjerovatno da će imati određeno značenje i da ispitanici ne bi trebali pokušavati stvarati asocijacije koje bi olakšale njihovo kasnije prisjećanje.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> === Ograničenja === Postoji nekoliko ograničenja Ebbinghausovih istraživanja pamćenja. Najvažnije je to što je on bio jedini ispitanik u vlastitom istraživanju. Time je ograničena [[generalizacija]] njegovih rezultata na širu [[Populacija|populaciju]]. Iako je pokušavao regulisati svoju svakodnevnu rutinu kako bi ostvario veću kontrolu nad rezultatima, odluka da ne koristi druge ispitanike ograničila je [[vanjska valjanost|vanjsku valjanost]] istraživanja, uprkos dobro kontrolisanoj [[unutrašnja valjanost|unutrašnjoj valjanosti]]. Osim toga, iako je nastojao uzeti u obzir vlastite utjecaje, činjenica da je istovremeno bio istraživač i ispitanik predstavlja izvor pristranosti. Ebbinghausova istraživanja također su usmjerila pažnju na određene aspekte pamćenja, dok su složenija pitanja, poput [[semantičko pamćenje|semantičkog]] i [[proceduralno pamćenje|proceduralnog pamćenja]] te [[mnemotehnika|mnemotehnika]], ostala izvan njihovog neposrednog obuhvata.<ref name="Thorne_1997" /> === Doprinosi === Godine 1885. objavio je svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), koje je kasnije na engleski jezik prevedeno pod naslovom ''Memory: A Contribution to Experimental Psychology''. U njemu je opisao eksperimente koje je provodio na sebi kako bi proučio procese [[učenje|učenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]]. Ebbinghaus je došao do nekoliko nalaza koji su i danas značajni u proučavanju pamćenja. Prvo, sastavio je skup od 2.300 troslovnih slogova kako bi mjerio mentalne asocijacije, što mu je pomoglo u proučavanju zakonitosti pamćenja. Drugi, a vjerovatno i njegov najpoznatiji nalaz, bila je [[krivulja zaboravljanja]]. Krivulja zaboravljanja opisuje [[eksponencijalni pad|eksponencijalno opadanje]] količine usvojenih informacija tokom vremena.<ref name="Brink_2018">{{cite book |last1=Brink |first1=T. L. |title=Psychology: A Student Friendly Approach |edition=7. |publisher=San Bernardino Community College District |location=San Bernardino, CA |date=2018 |url=https://www.researchgate.net/publication/335128923_Psychology_a_student_friendly_approach |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najizraženiji pad događa se tokom prvih 20 minuta, a značajno opadanje nastavlja se tokom prvog sata. Nakon približno jednog dana krivulja se izravnava. [[Datoteka:Krivulja zaboravljanja-bs.png|mini|desno|300 px|Tipičan prikaz [[krivulja zaboravljanja|krivulje zaboravljanja]]]] [[Krivulja učenja|Krivulja učenja]] koju je opisao Ebbinghaus odnosi se na brzinu kojom osoba usvaja određene informacije. Najizraženiji porast javlja se nakon prvog pokušaja, nakon čega se krivulja postepeno izravnava. To znači da se svakim narednim ponavljanjem usvaja sve manje novih informacija. Kao i krivulja zaboravljanja, krivulja učenja ima eksponencijalni oblik. Ebbinghaus je također opisao [[efekat serijskog položaja]], koji pokazuje kako položaj neke stavke u nizu utječe na njeno prisjećanje.<ref name="PennState_2023">{{cite web |title=Serial Position Effect |website=Cognitive Psychology |publisher=Pennsylvania State University |date=2023 |url=https://sites.psu.edu/psych256003fa23/2023/10/05/serial-position-effect/ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dva glavna fenomena povezana s efektom serijskog položaja jesu "efekat novosti" i "efekat prvenstva". Efekat novosti odnosi se na bolje prisjećanje posljednjih informacija jer se one još uvijek nalaze u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom pamćenju]]. Efekat prvenstva podrazumijeva bolje pamćenje prvih stavki u nizu, što se povezuje s većim brojem ponavljanja i njihovim pohranjivanjem u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]]. Drugo važno otkriće odnosi se na "uštedu". Ovaj pojam označava količinu informacija koja se zadržava u [[podsvijest|podsvijesti]] čak i kada joj osoba više ne može svjesno pristupiti. Ebbinghaus bi memorisao niz stavki do potpunog [[prisjećanje|prisjećanja]], a zatim ih ne bi pokušavao reprodukovati sve dok više nije mogao svjesno prizvati nijednu njegovu stavku.<ref name="Memia_2026">{{cite web |title=The Ebbinghaus Forgetting Curve: Definition and How to Retain Information |website=Memia |date=2026 |url=https://memia.app/en/resources/blog/ebbinghaus-forgetting-curve |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ako je prestao pristupati nizu, nije mogao znati može li i dalje prizvati neku njegovu stavku, jer samo prisjećanje stavke podrazumijeva pristup toj informaciji. Potom bi ponovo učio isti niz i uspoređivao novu krivulju učenja s krivuljom koja je nastala tokom prvobitnog memorisanja. Drugi put je niz uglavnom memorisao brže, a razliku između dvije krivulje učenja Ebbinghaus je nazvao "uštedom". Ebbinghaus je također opisao razliku između hotimičnog (voljnog) i nehotičnog pamćenja. Prvo se javlja "prividno spontano i bez ikakvog čina volje", dok se drugo dovodi "u svijest naporom volje". == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ebbinghaus, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1850.]] [[Kategorija:Umrli 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Wuppertal]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi 19. vijeka]] [[Kategorija:Psiholozi 20. vijeka]] q5co653v9ssh69582t694xxmxn66oln 3917818 3917816 2026-08-13T02:09:38Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917818 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Hermann Ebbinghaus | slika = Ebbinghaus2.jpg | slika_širina = | naslov = Ebbinghaus, oko 1900. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1850|1|24}} | mjesto_rođenja = [[Barmen]], [[Rajnsko carstvo|Rajnska provincija]], [[Kraljevina Pruska]] (danas dio [[Wuppertal]]a, [[Njemačka]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1909|2|26|1850|1|24}} | mjesto_smrti = [[Halle (Saale)]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Psihofizika]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Berlinu]] * [[Univerzitet u Breslauu]] * [[Univerzitet u Halleu]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Bonu]] ([[Doktor filozofije|PhD]], 1873) | doktorski_mentor = [[Eduard von Hartmann]] | doktorski_studenti = [[William Stern]] | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Gustav Fechner]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Krivulja učenja]] * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Ebbinghausova iluzija]] * [[Besmisleni slogovi]] * [[Pionirsko istraživanje pamćenja]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Hermann Ebbinghaus''' (24. januar 1850. – 26. februar 1909) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Psihologija|psiholog]] koji je među prvima eksperimentalno proučavao [[pamćenje]]. Otkrio je [[krivulja zaboravljanja|krivulju zaboravljanja]] i [[efekat razmaka]], a prvi je opisao i [[krivulja učenja|krivulju učenja]]. Bio je otac filozofa [[Julius Ebbinghaus|Juliusa Ebbinghausa]]. == Rani život == Ebbinghaus je rođen u [[Barmen]]u, u [[Rajnska pokrajina|Rajnskoj pokrajini]] [[Kraljevina Pruska|Kraljevine Pruske]], kao sin imućnog trgovca Carla Ebbinghausa. O njegovom ranom djetinjstvu malo se zna, osim da je odgajan u [[luteranstvo|luteranskoj]] vjeri i pohađao gradsku [[Gimnazija|gimnaziju]]. Sa 17 godina, 1867, počeo je studirati na [[Univerzitet u Bonnu|Univerzitetu u Bonnu]], gdje je prvobitno namjeravao studirati [[historija|historiju]] i [[filologija|filologiju]]. Međutim, tokom studija zainteresovao se za [[filozofija|filozofiju]]. Godine 1870. prekinuo je studij zbog službe u pruskoj vojsci tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]]. Nakon kratkog vojnog angažmana završio je disertaciju o djelu ''Filozofija nesvjesnog'' [[Eduard von Hartmann|Eduarda von Hartmanna]] i 16. augusta 1873. stekao doktorat, sa 23 godine. Tokom naredne tri godine boravio je u [[Univerzitet u Halleu|Univerzitetu u Halleu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]].<ref name="Wozniak_1999">{{cite web |last1=Wozniak |first1=Robert H. |editor1-last=Green |editor1-first=Christopher D. |title=Introduction to Memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |location=Toronto |date=1999 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Profesionalna karijera == Nakon stjecanja doktorata Ebbinghaus je boravio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]], gdje je podučavao učenike kako bi se izdržavao. U Engleskoj je, prema nekim izvorima, predavao u dvije manje škole na jugu zemlje (Gorfein, 1885). U [[London]]u je u antikvarnoj knjižari naišao na knjigu ''Elementi psihofizike'' [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]], koja ga je potakla da počne provoditi eksperimente o [[Pamćenje|pamćenju]]. Nakon što je započeo rad na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], osnovao je treću laboratoriju za psihološka istraživanja u [[Njemačka|Njemačkoj]], nakon laboratorija koje su osnovali [[Wilhelm Wundt]] i [[Georg Elias Müller]].<ref name="EncyclopediaCom_2018">{{cite web |title=Ebbinghaus, Hermann |website=Encyclopedia.com |date=2018 |url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/hermann-ebbinghaus |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tu je 1879. započeo svoja istraživanja pamćenja. Godine 1885, iste godine kada je objavio svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), imenovan je profesorom na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno kao priznanje za značaj ovog djela.<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1890. zajedno s [[Arthur König|Arthurom Königom]] osnovao je psihološki časopis ''Časopis za fiziologiju i psihologiju čulnih organa'' ({{de|Zeitschrift für Physiologie und Psychologie der Sinnesorgane}}). Godine 1894. nije unaprijeđen na mjesto rukovodioca odsjeka za filozofiju na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno zbog nedovoljnog broja objavljenih radova. Na to mjesto imenovan je [[Carl Stumpf]]. Nakon toga Ebbinghaus je napustio Berlin i pridružio se [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Breslauu]] (danas [[Wrocław]], [[Poljska]]), gdje je preuzeo katedru koju je napustio [[Theodor Lipps]] nakon što je preuzeo Stumpfovo mjesto u Berlinu.