Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 746 3917914 3917657 2026-08-13T19:37:01Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917914 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]].<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe [[Prirodne nauke|prirodnih]] i [[Društvene nauke|društvenih nauka]]. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, [[William James]] definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija psihologije}} Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. juli 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. mart 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=15. januar 2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. april 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> === Počeci eksperimentalne psihologije === [[Datoteka:James McKeen Cattell.jpg|mini|desno|300px|[[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]]] [[Datoteka:Wundt-research-group.jpg|mini|desno|300px|[[Wilhelm Wundt]] (sjedi), njemački psiholog, sa saradnicima u svom psihološkom laboratoriju, prvom takve vrste, oko 1880.]] [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od pasa korištenih u eksperimentu ruskog psihologa [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] sa hirurški ugrađenom kanilom za mjerenje salivacije, prepariran u Muzeju Pavlova u [[Rjazan]]u u Rusiji]] Filozof [[John Stuart Mill]] smatrao je da ljudski um može biti predmet naučnog istraživanja, iako je takva nauka u određenoj mjeri neprecizna.<ref name="Henley_2018_History_Psychology">{{cite book |last=Henley |first=Tracy |title=Hergenhahn's An Introduction to the History of Psychology |edition=8 |publisher=Cengage Learning |year=2018 |isbn=978-1-337-67125-5 |url=https://books.google.ba/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mill je predložio koncept "mentalne [[hemija|hemije]]", prema kojem se jednostavne misli mogu povezivati i tako stvarati složenije ideje. [[Gustav Fechner]] počeo je 1830-ih u [[Leipzig]]u provoditi istraživanja iz oblasti [[psihofizika|psihofizike]]. Formulisao je načelo prema kojem se čovjekova percepcija podražaja mijenja [[logaritam|logaritamski]] u odnosu na njegov intenzitet.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Modern Psychology |edition=3 |publisher=Prentice Hall |year=2001 |isbn=978-0-13-017573-1 |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Modern_Psychology.html?id=7ntWAAAAYAAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> To načelo postalo je poznato kao [[Weber-Fechnerov zakon]]. Fechnerovo djelo ''Elementi psihofizike'' iz 1860. osporilo je Kantovo negativno stajalište o mogućnosti kvantitativnog istraživanja uma.<ref name="Baker_2012" /><ref name="Fechner_1860_Psychophysik_Vol1">{{cite book |last=Fechner |first=Gustav Theodor |title=Elemente der Psychophysik |volume=1 |publisher=Breitkopf und Härtel |year=1860 |url=https://books.google.ba/books?id=C1cOAAAAQAAJ&printsec=frontcover |access-date=11. 8. 2026 |language=de}}</ref> Fechner je pokazao da se "mentalnim procesima mogu pridružiti brojčane vrijednosti, ali i da se one mogu mjeriti eksperimentalnim metodama".<ref name="Baker_2012" /> U [[Heidelberg]]u je [[Hermann von Helmholtz]] provodio srodna istraživanja čulne percepcije i obučavao [[Fiziologija|fiziologa]] [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]]. Wundt je potom prešao na [[Univerzitet u Leipzigu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij koji je označio početak [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao zasebne naučne discipline. Wundt je nastojao razložiti mentalne procese na njihove najosnovnije sastavne dijelove, djelimično pod utjecajem analogije s tadašnjim napretkom u hemiji i njenim uspješnim proučavanjem elemenata i strukture materije.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |last=Kim |first=Alan |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Paul Flechsig]] i [[Emil Kraepelin]] ubrzo su u Leipzigu osnovali još jedan utjecajan laboratorij, usmjeren na eksperimentalnu [[psihijatrija|psihijatriju]].<ref name="Baker_2012" /> [[James McKeen Cattell]], profesor psihologije na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]] i [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] te suosnivač časopisa ''[[Psychological Review]]'', bio je prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="NHPRC_Cattell_Letters">{{cite web |author=National Historical Publications and Records Commission |title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell’s Journal and Letters from Germany and England, 1880–1888 |website=National Archives and Records Administration (NARA) |publisher=U.S. National Archives |year=2026 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], istraživač na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], bio je jedan od značajnih istraživača psihologije 19. stoljeća. Bio je pionir eksperimentalnog proučavanja [[Pamćenje|pamćenja]] i razvio je kvantitativne modele [[Učenje|učenja]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Wozniak_1999_Ebbinghaus">{{cite web |last=Wozniak |first=Robert H. |title=Classics in the History of Psychology -- Ebbinghaus (1885/1913) by R. H. Wozniak |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |year=1999 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 20. stoljeća [[Wolfgang Köhler]], [[Max Wertheimer]] i [[Kurt Koffka]] bili su među osnivačima škole [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]]. Ovaj pristup zasniva se na shvatanju da ljudi pojave doživljavaju kao organizovane cjeline. Za razliku od [[redukcionizam|redukcionističkog]] pristupa, koji [[Misao|misli]] i [[ponašanje]] nastoji svesti na manje sastavne elemente, predstavnici geštalt psihologije naglašavali su da je iskustvo kao cjelina od posebnog značaja te da cjelina predstavlja više od prostog zbira svojih dijelova.<ref name="Koffka_1935_Gestalt_Psychology">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |title=Principles of Gestalt Psychology |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=New York |year=1935 |page=176 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Danska|Danskoj]], [[Austrija|Austriji]], [[Engleska|Engleskoj]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] ubrzo su slijedili Wundtov primjer i počeli osnivati psihološke laboratorije.<ref name="Baker_2012" /> [[G. Stanley Hall]], Amerikanac koji je studirao kod Wundta, osnovao je psihološki laboratorij koji je stekao međunarodni utjecaj. Laboratorij je djelovao na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Univerzitetu "Johns Hopkins"]]. Hall je kasnije podučavao [[Yūjirō Motora|Yūjirōa Motoru]], koji je eksperimentalnu psihologiju, s naglaskom na psihofiziku, uveo na [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]].<ref name="Baker_2012" /> Wundtov asistent [[Hugo Münsterberg]] predavao je psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]], gdje je među njegovim studentima bio i [[Narendra Nath Sen Gupta]], koji je 1905. osnovao odsjek za psihologiju i psihološki laboratorij na [[Univerzitet u Kalkuti|Univerzitetu u Kalkuti]].<ref name="Paranjpe_India_2006" /> Wundtovi studenti [[Walter Dill Scott]], [[Lightner Witmer]] i [[James McKeen Cattell]] radili su na razvoju testova mentalnih sposobnosti. Cattell, koji je također studirao kod [[Eugenika|eugeničara]] [[Francis Galton|Francisa Galtona]], kasnije je osnovao [[Harcourt Assessment|Psychological Corporation]]. Witmer se usmjerio na psihološko testiranje djece, dok se Scott bavio odabirom zaposlenika.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi Wundtov student, Englez [[Edward Titchener]], osnovao je program psihologije na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] i razvio [[Strukturalizam (psihologija)|strukturalističku psihologiju]]. Osnovna ideja strukturalizma bila je analiza i klasifikacija različitih aspekata uma, prvenstveno metodom [[introspekcija|introspekcije]].<ref name="Baker_2012" /> [[William James]], [[John Dewey]] i [[Harvey Carr]] razvijali su [[Funkcionalna psihologija|funkcionalizam]], širi pristup psihologiji koji se oslanjao na Darwinovu ideju da svako ponašanje ima svoju svrhu i ulogu u prilagođavanju pojedinca okolini. James je 1890. objavio utjecajno djelo ''[[Principi psihologije]]'', u kojem je dodatno razradio neke ideje strukturalizma. U njemu je opisao [[Tok svijesti (psihologija)|tok svijesti]]. Jamesove ideje privukle su veliki broj američkih studenata novoj naučnoj disciplini.<ref name="James1983" /><ref name="Baker_2012" /><ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Dewey je povezao psihologiju s društvenim pitanjima, posebno zagovaranjem [[progresivno obrazovanje|progresivnog obrazovanja]], razvijanjem moralnih vrijednosti kod djece i uključivanjem imigranata u društvo.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi pravac eksperimentalne psihologije, snažnije povezan s fiziologijom, razvio se u Južnoj Americi pod vodstvom [[Horacio G. Piñero|Horacija G. Piñera]] na [[Univerzitet u Buenos Airesu|Univerzitetu u Buenos Airesu]].<ref name="Taiana_2006_Transatlantic_Migration">{{cite book |last=Taiana |first=Cecilia |chapter=Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |location=New York |year=2006 |pages=34–55 |isbn=978-0-8147-9944-4 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |chapter-url=https://www.uplopen.com/reader/chapters/pdf/10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> I u [[Rusija|Rusiji]] istraživači su sve veću pažnju posvećivali biološkoj osnovi psihologije. Taj pravac započeo je, između ostalog, esejom [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]] iz 1873. "Ko treba razvijati psihologiju i kako?". Sečenov je razvio ideju o [[refleks|moždanim refleksima]] i odlučno zastupao [[determinizam|determinističko]] shvatanje ljudskog ponašanja.<ref name="Baker_2012" /> Rusko-sovjetski [[Filologija|fiziolog]] [[Ivan Pavlov]] otkrio je na primjeru pasa proces učenja poznat kao [[klasično uslovljavanje]], a potom ga je proučavao i u kontekstu ljudskog ponašanja.<ref name="Windholz_1997_Pavlov">{{cite journal |last=Windholz |first=George |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |year=1997 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |url-access=subscription |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Konsolidacija i finansiranje === Jedno od prvih psiholoških društava bilo je ''La Société de Psychologie Physiologique'' u [[Francuska|Francuskoj]], koje je djelovalo od 1885. do 1893. Prvi sastanak Međunarodnog kongresa psihologije, pod pokroviteljstvom [[Međunarodna unija psiholoških nauka|Međunarodne unije psiholoških nauka]], održan je u [[Pariz]]u u augustu 1889, u vrijeme održavanja [[Svjetska izložba u Parizu 1889.|Svjetske izložbe]] kojom je obilježena stogodišnjica [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]]. [[William James]] bio je jedan od trojice Amerikanaca među 400 učesnika. [[Američko psihološko udruženje]] (APA) osnovano je ubrzo nakon toga, 1892. Međunarodni kongres nastavio se održavati u različitim evropskim gradovima, uz široko međunarodno učešće. Na Šestom kongresu, održanom u [[Ženeva|Ženevi]] 1909, izlaganja su održana na [[Ruski jezik|ruskom]], [[Kineski jezik|kineskom]] i [[Japanski jezik|japanskom jeziku]], kao i na [[Esperanto|esperantu]]. Nakon prekida uzrokovanog [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], Sedmi kongres održan je u [[Oxford]]u, uz znatno veće učešće britanskih i američkih psihologa, čije su zemlje izašle kao pobjednice iz rata. Godine 1929. kongres je održan na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]] u [[New Haven]]u u [[Connecticut]]u, uz učešće nekoliko stotina članova APA-e.<ref name="Baker_2012" /> [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]] imao je važnu ulogu u širenju moderne psihologije u istočnoj [[Azija|Aziji]]. Nove ideje u psihologiji iz [[Japan]]a su se potom širile u [[Kina|Kinu]]. Američka psihologija stekla je veći društveni i institucionalni značaj nakon ulaska Sjedinjenih Američkih Država u [[Prvi svjetski rat]]. Stalni odbor kojim je rukovodio [[Robert Yerkes]] provodio je testove mentalnih sposobnosti, poznate kao "[[Army Alpha]]" i "[[Army Beta]]", na gotovo 1,8 miliona [[vojnik]]a.<ref name="Tomes_2010">{{cite book |last=Tomes |first=Nancy |chapter=The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900–1980s |editor-last=Wallace |editor-first=Edwin R. |editor2-last=Gach |editor2-first=John |title=History of Psychiatry and Medical Psychology: With an Epilogue on Psychiatry and the Mind-Body Relation |publisher=Springer Science & Business Media |location=New York |year=2010 |pages=505–528 |isbn=978-0-387-34708-0 |doi=10.1007/978-0-387-34708-0_16 |url=https://books.google.ba/books?id=64Y6wtqzs7IC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga, [[porodica Rockefeller]] je, posredstvom [[Vijeće za istraživanje društvenih nauka|Vijeća za istraživanje društvenih nauka]], počela finansirati istraživanja ponašanja.<ref name="Samelson_1985_Kingdom_Behavior">{{cite journal |last=Samelson |first=Franz |title=Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and Organizational Policies in the Twenties |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=21 |issue=1 |pages=33–47 |year=1985 |doi=10.1002/1520-6696(198501)21:1<33::AID-JHBS2300210105>3.0.CO;2-4 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jhbs.21773 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pols_1999_World_as_Laboratory">{{cite book |last=Pols |first=Hans |chapter=The World as Laboratory: Strategies of Field Research Developed by Mental Hygiene Psychologists in Toronto, 1920–1940 |editor-last=Richardson |editor-first=Theresa R. |editor2-last=Fisher |editor2-first=Donald |title=Development of the Social Sciences in the United States and Canada: The Role of Philanthropy |series=Social and Policy Issues in Education / The David C. Anchin Series |publisher=Bloomsbury Academic |year=1999 |pages=115–142 |isbn=978-1-56750-406-4 |url=https://books.google.com/books?id=f_X1AAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dobrotvorne organizacije povezane s porodicom Rockefeller finansirale su Nacionalni komitet za mentalnu higijenu, koji je širio koncept [[Mentalni poremećaj|mentalnih bolesti]] i zalagao se za primjenu psiholoških spoznaja u odgoju djece.<ref name="Tomes_2010" /> Putem Biroa za socijalnu higijenu, a kasnije i finansiranjem istraživanja [[Alfred Kinsey|Alfreda Kinseyja]], Rockefellerove fondacije pomogle su uspostavljanju istraživanja seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="Bullough_1985_Rockefellers">{{cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |title=The Rockefellers and sex research |journal=The Journal of Sex Research |volume=21 |issue=2 |pages=113–125 |year=1985 |doi=10.1080/00224498509551253 |url=https://doi.org/10.1080/00224498509551253 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Njihov značaj je teško precijeniti. Zapravo, u periodu između 1914. i 1954, Rockefellerovi su bili gotovo jedini izvor podrške istraživanjima seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama. Odluke koje su donosili njihovi naučni savjetnici o prirodi istraživanja koja treba podržati i načinu na koji se ona provode, kao i o temama koje ispunjavaju uslove za finansijsku podršku, oblikovale su cjelokupno polje istraživanja seksualnosti i na mnogo načina ga nastavljaju podržavati i danas.}}</ref> [[Eugenika u Sjedinjenim Američkim Državama|Eugenički pokret]] izvršio je značajan utjecaj na razvoj američke psihologije, pri čemu su veliku ulogu imale institucije poput [[Ured za evidenciju eugenike|Ureda za evidenciju eugenike]] (koji je finansirala Carnegiejeva fondacija) i [[Fond "Pioneer"|Fonda "Pioneer"]], koji je osnovao [[Wickliffe Draper]]. Tokom 1910-ih i 1920-ih [[eugenika]] je postala uobičajena tema na nastavi psihologije. Psihološki studiji često su služili kao sredstvo širenja eugeničke propagande, a eugeničke teme uključivane su u nastavu na vodećim američkim univerzitetima.<ref name="Guthrie_1976_Even_Rat_White">{{cite book |last=Guthrie |first=Robert V. |title=Even the Rat was White: A Historical View of Psychology |chapter=Psychology and Race |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-06-042561-6 |url=https://books.google.ba/books/about/Even_the_Rat_was_White.html?id=iEruAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Kursevi psihologije često su služili kao sredstva za propagandu eugenike. Jedan diplomac programa obuke Ureda za evidenciju eugenike napisao je: 'Nadam se da ću služiti cilju infiltriranjem eugenike u umove nastavnika. Možda će vas zanimati da svaki student koji ovdje sluša psihologiju razrađuje svoju porodičnu historiju i pravi svoje porodično stablo.' Harvard, Columbia, Brown, Cornell, Wisconsin i Northwestern bili su među vodećim akademskim institucijama na kojima se predavala eugenika u okviru kurseva psihologije.}}</ref> Za razliku od Sjedinjenih Američkih Država, psihologija je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nailazila na otpor naučnih i medicinskih institucija. Do 1939. na univerzitetima u [[Engleska|Engleskoj]] postojalo je samo šest katedri za psihologiju.<ref name="Michell_1999">{{cite book |last=Michell |first=Joel |title=Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept |series=Ideas in Context |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |page=143 |isbn=978-0-521-62120-5 |doi=10.1017/CBO9780511490040 |url=https://books.google.ba/books?id=oNIcvjpDQeQC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Hladni rat|Hladnog rata]], američke vojne i obavještajne agencije – uključujući [[Ured za strateške službe]] (OSS) i njegovog nasljednika, [[Centralna obavještajna agencija|Centralnu obavještajnu agenciju]] (CIA) – postale su među vodećim finansijerima psiholoških istraživanja. Psiholog s [[Univerzitet u Michiganu|Univerziteta u Michiganu]] [[Dorwin Cartwright]] izvijestio je da su univerzitetski istraživači 1939–1941. započeli opsežna istraživanja [[propaganda|propagande]]. Primijetio je da je "u posljednjim mjesecima rata socijalni psiholog postao prvenstveno odgovoran za određivanje sedmične propagandne politike Vlade Sjedinjenih Američkih Država". Cartwright je također naveo da su psiholozi imali značajnu ulogu u upravljanju domaćom privredom.<ref name="Cartwright_1948_Social_Psychology_WWII">{{cite journal |last=Cartwright |first=Dorwin |title=Social Psychology in the United States During the Second World War |journal=Human Relations |volume=1 |issue=3 |pages=333–352 |year=1948 |doi=10.1177/001872674800100305 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001872674800100305 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka vojska uvela je novi [[Opći vojni test klasifikacije|opći klasifikacijski test]] za procjenu sposobnosti miliona vojnika. Također je provodila opsežna psihološka istraživanja [[Samuel A. Stouffer|morala i mentalnog zdravlja vojnika]].<ref name="Schonfeld_2016_Occupational_Health">{{cite book |last=Schonfeld |first=Irvin Sam |last2=Chang |first2=Chu-Hsiang |title=Occupational Health Psychology: Work, Stress, and Health |publisher=Springer Publishing Company |location=New York |year=2016 |isbn=978-0-8261-9967-6 |doi=10.1891/9780826199683 |url=https://connect.springerpub.com/content/book/978-0-8261-9968-3 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1950-ih [[Fondacija "Rockefeller"]] i [[Fondacija "Ford"]] sarađivale su s [[Centralna obavještajna agencija|Centralnom obavještajnom agencijom]] na finansiranju istraživanja [[psihološko ratovanje|psihološkog ratovanja]].<ref name="Lutz_1997_Epistemology_Bunker">{{cite book |last=Lutz |first=Catherine |chapter=Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War |editor-last=Pfister |editor-first=Joel |editor2-last=Schnog |editor2-first=Nancy |title=Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |pages=245–267 |isbn=978-0-300-06809-2 |chapter-url=https://books.google.ba/books?id=hwVWpV6jBzoC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1965. javna kontroverza skrenula je pažnju na vojni [[Projekt "Camelot"]], koji je u javnosti često nazivan "Manhattanskim projektom društvenih nauka" zbog svog ogromnog budžeta i obima. Projekt je uključivao psihologe i [[Antropologija|antropologe]] u analizu planova i politika stranih država u strateške svrhe.<ref name="Cina_1981">{{cite thesis |last=Cina |first=Carol |title=Social Science for Whom?: A Structural History of Social Psychology |degree=Ph.D. dissertation |publisher=State University of New York at Stony Brook |location=Stony Brook, NY |year=1981 |id=OCLC 10263081 |url=https://search.worldcat.org/title/Social-science-for-whom-:-a-structural-history-of-social-psychology/oclc/10263081 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je, da je realiziran u planiranom obimu, bio zamišljen kao jedan od najvećih i najskuplje finansiranih projekata bihevioralnih istraživanja u historiji Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Herman_1993_Psychology_Politics">{{cite thesis |last=Herman |first=Ellen |title=Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States, 1940-1970 |degree=Ph.D. dissertation |publisher=Brandeis University |location=Waltham, MA |year=1993 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology_as_Politics.html?id=NzWtZwEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Da je ostvaren, projekat CAMELOT bio bi najveći, i zasigurno najizdašnije finansirani, istraživački projekat u oblasti nauka o ponašanju u historiji SAD-a. Sa ugovorom od 4 do 6 miliona dolara tokom trogodišnjeg perioda, smatran je, i često nazivan, pravim projektom Manhattan za nauke o ponašanju, bar od strane mnogih intelektualaca čije su usluge bile veoma tražene.}}</ref> U Njemačkoj je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] psihologija stekla institucionalni utjecaj kroz vojni sektor, koji se u [[Nacistička Njemačka|nacističkom periodu]] znatno proširio zajedno s ostatkom oružanih snaga. Pod vodstvom [[Matthias Göring|Matthiasa Göringa]], rođaka [[Hermann Göring|Hermanna Göringa]], [[Berlinski psihoanalitički institut]] reorganizovan je i preimenovan u Göringov institut. [[Psihoanaliza|Psihoanalitičari]] koji su zastupali [[Sigmund Freud|Freudov]] pristup bili su protjerivani i progonjeni u okviru antijevrejske politike vladajuće partije ([[Nacistička stranka|NSDAP]]), dok su se svi preostali psiholozi morali javno distancirati od radova [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], osnivača psihoanalize, i [[Alfred Adler|Alfreda Adlera]], osnivača individualne psihologije.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Göringov institut bio je dobro finansiran tokom cijelog rata i imao je zadatak da razvije "novu njemačku psihoterapiju". Ideja je bila da se psihoterapija ne bavi samo liječenjem simptoma, već aktivnim preodgojem i usmjeravanjem pojedinca prema ciljevima "narodne zajednice". Primarni cilj bio je vraćanje radne i vojne sposobnosti njemačkih građana kako bi služili ratnim ciljevima [[Nacistička Njemačka|nacističke države]].<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> [[Harald Schultz-Hencke]] povezao je psihologiju s nacističkim shvatanjima biologije i rasnog porijekla te kritikovao psihoanalizu kao proučavanje slabih i "degenerisanih" osoba.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Za Schultz-Henckea u ovom eseju iz 1934, životne ciljeve određivala je ideologija, a ne nauka. U slučaju psihoterapije, zdravlje je definisao u terminima krvi, jake volje, osposobljenosti, discipline (Zucht und Ordnung), zajednice, herojskog držanja i fizičke spreme. Schultz-Hencke je takođe iskoristio priliku 1934. da kritikuje psihoanalizu zbog pružanja nesretne tendencije ka oslobađanju kriminalaca od krivice.}}</ref> [[Johannes Heinrich Schultz]], njemački psiholog poznat po razvoju tehnike [[autogeni trening|autogenog treninga]], otvoreno je zagovarao [[prisilna sterilizacija|sterilizaciju]] i [[eutanazija|eutanaziju]] osoba koje su smatrane genetski nepoželjnima te je razvio postupke kojima je trebalo olakšati provođenje tih mjera.<ref name="Brunner_2008_Schultz_National_Socialism">{{cite journal |last=Brunner |first=Jürgen |last2=Schrempf |first2=Matthias |last3=Steger |first3=Florian |title=Johannes Heinrich Schultz and National Socialism |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=45 |issue=4 |pages=257–262 |year=2008 |url=https://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] osnovane su nove institucije, iako su pojedini psiholozi, zbog povezanosti s nacističkim režimom, izgubili profesionalni ugled. [[Alexander Mitscherlich (psiholog)|Alexander Mitscherlich]] osnovao je utjecajni časopis za primijenjenu psihoanalizu ''Psyche''. Uz finansijsku podršku [[Fondacija "Rockefeller"]], Mitscherlich je na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] osnovao prvi odjel za kliničku psihosomatsku medicinu. Od 1970. psihologija je postala obavezni dio studija medicine.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> Nakon [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]], [[Boljševizam|boljševici]] su psihologiju promovisali kao sredstvo oblikovanja "novog čovjeka" [[Socijalizam|socijalizma]]. Zbog toga su univerzitetski odsjeci za psihologiju obrazovali veliki broj studenata. Nakon završetka studija, za njih su bila dostupna radna mjesta u školama, preduzećima, kulturnim ustanovama i vojsci. Sovjetska država posebno je podržavala [[Pedologija (dijete)|pedologiju]] i proučavanje dječijeg razvoja. [[Lev Vigotski]] postao je jedan od najznačajnijih istraživača u oblasti razvoja djece.<ref name="Baker_2012" /> Boljševici su također promovisali [[slobodna ljubav|slobodnu ljubav]] i prihvatili [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] kao sredstvo suprotstavljanja seksualnoj represiji.<ref name="Kozulin_2008">{{cite book |last=Kozulin |first=Alex |title=Psychology in Utopia: Toward a Social History of Soviet Psychology |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |year=2008 |isbn=978-0-262-51217-6 |url=https://books.google.am/books/about/Psychology_in_Utopia.html?id=Efo-PgAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Proctor_2014_Reason_Displaces_Love">{{cite news |last=Proctor |first=Hannah |title=Reason Displaces All Love |newspaper=The New Inquiry |date=2014 |url=https://thenewinquiry.com/reason-displaces-all-love/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako su [[Pedologija (dijete)|pedologija]] i testiranje inteligencije izgubili podršku vlasti 1936, psihologija je zadržala povlašten položaj kao sredstvo [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]].<ref name="Baker_2012" /> [[Velika čistka|Staljinove čistke]] teško su pogodile psihologe i stvorile atmosferu straha u toj profesiji, kao i u ostatku sovjetskog društva.<ref name="Kozulin_2008" /> Među žrtvama čistki bili su i istaknuti [[marksizam|marksistički]] filozofi povezani s psihologijom, uključujući Jurija Frankfurta, Nikolaja Kareva i Ivana Luppola, koji su pogubljeni u zatvorskim logorima. Istu sudbinu doživjeli su [[Aleksej Gastev]] i Isaak Šipilrajn. Psiholozi koji su preživjeli čistke djelovali su u atmosferi stalne sumnje i straha. Pojedinci koji su prethodno bili priznati stručnjaci mogli su preko noći biti proglašeni [[izdaja|izdajnicima]] i "neprijateljima naroda", dok su njihova imena potom uklanjana iz javnih zapisa i biblioteka. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u okviru ideoloških čišćenja, teorijski pravci jevrejskih psihologa – među kojima su [[Lev Vigotski]], [[Alexander Luria]] i Aron Zalkind – našli su se pod oštrom osudom režima. Istovremeno, učenje [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] postumno je uzdignuto u jedinu zvaničnu doktrinu, dok je sam [[Josif Staljin]] slavljen kao vrhovni autoritet i usmjerivač sovjetske nauke.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Sovjetski Savez|Sovjetski]] akademski život doživio je određeni stepen liberalizacije tokom [[Hruščovljevo otopljenje|Hruščovljevog otopljenja]]. Teme poput [[kibernetika|kibernetike]], [[lingvistika|lingvistike]] i [[genetika|genetike]] ponovo su postale prihvatljive u naučnim istraživanjima. Razvila se nova oblast [[inženjerska psihologija|inženjerske psihologije]], koja se bavila proučavanjem psiholoških aspekata složenih poslova, poput upravljanja avionom ili rada [[kosmonaut]]a. Interdisciplinarna istraživanja postala su sve zastupljenija, a naučnici poput [[Georgij Ščedrovicki|Georgija Ščedrovickog]] razvijali su sistemske pristupe ljudskom ponašanju.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Kina|Kineska]] psihologija 20. stoljeća u početku se razvijala po uzoru na američku psihologiju. Prevođena su djela američkih autora, među kojima je bio i [[William James]], osnivani su univerzitetski odsjeci i časopisi posvećeni psihologiji, a formirana su i stručna udruženja, među kojima su bili Kinesko udruženje za psihološko testiranje (1930) i [[Kinesko psihološko društvo]] (1937). Kineski psiholozi bili su poticani da se usmjere na obrazovanje i učenje jezika. Ideja da obrazovanje može omogućiti modernizaciju snažno je utjecala na razvoj kineske psihologije. [[John Dewey]], koji je od 1919. do 1921. držao predavanja kineskoj publici, imao je značajan utjecaj na psihologiju u Kini. Rektor [[Cai Yuanpei|Cai Yuanpei]] predstavio ga je na [[Pekinški univerzitet|Pekinškom univerzitetu]] kao mislioca većeg od [[Konfucije|Konfucija]]. [[Zing-Yang Kuo|Kuo Zing-Yang]], koji je doktorirao na [[Univerzitet Kalifornije|Univerzitetu Kalifornija u Berkeleyju]], postao je rektor [[Univerzitet Zhejiang|Univerziteta Zhejiang]] i popularizovao [[biheviorizam]].<ref name="Chin_1969">{{cite book |last=Chin |first=Robert |last2=Chin |first2=Ai-Li S. |title=Psychological Research in Communist China: 1949–1966 |publisher=The MIT Press |location=Cambridge, MA |year=1969 |isbn=978-0-262-03032-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262030328/psychological-research-in-communist-china/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je [[Komunistička partija Kine]] preuzela vlast, [[Sovjetski Savez]] pod [[staljinizam|staljinističkom]] vlašću postao je glavni uzor, dok je [[marksizam-lenjinizam]] postao vodeća društvena doktrina, a Pavlovljevo [[klasično uslovljavanje]] prihvaćeno kao sredstvo promjene ponašanja. KPod utjecajem maocizma, kineski psiholozi su nadogradili Lenjinovu teoriju odraza konceptom "aktivne svijesti", prema kojem pojedinac radom i ideološkom borbom može aktivno mijenjati svoju stvarnost. Razvili su i poseban koncept "spoznaje" kao usklađenosti lične percepcije sa zvaničnom partijskom linijom. Svako neslaganje s doktrinom Komunističke partije smatralo se "neispravnom spoznajom", odnosno ideološkom i psihološkom greškom koju je trebalo ispraviti političkim preodgojem.<ref name="Chin_1969" /> Obrazovanje iz psihologije centralizovano je pod [[Kineska akademija nauka|Kineskom akademijom nauka]], pod nadzorom [[Državno vijeće Narodne Republike Kine|Državnog vijeća Narodne Republike Kine]]. Akademija je 1951. osnovala Ured za istraživanje psihologije, koji je 1956. prerastao u Institut za psihologiju. Budući da se većina vodećih kineskih psihologa školovala u Sjedinjenim Američkim Državama, glavna briga akademije bila je njihova ideološka preorijentacija i obrazovanje u skladu sa sovjetskom doktrinom. Dječija psihologija i pedagogija, usmjerene na obrazovanje koje bi doprinosilo nacionalnom jedinstvu, ostale su među glavnim ciljevima ove discipline.<ref name="Chin_1969" /> === Žene u psihologiji === {{Glavni|Spisak psihologinja|Psihologija žena}} ==== 1900–1949 ==== Žene su početkom 20. stoljeća počele davati značajan doprinos razvoju psihologije. Godine 1923. [[Anna Freud]],<ref name="Noor_McLeod_2026">{{cite web |last1=Noor |first1=Iqra |title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |website=Simply Psychology |editor-last=McLeod |editor-first=Saul |date=2026 |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> kćerka [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], nadogradila je rad svog oca primjenom različitih [[Odbrambeni mehanizam|odbrambenih mehanizama]], poput [[Poricanje (Freud)|poricanja]] i [[Potiskivanje|potiskivanja]], u [[psihoanaliza|psihoanalitičkom]] radu s djecom. Smatrala je da se, nakon što dijete dostigne [[Latentna faza|latentnu fazu]], dječija analiza može primjenjivati kao oblik [[Psihoterapija|terapije]]. Naglašavala je važnost djetetovog okruženja, podrške njegovom razvoju i prevencije [[neuroza|neuroze]]. Smatrala je da dijete treba posmatrati kao pojedinca s vlastitim pravima te da svaku terapijsku seansu treba prilagoditi njegovim specifičnim potrebama. Poticala je djecu na crtanje, slobodno kretanje i izražavanje na različite načine. Takav pristup doprinosio je izgradnji snažnog terapijskog odnosa s djecom i omogućavao psiholozima da posmatraju njihovo uobičajeno ponašanje. Nastavila je istraživati posljedice razdvajanja djece od porodice, položaj djece iz socioekonomski nepovoljnog okruženja i različite faze dječijeg razvoja, od [[Novorođenče|dojenačke]] do [[Adolescencija|adolescentske]] dobi.<ref name="Erikson_1993_ChildhoodAndSociety">{{cite book |last1=Erikson |first1=Erik H. |title=Childhood and Society |publisher=W. W. Norton & Company |date=1993 |isbn=978-0393310689 |url=https://books.google.ba/books/about/Childhood_and_Society.html?id=5JrjqzBMHa8C |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teorija [[funkcionalna periodičnost|funkcionalne periodičnosti]], prema kojoj su žene tokom [[menstruacija|menstruacije]] navodno bile psihički i fizički oslabljene, imala je posljedice i po [[prava žena]], jer su poslodavci bili manje skloni zapošljavati žene zbog uvjerenja da tokom jedne sedmice svakog mjeseca ne bi bile sposobne za rad. [[Leta Stetter Hollingworth]] nastojala je osporiti tu hipotezu, kao i tvrdnju [[Edward Thorndike|Edwarda L. Thorndikea]] da žene imaju slabije psihološke i fizičke osobine od muškaraca i da su u tom pogledu manje sposobne. Hollingworth je nastojala pokazati da uočene razlike nisu posljedica navodne genetske nadmoći muškaraca, nego društvenih i kulturnih utjecaja. U svojim istraživanjima obuhvatila je i pitanje navodne smanjene sposobnosti žena tokom menstruacije. Tokom tri mjeseca bilježila je rezultate žena i muškaraca na zadacima koji su uključivali kognitivne, perceptivne i motoričke sposobnosti. Nije pronašla dokaze o smanjenju radne sposobnosti žena povezane s [[menstrualni ciklus|menstrualnim ciklusom]].<ref name="Hollingworth_1914_FunctionalPeriodicity">{{cite book |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Functional Periodicity: An Experimental Study of the Mental and Motor Abilities of Women During Menstruation |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1914 |series=Contributions to Education, No. 69 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |website=Classics in the History of Psychology |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Hollingworth je također osporavala pretpostavku da je [[inteligencija]] nasljedna u mjeri koja bi žene činila intelektualno inferiornim u odnosu na muškarce. Smatrala je da žene ne zauzimaju položaje društvene moći prvenstveno zbog [[društvena norma|društvenih normi]] i društvenih uloga koje su im dodijeljene. U radu ''Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique'' tvrdila je da je jedan od glavnih problema s kojima se žene suočavaju društveni poredak zasnovan na pretpostavci da imaju manje interesa i sposobnosti od muškaraca.<ref name="Hollingworth_1914_VariabilitySexDifferences">{{cite journal |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510–530 |date=1914 |doi=10.1086/212287 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi dodatno ispitala ovu tvrdnju, provela je eksperiment s dojenčadi koja još nije bila izložena društvenim normama, uključujući uvjerenje da odrasli muškarci imaju više prilika od žena. Nije pronašla razlike među dojenčadi, osim u pogledu tjelesne veličine. Na osnovu rezultata koji su bili suprotni prvobitnoj hipotezi, Hollingworth je zaključila da ne postoje razlike u fiziološkim i psihološkim osobinama muškaraca i žena koje bi opravdale tvrdnju o općoj inferiornosti žena, niti da menstruacija sama po sebi dovodi do smanjene sposobnosti žena.<ref name="Weinberger_Daino_2021">{{cite web |last1=Weinberger |first1=Jessica |title=The Incredible Influence of Women in Psychology |website=Talkspace |editor-last=Daino |editor-first=Jill E. |date=2021 |url=https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331120000/https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-date=31. 3. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). [[Američko psihološko udruženje]] (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane [[Nacizam|nacista]]. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] nastao je 1951. pod nazivom "Etički standardi psihologa". Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a [[George W. Bush|Georgea W. Busha]].<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i [[Evropski savez psiholoških udruženja]] (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv [[Klinička psihologija|kliničkih psihologa]] odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones_2003_Ethical_Issues">{{cite book |last=Jones |first=Stanley E. |chapter=Ethical Issues in Clinical Psychology |editor-last=Stricker |editor-first=George |editor2-last=Widiger |editor2-first=Thomas A. |editor3-last=Weiner |editor3-first=Irving B. |title=Handbook of Psychology, Volume 8: Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=Hoboken, NJ |year=2003 |volume=8 |pages=509–532 |isbn=978-0-471-39263-7 |doi=10.1002/0471264385.wei0821 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/0471264385.wei0821 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na [[Životinje|životinjama]], također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin_2003">{{cite journal |last=Sherwin |first=Chris M. |last2=Christiansen |first2=Stine B. |last3=Duncan |first3=Ian J. |last4=Erhard |first4=Hans W. |last5=Lay |first5=Don C. |last6=Mench |first6=Joy A. |last7=O’Connor |first7=Cheryl E. |last8=Petherick |first8=J. Carol |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |year=2003 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159102002885 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Emocije]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Pamćenje]] * [[Psihoterapija]] * [[Učenje]] * [[Zaboravljanje]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] qqgxp92hvt5ylzzbaon84tagbvhaiue 3917920 3917914 2026-08-13T20:18:53Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917920 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]].<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe [[Prirodne nauke|prirodnih]] i [[Društvene nauke|društvenih nauka]]. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, [[William James]] definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija psihologije}} Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. juli 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. mart 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=15. januar 2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. april 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> === Počeci eksperimentalne psihologije === [[Datoteka:James McKeen Cattell.jpg|mini|desno|300px|[[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]]] [[Datoteka:Wundt-research-group.jpg|mini|desno|300px|[[Wilhelm Wundt]] (sjedi), njemački psiholog, sa saradnicima u svom psihološkom laboratoriju, prvom takve vrste, oko 1880.]] [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od pasa korištenih u eksperimentu ruskog psihologa [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] sa hirurški ugrađenom kanilom za mjerenje salivacije, prepariran u Muzeju Pavlova u [[Rjazan]]u u Rusiji]] Filozof [[John Stuart Mill]] smatrao je da ljudski um može biti predmet naučnog istraživanja, iako je takva nauka u određenoj mjeri neprecizna.<ref name="Henley_2018_History_Psychology">{{cite book |last=Henley |first=Tracy |title=Hergenhahn's An Introduction to the History of Psychology |edition=8 |publisher=Cengage Learning |year=2018 |isbn=978-1-337-67125-5 |url=https://books.google.ba/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mill je predložio koncept "mentalne [[hemija|hemije]]", prema kojem se jednostavne misli mogu povezivati i tako stvarati složenije ideje. [[Gustav Fechner]] počeo je 1830-ih u [[Leipzig]]u provoditi istraživanja iz oblasti [[psihofizika|psihofizike]]. Formulisao je načelo prema kojem se čovjekova percepcija podražaja mijenja [[logaritam|logaritamski]] u odnosu na njegov intenzitet.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Modern Psychology |edition=3 |publisher=Prentice Hall |year=2001 |isbn=978-0-13-017573-1 |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Modern_Psychology.html?id=7ntWAAAAYAAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> To načelo postalo je poznato kao [[Weber-Fechnerov zakon]]. Fechnerovo djelo ''Elementi psihofizike'' iz 1860. osporilo je Kantovo negativno stajalište o mogućnosti kvantitativnog istraživanja uma.<ref name="Baker_2012" /><ref name="Fechner_1860_Psychophysik_Vol1">{{cite book |last=Fechner |first=Gustav Theodor |title=Elemente der Psychophysik |volume=1 |publisher=Breitkopf und Härtel |year=1860 |url=https://books.google.ba/books?id=C1cOAAAAQAAJ&printsec=frontcover |access-date=11. 8. 2026 |language=de}}</ref> Fechner je pokazao da se "mentalnim procesima mogu pridružiti brojčane vrijednosti, ali i da se one mogu mjeriti eksperimentalnim metodama".