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> U Breslauu je radio u komisiji koja je proučavala smanjenje mentalnih sposobnosti djece tokom školskog dana. Iako su podaci o načinu mjerenja tih sposobnosti izgubljeni, rezultati rada komisije postavili su osnove za kasniji razvoj [[test inteligencije|testova inteligencije]].<ref name="Thorne_1997">{{cite book |last1=Thorne |first1=B. Michael |last2=Henley |first2=Tracy B. |title=Connections in the History and Systems of Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston |date=1997 |isbn=978-0-395-83528-9 |url=https://books.google.com/books?id=_-cfAAAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Breslauu je ponovo osnovao laboratoriju za psihološka istraživanja. Godine 1902. Ebbinghaus je objavio svoje naredno djelo, ''Osnove psihologije'' ({{de|Die Grundzüge der Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1902">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Grundzüge der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1902 |url=https://archive.org/details/grundzgederpsy01ebbi |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> Djelo je odmah doživjelo uspjeh i ostalo popularno dugo nakon njegove smrti. Godine 1904. prešao je na [[Univerzitet u Halle]]u, gdje je proveo posljednje godine života. Njegovo posljednje objavljeno djelo, ''Pregled psihologije'' ({{de|Abriss der Psychologie}}), objavljeno je 1908, šest godina nakon njegovog prethodnog djela.<ref name="Ebbinghaus_1909">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Abriss der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1909 |url=https://archive.org/details/b28111734/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> I ono je doživjelo veliki uspjeh i kasnije je objavljeno u osam izdanja. Nedugo nakon objavljivanja tog djela, 26. februara 1909, Ebbinghaus je umro od [[upala pluća|upale pluća]] u 59. godini života.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> == Istraživanje pamćenja == [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_2.png|mini|desno|300px|Slika 2. iz Ebbinghausovog djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je proveo niz od 92 testa. U svakom testu ispitaniku je prikazao osam blokova sa po 13 nasumičnih slogova i bilježio prosječno vrijeme potrebno da ispitanik zapamti svaki blok.]] [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_4.png|mini|desno|300px|Slika 4. iz djela ''O pamćenju''. Isti test sa devet blokova od po 12 slogova pokazuje oscilirajući obrazac.]] Ebbinghaus je nastojao pokazati da se viši mentalni procesi mogu proučavati eksperimentalnim metodama, što je bilo suprotno tada raširenom mišljenju. Kako bi kontrolisao većinu potencijalnih varijabli koje bi mogle utjecati na rezultate, želio je koristiti jednostavno akustičko kodiranje i [[ponavljanje (učenje)|ponavljanje gradiva]], za šta bi se mogla koristiti lista riječi. Budući da bi na [[učenje]] utjecali prethodno znanje i razumijevanje, bilo mu je potrebno nešto što se može lako zapamtiti, ali što nema prethodne kognitivne asocijacije. Asocijacije koje se lako stvaraju s uobičajenim riječima mogle bi utjecati na rezultate, pa je koristio elemente koji će kasnije biti nazvani "[[pseudoriječ|besmislenim slogovima]]" (poznatim i kao [[Pseudoriječ|CVC trigram]]). Besmisleni slog je kombinacija [[suglasnik]]a i [[samoglasnik]]a i suglasnika, pri čemu se suglasnik ne ponavlja, a slog nema prethodno značenje. Tako slogovi BOL (koji zvuči kao engleska riječ „Ball“) i DOT (koji je već riječ) ne bi bili dopušteni. S druge strane, slogovi poput DAX, BOK i YAT bili bi prihvatljivi, iako Ebbinghaus u svom radu nije naveo primjere. Nakon što je uklonio slogove povezane s određenim značenjem, dobio je ukupno 2.300 slogova.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Nakon što bi sastavio zbirku slogova, nasumično bi izvukao određeni broj slogova iz kutije i zapisao ih u bilježnicu. Zatim bi ih, u ritmu [[metronom]]a i uz isti način izgovora, čitao naglas i na kraju postupka pokušavao ih [[prisjećanje|reproducirati iz pamćenja]]. Samo jedno [[istraživanje]] zahtijevalo je 15.000 ponavljanja. [[Datoteka:Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie, Fig 6.png|mini|desno|300px|Slika 6. iz djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je utvrdio da nakon samo jednog čitanja može tačno ponoviti šest do osam nasumičnih slogova, ali ne više od osam. Zbog toga je proučavao koliko je ponavljanja potrebno da ispitanik zapamti veći broj slogova. Grafikon prikazuje rezultate: na x-osi nalazi se broj slogova, a na y-osi broj ponavljanja potrebnih za njihovo memorisanje.]] Kasnije je utvrđeno da ljudi pridaju značenje čak i besmislenim slogovima kako bi ih lakše zapamtili. Slog PED, koji čini prva tri slova engleske riječi "pedal", pokazuje se manje besmislenim od sloga poput KOJ. Za slogove se stoga smatra da se razlikuju prema [[asocijativna vrijednost|asocijativnoj vrijednosti]].<ref name="Glaze_1928">{{cite journal |last1=Glaze |first1=J. Arthur |title=The Association Value of Non-Sense Syllables |journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology |volume=35 |issue=2 |pages=255–269 |date=1928 |doi=10.1080/08856559.1928.10532156 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08856559.1928.10532156 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Čini se da je Ebbinghaus to prepoznao te je nizove slogova nazivao "besmislenim" samo u smislu da je bilo manje vjerovatno da će imati određeno značenje i da ispitanici ne bi trebali pokušavati stvarati asocijacije koje bi olakšale njihovo kasnije prisjećanje.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> === Ograničenja === Postoji nekoliko ograničenja Ebbinghausovih istraživanja pamćenja. Najvažnije je to što je on bio jedini ispitanik u vlastitom istraživanju. Time je ograničena [[generalizacija]] njegovih rezultata na širu [[Populacija|populaciju]]. Iako je pokušavao regulisati svoju svakodnevnu rutinu kako bi ostvario veću kontrolu nad rezultatima, odluka da ne koristi druge ispitanike ograničila je [[vanjska valjanost|vanjsku valjanost]] istraživanja, uprkos dobro kontrolisanoj [[unutrašnja valjanost|unutrašnjoj valjanosti]]. Osim toga, iako je nastojao uzeti u obzir vlastite utjecaje, činjenica da je istovremeno bio istraživač i ispitanik predstavlja izvor pristranosti. Ebbinghausova istraživanja također su usmjerila pažnju na određene aspekte pamćenja, dok su složenija pitanja, poput [[semantičko pamćenje|semantičkog]] i [[proceduralno pamćenje|proceduralnog pamćenja]] te [[mnemotehnika|mnemotehnika]], ostala izvan njihovog neposrednog obuhvata.<ref name="Thorne_1997" /> === Doprinosi === Godine 1885. objavio je svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), koje je kasnije na engleski jezik prevedeno pod naslovom ''Memory: A Contribution to Experimental Psychology''. U njemu je opisao eksperimente koje je provodio na sebi kako bi proučio procese [[učenje|učenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]]. Ebbinghaus je došao do nekoliko nalaza koji su i danas značajni u proučavanju pamćenja. Prvo, sastavio je skup od 2.300 troslovnih slogova kako bi mjerio mentalne asocijacije, što mu je pomoglo u proučavanju zakonitosti pamćenja. Drugi, a vjerovatno i njegov najpoznatiji nalaz, bila je [[krivulja zaboravljanja]]. Krivulja zaboravljanja opisuje [[eksponencijalni pad|eksponencijalno opadanje]] količine usvojenih informacija tokom vremena.<ref name="Brink_2018">{{cite book |last1=Brink |first1=T. L. |title=Psychology: A Student Friendly Approach |edition=7. |publisher=San Bernardino Community College District |location=San Bernardino, CA |date=2018 |url=https://www.researchgate.net/publication/335128923_Psychology_a_student_friendly_approach |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najizraženiji pad događa se tokom prvih 20 minuta, a značajno opadanje nastavlja se tokom prvog sata. Nakon približno jednog dana krivulja se izravnava. [[Datoteka:Krivulja zaboravljanja-bs.png|mini|desno|300 px|Prikaz [[krivulja zaboravljanja|krivulje zaboravljanja]]]] [[Datoteka:Efekat serijskog položaja-bs.png|mini|desno|300 px|Efekat serijskog položaja]] [[Krivulja učenja|Krivulja učenja]] koju je opisao Ebbinghaus odnosi se na brzinu kojom osoba usvaja određene informacije. Najizraženiji porast javlja se nakon prvog pokušaja, nakon čega se krivulja postepeno izravnava. To znači da se svakim narednim ponavljanjem usvaja sve manje novih informacija. Kao i krivulja zaboravljanja, krivulja učenja ima eksponencijalni oblik. Ebbinghaus je također opisao [[efekat serijskog položaja]], koji pokazuje kako položaj neke stavke u nizu utječe na njeno prisjećanje.<ref name="PennState_2023">{{cite web |title=Serial Position Effect |website=Cognitive Psychology |publisher=Pennsylvania State University |date=2023 |url=https://sites.psu.edu/psych256003fa23/2023/10/05/serial-position-effect/ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dva glavna fenomena povezana s efektom serijskog položaja jesu "efekat novosti" i "efekat prvenstva". Efekat novosti odnosi se na bolje prisjećanje posljednjih informacija jer se one još uvijek nalaze u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom pamćenju]]. Efekat prvenstva podrazumijeva bolje pamćenje prvih stavki u nizu, što se povezuje s većim brojem ponavljanja i njihovim pohranjivanjem u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]]. Drugo važno otkriće odnosi se na "uštedu". Ovaj pojam označava količinu informacija koja se zadržava u [[podsvijest|podsvijesti]] čak i kada joj osoba više ne može svjesno pristupiti. Ebbinghaus bi memorisao niz stavki do potpunog [[prisjećanje|prisjećanja]], a zatim ih ne bi pokušavao reprodukovati sve dok više nije mogao svjesno prizvati nijednu njegovu stavku.