<ref name="Baker_2012" /> U [[Heidelberg]]u je [[Hermann von Helmholtz]] provodio srodna istraživanja čulne percepcije i obučavao [[Fiziologija|fiziologa]] [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]]. Wundt je potom prešao na [[Univerzitet u Leipzigu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij koji je označio početak [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao zasebne naučne discipline. Wundt je nastojao razložiti mentalne procese na njihove najosnovnije sastavne dijelove, djelimično pod utjecajem analogije s tadašnjim napretkom u hemiji i njenim uspješnim proučavanjem elemenata i strukture materije.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |last=Kim |first=Alan |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Paul Flechsig]] i [[Emil Kraepelin]] ubrzo su u Leipzigu osnovali još jedan utjecajan laboratorij, usmjeren na eksperimentalnu [[psihijatrija|psihijatriju]].<ref name="Baker_2012" /> [[James McKeen Cattell]], profesor psihologije na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]] i [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] te suosnivač časopisa ''[[Psychological Review]]'', bio je prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="NHPRC_Cattell_Letters">{{cite web |author=National Historical Publications and Records Commission |title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell’s Journal and Letters from Germany and England, 1880–1888 |website=National Archives and Records Administration (NARA) |publisher=U.S. National Archives |year=2026 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], istraživač na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], bio je jedan od značajnih istraživača psihologije 19. stoljeća. Bio je pionir eksperimentalnog proučavanja [[Pamćenje|pamćenja]] i razvio je kvantitativne modele [[Učenje|učenja]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Wozniak_1999_Ebbinghaus">{{cite web |last=Wozniak |first=Robert H. |title=Classics in the History of Psychology -- Ebbinghaus (1885/1913) by R. H. Wozniak |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |year=1999 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 20. stoljeća [[Wolfgang Köhler]], [[Max Wertheimer]] i [[Kurt Koffka]] bili su među osnivačima škole [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]]. Ovaj pristup zasniva se na shvatanju da ljudi pojave doživljavaju kao organizovane cjeline. Za razliku od [[redukcionizam|redukcionističkog]] pristupa, koji [[Misao|misli]] i [[ponašanje]] nastoji svesti na manje sastavne elemente, predstavnici geštalt psihologije naglašavali su da je iskustvo kao cjelina od posebnog značaja te da cjelina predstavlja više od prostog zbira svojih dijelova.<ref name="Koffka_1935_Gestalt_Psychology">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |title=Principles of Gestalt Psychology |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=New York |year=1935 |page=176 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Danska|Danskoj]], [[Austrija|Austriji]], [[Engleska|Engleskoj]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] ubrzo su slijedili Wundtov primjer i počeli osnivati psihološke laboratorije.<ref name="Baker_2012" /> [[G. Stanley Hall]], Amerikanac koji je studirao kod Wundta, osnovao je psihološki laboratorij koji je stekao međunarodni utjecaj. Laboratorij je djelovao na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Univerzitetu "Johns Hopkins"]]. Hall je kasnije podučavao [[Yūjirō Motora|Yūjirōa Motoru]], koji je eksperimentalnu psihologiju, s naglaskom na psihofiziku, uveo na [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]].<ref name="Baker_2012" /> Wundtov asistent [[Hugo Münsterberg]] predavao je psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]], gdje je među njegovim studentima bio i [[Narendra Nath Sen Gupta]], koji je 1905. osnovao odsjek za psihologiju i psihološki laboratorij na [[Univerzitet u Kalkuti|Univerzitetu u Kalkuti]].<ref name="Paranjpe_India_2006" /> Wundtovi studenti [[Walter Dill Scott]], [[Lightner Witmer]] i [[James McKeen Cattell]] radili su na razvoju testova mentalnih sposobnosti. Cattell, koji je također studirao kod [[Eugenika|eugeničara]] [[Francis Galton|Francisa Galtona]], kasnije je osnovao [[Harcourt Assessment|Psychological Corporation]]. Witmer se usmjerio na psihološko testiranje djece, dok se Scott bavio odabirom zaposlenika.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi Wundtov student, Englez [[Edward Titchener]], osnovao je program psihologije na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] i razvio [[Strukturalizam (psihologija)|strukturalističku psihologiju]]. Osnovna ideja strukturalizma bila je analiza i klasifikacija različitih aspekata uma, prvenstveno metodom [[introspekcija|introspekcije]].<ref name="Baker_2012" /> [[William James]], [[John Dewey]] i [[Harvey Carr]] razvijali su [[Funkcionalna psihologija|funkcionalizam]], širi pristup psihologiji koji se oslanjao na Darwinovu ideju da svako ponašanje ima svoju svrhu i ulogu u prilagođavanju pojedinca okolini. James je 1890. objavio utjecajno djelo ''[[Principi psihologije]]'', u kojem je dodatno razradio neke ideje strukturalizma. U njemu je opisao [[Tok svijesti (psihologija)|tok svijesti]]. Jamesove ideje privukle su veliki broj američkih studenata novoj naučnoj disciplini.<ref name="James1983" /><ref name="Baker_2012" /><ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Dewey je povezao psihologiju s društvenim pitanjima, posebno zagovaranjem [[progresivno obrazovanje|progresivnog obrazovanja]], razvijanjem moralnih vrijednosti kod djece i uključivanjem imigranata u društvo.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi pravac eksperimentalne psihologije, snažnije povezan s fiziologijom, razvio se u Južnoj Americi pod vodstvom [[Horacio G. Piñero|Horacija G. Piñera]] na [[Univerzitet u Buenos Airesu|Univerzitetu u Buenos Airesu]].<ref name="Taiana_2006_Transatlantic_Migration">{{cite book |last=Taiana |first=Cecilia |chapter=Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |location=New York |year=2006 |pages=34–55 |isbn=978-0-8147-9944-4 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |chapter-url=https://www.uplopen.com/reader/chapters/pdf/10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> I u [[Rusija|Rusiji]] istraživači su sve veću pažnju posvećivali biološkoj osnovi psihologije. Taj pravac započeo je, između ostalog, esejom [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]] iz 1873. "Ko treba razvijati psihologiju i kako?". Sečenov je razvio ideju o [[refleks|moždanim refleksima]] i odlučno zastupao [[determinizam|determinističko]] shvatanje ljudskog ponašanja.<ref name="Baker_2012" /> Rusko-sovjetski [[Filologija|fiziolog]] [[Ivan Pavlov]] otkrio je na primjeru pasa proces učenja poznat kao [[klasično uslovljavanje]], a potom ga je proučavao i u kontekstu ljudskog ponašanja.<ref name="Windholz_1997_Pavlov">{{cite journal |last=Windholz |first=George |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |year=1997 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |url-access=subscription |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Konsolidacija i finansiranje === Jedno od prvih psiholoških društava bilo je ''La Société de Psychologie Physiologique'' u [[Francuska|Francuskoj]], koje je djelovalo od 1885. do 1893. Prvi sastanak Međunarodnog kongresa psihologije, pod pokroviteljstvom [[Međunarodna unija psiholoških nauka|Međunarodne unije psiholoških nauka]], održan je u [[Pariz]]u u augustu 1889, u vrijeme održavanja [[Svjetska izložba u Parizu 1889.|Svjetske izložbe]] kojom je obilježena stogodišnjica [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]]. [[William James]] bio je jedan od trojice Amerikanaca među 400 učesnika. [[Američko psihološko udruženje]] (APA) osnovano je ubrzo nakon toga, 1892. Međunarodni kongres nastavio se održavati u različitim evropskim gradovima, uz široko međunarodno učešće. Na Šestom kongresu, održanom u [[Ženeva|Ženevi]] 1909, izlaganja su održana na [[Ruski jezik|ruskom]], [[Kineski jezik|kineskom]] i [[Japanski jezik|japanskom jeziku]], kao i na [[Esperanto|esperantu]]. Nakon prekida uzrokovanog [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], Sedmi kongres održan je u [[Oxford]]u, uz znatno veće učešće britanskih i američkih psihologa, čije su zemlje izašle kao pobjednice iz rata. Godine 1929. kongres je održan na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]] u [[New Haven]]u u [[Connecticut]]u, uz učešće nekoliko stotina članova APA-e.<ref name="Baker_2012" /> [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]] imao je važnu ulogu u širenju moderne psihologije u istočnoj [[Azija|Aziji]]. Nove ideje u psihologiji iz [[Japan]]a su se potom širile u [[Kina|Kinu]]. Američka psihologija stekla je veći društveni i institucionalni značaj nakon ulaska Sjedinjenih Američkih Država u [[Prvi svjetski rat]]. Stalni odbor kojim je rukovodio [[Robert Yerkes]] provodio je testove mentalnih sposobnosti, poznate kao "[[Army Alpha]]" i "[[Army Beta]]", na gotovo 1,8 miliona [[vojnik]]a.<ref name="Tomes_2010">{{cite book |last=Tomes |first=Nancy |chapter=The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900–1980s |editor-last=Wallace |editor-first=Edwin R. |editor2-last=Gach |editor2-first=John |title=History of Psychiatry and Medical Psychology: With an Epilogue on Psychiatry and the Mind-Body Relation |publisher=Springer Science & Business Media |location=New York |year=2010 |pages=505–528 |isbn=978-0-387-34708-0 |doi=10.1007/978-0-387-34708-0_16 |url=https://books.google.ba/books?id=64Y6wtqzs7IC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga, [[porodica Rockefeller]] je, posredstvom [[Vijeće za istraživanje društvenih nauka|Vijeća za istraživanje društvenih nauka]], počela finansirati istraživanja ponašanja.<ref name="Samelson_1985_Kingdom_Behavior">{{cite journal |last=Samelson |first=Franz |title=Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and Organizational Policies in the Twenties |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=21 |issue=1 |pages=33–47 |year=1985 |doi=10.1002/1520-6696(198501)21:1<33::AID-JHBS2300210105>3.0.CO;2-4 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jhbs.21773 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pols_1999_World_as_Laboratory">{{cite book |last=Pols |first=Hans |chapter=The World as Laboratory: Strategies of Field Research Developed by Mental Hygiene Psychologists in Toronto, 1920–1940 |editor-last=Richardson |editor-first=Theresa R. |editor2-last=Fisher |editor2-first=Donald |title=Development of the Social Sciences in the United States and Canada: The Role of Philanthropy |series=Social and Policy Issues in Education / The David C. Anchin Series |publisher=Bloomsbury Academic |year=1999 |pages=115–142 |isbn=978-1-56750-406-4 |url=https://books.google.com/books?id=f_X1AAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dobrotvorne organizacije povezane s porodicom Rockefeller finansirale su Nacionalni komitet za mentalnu higijenu, koji je širio koncept [[Mentalni poremećaj|mentalnih bolesti]] i zalagao se za primjenu psiholoških spoznaja u odgoju djece.<ref name="Tomes_2010" /> Putem Biroa za socijalnu higijenu, a kasnije i finansiranjem istraživanja [[Alfred Kinsey|Alfreda Kinseyja]], Rockefellerove fondacije pomogle su uspostavljanju istraživanja seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="Bullough_1985_Rockefellers">{{cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |title=The Rockefellers and sex research |journal=The Journal of Sex Research |volume=21 |issue=2 |pages=113–125 |year=1985 |doi=10.1080/00224498509551253 |url=https://doi.org/10.1080/00224498509551253 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Njihov značaj je teško precijeniti. Zapravo, u periodu između 1914. i 1954, Rockefellerovi su bili gotovo jedini izvor podrške istraživanjima seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama. Odluke koje su donosili njihovi naučni savjetnici o prirodi istraživanja koja treba podržati i načinu na koji se ona provode, kao i o temama koje ispunjavaju uslove za finansijsku podršku, oblikovale su cjelokupno polje istraživanja seksualnosti i na mnogo načina ga nastavljaju podržavati i danas.}}</ref> [[Eugenika u Sjedinjenim Američkim Državama|Eugenički pokret]] izvršio je značajan utjecaj na razvoj američke psihologije, pri čemu su veliku ulogu imale institucije poput [[Ured za evidenciju eugenike|Ureda za evidenciju eugenike]] (koji je finansirala Carnegiejeva fondacija) i [[Fond "Pioneer"|Fonda "Pioneer"]], koji je osnovao [[Wickliffe Draper]]. Tokom 1910-ih i 1920-ih [[eugenika]] je postala uobičajena tema na nastavi psihologije. Psihološki studiji često su služili kao sredstvo širenja eugeničke propagande, a eugeničke teme uključivane su u nastavu na vodećim američkim univerzitetima.<ref name="Guthrie_1976_Even_Rat_White">{{cite book |last=Guthrie |first=Robert V. |title=Even the Rat was White: A Historical View of Psychology |chapter=Psychology and Race |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-06-042561-6 |url=https://books.google.ba/books/about/Even_the_Rat_was_White.html?id=iEruAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Kursevi psihologije često su služili kao sredstva za propagandu eugenike. Jedan diplomac programa obuke Ureda za evidenciju eugenike napisao je: 'Nadam se da ću služiti cilju infiltriranjem eugenike u umove nastavnika. Možda će vas zanimati da svaki student koji ovdje sluša psihologiju razrađuje svoju porodičnu historiju i pravi svoje porodično stablo.' Harvard, Columbia, Brown, Cornell, Wisconsin i Northwestern bili su među vodećim akademskim institucijama na kojima se predavala eugenika u okviru kurseva psihologije.}}</ref> Za razliku od Sjedinjenih Američkih Država, psihologija je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nailazila na otpor naučnih i medicinskih institucija. Do 1939. na univerzitetima u [[Engleska|Engleskoj]] postojalo je samo šest katedri za psihologiju.<ref name="Michell_1999">{{cite book |last=Michell |first=Joel |title=Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept |series=Ideas in Context |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |page=143 |isbn=978-0-521-62120-5 |doi=10.1017/CBO9780511490040 |url=https://books.google.ba/books?id=oNIcvjpDQeQC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Hladni rat|Hladnog rata]], američke vojne i obavještajne agencije – uključujući [[Ured za strateške službe]] (OSS) i njegovog nasljednika, [[Centralna obavještajna agencija|Centralnu obavještajnu agenciju]] (CIA) – postale su među vodećim finansijerima psiholoških istraživanja. Psiholog s [[Univerzitet u Michiganu|Univerziteta u Michiganu]] [[Dorwin Cartwright]] izvijestio je da su univerzitetski istraživači 1939–1941. započeli opsežna istraživanja [[propaganda|propagande]]. Primijetio je da je "u posljednjim mjesecima rata socijalni psiholog postao prvenstveno odgovoran za određivanje sedmične propagandne politike Vlade Sjedinjenih Američkih Država". Cartwright je također naveo da su psiholozi imali značajnu ulogu u upravljanju domaćom privredom.<ref name="Cartwright_1948_Social_Psychology_WWII">{{cite journal |last=Cartwright |first=Dorwin |title=Social Psychology in the United States During the Second World War |journal=Human Relations |volume=1 |issue=3 |pages=333–352 |year=1948 |doi=10.1177/001872674800100305 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001872674800100305 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka vojska uvela je novi [[Opći vojni test klasifikacije|opći klasifikacijski test]] za procjenu sposobnosti miliona vojnika. Također je provodila opsežna psihološka istraživanja [[Samuel A. Stouffer|morala i mentalnog zdravlja vojnika]].<ref name="Schonfeld_2016_Occupational_Health">{{cite book |last=Schonfeld |first=Irvin Sam |last2=Chang |first2=Chu-Hsiang |title=Occupational Health Psychology: Work, Stress, and Health |publisher=Springer Publishing Company |location=New York |year=2016 |isbn=978-0-8261-9967-6 |doi=10.1891/9780826199683 |url=https://connect.springerpub.com/content/book/978-0-8261-9968-3 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1950-ih [[Fondacija "Rockefeller"]] i [[Fondacija "Ford"]] sarađivale su s [[Centralna obavještajna agencija|Centralnom obavještajnom agencijom]] na finansiranju istraživanja [[psihološko ratovanje|psihološkog ratovanja]].<ref name="Lutz_1997_Epistemology_Bunker">{{cite book |last=Lutz |first=Catherine |chapter=Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War |editor-last=Pfister |editor-first=Joel |editor2-last=Schnog |editor2-first=Nancy |title=Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |pages=245–267 |isbn=978-0-300-06809-2 |chapter-url=https://books.google.ba/books?id=hwVWpV6jBzoC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1965. javna kontroverza skrenula je pažnju na vojni [[Projekt "Camelot"]], koji je u javnosti često nazivan "Manhattanskim projektom društvenih nauka" zbog svog ogromnog budžeta i obima. Projekt je uključivao psihologe i [[Antropologija|antropologe]] u analizu planova i politika stranih država u strateške svrhe.<ref name="Cina_1981">{{cite thesis |last=Cina |first=Carol |title=Social Science for Whom?: A Structural History of Social Psychology |degree=Ph.D. dissertation |publisher=State University of New York at Stony Brook |location=Stony Brook, NY |year=1981 |id=OCLC 10263081 |url=https://search.worldcat.org/title/Social-science-for-whom-:-a-structural-history-of-social-psychology/oclc/10263081 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je, da je realiziran u planiranom obimu, bio zamišljen kao jedan od najvećih i najskuplje finansiranih projekata bihevioralnih istraživanja u historiji Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Herman_1993_Psychology_Politics">{{cite thesis |last=Herman |first=Ellen |title=Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States, 1940-1970 |degree=Ph.D. dissertation |publisher=Brandeis University |location=Waltham, MA |year=1993 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology_as_Politics.html?id=NzWtZwEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Da je ostvaren, projekat CAMELOT bio bi najveći, i zasigurno najizdašnije finansirani, istraživački projekat u oblasti nauka o ponašanju u historiji SAD-a. Sa ugovorom od 4 do 6 miliona dolara tokom trogodišnjeg perioda, smatran je, i često nazivan, pravim projektom Manhattan za nauke o ponašanju, bar od strane mnogih intelektualaca čije su usluge bile veoma tražene.}}</ref> U Njemačkoj je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] psihologija stekla institucionalni utjecaj kroz vojni sektor, koji se u [[Nacistička Njemačka|nacističkom periodu]] znatno proširio zajedno s ostatkom oružanih snaga. Pod vodstvom [[Matthias Göring|Matthiasa Göringa]], rođaka [[Hermann Göring|Hermanna Göringa]], [[Berlinski psihoanalitički institut]] reorganizovan je i preimenovan u Göringov institut. [[Psihoanaliza|Psihoanalitičari]] koji su zastupali [[Sigmund Freud|Freudov]] pristup bili su protjerivani i progonjeni u okviru antijevrejske politike vladajuće partije ([[Nacistička stranka|NSDAP]]), dok su se svi preostali psiholozi morali javno distancirati od radova [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], osnivača psihoanalize, i [[Alfred Adler|Alfreda Adlera]], osnivača individualne psihologije.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Göringov institut bio je dobro finansiran tokom cijelog rata i imao je zadatak da razvije "novu njemačku psihoterapiju". Ideja je bila da se psihoterapija ne bavi samo liječenjem simptoma, već aktivnim preodgojem i usmjeravanjem pojedinca prema ciljevima "narodne zajednice". Primarni cilj bio je vraćanje radne i vojne sposobnosti njemačkih građana kako bi služili ratnim ciljevima [[Nacistička Njemačka|nacističke države]].<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> [[Harald Schultz-Hencke]] povezao je psihologiju s nacističkim shvatanjima biologije i rasnog porijekla te kritikovao psihoanalizu kao proučavanje slabih i "degenerisanih" osoba.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Za Schultz-Henckea u ovom eseju iz 1934, životne ciljeve određivala je ideologija, a ne nauka. U slučaju psihoterapije, zdravlje je definisao u terminima krvi, jake volje, osposobljenosti, discipline (Zucht und Ordnung), zajednice, herojskog držanja i fizičke spreme. Schultz-Hencke je takođe iskoristio priliku 1934. da kritikuje psihoanalizu zbog pružanja nesretne tendencije ka oslobađanju kriminalaca od krivice.}}</ref> [[Johannes Heinrich Schultz]], njemački psiholog poznat po razvoju tehnike [[autogeni trening|autogenog treninga]], otvoreno je zagovarao [[prisilna sterilizacija|sterilizaciju]] i [[eutanazija|eutanaziju]] osoba koje su smatrane genetski nepoželjnima te je razvio postupke kojima je trebalo olakšati provođenje tih mjera.<ref name="Brunner_2008_Schultz_National_Socialism">{{cite journal |last=Brunner |first=Jürgen |last2=Schrempf |first2=Matthias |last3=Steger |first3=Florian |title=Johannes Heinrich Schultz and National Socialism |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=45 |issue=4 |pages=257–262 |year=2008 |url=https://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] osnovane su nove institucije, iako su pojedini psiholozi, zbog povezanosti s nacističkim režimom, izgubili profesionalni ugled. [[Alexander Mitscherlich (psiholog)|Alexander Mitscherlich]] osnovao je utjecajni časopis za primijenjenu psihoanalizu ''Psyche''. Uz finansijsku podršku [[Fondacija "Rockefeller"]], Mitscherlich je na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] osnovao prvi odjel za kliničku psihosomatsku medicinu. Od 1970. psihologija je postala obavezni dio studija medicine.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> Nakon [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]], [[Boljševizam|boljševici]] su psihologiju promovisali kao sredstvo oblikovanja "novog čovjeka" [[Socijalizam|socijalizma]]. Zbog toga su univerzitetski odsjeci za psihologiju obrazovali veliki broj studenata. Nakon završetka studija, za njih su bila dostupna radna mjesta u školama, preduzećima, kulturnim ustanovama i vojsci. Sovjetska država posebno je podržavala [[Pedologija (dijete)|pedologiju]] i proučavanje dječijeg razvoja. [[Lev Vigotski]] postao je jedan od najznačajnijih istraživača u oblasti razvoja djece.<ref name="Baker_2012" /> Boljševici su također promovisali [[slobodna ljubav|slobodnu ljubav]] i prihvatili [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] kao sredstvo suprotstavljanja seksualnoj represiji.<ref name="Kozulin_2008">{{cite book |last=Kozulin |first=Alex |title=Psychology in Utopia: Toward a Social History of Soviet Psychology |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |year=2008 |isbn=978-0-262-51217-6 |url=https://books.google.am/books/about/Psychology_in_Utopia.html?id=Efo-PgAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Proctor_2014_Reason_Displaces_Love">{{cite news |last=Proctor |first=Hannah |title=Reason Displaces All Love |newspaper=The New Inquiry |date=2014 |url=https://thenewinquiry.com/reason-displaces-all-love/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako su [[Pedologija (dijete)|pedologija]] i testiranje inteligencije izgubili podršku vlasti 1936, psihologija je zadržala povlašten položaj kao sredstvo [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]].<ref name="Baker_2012" /> [[Velika čistka|Staljinove čistke]] teško su pogodile psihologe i stvorile atmosferu straha u toj profesiji, kao i u ostatku sovjetskog društva.<ref name="Kozulin_2008" /> Među žrtvama čistki bili su i istaknuti [[marksizam|marksistički]] filozofi povezani s psihologijom, uključujući Jurija Frankfurta, Nikolaja Kareva i Ivana Luppola, koji su pogubljeni u zatvorskim logorima. Istu sudbinu doživjeli su [[Aleksej Gastev]] i Isaak Šipilrajn. Psiholozi koji su preživjeli čistke djelovali su u atmosferi stalne sumnje i straha. Pojedinci koji su prethodno bili priznati stručnjaci mogli su preko noći biti proglašeni [[izdaja|izdajnicima]] i "neprijateljima naroda", dok su njihova imena potom uklanjana iz javnih zapisa i biblioteka. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u okviru ideoloških čišćenja, teorijski pravci jevrejskih psihologa – među kojima su [[Lev Vigotski]], [[Alexander Luria]] i Aron Zalkind – našli su se pod oštrom osudom režima. Istovremeno, učenje [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] postumno je uzdignuto u jedinu zvaničnu doktrinu, dok je sam [[Josif Staljin]] slavljen kao vrhovni autoritet i usmjerivač sovjetske nauke.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Sovjetski Savez|Sovjetski]] akademski život doživio je određeni stepen liberalizacije tokom [[Hruščovljevo otopljenje|Hruščovljevog otopljenja]]. Teme poput [[kibernetika|kibernetike]], [[lingvistika|lingvistike]] i [[genetika|genetike]] ponovo su postale prihvatljive u naučnim istraživanjima. Razvila se nova oblast [[inženjerska psihologija|inženjerske psihologije]], koja se bavila proučavanjem psiholoških aspekata složenih poslova, poput upravljanja avionom ili rada [[kosmonaut]]a. Interdisciplinarna istraživanja postala su sve zastupljenija, a naučnici poput [[Georgij Ščedrovicki|Georgija Ščedrovickog]] razvijali su sistemske pristupe ljudskom ponašanju.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Kina|Kineska]] psihologija 20. stoljeća u početku se razvijala po uzoru na američku psihologiju. Prevođena su djela američkih autora, među kojima je bio i [[William James]], osnivani su univerzitetski odsjeci i časopisi posvećeni psihologiji, a formirana su i stručna udruženja, među kojima su bili Kinesko udruženje za psihološko testiranje (1930) i [[Kinesko psihološko društvo]] (1937). Kineski psiholozi bili su poticani da se usmjere na obrazovanje i učenje jezika. Ideja da obrazovanje može omogućiti modernizaciju snažno je utjecala na razvoj kineske psihologije. [[John Dewey]], koji je od 1919. do 1921. držao predavanja kineskoj publici, imao je značajan utjecaj na psihologiju u Kini. Rektor [[Cai Yuanpei|Cai Yuanpei]] predstavio ga je na [[Pekinški univerzitet|Pekinškom univerzitetu]] kao mislioca većeg od [[Konfucije|Konfucija]]. [[Zing-Yang Kuo|Kuo Zing-Yang]], koji je doktorirao na [[Univerzitet Kalifornije|Univerzitetu Kalifornija u Berkeleyju]], postao je rektor [[Univerzitet Zhejiang|Univerziteta Zhejiang]] i popularizovao [[biheviorizam]].<ref name="Chin_1969">{{cite book |last=Chin |first=Robert |last2=Chin |first2=Ai-Li S. |title=Psychological Research in Communist China: 1949–1966 |publisher=The MIT Press |location=Cambridge, MA |year=1969 |isbn=978-0-262-03032-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262030328/psychological-research-in-communist-china/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je [[Komunistička partija Kine]] preuzela vlast, [[Sovjetski Savez]] pod [[staljinizam|staljinističkom]] vlašću postao je glavni uzor, dok je [[marksizam-lenjinizam]] postao vodeća društvena doktrina, a Pavlovljevo [[klasično uslovljavanje]] prihvaćeno kao sredstvo promjene ponašanja. KPod utjecajem maocizma, kineski psiholozi su nadogradili Lenjinovu teoriju odraza konceptom "aktivne svijesti", prema kojem pojedinac radom i ideološkom borbom može aktivno mijenjati svoju stvarnost. Razvili su i poseban koncept "spoznaje" kao usklađenosti lične percepcije sa zvaničnom partijskom linijom. Svako neslaganje s doktrinom Komunističke partije smatralo se "neispravnom spoznajom", odnosno ideološkom i psihološkom greškom koju je trebalo ispraviti političkim preodgojem.<ref name="Chin_1969" /> Obrazovanje iz psihologije centralizovano je pod [[Kineska akademija nauka|Kineskom akademijom nauka]], pod nadzorom [[Državno vijeće Narodne Republike Kine|Državnog vijeća Narodne Republike Kine]]. Akademija je 1951. osnovala Ured za istraživanje psihologije, koji je 1956. prerastao u Institut za psihologiju. Budući da se većina vodećih kineskih psihologa školovala u Sjedinjenim Američkim Državama, glavna briga akademije bila je njihova ideološka preorijentacija i obrazovanje u skladu sa sovjetskom doktrinom. Dječija psihologija i pedagogija, usmjerene na obrazovanje koje bi doprinosilo nacionalnom jedinstvu, ostale su među glavnim ciljevima ove discipline.<ref name="Chin_1969" /> === Žene u psihologiji === {{Glavni|Spisak psihologinja|Psihologija žena}} ==== 1900–1949 ==== Žene su početkom 20. stoljeća počele davati značajan doprinos razvoju psihologije. Godine 1923. [[Anna Freud]],<ref name="Noor_McLeod_2026">{{cite web |last1=Noor |first1=Iqra |title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |website=Simply Psychology |editor-last=McLeod |editor-first=Saul |date=2026 |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> kćerka [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], nadogradila je rad svog oca primjenom različitih [[Odbrambeni mehanizam|odbrambenih mehanizama]], poput [[Poricanje (Freud)|poricanja]] i [[Potiskivanje|potiskivanja]], u [[psihoanaliza|psihoanalitičkom]] radu s djecom. Smatrala je da se, nakon što dijete dostigne [[Latentna faza|latentnu fazu]], dječija analiza može primjenjivati kao oblik [[Psihoterapija|terapije]]. Naglašavala je važnost djetetovog okruženja, podrške njegovom razvoju i prevencije [[neuroza|neuroze]]. Smatrala je da dijete treba posmatrati kao pojedinca s vlastitim pravima te da svaku terapijsku seansu treba prilagoditi njegovim specifičnim potrebama. Poticala je djecu na crtanje, slobodno kretanje i izražavanje na različite načine. Takav pristup doprinosio je izgradnji snažnog terapijskog odnosa s djecom i omogućavao psiholozima da posmatraju njihovo uobičajeno ponašanje. Nastavila je istraživati posljedice razdvajanja djece od porodice, položaj djece iz socioekonomski nepovoljnog okruženja i različite faze dječijeg razvoja, od [[Novorođenče|dojenačke]] do [[Adolescencija|adolescentske]] dobi.<ref name="Erikson_1993_ChildhoodAndSociety">{{cite book |last1=Erikson |first1=Erik H. |title=Childhood and Society |publisher=W. W. Norton & Company |date=1993 |isbn=978-0393310689 |url=https://books.google.ba/books/about/Childhood_and_Society.html?id=5JrjqzBMHa8C |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teorija [[funkcionalna periodičnost|funkcionalne periodičnosti]], prema kojoj su žene tokom [[menstruacija|menstruacije]] navodno bile psihički i fizički oslabljene, imala je posljedice i po [[prava žena]], jer su poslodavci bili manje skloni zapošljavati žene zbog uvjerenja da tokom jedne sedmice svakog mjeseca ne bi bile sposobne za rad. [[Leta Stetter Hollingworth]] nastojala je osporiti tu hipotezu, kao i tvrdnju [[Edward Thorndike|Edwarda L. Thorndikea]] da žene imaju slabije psihološke i fizičke osobine od muškaraca i da su u tom pogledu manje sposobne. Hollingworth je nastojala pokazati da uočene razlike nisu posljedica navodne genetske nadmoći muškaraca, nego društvenih i kulturnih utjecaja. U svojim istraživanjima obuhvatila je i pitanje navodne smanjene sposobnosti žena tokom menstruacije. Tokom tri mjeseca bilježila je rezultate žena i muškaraca na zadacima koji su uključivali kognitivne, perceptivne i motoričke sposobnosti. Nije pronašla dokaze o smanjenju radne sposobnosti žena povezane s [[menstrualni ciklus|menstrualnim ciklusom]].<ref name="Hollingworth_1914_FunctionalPeriodicity">{{cite book |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Functional Periodicity: An Experimental Study of the Mental and Motor Abilities of Women During Menstruation |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1914 |series=Contributions to Education, No. 69 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |website=Classics in the History of Psychology |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Hollingworth je također osporavala pretpostavku da je [[inteligencija]] nasljedna u mjeri koja bi žene činila intelektualno inferiornim u odnosu na muškarce. Smatrala je da žene ne zauzimaju položaje društvene moći prvenstveno zbog [[društvena norma|društvenih normi]] i društvenih uloga koje su im dodijeljene. U radu ''Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique'' tvrdila je da je jedan od glavnih problema s kojima se žene suočavaju društveni poredak zasnovan na pretpostavci da imaju manje interesa i sposobnosti od muškaraca.<ref name="Hollingworth_1914_VariabilitySexDifferences">{{cite journal |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510–530 |date=1914 |doi=10.1086/212287 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi dodatno ispitala ovu tvrdnju, provela je eksperiment s dojenčadi koja još nije bila izložena društvenim normama, uključujući uvjerenje da odrasli muškarci imaju više prilika od žena. Nije pronašla razlike među dojenčadi, osim u pogledu tjelesne veličine. Na osnovu rezultata koji su bili suprotni prvobitnoj hipotezi, Hollingworth je zaključila da ne postoje razlike u fiziološkim i psihološkim osobinama muškaraca i žena koje bi opravdale tvrdnju o općoj inferiornosti žena, niti da menstruacija sama po sebi dovodi do smanjene sposobnosti žena.<ref name="Weinberger_Daino_2021">{{cite web |last1=Weinberger |first1=Jessica |title=The Incredible Influence of Women in Psychology |website=Talkspace |editor-last=Daino |editor-first=Jill E. |date=2021 |url=https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331120000/https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-date=31. 3. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvoj polovini 20. stoljeća pojavile su se nove teorije i istraživački pristupi koji su označili važnu prekretnicu u priznavanju doprinosa žena psihologiji. Pored doprinosa [[Leta Stetter Hollingworth|Lete Stetter Hollingworth]] i [[Anna Freud|Anne Freud]], [[Mary Whiton Calkins]] razvila je tehniku parova asocijacija za proučavanje [[pamćenje|pamćenja]] i razvila koncept [[self psihologija|self psihologije]].<ref name="APA_Calkins_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mary Whiton Calkins: 1905 APA President |website=American Psychological Association |date=2011 |url=https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Karen Horney]] razvila je koncept "[[zavist prema materici|zavisti prema materici]]" i teoriju neurotičnih potreba.<ref name="Cherry_Lacy_2026">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Contributions of Karen Horney to Psychology |website=Verywell Mind |editor-last=Lacy |editor-first=James |date=2026 |url=https://www.verywellmind.com/karen-horney-biography-2795539 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psihoanalitičarka [[Melanie Klein]] dala je značajan doprinos [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]] svojim istraživanjima [[terapija igrom|terapije igrom]].<ref name="Cherry_Swaim_2025">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Psychologist Melanie Klein: Creator of the Play Therapy Technique |website=Verywell Mind |editor-last=Swaim |editor-first=Emily |date=2025 |url=https://www.verywellmind.com/melanie-klein-biography-2795547 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovi značajni doprinosi ostvareni su u uslovima [[seksizam|seksizma]], [[diskriminacija|diskriminacije]] i nedovoljnog priznavanja njihovog rada. == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). [[Američko psihološko udruženje]] (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane [[Nacizam|nacista]]. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] nastao je 1951. pod nazivom "Etički standardi psihologa". Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a [[George W. Bush|Georgea W. Busha]].<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i [[Evropski savez psiholoških udruženja]] (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv [[Klinička psihologija|kliničkih psihologa]] odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones_2003_Ethical_Issues">{{cite book |last=Jones |first=Stanley E. |chapter=Ethical Issues in Clinical Psychology |editor-last=Stricker |editor-first=George |editor2-last=Widiger |editor2-first=Thomas A. |editor3-last=Weiner |editor3-first=Irving B. |title=Handbook of Psychology, Volume 8: Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=Hoboken, NJ |year=2003 |volume=8 |pages=509–532 |isbn=978-0-471-39263-7 |doi=10.1002/0471264385.wei0821 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/0471264385.wei0821 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na [[Životinje|životinjama]], također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin_2003">{{cite journal |last=Sherwin |first=Chris M. |last2=Christiansen |first2=Stine B. |last3=Duncan |first3=Ian J. |last4=Erhard |first4=Hans W. |last5=Lay |first5=Don C. |last6=Mench |first6=Joy A. |last7=O’Connor |first7=Cheryl E. |last8=Petherick |first8=J. Carol |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |year=2003 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159102002885 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Emocije]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Pamćenje]] * [[Psihoterapija]] * [[Učenje]] * [[Zaboravljanje]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] t15y4memnwnxcf5li6jtfwl7rt8e925 3917929 3917920 2026-08-13T23:33:00Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917929 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]].<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe [[Prirodne nauke|prirodnih]] i [[Društvene nauke|društvenih nauka]]. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, [[William James]] definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija psihologije}} Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. 7. 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. 4. 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> === Počeci eksperimentalne psihologije === [[Datoteka:James McKeen Cattell.jpg|mini|desno|300px|[[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]]] [[Datoteka:Wundt-research-group.jpg|mini|desno|300px|[[Wilhelm Wundt]] (sjedi), njemački psiholog, sa saradnicima u svom psihološkom laboratoriju, prvom takve vrste, oko 1880.]] [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od pasa korištenih u eksperimentu ruskog psihologa [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] sa hirurški ugrađenom kanilom za mjerenje salivacije, prepariran u Muzeju Pavlova u [[Rjazan]]u u Rusiji]] Filozof [[John Stuart Mill]] smatrao je da ljudski um može biti predmet naučnog istraživanja, iako je takva nauka u određenoj mjeri neprecizna.<ref name="Henley_2018_History_Psychology">{{cite book |last=Henley |first=Tracy |title=Hergenhahn's An Introduction to the History of Psychology |edition=8 |publisher=Cengage Learning |year=2018 |isbn=978-1-337-67125-5 |url=https://books.google.ba/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mill je predložio koncept "mentalne [[hemija|hemije]]", prema kojem se jednostavne misli mogu povezivati i tako stvarati složenije ideje. [[Gustav Fechner]] počeo je 1830-ih u [[Leipzig]]u provoditi istraživanja iz oblasti [[psihofizika|psihofizike]]. Formulisao je načelo prema kojem se čovjekova percepcija podražaja mijenja [[logaritam|logaritamski]] u odnosu na njegov intenzitet.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Modern Psychology |edition=3 |publisher=Prentice Hall |year=2001 |isbn=978-0-13-017573-1 |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Modern_Psychology.html?id=7ntWAAAAYAAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> To načelo postalo je poznato kao [[Weber-Fechnerov zakon]]. Fechnerovo djelo ''Elementi psihofizike'' iz 1860. osporilo je Kantovo negativno stajalište o mogućnosti kvantitativnog istraživanja uma.<ref name="Baker_2012" /><ref name="Fechner_1860_Psychophysik_Vol1">{{cite book |last=Fechner |first=Gustav Theodor |title=Elemente der Psychophysik |volume=1 |publisher=Breitkopf und Härtel |year=1860 |url=https://books.google.ba/books?id=C1cOAAAAQAAJ&printsec=frontcover |access-date=11. 8. 2026 |language=de}}</ref> Fechner je pokazao da se "mentalnim procesima mogu pridružiti brojčane vrijednosti, ali i da se one mogu mjeriti eksperimentalnim metodama".<ref name="Baker_2012" /> U [[Heidelberg]]u je [[Hermann von Helmholtz]] provodio srodna istraživanja čulne percepcije i obučavao [[Fiziologija|fiziologa]] [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]]. Wundt je potom prešao na [[Univerzitet u Leipzigu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij koji je označio početak [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao zasebne naučne discipline. Wundt je nastojao razložiti mentalne procese na njihove najosnovnije sastavne dijelove, djelimično pod utjecajem analogije s tadašnjim napretkom u hemiji i njenim uspješnim proučavanjem elemenata i strukture materije.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |last=Kim |first=Alan |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Paul Flechsig]] i [[Emil Kraepelin]] ubrzo su u Leipzigu osnovali još jedan utjecajan laboratorij, usmjeren na eksperimentalnu [[psihijatrija|psihijatriju]].<ref name="Baker_2012" /> [[James McKeen Cattell]], profesor psihologije na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]] i [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] te suosnivač časopisa ''[[Psychological Review]]'', bio je prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="NHPRC_Cattell_Letters">{{cite web |author=National Historical Publications and Records Commission |title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell’s Journal and Letters from Germany and England, 1880–1888 |website=National Archives and Records Administration (NARA) |publisher=U.S. National Archives |year=2026 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], istraživač na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], bio je jedan od značajnih istraživača psihologije 19. stoljeća. Bio je pionir eksperimentalnog proučavanja [[Pamćenje|pamćenja]] i razvio je kvantitativne modele [[Učenje|učenja]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Wozniak_1999_Ebbinghaus">{{cite web |last=Wozniak |first=Robert H. |title=Classics in the History of Psychology -- Ebbinghaus (1885/1913) by R. H. Wozniak |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |year=1999 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 20. stoljeća [[Wolfgang Köhler]], [[Max Wertheimer]] i [[Kurt Koffka]] bili su među osnivačima škole [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]]. Ovaj pristup zasniva se na shvatanju da ljudi pojave doživljavaju kao organizovane cjeline. Za razliku od [[redukcionizam|redukcionističkog]] pristupa, koji [[Misao|misli]] i [[ponašanje]] nastoji svesti na manje sastavne elemente, predstavnici geštalt psihologije naglašavali su da je iskustvo kao cjelina od posebnog značaja te da cjelina predstavlja više od prostog zbira svojih dijelova.