<ref name="Memia_2026">{{cite web |title=The Ebbinghaus Forgetting Curve: Definition and How to Retain Information |website=Memia |date=2026 |url=https://memia.app/en/resources/blog/ebbinghaus-forgetting-curve |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ako je prestao pristupati nizu, nije mogao znati može li i dalje prizvati neku njegovu stavku, jer samo prisjećanje stavke podrazumijeva pristup toj informaciji. Potom bi ponovo učio isti niz i uspoređivao novu krivulju učenja s krivuljom koja je nastala tokom prvobitnog memorisanja. Drugi put je niz uglavnom memorisao brže, a razliku između dvije krivulje učenja Ebbinghaus je nazvao "uštedom". Ebbinghaus je također opisao razliku između hotimičnog (voljnog) i nehotičnog pamćenja. Prvo se javlja "prividno spontano i bez ikakvog čina volje", dok se drugo dovodi "u svijest naporom volje". Prije Ebbinghausa većina doprinosa proučavanju pamćenja poticala je od filozofa i bila usmjerena na opisivanje opaženih pojava i iznošenje teorijskih pretpostavki unutar asocijacionističke tradicije. Nasuprot takvom teorijskom i introspektivnom pristupu, Ebbinghaus je uveo sistematsku eksperimentalnu metodologiju i kvantitativno mjerenje procesa pamćenja i zaboravljanja. Ova razlika između deskriptivnog i eksperimentalnog proučavanja psiholoških pojava kasnije će se odraziti i na Ebbinghausov rad, posebno u njegovoj poznatoj naučnoj polemici s [[Wilhelm Dilthey|Wilhelmom Diltheyem]] o prirodi i metodama psihologije. Međutim, više od stoljeća prije Ebbinghausa, [[Johann Andreas Segner]] je 1740. izumio "Segnerov točak" i koristio ga za proučavanje vizuelnog zadržavanja, što se smatra jednim od prvih eksperimentalnih mjerenja senzornog pamćenja. Posmatrao je koliko se brzo točak, na koji je bio pričvršćen užareni [[ugalj]], mora okretati da bi se krug crvenog žara pojavio kao neprekinuta linija. Na taj način izračunao je trajanje naknadnih slika (vidi [[ikoničko pamćenje]]) na oko jednu desetinu sekunde. Dok se Segner bavio kratkotrajnim senzornim tragovima, Ebbinghaus je kasnije prvi primijenio sličnan strogi eksperimentalni i kvantitativni pristup na proučavanje složenijih procesa učenja i dugotrajnog pamćenja. Ebbinghausov rad imao je gotovo trenutan utjecaj na razvoj [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Nakon vijekova pretežno teorijskih i filozofskih razmatranja pamćenja, njegovi eksperimenti potakli su val novih istraživanja, posebno u Sjedinjenim Američkim Državama tokom 1890-ih. Samo u toku 1894. objavljeno je 32 rada posvećena ovoj temi. Ovaj metodološki napredak bio je praćen i razvojem mnemometara – mehaničkih uređaja koji su omogućavali precizno i vremenski kontrolisano prikazivanje niza podražaja tokom eksperimenata učenja i prisjećanja.<ref name="Toskovic_2017">{{cite conference |last1=Tošković |first1=Oliver |title=Ghost in the Shell - Collection of Old Scientific Instruments of Laboratory for Experimental Psychology |book-title=Proceedings of the 2017 IMEKO International Conference on Metrology for Archaeology and Cultural Heritage |publisher=International Measurement Confederation (IMEKO) |location=Lecce, Italy |date=2017 |pages=27–31 |url=https://www.imeko.org/publications/tc4-Archaeo-2017/IMEKO-TC4-ARCHAEO-2017-006.pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Reakcije na njegov rad u njegovo vrijeme bile su uglavnom pozitivne. Psiholog [[William James]] njegova je istraživanja nazvao "herojskim" i ocijenio ih "najbriljantnijim pojedinačnim istraživanjem u historiji psihologije". [[Edward B. Titchener]] također je smatrao da su ta istraživanja bila najveći poduhvat u proučavanju pamćenja još od [[Aristotel]]a. == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ebbinghaus, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1850.]] [[Kategorija:Umrli 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Wuppertal]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi 19. vijeka]] [[Kategorija:Psiholozi 20. vijeka]] 3xbbwngvkahxzxhr1sdc7k23kz00zd7 3917820 3917818 2026-08-13T03:08:46Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3917820 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Hermann Ebbinghaus | slika = Ebbinghaus2.jpg | slika_širina = | naslov = Ebbinghaus, oko 1900. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1850|1|24}} | mjesto_rođenja = [[Barmen]], [[Rajnsko carstvo|Rajnska provincija]], [[Kraljevina Pruska]] (danas dio [[Wuppertal]]a, [[Njemačka]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1909|2|26|1850|1|24}} | mjesto_smrti = [[Halle (Saale)]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Psihofizika]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Berlinu]] * [[Univerzitet u Breslauu]] * [[Univerzitet u Halleu]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Bonu]] ([[Doktor filozofije|PhD]], 1873) | doktorski_mentor = [[Eduard von Hartmann]] | doktorski_studenti = [[William Stern]] | akademski_savjetnici = | uticao_na = [[Charlotte Bühler]] | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Gustav Fechner]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Krivulja učenja]] * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Ebbinghausova iluzija]] * [[Besmisleni slogovi]] * [[Pionirsko istraživanje pamćenja]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Hermann Ebbinghaus''' (24. januar 1850. – 26. februar 1909) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Psihologija|psiholog]] koji je među prvima eksperimentalno proučavao [[pamćenje]]. Otkrio je [[krivulja zaboravljanja|krivulju zaboravljanja]] i [[efekat razmaka]], a prvi je opisao i [[krivulja učenja|krivulju učenja]]. Bio je otac filozofa [[Julius Ebbinghaus|Juliusa Ebbinghausa]]. == Rani život == Ebbinghaus je rođen u [[Barmen]]u, u [[Rajnska pokrajina|Rajnskoj pokrajini]] [[Kraljevina Pruska|Kraljevine Pruske]], kao sin imućnog trgovca Carla Ebbinghausa. O njegovom ranom djetinjstvu malo se zna, osim da je odgajan u [[luteranstvo|luteranskoj]] vjeri i pohađao gradsku [[Gimnazija|gimnaziju]]. Sa 17 godina, 1867, počeo je studirati na [[Univerzitet u Bonnu|Univerzitetu u Bonnu]], gdje je prvobitno namjeravao studirati [[historija|historiju]] i [[filologija|filologiju]]. Međutim, tokom studija zainteresovao se za [[filozofija|filozofiju]]. Godine 1870. prekinuo je studij zbog službe u pruskoj vojsci tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]]. Nakon kratkog vojnog angažmana završio je disertaciju o djelu ''Filozofija nesvjesnog'' [[Eduard von Hartmann|Eduarda von Hartmanna]] i 16. augusta 1873. stekao doktorat, sa 23 godine. Tokom naredne tri godine boravio je u [[Univerzitet u Halleu|Univerzitetu u Halleu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]].<ref name="Wozniak_1999">{{cite web |last1=Wozniak |first1=Robert H. |editor1-last=Green |editor1-first=Christopher D. |title=Introduction to Memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |location=Toronto |date=1999 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Profesionalna karijera == Nakon stjecanja doktorata Ebbinghaus je boravio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]], gdje je podučavao učenike kako bi se izdržavao. U Engleskoj je, prema nekim izvorima, predavao u dvije manje škole na jugu zemlje (Gorfein, 1885). U [[London]]u je u antikvarnoj knjižari naišao na knjigu ''Elementi psihofizike'' [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]], koja ga je potakla da počne provoditi eksperimente o [[Pamćenje|pamćenju]]. Nakon što je započeo rad na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], osnovao je treću laboratoriju za psihološka istraživanja u [[Njemačka|Njemačkoj]], nakon laboratorija koje su osnovali [[Wilhelm Wundt]] i [[Georg Elias Müller]].<ref name="EncyclopediaCom_2018">{{cite web |title=Ebbinghaus, Hermann |website=Encyclopedia.com |date=2018 |url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/hermann-ebbinghaus |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tu je 1879. započeo svoja istraživanja pamćenja. Godine 1885, iste godine kada je objavio svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), imenovan je profesorom na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno kao priznanje za značaj ovog djela.<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1890. zajedno s [[Arthur König|Arthurom Königom]] osnovao je psihološki časopis ''Časopis za fiziologiju i psihologiju čulnih organa'' ({{de|Zeitschrift für Physiologie und Psychologie der Sinnesorgane}}). Godine 1894. nije unaprijeđen na mjesto rukovodioca odsjeka za filozofiju na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno zbog nedovoljnog broja objavljenih radova. Na to mjesto imenovan je [[Carl Stumpf]]. Nakon toga Ebbinghaus je napustio Berlin i pridružio se [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Breslauu]] (danas [[Wrocław]], [[Poljska]]), gdje je preuzeo katedru koju je napustio [[Theodor Lipps]] nakon što je preuzeo Stumpfovo mjesto u Berlinu.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> U Breslauu je radio u komisiji koja je proučavala smanjenje mentalnih sposobnosti djece tokom školskog dana. Iako su podaci o načinu mjerenja tih sposobnosti izgubljeni, rezultati rada komisije postavili su osnove za kasniji razvoj [[test inteligencije|testova inteligencije]].<ref name="Thorne_1997">{{cite book |last1=Thorne |first1=B. Michael |last2=Henley |first2=Tracy B. |title=Connections in the History and Systems of Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston |date=1997 |isbn=978-0-395-83528-9 |url=https://books.google.com/books?id=_-cfAAAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Breslauu je ponovo osnovao laboratoriju za psihološka istraživanja. Godine 1902. Ebbinghaus je objavio svoje naredno djelo, ''Osnovi psihologije'' ({{de|Die Grundzüge der Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1902">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Grundzüge der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1902 |url=https://archive.org/details/grundzgederpsy01ebbi |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> Djelo je odmah doživjelo uspjeh i ostalo popularno dugo nakon njegove smrti. Godine 1904. prešao je na [[Univerzitet u Halle]]u, gdje je proveo posljednje godine života. Njegovo posljednje objavljeno djelo, ''Pregled psihologije'' ({{de|Abriss der Psychologie}}), objavljeno je 1908, šest godina nakon njegovog prethodnog djela.<ref name="Ebbinghaus_1909">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Abriss der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1909 |url=https://archive.org/details/b28111734/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> I ono je doživjelo veliki uspjeh i kasnije je objavljeno u osam izdanja. Nedugo nakon objavljivanja tog djela, 26. februara 1909, Ebbinghaus je umro od [[upala pluća|upale pluća]] u 59. godini života.