<ref name="Koffka_1935_Gestalt_Psychology">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |title=Principles of Gestalt Psychology |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=New York |year=1935 |page=176 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Danska|Danskoj]], [[Austrija|Austriji]], [[Engleska|Engleskoj]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] ubrzo su slijedili Wundtov primjer i počeli osnivati psihološke laboratorije.<ref name="Baker_2012" /> [[G. Stanley Hall]], Amerikanac koji je studirao kod Wundta, osnovao je psihološki laboratorij koji je stekao međunarodni utjecaj. Laboratorij je djelovao na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Univerzitetu "Johns Hopkins"]]. Hall je kasnije podučavao [[Yūjirō Motora|Yūjirōa Motoru]], koji je eksperimentalnu psihologiju, s naglaskom na psihofiziku, uveo na [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]].<ref name="Baker_2012" /> Wundtov asistent [[Hugo Münsterberg]] predavao je psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]], gdje je među njegovim studentima bio i [[Narendra Nath Sen Gupta]], koji je 1905. osnovao odsjek za psihologiju i psihološki laboratorij na [[Univerzitet u Kalkuti|Univerzitetu u Kalkuti]].<ref name="Paranjpe_India_2006" /> Wundtovi studenti [[Walter Dill Scott]], [[Lightner Witmer]] i [[James McKeen Cattell]] radili su na razvoju testova mentalnih sposobnosti. Cattell, koji je također studirao kod [[Eugenika|eugeničara]] [[Francis Galton|Francisa Galtona]], kasnije je osnovao [[Harcourt Assessment|Psychological Corporation]]. Witmer se usmjerio na psihološko testiranje djece, dok se Scott bavio odabirom zaposlenika.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi Wundtov student, Englez [[Edward Titchener]], osnovao je program psihologije na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] i razvio [[Strukturalizam (psihologija)|strukturalističku psihologiju]]. Osnovna ideja strukturalizma bila je analiza i klasifikacija različitih aspekata uma, prvenstveno metodom [[introspekcija|introspekcije]].<ref name="Baker_2012" /> [[William James]], [[John Dewey]] i [[Harvey Carr]] razvijali su [[Funkcionalna psihologija|funkcionalizam]], širi pristup psihologiji koji se oslanjao na Darwinovu ideju da svako ponašanje ima svoju svrhu i ulogu u prilagođavanju pojedinca okolini. James je 1890. objavio utjecajno djelo ''[[Principi psihologije]]'', u kojem je dodatno razradio neke ideje strukturalizma. U njemu je opisao [[Tok svijesti (psihologija)|tok svijesti]]. Jamesove ideje privukle su veliki broj američkih studenata novoj naučnoj disciplini.<ref name="James1983" /><ref name="Baker_2012" /><ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Dewey je povezao psihologiju s društvenim pitanjima, posebno zagovaranjem [[progresivno obrazovanje|progresivnog obrazovanja]], razvijanjem moralnih vrijednosti kod djece i uključivanjem imigranata u društvo.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi pravac eksperimentalne psihologije, snažnije povezan s fiziologijom, razvio se u Južnoj Americi pod vodstvom [[Horacio G. Piñero|Horacija G. Piñera]] na [[Univerzitet u Buenos Airesu|Univerzitetu u Buenos Airesu]].<ref name="Taiana_2006_Transatlantic_Migration">{{cite book |last=Taiana |first=Cecilia |chapter=Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |location=New York |year=2006 |pages=34–55 |isbn=978-0-8147-9944-4 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |chapter-url=https://www.uplopen.com/reader/chapters/pdf/10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> I u [[Rusija|Rusiji]] istraživači su sve veću pažnju posvećivali biološkoj osnovi psihologije. Taj pravac započeo je, između ostalog, esejom [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]] iz 1873. "Ko treba razvijati psihologiju i kako?". Sečenov je razvio ideju o [[refleks|moždanim refleksima]] i odlučno zastupao [[determinizam|determinističko]] shvatanje ljudskog ponašanja.<ref name="Baker_2012" /> Rusko-sovjetski [[Filologija|fiziolog]] [[Ivan Pavlov]] otkrio je na primjeru pasa proces učenja poznat kao [[klasično uslovljavanje]], a potom ga je proučavao i u kontekstu ljudskog ponašanja.<ref name="Windholz_1997_Pavlov">{{cite journal |last=Windholz |first=George |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |year=1997 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |url-access=subscription |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Konsolidacija i finansiranje === Jedno od prvih psiholoških društava bilo je ''La Société de Psychologie Physiologique'' u [[Francuska|Francuskoj]], koje je djelovalo od 1885. do 1893. Prvi sastanak Međunarodnog kongresa psihologije, pod pokroviteljstvom [[Međunarodna unija psiholoških nauka|Međunarodne unije psiholoških nauka]], održan je u [[Pariz]]u u augustu 1889, u vrijeme održavanja [[Svjetska izložba u Parizu 1889.|Svjetske izložbe]] kojom je obilježena stogodišnjica [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]]. [[William James]] bio je jedan od trojice Amerikanaca među 400 učesnika. [[Američko psihološko udruženje]] (APA) osnovano je ubrzo nakon toga, 1892. Međunarodni kongres nastavio se održavati u različitim evropskim gradovima, uz široko međunarodno učešće. Na Šestom kongresu, održanom u [[Ženeva|Ženevi]] 1909, izlaganja su održana na [[Ruski jezik|ruskom]], [[Kineski jezik|kineskom]] i [[Japanski jezik|japanskom jeziku]], kao i na [[Esperanto|esperantu]]. Nakon prekida uzrokovanog [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], Sedmi kongres održan je u [[Oxford]]u, uz znatno veće učešće britanskih i američkih psihologa, čije su zemlje izašle kao pobjednice iz rata. Godine 1929. kongres je održan na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]] u [[New Haven]]u u [[Connecticut]]u, uz učešće nekoliko stotina članova APA-e.<ref name="Baker_2012" /> [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]] imao je važnu ulogu u širenju moderne psihologije u istočnoj [[Azija|Aziji]]. Nove ideje u psihologiji iz [[Japan]]a su se potom širile u [[Kina|Kinu]]. Američka psihologija stekla je veći društveni i institucionalni značaj nakon ulaska Sjedinjenih Američkih Država u [[Prvi svjetski rat]]. Stalni odbor kojim je rukovodio [[Robert Yerkes]] provodio je testove mentalnih sposobnosti, poznate kao "[[Army Alpha]]" i "[[Army Beta]]", na gotovo 1,8 miliona [[vojnik]]a.<ref name="Tomes_2010">{{cite book |last=Tomes |first=Nancy |chapter=The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900–1980s |editor-last=Wallace |editor-first=Edwin R. |editor2-last=Gach |editor2-first=John |title=History of Psychiatry and Medical Psychology: With an Epilogue on Psychiatry and the Mind-Body Relation |publisher=Springer Science & Business Media |location=New York |year=2010 |pages=505–528 |isbn=978-0-387-34708-0 |doi=10.1007/978-0-387-34708-0_16 |url=https://books.google.ba/books?id=64Y6wtqzs7IC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga, [[porodica Rockefeller]] je, posredstvom [[Vijeće za istraživanje društvenih nauka|Vijeća za istraživanje društvenih nauka]], počela finansirati istraživanja ponašanja.<ref name="Samelson_1985_Kingdom_Behavior">{{cite journal |last=Samelson |first=Franz |title=Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and Organizational Policies in the Twenties |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=21 |issue=1 |pages=33–47 |year=1985 |doi=10.1002/1520-6696(198501)21:1<33::AID-JHBS2300210105>3.0.CO;2-4 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jhbs.21773 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pols_1999_World_as_Laboratory">{{cite book |last=Pols |first=Hans |chapter=The World as Laboratory: Strategies of Field Research Developed by Mental Hygiene Psychologists in Toronto, 1920–1940 |editor-last=Richardson |editor-first=Theresa R. |editor2-last=Fisher |editor2-first=Donald |title=Development of the Social Sciences in the United States and Canada: The Role of Philanthropy |series=Social and Policy Issues in Education / The David C. Anchin Series |publisher=Bloomsbury Academic |year=1999 |pages=115–142 |isbn=978-1-56750-406-4 |url=https://books.google.com/books?id=f_X1AAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dobrotvorne organizacije povezane s porodicom Rockefeller finansirale su Nacionalni komitet za mentalnu higijenu, koji je širio koncept [[Mentalni poremećaj|mentalnih bolesti]] i zalagao se za primjenu psiholoških spoznaja u odgoju djece.<ref name="Tomes_2010" /> Putem Biroa za socijalnu higijenu, a kasnije i finansiranjem istraživanja [[Alfred Kinsey|Alfreda Kinseyja]], Rockefellerove fondacije pomogle su uspostavljanju istraživanja seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="Bullough_1985_Rockefellers">{{cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |title=The Rockefellers and sex research |journal=The Journal of Sex Research |volume=21 |issue=2 |pages=113–125 |year=1985 |doi=10.1080/00224498509551253 |url=https://doi.org/10.1080/00224498509551253 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Njihov značaj je teško precijeniti. Zapravo, u periodu između 1914. i 1954, Rockefellerovi su bili gotovo jedini izvor podrške istraživanjima seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama. Odluke koje su donosili njihovi naučni savjetnici o prirodi istraživanja koja treba podržati i načinu na koji se ona provode, kao i o temama koje ispunjavaju uslove za finansijsku podršku, oblikovale su cjelokupno polje istraživanja seksualnosti i na mnogo načina ga nastavljaju podržavati i danas.}}</ref> [[Eugenika u Sjedinjenim Američkim Državama|Eugenički pokret]] izvršio je značajan utjecaj na razvoj američke psihologije, pri čemu su veliku ulogu imale institucije poput [[Ured za evidenciju eugenike|Ureda za evidenciju eugenike]] (koji je finansirala Carnegiejeva fondacija) i [[Fond "Pioneer"|Fonda "Pioneer"]], koji je osnovao [[Wickliffe Draper]]. Tokom 1910-ih i 1920-ih [[eugenika]] je postala uobičajena tema na nastavi psihologije. Psihološki studiji često su služili kao sredstvo širenja eugeničke propagande, a eugeničke teme uključivane su u nastavu na vodećim američkim univerzitetima.<ref name="Guthrie_1976_Even_Rat_White">{{cite book |last=Guthrie |first=Robert V. |title=Even the Rat was White: A Historical View of Psychology |chapter=Psychology and Race |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-06-042561-6 |url=https://books.google.ba/books/about/Even_the_Rat_was_White.html?id=iEruAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Kursevi psihologije često su služili kao sredstva za propagandu eugenike. Jedan diplomac programa obuke Ureda za evidenciju eugenike napisao je: 'Nadam se da ću služiti cilju infiltriranjem eugenike u umove nastavnika. Možda će vas zanimati da svaki student koji ovdje sluša psihologiju razrađuje svoju porodičnu historiju i pravi svoje porodično stablo.' Harvard, Columbia, Brown, Cornell, Wisconsin i Northwestern bili su među vodećim akademskim institucijama na kojima se predavala eugenika u okviru kurseva psihologije.}}</ref> Za razliku od Sjedinjenih Američkih Država, psihologija je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nailazila na otpor naučnih i medicinskih institucija. Do 1939. na univerzitetima u [[Engleska|Engleskoj]] postojalo je samo šest katedri za psihologiju.<ref name="Michell_1999">{{cite book |last=Michell |first=Joel |title=Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept |series=Ideas in Context |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |page=143 |isbn=978-0-521-62120-5 |doi=10.1017/CBO9780511490040 |url=https://books.google.ba/books?id=oNIcvjpDQeQC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Hladni rat|Hladnog rata]], američke vojne i obavještajne agencije – uključujući [[Ured za strateške službe]] (OSS) i njegovog nasljednika, [[Centralna obavještajna agencija|Centralnu obavještajnu agenciju]] (CIA) – postale su među vodećim finansijerima psiholoških istraživanja. Psiholog s [[Univerzitet u Michiganu|Univerziteta u Michiganu]] [[Dorwin Cartwright]] izvijestio je da su univerzitetski istraživači 1939–1941. započeli opsežna istraživanja [[propaganda|propagande]]. Primijetio je da je "u posljednjim mjesecima rata socijalni psiholog postao prvenstveno odgovoran za određivanje sedmične propagandne politike Vlade Sjedinjenih Američkih Država". Cartwright je također naveo da su psiholozi imali značajnu ulogu u upravljanju domaćom privredom.<ref name="Cartwright_1948_Social_Psychology_WWII">{{cite journal |last=Cartwright |first=Dorwin |title=Social Psychology in the United States During the Second World War |journal=Human Relations |volume=1 |issue=3 |pages=333–352 |year=1948 |doi=10.1177/001872674800100305 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001872674800100305 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka vojska uvela je novi [[Opći vojni test klasifikacije|opći klasifikacijski test]] za procjenu sposobnosti miliona vojnika. Također je provodila opsežna psihološka istraživanja [[Samuel A. Stouffer|morala i mentalnog zdravlja vojnika]].<ref name="Schonfeld_2016_Occupational_Health">{{cite book |last=Schonfeld |first=Irvin Sam |last2=Chang |first2=Chu-Hsiang |title=Occupational Health Psychology: Work, Stress, and Health |publisher=Springer Publishing Company |location=New York |year=2016 |isbn=978-0-8261-9967-6 |doi=10.1891/9780826199683 |url=https://connect.springerpub.com/content/book/978-0-8261-9968-3 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1950-ih [[Fondacija "Rockefeller"]] i [[Fondacija "Ford"]] sarađivale su s [[Centralna obavještajna agencija|Centralnom obavještajnom agencijom]] na finansiranju istraživanja [[psihološko ratovanje|psihološkog ratovanja]].<ref name="Lutz_1997_Epistemology_Bunker">{{cite book |last=Lutz |first=Catherine |chapter=Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War |editor-last=Pfister |editor-first=Joel |editor2-last=Schnog |editor2-first=Nancy |title=Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |pages=245–267 |isbn=978-0-300-06809-2 |chapter-url=https://books.google.ba/books?id=hwVWpV6jBzoC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1965. javna kontroverza skrenula je pažnju na vojni [[Projekt "Camelot"]], koji je u javnosti često nazivan "Manhattanskim projektom društvenih nauka" zbog svog ogromnog budžeta i obima. Projekt je uključivao psihologe i [[Antropologija|antropologe]] u analizu planova i politika stranih država u strateške svrhe.<ref name="Cina_1981">{{cite thesis |last=Cina |first=Carol |title=Social Science for Whom?: A Structural History of Social Psychology |degree=Ph.D. dissertation |publisher=State University of New York at Stony Brook |location=Stony Brook, NY |year=1981 |id=OCLC 10263081 |url=https://search.worldcat.org/title/Social-science-for-whom-:-a-structural-history-of-social-psychology/oclc/10263081 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je, da je realiziran u planiranom obimu, bio zamišljen kao jedan od najvećih i najskuplje finansiranih projekata bihevioralnih istraživanja u historiji Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Herman_1993_Psychology_Politics">{{cite thesis |last=Herman |first=Ellen |title=Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States, 1940-1970 |degree=Ph.D. dissertation |publisher=Brandeis University |location=Waltham, MA |year=1993 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology_as_Politics.html?id=NzWtZwEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Da je ostvaren, projekat CAMELOT bio bi najveći, i zasigurno najizdašnije finansirani, istraživački projekat u oblasti nauka o ponašanju u historiji SAD-a. Sa ugovorom od 4 do 6 miliona dolara tokom trogodišnjeg perioda, smatran je, i često nazivan, pravim projektom Manhattan za nauke o ponašanju, bar od strane mnogih intelektualaca čije su usluge bile veoma tražene.}}</ref> U Njemačkoj je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] psihologija stekla institucionalni utjecaj kroz vojni sektor, koji se u [[Nacistička Njemačka|nacističkom periodu]] znatno proširio zajedno s ostatkom oružanih snaga. Pod vodstvom [[Matthias Göring|Matthiasa Göringa]], rođaka [[Hermann Göring|Hermanna Göringa]], [[Berlinski psihoanalitički institut]] reorganizovan je i preimenovan u Göringov institut. [[Psihoanaliza|Psihoanalitičari]] koji su zastupali [[Sigmund Freud|Freudov]] pristup bili su protjerivani i progonjeni u okviru antijevrejske politike vladajuće partije ([[Nacistička stranka|NSDAP]]), dok su se svi preostali psiholozi morali javno distancirati od radova [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], osnivača psihoanalize, i [[Alfred Adler|Alfreda Adlera]], osnivača individualne psihologije.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Göringov institut bio je dobro finansiran tokom cijelog rata i imao je zadatak da razvije "novu njemačku psihoterapiju". Ideja je bila da se psihoterapija ne bavi samo liječenjem simptoma, već aktivnim preodgojem i usmjeravanjem pojedinca prema ciljevima "narodne zajednice". Primarni cilj bio je vraćanje radne i vojne sposobnosti njemačkih građana kako bi služili ratnim ciljevima [[Nacistička Njemačka|nacističke države]].<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> [[Harald Schultz-Hencke]] povezao je psihologiju s nacističkim shvatanjima biologije i rasnog porijekla te kritikovao psihoanalizu kao proučavanje slabih i "degenerisanih" osoba.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Za Schultz-Henckea u ovom eseju iz 1934, životne ciljeve određivala je ideologija, a ne nauka. U slučaju psihoterapije, zdravlje je definisao u terminima krvi, jake volje, osposobljenosti, discipline (Zucht und Ordnung), zajednice, herojskog držanja i fizičke spreme. Schultz-Hencke je takođe iskoristio priliku 1934. da kritikuje psihoanalizu zbog pružanja nesretne tendencije ka oslobađanju kriminalaca od krivice.}}</ref> [[Johannes Heinrich Schultz]], njemački psiholog poznat po razvoju tehnike [[autogeni trening|autogenog treninga]], otvoreno je zagovarao [[prisilna sterilizacija|sterilizaciju]] i [[eutanazija|eutanaziju]] osoba koje su smatrane genetski nepoželjnima te je razvio postupke kojima je trebalo olakšati provođenje tih mjera.<ref name="Brunner_2008_Schultz_National_Socialism">{{cite journal |last=Brunner |first=Jürgen |last2=Schrempf |first2=Matthias |last3=Steger |first3=Florian |title=Johannes Heinrich Schultz and National Socialism |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=45 |issue=4 |pages=257–262 |year=2008 |url=https://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] osnovane su nove institucije, iako su pojedini psiholozi, zbog povezanosti s nacističkim režimom, izgubili profesionalni ugled. [[Alexander Mitscherlich (psiholog)|Alexander Mitscherlich]] osnovao je utjecajni časopis za primijenjenu psihoanalizu ''Psyche''. Uz finansijsku podršku [[Fondacija "Rockefeller"]], Mitscherlich je na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] osnovao prvi odjel za kliničku psihosomatsku medicinu. Od 1970. psihologija je postala obavezni dio studija medicine.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> Nakon [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]], [[Boljševizam|boljševici]] su psihologiju promovisali kao sredstvo oblikovanja "novog čovjeka" [[Socijalizam|socijalizma]]. Zbog toga su univerzitetski odsjeci za psihologiju obrazovali veliki broj studenata. Nakon završetka studija, za njih su bila dostupna radna mjesta u školama, preduzećima, kulturnim ustanovama i vojsci. Sovjetska država posebno je podržavala [[Pedologija (dijete)|pedologiju]] i proučavanje dječijeg razvoja. [[Lev Vigotski]] postao je jedan od najznačajnijih istraživača u oblasti razvoja djece.<ref name="Baker_2012" /> Boljševici su također promovisali [[slobodna ljubav|slobodnu ljubav]] i prihvatili [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] kao sredstvo suprotstavljanja seksualnoj represiji.