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> == Istraživanje pamćenja == [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_2.png|mini|desno|300px|Slika 2. iz Ebbinghausovog djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je proveo niz od 92 testa. U svakom testu ispitaniku je prikazao osam blokova sa po 13 nasumičnih slogova i bilježio prosječno vrijeme potrebno da ispitanik zapamti svaki blok.]] [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_4.png|mini|desno|300px|Slika 4. iz djela ''O pamćenju''. Isti test sa devet blokova od po 12 slogova pokazuje oscilirajući obrazac.]] Ebbinghaus je nastojao pokazati da se viši mentalni procesi mogu proučavati eksperimentalnim metodama, što je bilo suprotno tada raširenom mišljenju. Kako bi kontrolisao većinu potencijalnih varijabli koje bi mogle utjecati na rezultate, želio je koristiti jednostavno akustičko kodiranje i [[ponavljanje (učenje)|ponavljanje gradiva]], za šta bi se mogla koristiti lista riječi. Budući da bi na [[učenje]] utjecali prethodno znanje i razumijevanje, bilo mu je potrebno nešto što se može lako zapamtiti, ali što nema prethodne kognitivne asocijacije. Asocijacije koje se lako stvaraju s uobičajenim riječima mogle bi utjecati na rezultate, pa je koristio elemente koji će kasnije biti nazvani "[[pseudoriječ|besmislenim slogovima]]" (poznatim i kao [[Pseudoriječ|CVC trigram]]). Besmisleni slog je kombinacija [[suglasnik]]a i [[samoglasnik]]a i suglasnika, pri čemu se suglasnik ne ponavlja, a slog nema prethodno značenje. Tako slogovi BOL (koji zvuči kao engleska riječ „Ball“) i DOT (koji je već riječ) ne bi bili dopušteni. S druge strane, slogovi poput DAX, BOK i YAT bili bi prihvatljivi, iako Ebbinghaus u svom radu nije naveo primjere. Nakon što je uklonio slogove povezane s određenim značenjem, dobio je ukupno 2.300 slogova.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Nakon što bi sastavio zbirku slogova, nasumično bi izvukao određeni broj slogova iz kutije i zapisao ih u bilježnicu. Zatim bi ih, u ritmu [[metronom]]a i uz isti način izgovora, čitao naglas i na kraju postupka pokušavao ih [[prisjećanje|reproducirati iz pamćenja]]. Samo jedno [[istraživanje]] zahtijevalo je 15.000 ponavljanja. [[Datoteka:Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie, Fig 6.png|mini|desno|300px|Slika 6. iz djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je utvrdio da nakon samo jednog čitanja može tačno ponoviti šest do osam nasumičnih slogova, ali ne više od osam. Zbog toga je proučavao koliko je ponavljanja potrebno da ispitanik zapamti veći broj slogova. Grafikon prikazuje rezultate: na x-osi nalazi se broj slogova, a na y-osi broj ponavljanja potrebnih za njihovo memorisanje.]] Kasnije je utvrđeno da ljudi pridaju značenje čak i besmislenim slogovima kako bi ih lakše zapamtili. Slog PED, koji čini prva tri slova engleske riječi "pedal", pokazuje se manje besmislenim od sloga poput KOJ. Za slogove se stoga smatra da se razlikuju prema [[asocijativna vrijednost|asocijativnoj vrijednosti]].<ref name="Glaze_1928">{{cite journal |last1=Glaze |first1=J. Arthur |title=The Association Value of Non-Sense Syllables |journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology |volume=35 |issue=2 |pages=255–269 |date=1928 |doi=10.1080/08856559.1928.10532156 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08856559.1928.10532156 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Čini se da je Ebbinghaus to prepoznao te je nizove slogova nazivao "besmislenim" samo u smislu da je bilo manje vjerovatno da će imati određeno značenje i da ispitanici ne bi trebali pokušavati stvarati asocijacije koje bi olakšale njihovo kasnije prisjećanje.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> === Ograničenja === Postoji nekoliko ograničenja Ebbinghausovih istraživanja pamćenja. Najvažnije je to što je on bio jedini ispitanik u vlastitom istraživanju. Time je ograničena [[generalizacija]] njegovih rezultata na širu [[Populacija|populaciju]]. Iako je pokušavao regulisati svoju svakodnevnu rutinu kako bi ostvario veću kontrolu nad rezultatima, odluka da ne koristi druge ispitanike ograničila je [[vanjska valjanost|vanjsku valjanost]] istraživanja, uprkos dobro kontrolisanoj [[unutrašnja valjanost|unutrašnjoj valjanosti]]. Osim toga, iako je nastojao uzeti u obzir vlastite utjecaje, činjenica da je istovremeno bio istraživač i ispitanik predstavlja izvor pristranosti. Ebbinghausova istraživanja također su usmjerila pažnju na određene aspekte pamćenja, dok su složenija pitanja, poput [[semantičko pamćenje|semantičkog]] i [[proceduralno pamćenje|proceduralnog pamćenja]] te [[mnemotehnika|mnemotehnika]], ostala izvan njihovog neposrednog obuhvata.<ref name="Thorne_1997" /> === Doprinosi === Godine 1885. objavio je svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), koje je kasnije na engleski jezik prevedeno pod naslovom ''Memory: A Contribution to Experimental Psychology''. U njemu je opisao eksperimente koje je provodio na sebi kako bi proučio procese [[učenje|učenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]]. Ebbinghaus je došao do nekoliko nalaza koji su i danas značajni u proučavanju pamćenja. Prvo, sastavio je skup od 2.300 troslovnih slogova kako bi mjerio mentalne asocijacije, što mu je pomoglo u proučavanju zakonitosti pamćenja. Drugi, a vjerovatno i njegov najpoznatiji nalaz, bila je [[krivulja zaboravljanja]]. Krivulja zaboravljanja opisuje [[eksponencijalni pad|eksponencijalno opadanje]] količine usvojenih informacija tokom vremena.<ref name="Brink_2018">{{cite book |last1=Brink |first1=T. L. |title=Psychology: A Student Friendly Approach |edition=7. |publisher=San Bernardino Community College District |location=San Bernardino, CA |date=2018 |url=https://www.researchgate.net/publication/335128923_Psychology_a_student_friendly_approach |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najizraženiji pad događa se tokom prvih 20 minuta, a značajno opadanje nastavlja se tokom prvog sata. Nakon približno jednog dana krivulja se izravnava. [[Datoteka:Krivulja zaboravljanja-bs.png|mini|desno|300 px|Prikaz [[krivulja zaboravljanja|krivulje zaboravljanja]]]] [[Datoteka:Efekat serijskog položaja-bs.png|mini|desno|300 px|Efekat serijskog položaja]] [[Krivulja učenja|Krivulja učenja]] koju je opisao Ebbinghaus odnosi se na brzinu kojom osoba usvaja određene informacije. Najizraženiji porast javlja se nakon prvog pokušaja, nakon čega se krivulja postepeno izravnava. To znači da se svakim narednim ponavljanjem usvaja sve manje novih informacija. Kao i krivulja zaboravljanja, krivulja učenja ima eksponencijalni oblik. Ebbinghaus je također opisao [[efekat serijskog položaja]], koji pokazuje kako položaj neke stavke u nizu utječe na njeno prisjećanje.<ref name="PennState_2023">{{cite web |title=Serial Position Effect |website=Cognitive Psychology |publisher=Pennsylvania State University |date=2023 |url=https://sites.psu.edu/psych256003fa23/2023/10/05/serial-position-effect/ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dva glavna fenomena povezana s efektom serijskog položaja jesu "efekat novosti" i "efekat prvenstva". Efekat novosti odnosi se na bolje prisjećanje posljednjih informacija jer se one još uvijek nalaze u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom pamćenju]]. Efekat prvenstva podrazumijeva bolje pamćenje prvih stavki u nizu, što se povezuje s većim brojem ponavljanja i njihovim pohranjivanjem u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]]. Drugo važno otkriće odnosi se na "uštedu". Ovaj pojam označava količinu informacija koja se zadržava u [[podsvijest|podsvijesti]] čak i kada joj osoba više ne može svjesno pristupiti. Ebbinghaus bi memorisao niz stavki do potpunog [[prisjećanje|prisjećanja]], a zatim ih ne bi pokušavao reprodukovati sve dok više nije mogao svjesno prizvati nijednu njegovu stavku.<ref name="Memia_2026">{{cite web |title=The Ebbinghaus Forgetting Curve: Definition and How to Retain Information |website=Memia |date=2026 |url=https://memia.app/en/resources/blog/ebbinghaus-forgetting-curve |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ako je prestao pristupati nizu, nije mogao znati može li i dalje prizvati neku njegovu stavku, jer samo prisjećanje stavke podrazumijeva pristup toj informaciji. Potom bi ponovo učio isti niz i uspoređivao novu krivulju učenja s krivuljom koja je nastala tokom prvobitnog memorisanja. Drugi put je niz uglavnom memorisao brže, a razliku između dvije krivulje učenja Ebbinghaus je nazvao "uštedom". Ebbinghaus je također opisao razliku između hotimičnog (voljnog) i nehotičnog pamćenja. Prvo se javlja "prividno spontano i bez ikakvog čina volje", dok se drugo dovodi "u svijest naporom volje". Prije Ebbinghausa većina doprinosa proučavanju pamćenja poticala je od filozofa i bila usmjerena na opisivanje opaženih pojava i iznošenje teorijskih pretpostavki unutar asocijacionističke tradicije. Nasuprot takvom teorijskom i introspektivnom pristupu, Ebbinghaus je uveo sistematsku eksperimentalnu metodologiju i kvantitativno mjerenje procesa pamćenja i zaboravljanja. Ova razlika između deskriptivnog i eksperimentalnog proučavanja psiholoških pojava kasnije će se odraziti i na Ebbinghausov rad, posebno u njegovoj poznatoj naučnoj polemici s [[Wilhelm Dilthey|Wilhelmom Diltheyem]] o prirodi i metodama psihologije. Međutim, više od stoljeća prije Ebbinghausa, [[Johann Andreas Segner]] je 1740. izumio "Segnerov točak" i koristio ga za proučavanje vizuelnog zadržavanja, što se smatra jednim od prvih eksperimentalnih mjerenja senzornog pamćenja. Posmatrao je koliko se brzo točak, na koji je bio pričvršćen užareni [[ugalj]], mora okretati da bi se krug crvenog žara pojavio kao neprekinuta linija. Na taj način izračunao je trajanje naknadnih slika (vidi [[ikoničko pamćenje]]) na oko jednu desetinu sekunde. Dok se Segner bavio kratkotrajnim senzornim tragovima, Ebbinghaus je kasnije prvi primijenio sličnan strogi eksperimentalni i kvantitativni pristup na proučavanje složenijih procesa učenja i dugotrajnog pamćenja. Ebbinghausov rad imao je gotovo trenutan utjecaj na razvoj [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Nakon vijekova pretežno teorijskih i filozofskih razmatranja pamćenja, njegovi eksperimenti potakli su val novih istraživanja, posebno u Sjedinjenim Američkim Državama tokom 1890-ih. Samo u toku 1894. objavljeno je 32 rada posvećena ovoj temi. Ovaj metodološki napredak bio je praćen i razvojem mnemometara – mehaničkih uređaja koji su omogućavali precizno i vremenski kontrolisano prikazivanje niza podražaja tokom eksperimenata učenja i prisjećanja.<ref name="Toskovic_2017">{{cite conference |last1=Tošković |first1=Oliver |title=Ghost in the Shell - Collection of Old Scientific Instruments of Laboratory for Experimental Psychology |book-title=Proceedings of the 2017 IMEKO International Conference on Metrology for Archaeology and Cultural Heritage |publisher=International Measurement Confederation (IMEKO) |location=Lecce, Italy |date=2017 |pages=27–31 |url=https://www.imeko.org/publications/tc4-Archaeo-2017/IMEKO-TC4-ARCHAEO-2017-006.pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Reakcije na njegov rad u njegovo vrijeme bile su uglavnom pozitivne. Psiholog [[William James]] njegova je istraživanja nazvao "herojskim" i ocijenio ih "najbriljantnijim pojedinačnim istraživanjem u historiji psihologije". [[Edward B. Titchener]] također je smatrao da su ta istraživanja bila najveći poduhvat u proučavanju pamćenja još od [[Aristotel]]a. == Istraživanje učenja nagomilavanjem == Ebbinghaus je prvi usporedio distribuirano učenje s učenjem nagomilavanjem, odnosno intenzivnim učenjem u kratkom vremenskom periodu.<ref name="Penn_2025">{{cite book |last1=Penn |first1=Paul |title=The Psychology of Effective Studying: How to Succeed in Your Degree |edition=2. |publisher=Routledge |location=London |date=2025 |isbn=978-1-003-49818-6 |doi=10.4324/9781003498186 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003498186/psychology-effective-studying-paul-penn |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Dopunjavanje rečenica, iluzija i standardizacija istraživačkih izvještaja == Ebbinghaus je među prvima sistematski koristio zadatke dopunjavanja rečenica, koje je razvio proučavajući sposobnosti školske djece. [[Alfred Binet]] preuzeo je ovu metodu i uključio je u [[Binet-Simonova skala inteligencije|Binet-Simonovu skalu inteligencije]]. Dopunjavanje rečenica široko se koristilo u istraživanju pamćenja, posebno za mjerenje [[implicitno pamćenje|implicitnog pamćenja]], kao i u [[psihoterapija|psihoterapiji]] za utvrđivanje motiva pacijenata. Ebbinghaus je utjecao i na [[Charlotte Bühler]], koja je proučavala značenje [[jezik]]a i [[društvo|društva]]. [[Datoteka:Mond-vergleich.svg|mini|desno|300px|[[Ebbinghausova iluzija]]. Narančasti krugovi izgledaju kao da su različite veličine, iako su jednake veličine]] Ebbinghaus je otkrio [[optička iluzija|optičku iluziju]] danas poznatu kao [[Ebbinghausova iluzija]], koja se zasniva na opažanju relativne veličine. Uprkos velikom broju istraživanja ove i sličnih iluzija, još uvijek nije u potpunosti poznato zbog čega nastaje, iako je ponuđeno više mogućih objašnjenja. Kod ove iluzije dva kruga jednake veličine postavljena su jedan pored drugog. Jedan je okružen velikim krugovima, dok je drugi okružen malim krugovima, zbog čega prvi izgleda manji. Mnogi teoretičari i istraživači smatraju da su jedan od glavnih razloga nastanka ove iluzije geometrijske karakteristike oblika koji okružuju krugove. Iluzija se danas široko koristi u istraživanjima [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], između ostalog za proučavanje puteva [[percepcija|percepcije]] u [[ljudski mozak|ljudskom mozgu]]. Ebbinghaus je sastavio jedan od prvih standardizovanih izvještaja o rezultatima psihološkog istraživanja. Svoj rad o pamćenju organizovao je u četiri dijela: uvod, metode, rezultate i diskusiju. Jasna organizacija rada prema ovom obrascu toliko je impresionirala njegove savremenike da je takva struktura kasnije postala standard u naučnim radovima iz ove oblasti. == Rasprava o prirodi psihologije == Pored toga što je bio jedan od pionira [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]], Ebbinghaus je bio i njen odlučan zagovornik, što je posebno došlo do izražaja u javnoj polemici s kolegom s [[Univerzitet u Berlinu|Univerziteta u Berlinu]], [[Wilhelm Dilthey|Wilhelmom Diltheyem]]. Ubrzo nakon što je Ebbinghaus 1893. napustio Berlin, Dilthey je objavio rad u kojem je isticao prednosti deskriptivne psihologije, a eksperimentalnu psihologiju kritikovao kao dosadnu. Tvrdio je da je [[um]] previše složen za eksperimentalno proučavanje i da je [[introspekcija]] odgovarajuća metoda za njegovo istraživanje. U centru tadašnje rasprave bilo je pitanje treba li psihologija nastojati objasniti ili razumjeti um, kao i pitanje pripada li [[psihologija]] [[prirodne nauke|prirodnim]] ili [[humanističke nauke|humanističkim naukama]]. Mnogi su Diltheyov rad shvatili kao otvoren napad na eksperimentalnu psihologiju, uključujući i Ebbinghausa, koji mu je odgovorio ličnim pismom, ali i opširnim i oštrim javnim osvrtom. U svom odgovoru Diltheyu, Ebbinghaus je naglasio da je primjena [[hipoteza]] i eksperimentalnih metoda neizbježna za daljnji napredak psihologije kao nauke. Tvrdio je da se Diltheyjeva kritika odnosi na rani razvoj eksperimentalne psihologije te da odbacivanje naučnog pristupa prijeti usporavanjem metodološkog napretka oblasti. Oko četrdeset godina kasnije, [[Charlotte Bühler]] je istakla historijski značaj ove generacije istraživača, navodeći da su Ebbinghaus i njegovi savremenici tokom 1890-ih potisnuli dotadašnju, čisto filozofsku psihologiju i uspostavili eksperiment kao osnovni naučni standard. == Utjecaji == Postoje različite pretpostavke o tome šta je presudno utjecalo na Ebbinghausov naučni rad. Čini se da nijedan od njegovih profesora nije imao značajan utjecaj na njegov razvoj, niti postoje naznake da su na njega bitnije utjecale kolege savremenici. S druge strane, rad Eduarda von Hartmanna o nesvjesnom – na kojem je Ebbinghaus zasnovao svoju doktorsku disertaciju – zastupao je stav da su viši mentalni procesi nedostupni neposrednom opažanju i mjerenju, što je Ebbinghausa moglo potaknuti da eksperimentalno dokaže suprotno. Utjecaj koji se najčešće navodi kao presudan jeste djelo [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]] ''Elementi psihofizike'' (1860). Smatra se da su ga precizni matematički i eksperimentalni postupci opisani u toj knjizi toliko impresionirali da je odlučio primijeniti slična kvantitativna mjerenja na složene procese pamćenja. Ovaj utjecaj najjasnije se vidi u činjenici da je Ebbinghaus svoje obimno djelo ''Osnovi psihologije'' (Grundzüge der Psychologie, 1902) posvetio upravo Fechneru, uz posvetu: "Sve dugujem tebi."<ref name="Thorne_1997" /> == Odabrana djela == * Ebbinghaus, H. (1885). ''Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie''. Leipzig: Duncker & Humblot. ** Engleski prijevod: Ebbinghaus, H. (1913). ''[https://web.archive.org/web/20050504104838/http://psy.ed.asu.edu/~classics/Ebbinghaus/index.htm Memory: A Contribution to Experimental Psychology]'' (H. A. Ruger & C. E. Bussenius, prev.). New York: Teachers College, Columbia University. (Preštampano 1964, New York: Dover). * Ebbinghaus, H. (1902). ''Grundzüge der Psychologie'' (Tom 1). Leipzig: Veit & Co. * Ebbinghaus, H. (1908). ''Abriss der Psychologie''. Leipzig: Veit & Co. ** Engleski prijevod: Ebbinghaus, H. (1908). ''[https://archive.org/details/cu31924029211286 Psychology: An Elementary Text-Book]'' (M. Meyer, prev.). Boston: D. C. Heath & Co. == Također pogledajte == * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Gustav Fechner]] * [[Ikoničko pamćenje]] * [[Krivulja učenja]] * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Optička iluzija]] * [[Senzorno pamćenje]] * [[Wilhelm Dilthey]] * [[Wilhelm Wundt]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm Uvod u djelo ''O pamćenju'' (Robert H. Wozniak)] {{en simbol}} * [http://www.indiana.edu/~intell/ebbinghaus.shtml Hermann Ebbinghaus] na stranici Human Intelligence {{en simbol}} * [https://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/references?id=per311 Kratka biografija, bibliografija i digitalizovani izvori] u Virtuelnoj laboratoriji Instituta "Max Planck" za historiju nauke {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ebbinghaus, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1850.]] [[Kategorija:Umrli 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Wuppertal]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi 19. vijeka]] [[Kategorija:Psiholozi 20. vijeka]] ldy3no8in2ubt7es76sogr6228yi9qf 3917858 3917820 2026-08-13T11:20:36Z Bosancica by MK 173186 3917858 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Hermann Ebbinghaus | slika = Ebbinghaus2.jpg | slika_širina = | naslov = Ebbinghaus, oko 1900. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1850|1|24}} | mjesto_rođenja = [[Barmen]], [[Rajnsko carstvo|Rajnska provincija]], [[Kraljevina Pruska]] (danas dio [[Wuppertal]]a, [[Njemačka]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1909|2|26|1850|1|24}} | mjesto_smrti = [[Halle (Saale)]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Psihofizika]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Berlinu]] * [[Univerzitet u Breslauu]] * [[Univerzitet u Halleu]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Bonu]] ([[Doktor filozofije|PhD]], 1873) | doktorski_mentor = [[Eduard von Hartmann]] | doktorski_studenti = [[William Stern]] | akademski_savjetnici = | uticao_na = [[Charlotte Bühler]] | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Gustav Fechner]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Krivulja učenja]] * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Ebbinghausova iluzija]] * [[Besmisleni slogovi]] * [[Pionirsko istraživanje pamćenja]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Hermann Ebbinghaus''' (24. januar 1850. – 26. februar 1909) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Psihologija|psiholog]] koji je među prvima eksperimentalno proučavao [[pamćenje]]. Otkrio je [[krivulja zaboravljanja|krivulju zaboravljanja]] i [[efekat razmaka]], a prvi je opisao i [[krivulja učenja|krivulju učenja]]. Bio je otac filozofa [[Julius Ebbinghaus|Juliusa Ebbinghausa]]. == Rani život == Ebbinghaus je rođen u [[Barmen]]u, u [[Rajnska pokrajina|Rajnskoj pokrajini]] [[Kraljevina Pruska|Kraljevine Pruske]], kao sin imućnog trgovca Carla Ebbinghausa. O njegovom ranom djetinjstvu malo se zna, osim da je odgajan u [[luteranstvo|luteranskoj]] vjeri i pohađao gradsku [[Gimnazija|gimnaziju]]. Sa 17 godina, 1867, počeo je studirati na [[Univerzitet u Bonnu|Univerzitetu u Bonnu]], gdje je prvobitno namjeravao studirati [[historija|historiju]] i [[filologija|filologiju]]. Međutim, tokom studija zainteresovao se za [[filozofija|filozofiju]]. Godine 1870. prekinuo je studij zbog službe u pruskoj vojsci tokom [[Francusko-pruski rat|Francusko-pruskog rata]]. Nakon kratkog vojnog angažmana završio je disertaciju o djelu ''Filozofija nesvjesnog'' [[Eduard von Hartmann|Eduarda von Hartmanna]] i 16. augusta 1873. stekao doktorat, sa 23 godine. Tokom naredne tri godine boravio je u [[Univerzitet u Halleu|Univerzitetu u Halleu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]].