<ref name="Kozulin_2008">{{cite book |last=Kozulin |first=Alex |title=Psychology in Utopia: Toward a Social History of Soviet Psychology |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |year=2008 |isbn=978-0-262-51217-6 |url=https://books.google.am/books/about/Psychology_in_Utopia.html?id=Efo-PgAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Proctor_2014_Reason_Displaces_Love">{{cite news |last=Proctor |first=Hannah |title=Reason Displaces All Love |newspaper=The New Inquiry |date=2014 |url=https://thenewinquiry.com/reason-displaces-all-love/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako su [[Pedologija (dijete)|pedologija]] i testiranje inteligencije izgubili podršku vlasti 1936, psihologija je zadržala povlašten položaj kao sredstvo [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]].<ref name="Baker_2012" /> [[Velika čistka|Staljinove čistke]] teško su pogodile psihologe i stvorile atmosferu straha u toj profesiji, kao i u ostatku sovjetskog društva.<ref name="Kozulin_2008" /> Među žrtvama čistki bili su i istaknuti [[marksizam|marksistički]] filozofi povezani s psihologijom, uključujući Jurija Frankfurta, Nikolaja Kareva i Ivana Luppola, koji su pogubljeni u zatvorskim logorima. Istu sudbinu doživjeli su [[Aleksej Gastev]] i Isaak Šipilrajn. Psiholozi koji su preživjeli čistke djelovali su u atmosferi stalne sumnje i straha. Pojedinci koji su prethodno bili priznati stručnjaci mogli su preko noći biti proglašeni [[izdaja|izdajnicima]] i "neprijateljima naroda", dok su njihova imena potom uklanjana iz javnih zapisa i biblioteka. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u okviru ideoloških čišćenja, teorijski pravci jevrejskih psihologa – među kojima su [[Lev Vigotski]], [[Alexander Luria]] i Aron Zalkind – našli su se pod oštrom osudom režima. Istovremeno, učenje [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] postumno je uzdignuto u jedinu zvaničnu doktrinu, dok je sam [[Josif Staljin]] slavljen kao vrhovni autoritet i usmjerivač sovjetske nauke.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Sovjetski Savez|Sovjetski]] akademski život doživio je određeni stepen liberalizacije tokom [[Hruščovljevo otopljenje|Hruščovljevog otopljenja]]. Teme poput [[kibernetika|kibernetike]], [[lingvistika|lingvistike]] i [[genetika|genetike]] ponovo su postale prihvatljive u naučnim istraživanjima. Razvila se nova oblast [[inženjerska psihologija|inženjerske psihologije]], koja se bavila proučavanjem psiholoških aspekata složenih poslova, poput upravljanja avionom ili rada [[kosmonaut]]a. Interdisciplinarna istraživanja postala su sve zastupljenija, a naučnici poput [[Georgij Ščedrovicki|Georgija Ščedrovickog]] razvijali su sistemske pristupe ljudskom ponašanju.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Kina|Kineska]] psihologija 20. stoljeća u početku se razvijala po uzoru na američku psihologiju. Prevođena su djela američkih autora, među kojima je bio i [[William James]], osnivani su univerzitetski odsjeci i časopisi posvećeni psihologiji, a formirana su i stručna udruženja, među kojima su bili Kinesko udruženje za psihološko testiranje (1930) i [[Kinesko psihološko društvo]] (1937). Kineski psiholozi bili su poticani da se usmjere na obrazovanje i učenje jezika. Ideja da obrazovanje može omogućiti modernizaciju snažno je utjecala na razvoj kineske psihologije. [[John Dewey]], koji je od 1919. do 1921. držao predavanja kineskoj publici, imao je značajan utjecaj na psihologiju u Kini. Rektor [[Cai Yuanpei|Cai Yuanpei]] predstavio ga je na [[Pekinški univerzitet|Pekinškom univerzitetu]] kao mislioca većeg od [[Konfucije|Konfucija]]. [[Zing-Yang Kuo|Kuo Zing-Yang]], koji je doktorirao na [[Univerzitet Kalifornije|Univerzitetu Kalifornija u Berkeleyju]], postao je rektor [[Univerzitet Zhejiang|Univerziteta Zhejiang]] i popularizovao [[biheviorizam]].<ref name="Chin_1969">{{cite book |last=Chin |first=Robert |last2=Chin |first2=Ai-Li S. |title=Psychological Research in Communist China: 1949–1966 |publisher=The MIT Press |location=Cambridge, MA |year=1969 |isbn=978-0-262-03032-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262030328/psychological-research-in-communist-china/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je [[Komunistička partija Kine]] preuzela vlast, [[Sovjetski Savez]] pod [[staljinizam|staljinističkom]] vlašću postao je glavni uzor, dok je [[marksizam-lenjinizam]] postao vodeća društvena doktrina, a Pavlovljevo [[klasično uslovljavanje]] prihvaćeno kao sredstvo promjene ponašanja. KPod utjecajem maocizma, kineski psiholozi su nadogradili Lenjinovu teoriju odraza konceptom "aktivne svijesti", prema kojem pojedinac radom i ideološkom borbom može aktivno mijenjati svoju stvarnost. Razvili su i poseban koncept "spoznaje" kao usklađenosti lične percepcije sa zvaničnom partijskom linijom. Svako neslaganje s doktrinom Komunističke partije smatralo se "neispravnom spoznajom", odnosno ideološkom i psihološkom greškom koju je trebalo ispraviti političkim preodgojem.<ref name="Chin_1969" /> Obrazovanje iz psihologije centralizovano je pod [[Kineska akademija nauka|Kineskom akademijom nauka]], pod nadzorom [[Državno vijeće Narodne Republike Kine|Državnog vijeća Narodne Republike Kine]]. Akademija je 1951. osnovala Ured za istraživanje psihologije, koji je 1956. prerastao u Institut za psihologiju. Budući da se većina vodećih kineskih psihologa školovala u Sjedinjenim Američkim Državama, glavna briga akademije bila je njihova ideološka preorijentacija i obrazovanje u skladu sa sovjetskom doktrinom. Dječija psihologija i pedagogija, usmjerene na obrazovanje koje bi doprinosilo nacionalnom jedinstvu, ostale su među glavnim ciljevima ove discipline.<ref name="Chin_1969" /> === Žene u psihologiji === {{Glavni|Spisak psihologinja|Psihologija žena}} ==== 1900–1949 ==== Žene su početkom 20. stoljeća počele davati značajan doprinos razvoju psihologije. Godine 1923. [[Anna Freud]],<ref name="Noor_McLeod_2026">{{cite web |last1=Noor |first1=Iqra |title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |website=Simply Psychology |editor-last=McLeod |editor-first=Saul |date=2026 |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> kćerka [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], nadogradila je rad svog oca primjenom različitih [[Odbrambeni mehanizam|odbrambenih mehanizama]], poput [[Poricanje (Freud)|poricanja]] i [[Potiskivanje|potiskivanja]], u [[psihoanaliza|psihoanalitičkom]] radu s djecom. Smatrala je da se, nakon što dijete dostigne [[Latentna faza|latentnu fazu]], dječija analiza može primjenjivati kao oblik [[Psihoterapija|terapije]]. Naglašavala je važnost djetetovog okruženja, podrške njegovom razvoju i prevencije [[neuroza|neuroze]]. Smatrala je da dijete treba posmatrati kao pojedinca s vlastitim pravima te da svaku terapijsku seansu treba prilagoditi njegovim specifičnim potrebama. Poticala je djecu na crtanje, slobodno kretanje i izražavanje na različite načine. Takav pristup doprinosio je izgradnji snažnog terapijskog odnosa s djecom i omogućavao psiholozima da posmatraju njihovo uobičajeno ponašanje. Nastavila je istraživati posljedice razdvajanja djece od porodice, položaj djece iz socioekonomski nepovoljnog okruženja i različite faze dječijeg razvoja, od [[Novorođenče|dojenačke]] do [[Adolescencija|adolescentske]] dobi.<ref name="Erikson_1993_ChildhoodAndSociety">{{cite book |last1=Erikson |first1=Erik H. |title=Childhood and Society |publisher=W. W. Norton & Company |date=1993 |isbn=978-0393310689 |url=https://books.google.ba/books/about/Childhood_and_Society.html?id=5JrjqzBMHa8C |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teorija [[funkcionalna periodičnost|funkcionalne periodičnosti]], prema kojoj su žene tokom [[menstruacija|menstruacije]] navodno bile psihički i fizički oslabljene, imala je posljedice i po [[prava žena]], jer su poslodavci bili manje skloni zapošljavati žene zbog uvjerenja da tokom jedne sedmice svakog mjeseca ne bi bile sposobne za rad. [[Leta Stetter Hollingworth]] nastojala je osporiti tu hipotezu, kao i tvrdnju [[Edward Thorndike|Edwarda L. Thorndikea]] da žene imaju slabije psihološke i fizičke osobine od muškaraca i da su u tom pogledu manje sposobne. Hollingworth je nastojala pokazati da uočene razlike nisu posljedica navodne genetske nadmoći muškaraca, nego društvenih i kulturnih utjecaja. U svojim istraživanjima obuhvatila je i pitanje navodne smanjene sposobnosti žena tokom menstruacije. Tokom tri mjeseca bilježila je rezultate žena i muškaraca na zadacima koji su uključivali kognitivne, perceptivne i motoričke sposobnosti. Nije pronašla dokaze o smanjenju radne sposobnosti žena povezane s [[menstrualni ciklus|menstrualnim ciklusom]].<ref name="Hollingworth_1914_FunctionalPeriodicity">{{cite book |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Functional Periodicity: An Experimental Study of the Mental and Motor Abilities of Women During Menstruation |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1914 |series=Contributions to Education, No. 69 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |website=Classics in the History of Psychology |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Hollingworth je također osporavala pretpostavku da je [[inteligencija]] nasljedna u mjeri koja bi žene činila intelektualno inferiornim u odnosu na muškarce. Smatrala je da žene ne zauzimaju položaje društvene moći prvenstveno zbog [[društvena norma|društvenih normi]] i društvenih uloga koje su im dodijeljene. U radu ''Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique'' tvrdila je da je jedan od glavnih problema s kojima se žene suočavaju društveni poredak zasnovan na pretpostavci da imaju manje interesa i sposobnosti od muškaraca.<ref name="Hollingworth_1914_VariabilitySexDifferences">{{cite journal |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510–530 |date=1914 |doi=10.1086/212287 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi dodatno ispitala ovu tvrdnju, provela je eksperiment s dojenčadi koja još nije bila izložena društvenim normama, uključujući uvjerenje da odrasli muškarci imaju više prilika od žena. Nije pronašla razlike među dojenčadi, osim u pogledu tjelesne veličine. Na osnovu rezultata koji su bili suprotni prvobitnoj hipotezi, Hollingworth je zaključila da ne postoje razlike u fiziološkim i psihološkim osobinama muškaraca i žena koje bi opravdale tvrdnju o općoj inferiornosti žena, niti da menstruacija sama po sebi dovodi do smanjene sposobnosti žena.<ref name="Weinberger_Daino_2021">{{cite web |last1=Weinberger |first1=Jessica |title=The Incredible Influence of Women in Psychology |website=Talkspace |editor-last=Daino |editor-first=Jill E. |date=2021 |url=https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331120000/https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-date=31. 3. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvoj polovini 20. stoljeća pojavile su se nove teorije i istraživački pristupi koji su označili važnu prekretnicu u priznavanju doprinosa žena psihologiji. Pored doprinosa [[Leta Stetter Hollingworth|Lete Stetter Hollingworth]] i [[Anna Freud|Anne Freud]], [[Mary Whiton Calkins]] razvila je tehniku parova asocijacija za proučavanje [[pamćenje|pamćenja]] i razvila koncept [[self psihologija|self psihologije]].<ref name="APA_Calkins_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mary Whiton Calkins: 1905 APA President |website=American Psychological Association |date=2011 |url=https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Karen Horney]] razvila je koncept "[[zavist prema materici|zavisti prema materici]]" i teoriju neurotičnih potreba.<ref name="Cherry_Lacy_2026">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Contributions of Karen Horney to Psychology |website=Verywell Mind |editor-last=Lacy |editor-first=James |date=2026 |url=https://www.verywellmind.com/karen-horney-biography-2795539 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psihoanalitičarka [[Melanie Klein]] dala je značajan doprinos [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]] svojim istraživanjima [[terapija igrom|terapije igrom]].<ref name="Cherry_Swaim_2025">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Psychologist Melanie Klein: Creator of the Play Therapy Technique |website=Verywell Mind |editor-last=Swaim |editor-first=Emily |date=2025 |url=https://www.verywellmind.com/melanie-klein-biography-2795547 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovi značajni doprinosi ostvareni su u uslovima [[seksizam|seksizma]], [[diskriminacija|diskriminacije]] i nedovoljnog priznavanja njihovog rada. ==== 1950–1999 ==== Žene su i u drugoj polovini 20. stoljeća nastavile provoditi istraživanja koja su značajno utjecala na razvoj psihologije. [[Mary Ainsworth]] posvetila je velik dio svog rada [[teorija privrženosti|teoriji privrženosti]]. Nadovezujući se na rad psihologa [[John Bowlby|Johna Bowlbyja]], Ainsworth je godinama provodila [[terensko istraživanje|terenska istraživanja]] kako bi proučila razvoj odnosa između majke i djeteta. U okviru tih istraživanja razvila je [[Nepoznata situacija|postupak nepoznate situacije]], laboratorijski postupak za proučavanje obrazaca privrženosti koji se zasnivao na ponovljenom odvajanju djeteta od majke i njihovom ponovnom spajanju u različitim okolnostima. Ova istraživanja omogućila su joj da empirijski utvrdi različite obrasce [[teorija privrženosti|privrženosti]], što je predstavljalo jedan od značajnih doprinosa [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]].<ref name="HighBeam_Ainsworth_2015">{{cite web |author=HighBeam Research |title=Ainsworth, Mary D. Salter |website=HighBeam Research |date=2015 |url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323101023/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |archive-date=23. 3. 2015 |url-status=dead |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ravo_1999">{{cite news |last1=Ravo |first1=Nick |title=Mary Ainsworth, 85, Theorist On Mother-Infant Attachment |newspaper=The New York Times |date=1999 |url=https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog svog rada Ainsworth je postala jedna od najcitiranijih psihologinja u historiji.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Mamie Phipps Clark]] također je bila jedna od psihologinja čiji je rad značajno utjecao na razvoj ove discipline. Bila je, zajedno sa svojim suprugom [[Kenneth i Mamie Clark|Kennethom Clarkom]], među prvim Afroamerikancima koji su stekli doktorat iz psihologije na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]]. U svom magistarskom radu ''The Development of Consciousness in Negro Pre-School Children'' tvrdila je da [[samopoštovanje]] crne djece trpi negativne posljedice [[rasna diskriminacija|rasne diskriminacije]]. Ona i njen suprug tokom 1940-ih provodili su istraživanja koja su uključivala tzv. [[Kenneth i Mamie Clark|testove s lutkama]]. U tim testovima od djece se tražilo da biraju između identičnih lutaka koje su se razlikovale samo po boji kože. Većina djece birala je bijele lutke i pripisivala im pozitivne osobine. Ponovljena istraživanja ukazivala su na negativne posljedice rasne diskriminacije i [[Rasna segregacija|rasne segregacije]] na [[slika o sebi|sliku o sebi]] i razvoj crne djece. Godine 1954. ova istraživanja bila su među dokazima koji su predstavljeni u predmetu ''[[Brown protiv Odbora za obrazovanje]]'', historijskoj odluci [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda Sjedinjenih Američkih Država]] kojom je proglašena neustavnom rasna segregacija u javnim školama. Clark je nastavila imati značajnu ulogu u psihologiji, a njen kasniji rad uglavnom je bio usmjeren na djecu i mlade iz manjinskih zajednica.<ref name="APA_Clark_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mamie Phipps Clark, PhD, and Kenneth Clark, PhD |website=American Psychological Association |date=2012 |url=https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako se psihologija razvijala u drugoj polovini 20. stoljeća, žene u ovoj oblasti sve su se više zalagale za veće uvažavanje svojih stavova i perspektiva. [[Drugi val feminizma]] utjecao je i na psihologiju. Među istaknutim feminističkim kritičarkama psihologije bila je [[Naomi Weisstein]], psihologinja i istraživačica u oblasti [[neuronauka|neuronauke]], koja je najpoznatija po radu ''Kinder, Küche, Kirche as Scientific Law: Psychology Constructs the Female''. U tom radu kritikovala je tadašnju psihološku praksu i teoriju zbog usmjerenosti na muškarce i pretjeranog oslanjanja na biološka objašnjenja rodnih razlika, pri čemu su zanemarivani društveni faktori.<ref name="Weisstein_1993_PsychologyConstructsFemale">{{cite journal |last1=Weisstein |first1=Naomi |title=Psychology Constructs the Female; or the Fantasy Life of the Male Psychologist (with Some Attention to the Fantasies of his Friends, the Male Biologist and the Male Anthropologist) |journal=Feminism & Psychology |volume=3 |issue=2 |pages=194–210 |date=1993 |doi=10.1177/0959353593032005 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njen rad otvorio je prostor za daljnja istraživanja u [[socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]], posebno u oblasti [[Društvena konstrukcija roda|društvene konstrukcije roda]].<ref name="Ball_Rutherford_2016_WeissteinObituary">{{cite journal |last1=Ball |first1=Laura C. |last2=Rutherford |first2=Alexandra |title=Naomi Weisstein (1939–2015) |journal=American Psychologist |volume=71 |issue=1 |pages=77 |date=2016 |doi=10.1037/a0039886 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039886 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druge psihologinje također su se zalagale za unapređenje položaja žena u psihologiji, uključujući osnivanje [[Udruženje žena u psihologiji|Udruženja žena u psihologiji]], koje je upućivalo kritike na račun tadašnjeg tretmana žena unutar same struke i naučne zajednice. [[E. Kitch Childs]], [[Phyllis Chesler]] i [[Dorothy Riddle]] bile su među osnivačicama organizacije 1969.<ref name="ChicagoTribune_ChildsObituary_1993">{{cite news |author=Chicago Tribune |title=E. Kitch Childs |newspaper=Chicago Tribune |date=1993 |url=https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reinhold_1970_WomenCriticizePsychology">{{cite news |last1=Reinhold |first1=Robert |title=WOMEN CRITICIZE PSYCHOLOGY UNIT |newspaper=The New York Times |date=1970 |url=https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druga polovina 20. stoljeća donijela je i veću raznolikost u psihologiji, a žene iz rasnih i etničkih manjinskih zajednica ostvarile su značajne pomake. Godine 1962. [[Martha E. Bernal|Martha Bernal]] postala je prva Latinoamerikanka koja je stekla doktorat iz psihologije. Godine 1969. [[Marigold Linton]], prva domorodačka Amerikanka koja je stekla doktorat iz psihologije, osnovala je [[Nacionalno udruženje za obrazovanje Indijanaca]]. Bila je i među osnivačicama organizacije [[Društvo za napredak Čikana i američkih starosjedilaca u nauci]]. Godine 1971. [[Carolyn Attneave]] osnovala je Mrežu domorodačkih američkih psihologa (''Network of Indian Psychologists''). [[Harriet McAdoo]] imenovana je 1979. u ''White House Conference on Families''.<ref name="Maryville_WomenInPsychology_2021">{{cite web |author=Maryville University |title=History of Women in Psychology: Notable Figures in the Field |website=Maryville University Online |date=2021 |url=https://online.maryville.edu/online-bachelors-degrees/psychology/resources/women-in-psychology/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== 21. stoljeće ==== U 21. stoljeću žene su stekle istaknutiji položaj u psihologiji i dale značajan doprinos različitim područjima ove discipline. Mnoge su preuzele rukovodeće funkcije, vodile utjecajne istraživačke laboratorije i učestvovale u obrazovanju i usmjeravanju novih generacija psihologa. Ipak, rodne nejednakosti i dalje postoje, posebno u pogledu visine primanja i zastupljenosti žena na višim akademskim položajima.<ref name="Gruber_2020">{{cite journal |last1=Gruber |first1=June |last2=Mendle |first2=Jane |last3=Lindquist |first3=Kristen A. |last4=Schmader |first4=Toni |last5=Clark |first5=Lee Anna |title=The Future of Women in Psychological Science |journal=Perspective on Psychological Science |volume=16 |issue=3 |pages=483–516 |date=2020 |doi=10.1177/1745691620952789 |pmid=32901575 |doi-access=free|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620952789 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Broj žena koje se obrazuju i stručno usavršavaju u oblasti psiholoških nauka dostigao je rekordne vrijednosti. U Sjedinjenim Američkim Državama procjenjuje se da žene čine oko 78% studenata psihologije na dodiplomskom nivou i 71% studenata na postdiplomskom nivou.<ref name="Gruber_2020" /> == Organizacije u psihologiji == === Institucije === {{Također pogledajte|Spisak psiholoških organizacija}} Godine 1920. [[Édouard Claparède]] i [[Pierre Bovet]] osnovali su novu organizaciju za primijenjenu psihologiju pod nazivom Međunarodni kongres psihotehnike primijenjene na profesionalnu orijentaciju. Organizacija je kasnije preimenovana u Međunarodni kongres psihotehnike, a potom u [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju]] (IAAP).<ref name="Baker_2012" /> IAAP se smatra najstarijom međunarodnom psihološkom organizacijom.<ref name="Pickren_Fowler_2003">{{cite book|last1=Pickren |first1=Wade E. |last2=Fowler |first2=Raymond D. |editor1-last=Freedheim |editor1-first=D. K. |editor2-last=Weiner |editor2-first=I. B. |chapter=Professional Organizations |title=Handbook of Psychology: History of Psychology |volume=1 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2003 |doi=10.1002/0471264385.wei0126 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471264385.wei0126 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Danas najmanje 65 međunarodnih organizacija djeluje u različitim specijalizovanim područjima psihologije.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> Kao odgovor na prevlast muškaraca u ovoj oblasti, psihologinje u Sjedinjenim Američkim Državama osnovale su 1941. Nacionalno vijeće psihologinja. Organizacija je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] preimenovana u Međunarodno vijeće psihologinja, a 1959. u ''Međunarodno vijeće psihologa''. Pojavilo se i nekoliko organizacija, među kojima su [[Udruženje crnih psihologa]] i Udruženje azijsko-američkih psihologa, koje su nastojale povećati zastupljenost rasnih i etničkih grupa koje nisu evropskog porijekla u psihološkoj profesiji.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Međunarodni savez psiholoških nauka]] (IUPsyS) predstavlja svjetsku federaciju nacionalnih psiholoških društava. IUPsyS je osnovan 1951. pod pokroviteljstvom [[UNESCO|Organizacije Ujedinjenih naroda za obrazovanje, nauku i kulturu (UNESCO)]].<ref name="Baker_2012" /><ref name="Staeuble_2006">{{cite book |last1=Staeuble |first1=Irmingard |editor1-last=Brock |editor1-first=Adrian C. |chapter=Psychology in the Eurocentric order of the social sciences: Colonial constitution, cultural imperialist expansion, postcolonial critique |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |pages=183–207 |date=2006 |isbn=9780814739082 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.001.0001 |url=https://opensquare.nyupress.org/books/9780814739082/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od tada su se odsjeci za psihologiju proširili širom svijeta, uglavnom prema euroameričkom modelu.<ref name="Paranjpe_India_2006" /><ref name="Staeuble_2006" /> Od 1966. Unija izdaje časopis ''International Journal of Psychology''.<ref name="Baker_2012" /> IAAP i IUPsyS postigli su 1976. dogovor prema kojem će svaka organizacija održavati kongres svake četiri godine, naizmjenično u različitim terminima.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> IUPsyS priznaje 66 nacionalnih psiholoških društava, dok postoji najmanje još 15 takvih organizacija.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Američko psihološko udruženje]] (APA) najstarija je i najveća psihološka organizacija u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> Broj njenih članova povećao se s 5.000 1945. na 100.000 u savremenom periodu.<ref name="Baker_2012" /> APA obuhvata 54 sekcije, čiji se broj od 1960. kontinuirano povećavao kako su se razvijale nove specijalizacije. Neki od tih odjela, poput Društvo za psihološko proučavanje socijalnih pitanja i Američko društvo za psihologiju i pravo, prvobitno su djelovali kao samostalne organizacije.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). [[Američko psihološko udruženje]] (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane [[Nacizam|nacista]]. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] nastao je 1951. pod nazivom "Etički standardi psihologa". Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a [[George W. Bush|Georgea W. Busha]].<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i [[Evropski savez psiholoških udruženja]] (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv [[Klinička psihologija|kliničkih psihologa]] odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones_2003_Ethical_Issues">{{cite book |last=Jones |first=Stanley E. |chapter=Ethical Issues in Clinical Psychology |editor-last=Stricker |editor-first=George |editor2-last=Widiger |editor2-first=Thomas A. |editor3-last=Weiner |editor3-first=Irving B. |title=Handbook of Psychology, Volume 8: Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=Hoboken, NJ |year=2003 |volume=8 |pages=509–532 |isbn=978-0-471-39263-7 |doi=10.1002/0471264385.wei0821 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/0471264385.wei0821 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na [[Životinje|životinjama]], također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin_2003">{{cite journal |last=Sherwin |first=Chris M. |last2=Christiansen |first2=Stine B. |last3=Duncan |first3=Ian J. |last4=Erhard |first4=Hans W. |last5=Lay |first5=Don C. |last6=Mench |first6=Joy A. |last7=O’Connor |first7=Cheryl E. |last8=Petherick |first8=J. Carol |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |year=2003 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159102002885 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Emocije]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Pamćenje]] * [[Psihoterapija]] * [[Učenje]] * [[Zaboravljanje]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] ghx3qb6e8znbjc2132dba9mm9ymj7im 3917932 3917929 2026-08-14T00:14:40Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917932 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]].<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe [[Prirodne nauke|prirodnih]] i [[Društvene nauke|društvenih nauka]]. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, [[William James]] definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija psihologije}} Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. 7. 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. 4. 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> === Počeci eksperimentalne psihologije === [[Datoteka:James McKeen Cattell.jpg|mini|desno|300px|[[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]]] [[Datoteka:Wundt-research-group.jpg|mini|desno|300px|[[Wilhelm Wundt]] (sjedi), njemački psiholog, sa saradnicima u svom psihološkom laboratoriju, prvom takve vrste, oko 1880.]] [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od pasa korištenih u eksperimentu ruskog psihologa [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] sa hirurški ugrađenom kanilom za mjerenje salivacije, prepariran u Muzeju Pavlova u [[Rjazan]]u u Rusiji]] Filozof [[John Stuart Mill]] smatrao je da ljudski um može biti predmet naučnog istraživanja, iako je takva nauka u određenoj mjeri neprecizna.<ref name="Henley_2018_History_Psychology">{{cite book |last=Henley |first=Tracy |title=Hergenhahn's An Introduction to the History of Psychology |edition=8 |publisher=Cengage Learning |year=2018 |isbn=978-1-337-67125-5 |url=https://books.google.ba/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mill je predložio koncept "mentalne [[hemija|hemije]]", prema kojem se jednostavne misli mogu povezivati i tako stvarati složenije ideje. [[Gustav Fechner]] počeo je 1830-ih u [[Leipzig]]u provoditi istraživanja iz oblasti [[psihofizika|psihofizike]]. Formulisao je načelo prema kojem se čovjekova percepcija podražaja mijenja [[logaritam|logaritamski]] u odnosu na njegov intenzitet.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Modern Psychology |edition=3 |publisher=Prentice Hall |year=2001 |isbn=978-0-13-017573-1 |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Modern_Psychology.html?id=7ntWAAAAYAAJ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> To načelo postalo je poznato kao [[Weber-Fechnerov zakon]]. Fechnerovo djelo ''Elementi psihofizike'' iz 1860. osporilo je Kantovo negativno stajalište o mogućnosti kvantitativnog istraživanja uma.<ref name="Baker_2012" /><ref name="Fechner_1860_Psychophysik_Vol1">{{cite book |last=Fechner |first=Gustav Theodor |title=Elemente der Psychophysik |volume=1 |publisher=Breitkopf und Härtel |year=1860 |url=https://books.google.ba/books?id=C1cOAAAAQAAJ&printsec=frontcover |access-date=11. 8. 2026 |language=de}}</ref> Fechner je pokazao da se "mentalnim procesima mogu pridružiti brojčane vrijednosti, ali i da se one mogu mjeriti eksperimentalnim metodama".<ref name="Baker_2012" /> U [[Heidelberg]]u je [[Hermann von Helmholtz]] provodio srodna istraživanja čulne percepcije i obučavao [[Fiziologija|fiziologa]] [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]]. Wundt je potom prešao na [[Univerzitet u Leipzigu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij koji je označio početak [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao zasebne naučne discipline. Wundt je nastojao razložiti mentalne procese na njihove najosnovnije sastavne dijelove, djelimično pod utjecajem analogije s tadašnjim napretkom u hemiji i njenim uspješnim proučavanjem elemenata i strukture materije.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |last=Kim |first=Alan |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Paul Flechsig]] i [[Emil Kraepelin]] ubrzo su u Leipzigu osnovali još jedan utjecajan laboratorij, usmjeren na eksperimentalnu [[psihijatrija|psihijatriju]].<ref name="Baker_2012" /> [[James McKeen Cattell]], profesor psihologije na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]] i [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] te suosnivač časopisa ''[[Psychological Review]]'', bio je prvi profesor psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="NHPRC_Cattell_Letters">{{cite web |author=National Historical Publications and Records Commission |title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell’s Journal and Letters from Germany and England, 1880–1888 |website=National Archives and Records Administration (NARA) |publisher=U.S. National Archives |year=2026 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njemački psiholog [[Hermann Ebbinghaus]], istraživač na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]], bio je jedan od značajnih istraživača psihologije 19. stoljeća. Bio je pionir eksperimentalnog proučavanja [[Pamćenje|pamćenja]] i razvio je kvantitativne modele [[Učenje|učenja]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Wozniak_1999_Ebbinghaus">{{cite web |last=Wozniak |first=Robert H. |title=Classics in the History of Psychology -- Ebbinghaus (1885/1913) by R. H. Wozniak |website=Classics in the History of Psychology |publisher=York University |year=1999 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |url=https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Početkom 20. stoljeća [[Wolfgang Köhler]], [[Max Wertheimer]] i [[Kurt Koffka]] bili su među osnivačima škole [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]]. Ovaj pristup zasniva se na shvatanju da ljudi pojave doživljavaju kao organizovane cjeline. Za razliku od [[redukcionizam|redukcionističkog]] pristupa, koji [[Misao|misli]] i [[ponašanje]] nastoji svesti na manje sastavne elemente, predstavnici geštalt psihologije naglašavali su da je iskustvo kao cjelina od posebnog značaja te da cjelina predstavlja više od prostog zbira svojih dijelova.<ref name="Koffka_1935_Gestalt_Psychology">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |title=Principles of Gestalt Psychology |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=New York |year=1935 |page=176 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Danska|Danskoj]], [[Austrija|Austriji]], [[Engleska|Engleskoj]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] ubrzo su slijedili Wundtov primjer i počeli osnivati psihološke laboratorije.<ref name="Baker_2012" /> [[G. Stanley Hall]], Amerikanac koji je studirao kod Wundta, osnovao je psihološki laboratorij koji je stekao međunarodni utjecaj. Laboratorij je djelovao na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Univerzitetu "Johns Hopkins"]]. Hall je kasnije podučavao [[Yūjirō Motora|Yūjirōa Motoru]], koji je eksperimentalnu psihologiju, s naglaskom na psihofiziku, uveo na [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]].<ref name="Baker_2012" /> Wundtov asistent [[Hugo Münsterberg]] predavao je psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]], gdje je među njegovim studentima bio i [[Narendra Nath Sen Gupta]], koji je 1905. osnovao odsjek za psihologiju i psihološki laboratorij na [[Univerzitet u Kalkuti|Univerzitetu u Kalkuti]].<ref name="Paranjpe_India_2006" /> Wundtovi studenti [[Walter Dill Scott]], [[Lightner Witmer]] i [[James McKeen Cattell]] radili su na razvoju testova mentalnih sposobnosti. Cattell, koji je također studirao kod [[Eugenika|eugeničara]] [[Francis Galton|Francisa Galtona]], kasnije je osnovao [[Harcourt Assessment|Psychological Corporation]]. Witmer se usmjerio na psihološko testiranje djece, dok se Scott bavio odabirom zaposlenika.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi Wundtov student, Englez [[Edward Titchener]], osnovao je program psihologije na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] i razvio [[Strukturalizam (psihologija)|strukturalističku psihologiju]]. Osnovna ideja strukturalizma bila je analiza i klasifikacija različitih aspekata uma, prvenstveno metodom [[introspekcija|introspekcije]].<ref name="Baker_2012" /> [[William James]], [[John Dewey]] i [[Harvey Carr]] razvijali su [[Funkcionalna psihologija|funkcionalizam]], širi pristup psihologiji koji se oslanjao na Darwinovu ideju da svako ponašanje ima svoju svrhu i ulogu u prilagođavanju pojedinca okolini. James je 1890. objavio utjecajno djelo ''[[Principi psihologije]]'', u kojem je dodatno razradio neke ideje strukturalizma. U njemu je opisao [[Tok svijesti (psihologija)|tok svijesti]]. Jamesove ideje privukle su veliki broj američkih studenata novoj naučnoj disciplini.<ref name="James1983" /><ref name="Baker_2012" /><ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Dewey je povezao psihologiju s društvenim pitanjima, posebno zagovaranjem [[progresivno obrazovanje|progresivnog obrazovanja]], razvijanjem moralnih vrijednosti kod djece i uključivanjem imigranata u društvo.<ref name="Leahey_2001_Modern_Psychology" /> Drugi pravac eksperimentalne psihologije, snažnije povezan s fiziologijom, razvio se u Južnoj Americi pod vodstvom [[Horacio G. Piñero|Horacija G. Piñera]] na [[Univerzitet u Buenos Airesu|Univerzitetu u Buenos Airesu]].<ref name="Taiana_2006_Transatlantic_Migration">{{cite book |last=Taiana |first=Cecilia |chapter=Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |location=New York |year=2006 |pages=34–55 |isbn=978-0-8147-9944-4 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |chapter-url=https://www.uplopen.com/reader/chapters/pdf/10.18574/nyu/9780814739082.003.0006 |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> I u [[Rusija|Rusiji]] istraživači su sve veću pažnju posvećivali biološkoj osnovi psihologije. Taj pravac započeo je, između ostalog, esejom [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]] iz 1873. "Ko treba razvijati psihologiju i kako?". Sečenov je razvio ideju o [[refleks|moždanim refleksima]] i odlučno zastupao [[determinizam|determinističko]] shvatanje ljudskog ponašanja.<ref name="Baker_2012" /> Rusko-sovjetski [[Filologija|fiziolog]] [[Ivan Pavlov]] otkrio je na primjeru pasa proces učenja poznat kao [[klasično uslovljavanje]], a potom ga je proučavao i u kontekstu ljudskog ponašanja.<ref name="Windholz_1997_Pavlov">{{cite journal |last=Windholz |first=George |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |year=1997 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |url-access=subscription |access-date=11. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Konsolidacija i finansiranje === Jedno od prvih psiholoških društava bilo je ''La Société de Psychologie Physiologique'' u [[Francuska|Francuskoj]], koje je djelovalo od 1885. do 1893. Prvi sastanak Međunarodnog kongresa psihologije, pod pokroviteljstvom [[Međunarodna unija psiholoških nauka|Međunarodne unije psiholoških nauka]], održan je u [[Pariz]]u u augustu 1889, u vrijeme održavanja [[Svjetska izložba u Parizu 1889.|Svjetske izložbe]] kojom je obilježena stogodišnjica [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]]. [[William James]] bio je jedan od trojice Amerikanaca među 400 učesnika. [[Američko psihološko udruženje]] (APA) osnovano je ubrzo nakon toga, 1892. Međunarodni kongres nastavio se održavati u različitim evropskim gradovima, uz široko međunarodno učešće. Na Šestom kongresu, održanom u [[Ženeva|Ženevi]] 1909, izlaganja su održana na [[Ruski jezik|ruskom]], [[Kineski jezik|kineskom]] i [[Japanski jezik|japanskom jeziku]], kao i na [[Esperanto|esperantu]]. Nakon prekida uzrokovanog [[Prvi svjetski rat|Prvim svjetskim ratom]], Sedmi kongres održan je u [[Oxford]]u, uz znatno veće učešće britanskih i američkih psihologa, čije su zemlje izašle kao pobjednice iz rata. Godine 1929. kongres je održan na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]] u [[New Haven]]u u [[Connecticut]]u, uz učešće nekoliko stotina članova APA-e.<ref name="Baker_2012" /> [[Univerzitet u Tokiju|Carski univerzitet u Tokiju]] imao je važnu ulogu u širenju moderne psihologije u istočnoj [[Azija|Aziji]]. Nove ideje u psihologiji iz [[Japan]]a su se potom širile u [[Kina|Kinu]]. Američka psihologija stekla je veći društveni i institucionalni značaj nakon ulaska Sjedinjenih Američkih Država u [[Prvi svjetski rat]]. Stalni odbor kojim je rukovodio [[Robert Yerkes]] provodio je testove mentalnih sposobnosti, poznate kao "[[Army Alpha]]" i "[[Army Beta]]", na gotovo 1,8 miliona [[vojnik]]a.<ref name="Tomes_2010">{{cite book |last=Tomes |first=Nancy |chapter=The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900–1980s |editor-last=Wallace |editor-first=Edwin R. |editor2-last=Gach |editor2-first=John |title=History of Psychiatry and Medical Psychology: With an Epilogue on Psychiatry and the Mind-Body Relation |publisher=Springer Science & Business Media |location=New York |year=2010 |pages=505–528 |isbn=978-0-387-34708-0 |doi=10.1007/978-0-387-34708-0_16 |url=https://books.google.ba/books?id=64Y6wtqzs7IC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga, [[porodica Rockefeller]] je, posredstvom [[Vijeće za istraživanje društvenih nauka|Vijeća za istraživanje društvenih nauka]], počela finansirati istraživanja ponašanja.<ref name="Samelson_1985_Kingdom_Behavior">{{cite journal |last=Samelson |first=Franz |title=Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and Organizational Policies in the Twenties |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=21 |issue=1 |pages=33–47 |year=1985 |doi=10.1002/1520-6696(198501)21:1<33::AID-JHBS2300210105>3.0.CO;2-4 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jhbs.21773 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pols_1999_World_as_Laboratory">{{cite book |last=Pols |first=Hans |chapter=The World as Laboratory: Strategies of Field Research Developed by Mental Hygiene Psychologists in Toronto, 1920–1940 |editor-last=Richardson |editor-first=Theresa R. |editor2-last=Fisher |editor2-first=Donald |title=Development of the Social Sciences in the United States and Canada: The Role of Philanthropy |series=Social and Policy Issues in Education / The David C. Anchin Series |publisher=Bloomsbury Academic |year=1999 |pages=115–142 |isbn=978-1-56750-406-4 |url=https://books.google.com/books?id=f_X1AAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Dobrotvorne organizacije povezane s porodicom Rockefeller finansirale su Nacionalni komitet za mentalnu higijenu, koji je širio koncept [[Mentalni poremećaj|mentalnih bolesti]] i zalagao se za primjenu psiholoških spoznaja u odgoju djece.<ref name="Tomes_2010" /> Putem Biroa za socijalnu higijenu, a kasnije i finansiranjem istraživanja [[Alfred Kinsey|Alfreda Kinseyja]], Rockefellerove fondacije pomogle su uspostavljanju istraživanja seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="Bullough_1985_Rockefellers">{{cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |title=The Rockefellers and sex research |journal=The Journal of Sex Research |volume=21 |issue=2 |pages=113–125 |year=1985 |doi=10.1080/00224498509551253 |url=https://doi.org/10.1080/00224498509551253 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Njihov značaj je teško precijeniti. Zapravo, u periodu između 1914. i 1954, Rockefellerovi su bili gotovo jedini izvor podrške istraživanjima seksualnosti u Sjedinjenim Američkim Državama. Odluke koje su donosili njihovi naučni savjetnici o prirodi istraživanja koja treba podržati i načinu na koji se ona provode, kao i o temama koje ispunjavaju uslove za finansijsku podršku, oblikovale su cjelokupno polje istraživanja seksualnosti i na mnogo načina ga nastavljaju podržavati i danas.}}</ref> [[Eugenika u Sjedinjenim Američkim Državama|Eugenički pokret]] izvršio je značajan utjecaj na razvoj američke psihologije, pri čemu su veliku ulogu imale institucije poput [[Ured za evidenciju eugenike|Ureda za evidenciju eugenike]] (koji je finansirala Carnegiejeva fondacija) i [[Fond "Pioneer"|Fonda "Pioneer"]], koji je osnovao [[Wickliffe Draper]]. Tokom 1910-ih i 1920-ih [[eugenika]] je postala uobičajena tema na nastavi psihologije. Psihološki studiji često su služili kao sredstvo širenja eugeničke propagande, a eugeničke teme uključivane su u nastavu na vodećim američkim univerzitetima.