<ref name="Wozniak_1999">{{cite web |last1=Wozniak |first1=Robert H. |editor1-last=Green |editor1-first=Christopher D. |title=Introduction to Memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |location=Toronto |date=1999 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Profesionalna karijera == Nakon stjecanja doktorata Ebbinghaus je boravio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]], gdje je podučavao učenike kako bi se izdržavao. U Engleskoj je, prema nekim izvorima, predavao u dvije manje škole na jugu zemlje (Gorfein, 1885). U [[London]]u je u antikvarnoj knjižari naišao na knjigu ''Elementi psihofizike'' [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]], koja ga je potakla da počne provoditi eksperimente o [[Pamćenje|pamćenju]]. Nakon što je započeo rad na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], osnovao je treću laboratoriju za psihološka istraživanja u [[Njemačka|Njemačkoj]], nakon laboratorija koje su osnovali [[Wilhelm Wundt]] i [[Georg Elias Müller]].<ref name="EncyclopediaCom_2018">{{cite web |title=Ebbinghaus, Hermann |website=Encyclopedia.com |date=2018 |url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/hermann-ebbinghaus |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tu je 1879. započeo svoja istraživanja pamćenja. Godine 1885, iste godine kada je objavio svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), imenovan je profesorom na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno kao priznanje za značaj ovog djela.<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1890. zajedno s [[Arthur König|Arthurom Königom]] osnovao je psihološki časopis ''Časopis za fiziologiju i psihologiju čulnih organa'' ({{de|Zeitschrift für Physiologie und Psychologie der Sinnesorgane}}). Godine 1894. nije unaprijeđen na mjesto rukovodioca odsjeka za filozofiju na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], vjerovatno zbog nedovoljnog broja objavljenih radova. Na to mjesto imenovan je [[Carl Stumpf]]. Nakon toga Ebbinghaus je napustio Berlin i pridružio se [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Breslauu]] (danas [[Wrocław]], [[Poljska]]), gdje je preuzeo katedru koju je napustio [[Theodor Lipps]] nakon što je preuzeo Stumpfovo mjesto u Berlinu.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> U Breslauu je radio u komisiji koja je proučavala smanjenje mentalnih sposobnosti djece tokom školskog dana. Iako su podaci o načinu mjerenja tih sposobnosti izgubljeni, rezultati rada komisije postavili su osnove za kasniji razvoj [[test inteligencije|testova inteligencije]].<ref name="Thorne_1997">{{cite book |last1=Thorne |first1=B. Michael |last2=Henley |first2=Tracy B. |title=Connections in the History and Systems of Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston |date=1997 |isbn=978-0-395-83528-9 |url=https://books.google.com/books?id=_-cfAAAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Breslauu je ponovo osnovao laboratoriju za psihološka istraživanja. Godine 1902. Ebbinghaus je objavio svoje naredno djelo, ''Osnovi psihologije'' ({{de|Die Grundzüge der Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1902">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Grundzüge der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1902 |url=https://archive.org/details/grundzgederpsy01ebbi |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> Djelo je odmah doživjelo uspjeh i ostalo popularno dugo nakon njegove smrti. Godine 1904. prešao je na [[Univerzitet u Halle]]u, gdje je proveo posljednje godine života. Njegovo posljednje objavljeno djelo, ''Pregled psihologije'' ({{de|Abriss der Psychologie}}), objavljeno je 1908, šest godina nakon njegovog prethodnog djela.<ref name="Ebbinghaus_1909">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Abriss der Psychologie |publisher=Veit & Comp. |location=Leipzig |date=1909 |url=https://archive.org/details/b28111734/mode/2up |access-date=12. 8. 2026 |language=de}}</ref> I ono je doživjelo veliki uspjeh i kasnije je objavljeno u osam izdanja. Nedugo nakon objavljivanja tog djela, 26. februara 1909, Ebbinghaus je umro od [[upala pluća|upale pluća]] u 59. godini života.<ref name="EncyclopediaCom_2018" /> == Istraživanje pamćenja == [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_2.png|mini|desno|300px|Slika 2. iz Ebbinghausovog djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je proveo niz od 92 testa. U svakom testu ispitaniku je prikazao osam blokova sa po 13 nasumičnih slogova i bilježio prosječno vrijeme potrebno da ispitanik zapamti svaki blok.]] [[Datoteka:Über_das_Gedächtnis._Untersuchungen_zur_experimentellen_Psychologie,_Fig_4.png|mini|desno|300px|Slika 4. iz djela ''O pamćenju''. Isti test sa devet blokova od po 12 slogova pokazuje oscilirajući obrazac.]] Ebbinghaus je nastojao pokazati da se viši mentalni procesi mogu proučavati eksperimentalnim metodama, što je bilo suprotno tada raširenom mišljenju. Kako bi kontrolisao većinu potencijalnih varijabli koje bi mogle utjecati na rezultate, želio je koristiti jednostavno akustičko kodiranje i [[ponavljanje (učenje)|ponavljanje gradiva]], za šta bi se mogla koristiti lista riječi. Budući da bi na [[učenje]] utjecali prethodno znanje i razumijevanje, bilo mu je potrebno nešto što se može lako zapamtiti, ali što nema prethodne kognitivne asocijacije. Asocijacije koje se lako stvaraju s uobičajenim riječima mogle bi utjecati na rezultate, pa je koristio elemente koji će kasnije biti nazvani "[[pseudoriječ|besmislenim slogovima]]" (poznatim i kao [[Pseudoriječ|CVC trigram]]). Besmisleni slog je kombinacija [[suglasnik]]–[[samoglasnik]]–[[suglasnik]], pri čemu se suglasnik ne ponavlja, a slog nema prethodno značenje. Tako slogovi BOL (koji zvuči kao engleska riječ „Ball“) i DOT (koji je već riječ) ne bi bili dopušteni. S druge strane, slogovi poput DAX, BOK i YAT bili bi prihvatljivi, iako Ebbinghaus u svom radu nije naveo primjere. Nakon što je uklonio slogove povezane s određenim značenjem, dobio je ukupno 2.300 slogova.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Nakon što bi sastavio zbirku slogova, nasumično bi izvukao određeni broj slogova iz kutije i zapisao ih u bilježnicu. Zatim bi ih, u ritmu [[metronom]]a i uz isti način izgovora, čitao naglas i na kraju postupka pokušavao ih [[prisjećanje|reproducirati iz pamćenja]]. Samo jedno [[istraživanje]] zahtijevalo je 15.000 ponavljanja. [[Datoteka:Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie, Fig 6.png|mini|desno|300px|Slika 6. iz djela ''O pamćenju''. Ebbinghaus je utvrdio da nakon samo jednog čitanja može tačno ponoviti šest do osam nasumičnih slogova, ali ne više od osam. Zbog toga je proučavao koliko je ponavljanja potrebno da ispitanik zapamti veći broj slogova. Grafikon prikazuje rezultate: na x-osi nalazi se broj slogova, a na y-osi broj ponavljanja potrebnih za njihovo memorisanje.]] Kasnije je utvrđeno da ljudi pridaju značenje čak i besmislenim slogovima kako bi ih lakše zapamtili. Slog PED, koji čini prva tri slova engleske riječi "pedal", pokazuje se manje besmislenim od sloga poput KOJ. Za slogove se stoga smatra da se razlikuju prema [[asocijativna vrijednost|asocijativnoj vrijednosti]].<ref name="Glaze_1928">{{cite journal |last1=Glaze |first1=J. Arthur |title=The Association Value of Non-Sense Syllables |journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology |volume=35 |issue=2 |pages=255–269 |date=1928 |doi=10.1080/08856559.1928.10532156 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08856559.1928.10532156 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Čini se da je Ebbinghaus to prepoznao te je nizove slogova nazivao "besmislenim" samo u smislu da je bilo manje vjerovatno da će imati određeno značenje i da ispitanici ne bi trebali pokušavati stvarati asocijacije koje bi olakšale njihovo kasnije prisjećanje.<ref name="Ebbinghaus_1913" /> === Ograničenja === Postoji nekoliko ograničenja Ebbinghausovih istraživanja pamćenja. Najvažnije je to što je on bio jedini ispitanik u vlastitom istraživanju. Time je ograničena [[generalizacija]] njegovih rezultata na širu [[Populacija|populaciju]]. Iako je pokušavao regulisati svoju svakodnevnu rutinu kako bi ostvario veću kontrolu nad rezultatima, odluka da ne koristi druge ispitanike ograničila je [[vanjska valjanost|vanjsku valjanost]] istraživanja, uprkos dobro kontrolisanoj [[unutrašnja valjanost|unutrašnjoj valjanosti]]. Osim toga, iako je nastojao uzeti u obzir vlastite utjecaje, činjenica da je istovremeno bio istraživač i ispitanik predstavlja izvor pristranosti. Ebbinghausova istraživanja također su usmjerila pažnju na određene aspekte pamćenja, dok su složenija pitanja, poput [[semantičko pamćenje|semantičkog]] i [[proceduralno pamćenje|proceduralnog pamćenja]] te [[mnemotehnika|mnemotehnika]], ostala izvan njihovog neposrednog obuhvata.<ref name="Thorne_1997" /> === Doprinosi === Godine 1885. objavio je svoje kapitalno djelo ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}), koje je kasnije na engleski jezik prevedeno pod naslovom ''Memory: A Contribution to Experimental Psychology''. U njemu je opisao eksperimente koje je provodio na sebi kako bi proučio procese [[učenje|učenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]]. Ebbinghaus je došao do nekoliko nalaza koji su i danas značajni u proučavanju pamćenja. Prvo, sastavio je skup od 2.300 troslovnih slogova kako bi mjerio mentalne asocijacije, što mu je pomoglo u proučavanju zakonitosti pamćenja. Drugi, a vjerovatno i njegov najpoznatiji nalaz, bila je [[krivulja zaboravljanja]]. Krivulja zaboravljanja opisuje [[eksponencijalni pad|eksponencijalno opadanje]] količine usvojenih informacija tokom vremena.<ref name="Brink_2018">{{cite book |last1=Brink |first1=T. L. |title=Psychology: A Student Friendly Approach |edition=7. |publisher=San Bernardino Community College District |location=San Bernardino, CA |date=2018 |url=https://www.researchgate.net/publication/335128923_Psychology_a_student_friendly_approach |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najizraženiji pad događa se tokom prvih 20 minuta, a značajno opadanje nastavlja se tokom prvog sata. Nakon približno jednog dana krivulja se izravnava. [[Datoteka:Krivulja zaboravljanja-bs.png|mini|desno|300 px|Prikaz [[krivulja zaboravljanja|krivulje zaboravljanja]]]] [[Datoteka:Efekat serijskog položaja-bs.png|mini|desno|300 px|Efekat serijskog položaja]] [[Krivulja učenja|Krivulja učenja]] koju je opisao Ebbinghaus odnosi se na brzinu kojom osoba usvaja određene informacije. Najizraženiji porast javlja se nakon prvog pokušaja, nakon čega se krivulja postepeno izravnava. To znači da se svakim narednim ponavljanjem usvaja sve manje novih informacija. Kao i krivulja zaboravljanja, krivulja učenja ima eksponencijalni oblik. Ebbinghaus je također opisao [[efekat serijskog položaja]], koji pokazuje kako položaj neke stavke u nizu utječe na njeno prisjećanje.<ref name="PennState_2023">{{cite web |title=Serial Position Effect |website=Cognitive Psychology |publisher=Pennsylvania State University |date=2023 |url=https://sites.psu.edu/psych256003fa23/2023/10/05/serial-position-effect/ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dva glavna fenomena povezana s efektom serijskog položaja jesu "efekat novosti" i "efekat prvenstva". Efekat novosti odnosi se na bolje prisjećanje posljednjih informacija jer se one još uvijek nalaze u [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnom pamćenju]]. Efekat prvenstva podrazumijeva bolje pamćenje prvih stavki u nizu, što se povezuje s većim brojem ponavljanja i njihovim pohranjivanjem u [[dugoročno pamćenje|dugoročnom pamćenju]]. Drugo važno otkriće odnosi se na "uštedu". Ovaj pojam označava količinu informacija koja se zadržava u [[podsvijest|podsvijesti]] čak i kada joj osoba više ne može svjesno pristupiti. Ebbinghaus bi memorisao niz stavki do potpunog [[prisjećanje|prisjećanja]], a zatim ih ne bi pokušavao reprodukovati sve dok više nije mogao svjesno prizvati nijednu njegovu stavku.<ref name="Memia_2026">{{cite web |title=The Ebbinghaus Forgetting Curve: Definition and How to Retain Information |website=Memia |date=2026 |url=https://memia.app/en/resources/blog/ebbinghaus-forgetting-curve |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ako je prestao pristupati nizu, nije mogao znati može li i dalje prizvati neku njegovu stavku, jer samo prisjećanje stavke podrazumijeva pristup toj informaciji. Potom bi ponovo učio isti niz i uspoređivao novu krivulju učenja s krivuljom koja je nastala tokom prvobitnog memorisanja. Drugi put je niz uglavnom memorisao brže, a razliku između dvije krivulje učenja Ebbinghaus je nazvao "uštedom". Ebbinghaus je također opisao razliku između hotimičnog (voljnog) i nehotičnog pamćenja. Prvo se javlja "prividno spontano i bez ikakvog čina volje", dok se drugo dovodi "u svijest naporom volje". Prije Ebbinghausa većina doprinosa proučavanju pamćenja poticala je od filozofa i bila usmjerena na opisivanje opaženih pojava i iznošenje teorijskih pretpostavki unutar asocijacionističke tradicije. Nasuprot takvom teorijskom i introspektivnom pristupu, Ebbinghaus je uveo sistematsku eksperimentalnu metodologiju i kvantitativno mjerenje procesa pamćenja i zaboravljanja. Ova razlika između deskriptivnog i eksperimentalnog proučavanja psiholoških pojava kasnije će se odraziti i na Ebbinghausov rad, posebno u njegovoj poznatoj naučnoj polemici s [[Wilhelm Dilthey|Wilhelmom Diltheyem]] o prirodi i metodama psihologije. Međutim, više od stoljeća prije Ebbinghausa, [[Johann Andreas Segner]] je 1740. izumio "Segnerov točak" i koristio ga za proučavanje vizuelnog zadržavanja, što se smatra jednim od prvih eksperimentalnih mjerenja senzornog pamćenja. Posmatrao je koliko se brzo točak, na koji je bio pričvršćen užareni [[ugalj]], mora okretati da bi se krug crvenog žara pojavio kao neprekinuta linija. Na taj način izračunao je trajanje naknadnih slika (vidi [[ikoničko pamćenje]]) na oko jednu desetinu sekunde. Dok se Segner bavio kratkotrajnim senzornim tragovima, Ebbinghaus je kasnije prvi primijenio sličnan strogi eksperimentalni i kvantitativni pristup na proučavanje složenijih procesa učenja i dugotrajnog pamćenja. Ebbinghausov rad imao je gotovo trenutan utjecaj na razvoj [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Nakon vijekova pretežno teorijskih i filozofskih razmatranja pamćenja, njegovi eksperimenti potakli su val novih istraživanja, posebno u Sjedinjenim Američkim Državama tokom 1890-ih. Samo u toku 1894. objavljeno je 32 rada posvećena ovoj temi. Ovaj metodološki napredak bio je praćen i razvojem mnemometara – mehaničkih uređaja koji su omogućavali precizno i vremenski kontrolisano prikazivanje niza podražaja tokom eksperimenata učenja i prisjećanja.<ref name="Toskovic_2017">{{cite conference |last1=Tošković |first1=Oliver |title=Ghost in the Shell - Collection of Old Scientific Instruments of Laboratory for Experimental Psychology |book-title=Proceedings of the 2017 IMEKO International Conference on Metrology for Archaeology and Cultural Heritage |publisher=International Measurement Confederation (IMEKO) |location=Lecce, Italy |date=2017 |pages=27–31 |url=https://www.imeko.org/publications/tc4-Archaeo-2017/IMEKO-TC4-ARCHAEO-2017-006.pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Reakcije na njegov rad u njegovo vrijeme bile su uglavnom pozitivne. Psiholog [[William James]] njegova je istraživanja nazvao "herojskim" i ocijenio ih "najbriljantnijim pojedinačnim istraživanjem u historiji psihologije". [[Edward B. Titchener]] također je smatrao da su ta istraživanja bila najveći poduhvat u proučavanju pamćenja još od [[Aristotel]]a. == Istraživanje učenja nagomilavanjem == Ebbinghaus je prvi usporedio distribuirano učenje s učenjem nagomilavanjem, odnosno intenzivnim učenjem u kratkom vremenskom periodu.<ref name="Penn_2025">{{cite book |last1=Penn |first1=Paul |title=The Psychology of Effective Studying: How to Succeed in Your Degree |edition=2. |publisher=Routledge |location=London |date=2025 |isbn=978-1-003-49818-6 |doi=10.4324/9781003498186 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003498186/psychology-effective-studying-paul-penn |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Dopunjavanje rečenica, iluzija i standardizacija istraživačkih izvještaja == Ebbinghaus je među prvima sistematski koristio zadatke dopunjavanja rečenica, koje je razvio proučavajući sposobnosti školske djece. [[Alfred Binet]] preuzeo je ovu metodu i uključio je u [[Binet-Simonova skala inteligencije|Binet-Simonovu skalu inteligencije]]. Dopunjavanje rečenica široko se koristilo u istraživanju pamćenja, posebno za mjerenje [[implicitno pamćenje|implicitnog pamćenja]], kao i u [[psihoterapija|psihoterapiji]] za utvrđivanje motiva pacijenata. Ebbinghaus je utjecao i na [[Charlotte Bühler]], koja je proučavala značenje [[jezik]]a i [[društvo|društva]]. [[Datoteka:Mond-vergleich.svg|mini|desno|300px|[[Ebbinghausova iluzija]]. Narančasti krugovi izgledaju kao da su različite veličine, iako su jednake veličine]] Ebbinghaus je otkrio [[optička iluzija|optičku iluziju]] danas poznatu kao [[Ebbinghausova iluzija]], koja se zasniva na opažanju relativne veličine. Uprkos velikom broju istraživanja ove i sličnih iluzija, još uvijek nije u potpunosti poznato zbog čega nastaje, iako je ponuđeno više mogućih objašnjenja. Kod ove iluzije dva kruga jednake veličine postavljena su jedan pored drugog. Jedan je okružen velikim krugovima, dok je drugi okružen malim krugovima, zbog čega prvi izgleda manji. Mnogi teoretičari i istraživači smatraju da su jedan od glavnih razloga nastanka ove iluzije geometrijske karakteristike oblika koji okružuju krugove. Iluzija se danas široko koristi u istraživanjima [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], između ostalog za proučavanje puteva [[percepcija|percepcije]] u [[ljudski mozak|ljudskom mozgu]]. Ebbinghaus je sastavio jedan od prvih standardizovanih izvještaja o rezultatima psihološkog istraživanja. Svoj rad o pamćenju organizovao je u četiri dijela: uvod, metode, rezultate i diskusiju. Jasna organizacija rada prema ovom obrascu toliko je impresionirala njegove savremenike da je takva struktura kasnije postala standard u naučnim radovima iz ove oblasti. == Rasprava o prirodi psihologije == Pored toga što je bio jedan od pionira [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]], Ebbinghaus je bio i njen odlučan zagovornik, što je posebno došlo do izražaja u javnoj polemici s kolegom s [[Univerzitet u Berlinu|Univerziteta u Berlinu]], [[Wilhelm Dilthey|Wilhelmom Diltheyem]]. Ubrzo nakon što je Ebbinghaus 1893. napustio Berlin, Dilthey je objavio rad u kojem je isticao prednosti deskriptivne psihologije, a eksperimentalnu psihologiju kritikovao kao dosadnu. Tvrdio je da je [[um]] previše složen za eksperimentalno proučavanje i da je [[introspekcija]] odgovarajuća metoda za njegovo istraživanje. U centru tadašnje rasprave bilo je pitanje treba li psihologija nastojati objasniti ili razumjeti um, kao i pitanje pripada li [[psihologija]] [[prirodne nauke|prirodnim]] ili [[humanističke nauke|humanističkim naukama]]. Mnogi su Diltheyov rad shvatili kao otvoren napad na eksperimentalnu psihologiju, uključujući i Ebbinghausa, koji mu je odgovorio ličnim pismom, ali i opširnim i oštrim javnim osvrtom. U svom odgovoru Diltheyu, Ebbinghaus je naglasio da je primjena [[hipoteza]] i eksperimentalnih metoda neizbježna za daljnji napredak psihologije kao nauke. Tvrdio je da se Diltheyjeva kritika odnosi na rani razvoj eksperimentalne psihologije te da odbacivanje naučnog pristupa prijeti usporavanjem metodološkog napretka oblasti. Oko četrdeset godina kasnije, [[Charlotte Bühler]] je istakla historijski značaj ove generacije istraživača, navodeći da su Ebbinghaus i njegovi savremenici tokom 1890-ih potisnuli dotadašnju, čisto filozofsku psihologiju i uspostavili eksperiment kao osnovni naučni standard. == Utjecaji == Postoje različite pretpostavke o tome šta je presudno utjecalo na Ebbinghausov naučni rad. Čini se da nijedan od njegovih profesora nije imao značajan utjecaj na njegov razvoj, niti postoje naznake da su na njega bitnije utjecale kolege savremenici. S druge strane, rad Eduarda von Hartmanna o nesvjesnom – na kojem je Ebbinghaus zasnovao svoju doktorsku disertaciju – zastupao je stav da su viši mentalni procesi nedostupni neposrednom opažanju i mjerenju, što je Ebbinghausa moglo potaknuti da eksperimentalno dokaže suprotno. Utjecaj koji se najčešće navodi kao presudan jeste djelo [[Gustav Fechner|Gustava Fechnera]] ''Elementi psihofizike'' (1860). Smatra se da su ga precizni matematički i eksperimentalni postupci opisani u toj knjizi toliko impresionirali da je odlučio primijeniti slična kvantitativna mjerenja na složene procese pamćenja. Ovaj utjecaj najjasnije se vidi u činjenici da je Ebbinghaus svoje obimno djelo ''Osnovi psihologije'' (Grundzüge der Psychologie, 1902) posvetio upravo Fechneru, uz posvetu: "Sve dugujem tebi."<ref name="Thorne_1997" /> == Odabrana djela == * Ebbinghaus, H. (1885). ''Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie''. Leipzig: Duncker & Humblot. ** Engleski prijevod: Ebbinghaus, H. (1913). ''[https://web.archive.org/web/20050504104838/http://psy.ed.asu.edu/~classics/Ebbinghaus/index.htm Memory: A Contribution to Experimental Psychology]'' (H. A. Ruger & C. E. Bussenius, prev.). New York: Teachers College, Columbia University. (Preštampano 1964, New York: Dover). * Ebbinghaus, H. (1902). ''Grundzüge der Psychologie'' (Tom 1). Leipzig: Veit & Co. * Ebbinghaus, H. (1908). ''Abriss der Psychologie''. Leipzig: Veit & Co. ** Engleski prijevod: Ebbinghaus, H. (1908). ''[https://archive.org/details/cu31924029211286 Psychology: An Elementary Text-Book]'' (M. Meyer, prev.). Boston: D. C. Heath & Co. == Također pogledajte == * [[Efekat serijskog položaja]] * [[Gustav Fechner]] * [[Ikoničko pamćenje]] * [[Krivulja učenja]] * [[Krivulja zaboravljanja]] * [[Optička iluzija]] * [[Senzorno pamćenje]] * [[Wilhelm Dilthey]] * [[Wilhelm Wundt]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm Uvod u djelo ''O pamćenju'' (Robert H. Wozniak)] {{en simbol}} * [http://www.indiana.edu/~intell/ebbinghaus.shtml Hermann Ebbinghaus] na stranici Human Intelligence {{en simbol}} * [https://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/references?id=per311 Kratka biografija, bibliografija i digitalizovani izvori] u Virtuelnoj laboratoriji Instituta "Max Planck" za historiju nauke {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ebbinghaus, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1850.]] [[Kategorija:Umrli 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Wuppertal]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi 19. vijeka]] [[Kategorija:Psiholozi 20. vijeka]] q2s64or6xe6sodjer5zdyvlx49nwwbj 6 536554 3917825 2026-08-13T03:52:04Z Bosancica by MK 173186 {{Infoslika |Opis= Portret majora Armije Republike Bosne i Hercegovine Mihajla Petrovića (1957–1992). Slika je niske rezolucije i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije preminule osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://avaz.ba/vijesti/bih/142525/major-arbih-mihajlo-petrovic-je-govorio-ne-bojte-se-junak-umire-samo-jednom-a-kukavica-hiljadu-puta |Datum= 13. august 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= Nepoznat (autorsko pravo najvjerovatnije drži fotograf ili med... 3917825 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Portret majora Armije Republike Bosne i Hercegovine Mihajla Petrovića (1957–1992). Slika je niske rezolucije i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije preminule osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://avaz.ba/vijesti/bih/142525/major-arbih-mihajlo-petrovic-je-govorio-ne-bojte-se-junak-umire-samo-jednom-a-kukavica-hiljadu-puta |Datum= 13. august 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= Nepoznat (autorsko pravo najvjerovatnije drži fotograf ili medijska agencija) |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Mihajlo Petrović (major)]]. Fotografija prikazuje preminulu osobu za koju nije moguće napraviti ili pronaći novu, slobodnu fotografiju pod otvorenom licencom, čime je zadovoljen kriterij nezamjenjivosti. Slika služi isključivo u obrazovne i informativne svrhe i ne ugrožava komercijalnu vrijednost izvornog medija. }} == Licenciranje == {{Neslobodna historijska slika|datoteka ima obrazloženje=da}} 9rtnpikkmqiw3oy2zp2521o0iew3zhs 0 536555 3917859 2026-08-13T11:51:35Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917859 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:88%; line-height:1.5em; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border-spacing:3px;" |- ! colspan="2" style="background-color:#add8e6; color:black; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; padding:0.4em;" | Krivulja zaboravljanja |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em 0;" | [[Datoteka:Tipična krivulja zaboravljanja-bs.png|250px]]<br /><span style="font-size:90%;">Prikaz tipične Ebbinghausove krivulje zaboravljanja koja ilustruje nagli pad zadržanih informacija neposredno nakon učenja</span> |- ! colspan="2" style="background-color:#e6f2ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Osnovni podaci |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; width:40%; padding:0.2em;" | Oblast | style="padding:0.2em;" | [[Kognitivna psihologija]]<br />[[Eksperimentalna psihologija]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Autor koncepta | style="padding:0.2em;" | [[Hermann Ebbinghaus]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Godina otkrića | style="padding:0.2em;" | 1885. |- ! colspan="2" style="background-color:#e6f2ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Karakteristike |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Povezani koncepti | style="padding:0.2em;" | [[Pamćenje]], [[efekat razmaka]], [[ponavljanje s razmakom]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Utjecaji | style="padding:0.2em;" | Snaga pamćenja, proteklo vrijeme, smislenost gradiva |} '''Krivulja zaboravljanja''' grafički prikazuje opadanje sposobnosti zadržavanja ili [[Prisjećanje|prisjećanja]] naučenih informacija tokom vremena kada se one ne ponavljaju.<ref name="UWaterloo_Curve">{{cite web |title=Curve of Forgetting |url=https://uwaterloo.ca/counselling-services/curve-forgetting |publisher=University of Waterloo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184930/https://uwaterloo.ca/counselling-services/curve-forgetting |archive-date=29. 3. 2017 |url-status=dead |date=2012 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam je povezan s istraživanjima njemačkog psihologa [[Hermann Ebbinghaus|Hermanna Ebbinghausa]], koji je krajem 19. stoljeća [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalno]] proučavao brzinu [[Zaboravljanje|zaboravljanja]]. Njegovi rezultati pokazali su da se najveći dio zaboravljanja događa ubrzo nakon [[Učenje|učenja]], nakon čega se stopa zaboravljanja postepeno smanjuje. Ebbinghaus je svoje istraživanje zasnovao na učenju besmislenih slogova kako bi smanjio utjecaj prethodnog znanja i značenja materijala. Rezultate je prikazao kao odnos između proteklog vremena i količine informacija koje su se mogle zadržati ili ponovo naučiti. Njegova istraživanja predstavljaju jedan od osnova eksperimentalnog proučavanja [[pamćenje|pamćenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |orig-date=1885 |pages=123 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Ebbinghausova istraživanja == {{Također pogledajte|Hermann Ebbinghaus}} [[Datoteka:Ebbinghaus curve.png|mini|desno|300px|Krivulja zaboravljanja na osnovu izvornih Ebbinghausovih podataka]] Od 1880. do 1885. Ebbinghaus je provodio eksperimente na sebi, a rezultate je objavio 1885. u djelu ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' {{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}.<ref name="Ebbinghaus_1885">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie |publisher=Duncker & Humblot |location=Leipzig |date=1885 |url=https://books.google.ba/books?id=-4_XwPeyP68C |access-date=13. 8. 2026 |language=de}}</ref> U eksperimentima je učio nizove besmislenih slogova, poput "WID" i "ZOF", sastavljenih prema obrascu [[suglasnik]]–[[samoglasnik]]–[[suglasnik]]. Nakon različitih vremenskih razmaka ponavljao je testiranje i bilježio koliko je informacija zadržano. Rezultate je prikazao grafički, čime je nastao oblik krivulje koji je kasnije postao poznat kao "krivulja zaboravljanja".<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Ebbinghaus je pokazao da [[zaboravljanje]] nije ravnomjerno raspoređeno tokom vremena. Najbrže se odvija neposredno nakon [[Učenje|učenja]], dok se kasnije usporava. U njegovom istraživanju mogućnost ponovnog učenja bila je veća što je proteklo manje vremena od prvobitnog učenja. Ebbinghaus je također predložio matematičku jednačinu za približno opisivanje vlastitih rezultata:<ref name="Ebbinghaus_1913" /> : <math>b = \frac{100k}{(\log(t))^c + k}</math> U ovoj jednačini <math>b</math> predstavlja "uštedu" izraženu u procentima, dok <math>t</math> predstavlja vrijeme proteklo od učenja. Konstante <math>c</math> i <math>k</math> iznose 1,25, odnosno 1,84. "Ušteda" označava relativnu količinu vremena koja je ušteđena pri ponovnom učenju zahvaljujući prethodnom učenju.<ref name="Ebbinghaus_1913" /><ref name="Murre_2015">{{cite journal |last1=Murre |first1=Jaap M. J. |last2=Dros |first2=Joeri |title=Replication and Analysis of Ebbinghaus' Forgetting Curve |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0120644 |date=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0120644 |pmid=26148023 |pmc=4492928 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4492928/ |doi-access=free |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2015. provedena je replikacija Ebbinghausovog istraživanja na jednom ispitaniku, pri čemu su dobijeni rezultati bili slični njegovim izvornim nalazima.<ref name="Murre_2015" /> == Refrence == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pamćenje]] iqfk2scwx0kol0m75qszxp02qlhao9m