<ref name="Guthrie_1976_Even_Rat_White">{{cite book |last=Guthrie |first=Robert V. |title=Even the Rat was White: A Historical View of Psychology |chapter=Psychology and Race |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-06-042561-6 |url=https://books.google.ba/books/about/Even_the_Rat_was_White.html?id=iEruAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Kursevi psihologije često su služili kao sredstva za propagandu eugenike. Jedan diplomac programa obuke Ureda za evidenciju eugenike napisao je: 'Nadam se da ću služiti cilju infiltriranjem eugenike u umove nastavnika. Možda će vas zanimati da svaki student koji ovdje sluša psihologiju razrađuje svoju porodičnu historiju i pravi svoje porodično stablo.' Harvard, Columbia, Brown, Cornell, Wisconsin i Northwestern bili su među vodećim akademskim institucijama na kojima se predavala eugenika u okviru kurseva psihologije.}}</ref> Za razliku od Sjedinjenih Američkih Država, psihologija je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nailazila na otpor naučnih i medicinskih institucija. Do 1939. na univerzitetima u [[Engleska|Engleskoj]] postojalo je samo šest katedri za psihologiju.<ref name="Michell_1999">{{cite book |last=Michell |first=Joel |title=Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept |series=Ideas in Context |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |page=143 |isbn=978-0-521-62120-5 |doi=10.1017/CBO9780511490040 |url=https://books.google.ba/books?id=oNIcvjpDQeQC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Hladni rat|Hladnog rata]], američke vojne i obavještajne agencije – uključujući [[Ured za strateške službe]] (OSS) i njegovog nasljednika, [[Centralna obavještajna agencija|Centralnu obavještajnu agenciju]] (CIA) – postale su među vodećim finansijerima psiholoških istraživanja. Psiholog s [[Univerzitet u Michiganu|Univerziteta u Michiganu]] [[Dorwin Cartwright]] izvijestio je da su univerzitetski istraživači 1939–1941. započeli opsežna istraživanja [[propaganda|propagande]]. Primijetio je da je "u posljednjim mjesecima rata socijalni psiholog postao prvenstveno odgovoran za određivanje sedmične propagandne politike Vlade Sjedinjenih Američkih Država". Cartwright je također naveo da su psiholozi imali značajnu ulogu u upravljanju domaćom privredom.<ref name="Cartwright_1948_Social_Psychology_WWII">{{cite journal |last=Cartwright |first=Dorwin |title=Social Psychology in the United States During the Second World War |journal=Human Relations |volume=1 |issue=3 |pages=333–352 |year=1948 |doi=10.1177/001872674800100305 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001872674800100305 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Američka vojska uvela je novi [[Opći vojni test klasifikacije|opći klasifikacijski test]] za procjenu sposobnosti miliona vojnika. Također je provodila opsežna psihološka istraživanja [[Samuel A. Stouffer|morala i mentalnog zdravlja vojnika]].<ref name="Schonfeld_2016_Occupational_Health">{{cite book |last=Schonfeld |first=Irvin Sam |last2=Chang |first2=Chu-Hsiang |title=Occupational Health Psychology: Work, Stress, and Health |publisher=Springer Publishing Company |location=New York |year=2016 |isbn=978-0-8261-9967-6 |doi=10.1891/9780826199683 |url=https://connect.springerpub.com/content/book/978-0-8261-9968-3 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1950-ih [[Fondacija "Rockefeller"]] i [[Fondacija "Ford"]] sarađivale su s [[Centralna obavještajna agencija|Centralnom obavještajnom agencijom]] na finansiranju istraživanja [[psihološko ratovanje|psihološkog ratovanja]].<ref name="Lutz_1997_Epistemology_Bunker">{{cite book |last=Lutz |first=Catherine |chapter=Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War |editor-last=Pfister |editor-first=Joel |editor2-last=Schnog |editor2-first=Nancy |title=Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |pages=245–267 |isbn=978-0-300-06809-2 |chapter-url=https://books.google.ba/books?id=hwVWpV6jBzoC |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1965. javna kontroverza skrenula je pažnju na vojni [[Projekt "Camelot"]], koji je u javnosti često nazivan "Manhattanskim projektom društvenih nauka" zbog svog ogromnog budžeta i obima. Projekt je uključivao psihologe i [[Antropologija|antropologe]] u analizu planova i politika stranih država u strateške svrhe.<ref name="Cina_1981">{{cite thesis |last=Cina |first=Carol |title=Social Science for Whom?: A Structural History of Social Psychology |degree=Ph.D. dissertation |publisher=State University of New York at Stony Brook |location=Stony Brook, NY |year=1981 |id=OCLC 10263081 |url=https://search.worldcat.org/title/Social-science-for-whom-:-a-structural-history-of-social-psychology/oclc/10263081 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je, da je realiziran u planiranom obimu, bio zamišljen kao jedan od najvećih i najskuplje finansiranih projekata bihevioralnih istraživanja u historiji Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="Herman_1993_Psychology_Politics">{{cite thesis |last=Herman |first=Ellen |title=Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States, 1940-1970 |degree=Ph.D. dissertation |publisher=Brandeis University |location=Waltham, MA |year=1993 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology_as_Politics.html?id=NzWtZwEACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Da je ostvaren, projekat CAMELOT bio bi najveći, i zasigurno najizdašnije finansirani, istraživački projekat u oblasti nauka o ponašanju u historiji SAD-a. Sa ugovorom od 4 do 6 miliona dolara tokom trogodišnjeg perioda, smatran je, i često nazivan, pravim projektom Manhattan za nauke o ponašanju, bar od strane mnogih intelektualaca čije su usluge bile veoma tražene.}}</ref> U Njemačkoj je nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] psihologija stekla institucionalni utjecaj kroz vojni sektor, koji se u [[Nacistička Njemačka|nacističkom periodu]] znatno proširio zajedno s ostatkom oružanih snaga. Pod vodstvom [[Matthias Göring|Matthiasa Göringa]], rođaka [[Hermann Göring|Hermanna Göringa]], [[Berlinski psihoanalitički institut]] reorganizovan je i preimenovan u Göringov institut. [[Psihoanaliza|Psihoanalitičari]] koji su zastupali [[Sigmund Freud|Freudov]] pristup bili su protjerivani i progonjeni u okviru antijevrejske politike vladajuće partije ([[Nacistička stranka|NSDAP]]), dok su se svi preostali psiholozi morali javno distancirati od radova [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], osnivača psihoanalize, i [[Alfred Adler|Alfreda Adlera]], osnivača individualne psihologije.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Göringov institut bio je dobro finansiran tokom cijelog rata i imao je zadatak da razvije "novu njemačku psihoterapiju". Ideja je bila da se psihoterapija ne bavi samo liječenjem simptoma, već aktivnim preodgojem i usmjeravanjem pojedinca prema ciljevima "narodne zajednice". Primarni cilj bio je vraćanje radne i vojne sposobnosti njemačkih građana kako bi služili ratnim ciljevima [[Nacistička Njemačka|nacističke države]].<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> [[Harald Schultz-Hencke]] povezao je psihologiju s nacističkim shvatanjima biologije i rasnog porijekla te kritikovao psihoanalizu kao proučavanje slabih i "degenerisanih" osoba.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy">{{cite book |last=Cocks |first=Geoffrey |title=Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-19-503461-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_in_the_Third_Reich.html?id=RfzaAAAAMAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en |quote=Za Schultz-Henckea u ovom eseju iz 1934, životne ciljeve određivala je ideologija, a ne nauka. U slučaju psihoterapije, zdravlje je definisao u terminima krvi, jake volje, osposobljenosti, discipline (Zucht und Ordnung), zajednice, herojskog držanja i fizičke spreme. Schultz-Hencke je takođe iskoristio priliku 1934. da kritikuje psihoanalizu zbog pružanja nesretne tendencije ka oslobađanju kriminalaca od krivice.}}</ref> [[Johannes Heinrich Schultz]], njemački psiholog poznat po razvoju tehnike [[autogeni trening|autogenog treninga]], otvoreno je zagovarao [[prisilna sterilizacija|sterilizaciju]] i [[eutanazija|eutanaziju]] osoba koje su smatrane genetski nepoželjnima te je razvio postupke kojima je trebalo olakšati provođenje tih mjera.<ref name="Brunner_2008_Schultz_National_Socialism">{{cite journal |last=Brunner |first=Jürgen |last2=Schrempf |first2=Matthias |last3=Steger |first3=Florian |title=Johannes Heinrich Schultz and National Socialism |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=45 |issue=4 |pages=257–262 |year=2008 |url=https://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] osnovane su nove institucije, iako su pojedini psiholozi, zbog povezanosti s nacističkim režimom, izgubili profesionalni ugled. [[Alexander Mitscherlich (psiholog)|Alexander Mitscherlich]] osnovao je utjecajni časopis za primijenjenu psihoanalizu ''Psyche''. Uz finansijsku podršku [[Fondacija "Rockefeller"]], Mitscherlich je na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] osnovao prvi odjel za kliničku psihosomatsku medicinu. Od 1970. psihologija je postala obavezni dio studija medicine.<ref name="Cocks_1985_Psychotherapy_Third_Reich" /> Nakon [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]], [[Boljševizam|boljševici]] su psihologiju promovisali kao sredstvo oblikovanja "novog čovjeka" [[Socijalizam|socijalizma]]. Zbog toga su univerzitetski odsjeci za psihologiju obrazovali veliki broj studenata. Nakon završetka studija, za njih su bila dostupna radna mjesta u školama, preduzećima, kulturnim ustanovama i vojsci. Sovjetska država posebno je podržavala [[Pedologija (dijete)|pedologiju]] i proučavanje dječijeg razvoja. [[Lev Vigotski]] postao je jedan od najznačajnijih istraživača u oblasti razvoja djece.<ref name="Baker_2012" /> Boljševici su također promovisali [[slobodna ljubav|slobodnu ljubav]] i prihvatili [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] kao sredstvo suprotstavljanja seksualnoj represiji.<ref name="Kozulin_2008">{{cite book |last=Kozulin |first=Alex |title=Psychology in Utopia: Toward a Social History of Soviet Psychology |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |year=2008 |isbn=978-0-262-51217-6 |url=https://books.google.am/books/about/Psychology_in_Utopia.html?id=Efo-PgAACAAJ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Proctor_2014_Reason_Displaces_Love">{{cite news |last=Proctor |first=Hannah |title=Reason Displaces All Love |newspaper=The New Inquiry |date=2014 |url=https://thenewinquiry.com/reason-displaces-all-love/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Iako su [[Pedologija (dijete)|pedologija]] i testiranje inteligencije izgubili podršku vlasti 1936, psihologija je zadržala povlašten položaj kao sredstvo [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]].<ref name="Baker_2012" /> [[Velika čistka|Staljinove čistke]] teško su pogodile psihologe i stvorile atmosferu straha u toj profesiji, kao i u ostatku sovjetskog društva.<ref name="Kozulin_2008" /> Među žrtvama čistki bili su i istaknuti [[marksizam|marksistički]] filozofi povezani s psihologijom, uključujući Jurija Frankfurta, Nikolaja Kareva i Ivana Luppola, koji su pogubljeni u zatvorskim logorima. Istu sudbinu doživjeli su [[Aleksej Gastev]] i Isaak Šipilrajn. Psiholozi koji su preživjeli čistke djelovali su u atmosferi stalne sumnje i straha. Pojedinci koji su prethodno bili priznati stručnjaci mogli su preko noći biti proglašeni [[izdaja|izdajnicima]] i "neprijateljima naroda", dok su njihova imena potom uklanjana iz javnih zapisa i biblioteka. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u okviru ideoloških čišćenja, teorijski pravci jevrejskih psihologa – među kojima su [[Lev Vigotski]], [[Alexander Luria]] i Aron Zalkind – našli su se pod oštrom osudom režima. Istovremeno, učenje [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] postumno je uzdignuto u jedinu zvaničnu doktrinu, dok je sam [[Josif Staljin]] slavljen kao vrhovni autoritet i usmjerivač sovjetske nauke.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Sovjetski Savez|Sovjetski]] akademski život doživio je određeni stepen liberalizacije tokom [[Hruščovljevo otopljenje|Hruščovljevog otopljenja]]. Teme poput [[kibernetika|kibernetike]], [[lingvistika|lingvistike]] i [[genetika|genetike]] ponovo su postale prihvatljive u naučnim istraživanjima. Razvila se nova oblast [[inženjerska psihologija|inženjerske psihologije]], koja se bavila proučavanjem psiholoških aspekata složenih poslova, poput upravljanja avionom ili rada [[kosmonaut]]a. Interdisciplinarna istraživanja postala su sve zastupljenija, a naučnici poput [[Georgij Ščedrovicki|Georgija Ščedrovickog]] razvijali su sistemske pristupe ljudskom ponašanju.<ref name="Kozulin_2008" /> [[Kina|Kineska]] psihologija 20. stoljeća u početku se razvijala po uzoru na američku psihologiju. Prevođena su djela američkih autora, među kojima je bio i [[William James]], osnivani su univerzitetski odsjeci i časopisi posvećeni psihologiji, a formirana su i stručna udruženja, među kojima su bili Kinesko udruženje za psihološko testiranje (1930) i [[Kinesko psihološko društvo]] (1937). Kineski psiholozi bili su poticani da se usmjere na obrazovanje i učenje jezika. Ideja da obrazovanje može omogućiti modernizaciju snažno je utjecala na razvoj kineske psihologije. [[John Dewey]], koji je od 1919. do 1921. držao predavanja kineskoj publici, imao je značajan utjecaj na psihologiju u Kini. Rektor [[Cai Yuanpei|Cai Yuanpei]] predstavio ga je na [[Pekinški univerzitet|Pekinškom univerzitetu]] kao mislioca većeg od [[Konfucije|Konfucija]]. [[Zing-Yang Kuo|Kuo Zing-Yang]], koji je doktorirao na [[Univerzitet Kalifornije|Univerzitetu Kalifornija u Berkeleyju]], postao je rektor [[Univerzitet Zhejiang|Univerziteta Zhejiang]] i popularizovao [[biheviorizam]].<ref name="Chin_1969">{{cite book |last=Chin |first=Robert |last2=Chin |first2=Ai-Li S. |title=Psychological Research in Communist China: 1949–1966 |publisher=The MIT Press |location=Cambridge, MA |year=1969 |isbn=978-0-262-03032-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262030328/psychological-research-in-communist-china/ |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je [[Komunistička partija Kine]] preuzela vlast, [[Sovjetski Savez]] pod [[staljinizam|staljinističkom]] vlašću postao je glavni uzor, dok je [[marksizam-lenjinizam]] postao vodeća društvena doktrina, a Pavlovljevo [[klasično uslovljavanje]] prihvaćeno kao sredstvo promjene ponašanja. KPod utjecajem maocizma, kineski psiholozi su nadogradili Lenjinovu teoriju odraza konceptom "aktivne svijesti", prema kojem pojedinac radom i ideološkom borbom može aktivno mijenjati svoju stvarnost. Razvili su i poseban koncept "spoznaje" kao usklađenosti lične percepcije sa zvaničnom partijskom linijom. Svako neslaganje s doktrinom Komunističke partije smatralo se "neispravnom spoznajom", odnosno ideološkom i psihološkom greškom koju je trebalo ispraviti političkim preodgojem.<ref name="Chin_1969" /> Obrazovanje iz psihologije centralizovano je pod [[Kineska akademija nauka|Kineskom akademijom nauka]], pod nadzorom [[Državno vijeće Narodne Republike Kine|Državnog vijeća Narodne Republike Kine]]. Akademija je 1951. osnovala Ured za istraživanje psihologije, koji je 1956. prerastao u Institut za psihologiju. Budući da se većina vodećih kineskih psihologa školovala u Sjedinjenim Američkim Državama, glavna briga akademije bila je njihova ideološka preorijentacija i obrazovanje u skladu sa sovjetskom doktrinom. Dječija psihologija i pedagogija, usmjerene na obrazovanje koje bi doprinosilo nacionalnom jedinstvu, ostale su među glavnim ciljevima ove discipline.<ref name="Chin_1969" /> === Žene u psihologiji === {{Glavni|Spisak psihologinja|Psihologija žena}} ==== 1900–1949 ==== Žene su početkom 20. stoljeća počele davati značajan doprinos razvoju psihologije. Godine 1923. [[Anna Freud]],<ref name="Noor_McLeod_2026">{{cite web |last1=Noor |first1=Iqra |title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |website=Simply Psychology |editor-last=McLeod |editor-first=Saul |date=2026 |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> kćerka [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], nadogradila je rad svog oca primjenom različitih [[Odbrambeni mehanizam|odbrambenih mehanizama]], poput [[Poricanje (Freud)|poricanja]] i [[Potiskivanje|potiskivanja]], u [[psihoanaliza|psihoanalitičkom]] radu s djecom. Smatrala je da se, nakon što dijete dostigne [[Latentna faza|latentnu fazu]], dječija analiza može primjenjivati kao oblik [[Psihoterapija|terapije]]. Naglašavala je važnost djetetovog okruženja, podrške njegovom razvoju i prevencije [[neuroza|neuroze]]. Smatrala je da dijete treba posmatrati kao pojedinca s vlastitim pravima te da svaku terapijsku seansu treba prilagoditi njegovim specifičnim potrebama. Poticala je djecu na crtanje, slobodno kretanje i izražavanje na različite načine. Takav pristup doprinosio je izgradnji snažnog terapijskog odnosa s djecom i omogućavao psiholozima da posmatraju njihovo uobičajeno ponašanje. Nastavila je istraživati posljedice razdvajanja djece od porodice, položaj djece iz socioekonomski nepovoljnog okruženja i različite faze dječijeg razvoja, od [[Novorođenče|dojenačke]] do [[Adolescencija|adolescentske]] dobi.<ref name="Erikson_1993_ChildhoodAndSociety">{{cite book |last1=Erikson |first1=Erik H. |title=Childhood and Society |publisher=W. W. Norton & Company |date=1993 |isbn=978-0393310689 |url=https://books.google.ba/books/about/Childhood_and_Society.html?id=5JrjqzBMHa8C |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Teorija [[funkcionalna periodičnost|funkcionalne periodičnosti]], prema kojoj su žene tokom [[menstruacija|menstruacije]] navodno bile psihički i fizički oslabljene, imala je posljedice i po [[prava žena]], jer su poslodavci bili manje skloni zapošljavati žene zbog uvjerenja da tokom jedne sedmice svakog mjeseca ne bi bile sposobne za rad. [[Leta Stetter Hollingworth]] nastojala je osporiti tu hipotezu, kao i tvrdnju [[Edward Thorndike|Edwarda L. Thorndikea]] da žene imaju slabije psihološke i fizičke osobine od muškaraca i da su u tom pogledu manje sposobne. Hollingworth je nastojala pokazati da uočene razlike nisu posljedica navodne genetske nadmoći muškaraca, nego društvenih i kulturnih utjecaja. U svojim istraživanjima obuhvatila je i pitanje navodne smanjene sposobnosti žena tokom menstruacije. Tokom tri mjeseca bilježila je rezultate žena i muškaraca na zadacima koji su uključivali kognitivne, perceptivne i motoričke sposobnosti. Nije pronašla dokaze o smanjenju radne sposobnosti žena povezane s [[menstrualni ciklus|menstrualnim ciklusom]].<ref name="Hollingworth_1914_FunctionalPeriodicity">{{cite book |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Functional Periodicity: An Experimental Study of the Mental and Motor Abilities of Women During Menstruation |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1914 |series=Contributions to Education, No. 69 |editor-last=Green |editor-first=Christopher D. |website=Classics in the History of Psychology |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Hollingworth je također osporavala pretpostavku da je [[inteligencija]] nasljedna u mjeri koja bi žene činila intelektualno inferiornim u odnosu na muškarce. Smatrala je da žene ne zauzimaju položaje društvene moći prvenstveno zbog [[društvena norma|društvenih normi]] i društvenih uloga koje su im dodijeljene. U radu ''Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique'' tvrdila je da je jedan od glavnih problema s kojima se žene suočavaju društveni poredak zasnovan na pretpostavci da imaju manje interesa i sposobnosti od muškaraca.<ref name="Hollingworth_1914_VariabilitySexDifferences">{{cite journal |last1=Hollingworth |first1=Leta Stetter |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510–530 |date=1914 |doi=10.1086/212287 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531120000/https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/sexdiffs.htm |archive-date=31. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi dodatno ispitala ovu tvrdnju, provela je eksperiment s dojenčadi koja još nije bila izložena društvenim normama, uključujući uvjerenje da odrasli muškarci imaju više prilika od žena. Nije pronašla razlike među dojenčadi, osim u pogledu tjelesne veličine. Na osnovu rezultata koji su bili suprotni prvobitnoj hipotezi, Hollingworth je zaključila da ne postoje razlike u fiziološkim i psihološkim osobinama muškaraca i žena koje bi opravdale tvrdnju o općoj inferiornosti žena, niti da menstruacija sama po sebi dovodi do smanjene sposobnosti žena.<ref name="Weinberger_Daino_2021">{{cite web |last1=Weinberger |first1=Jessica |title=The Incredible Influence of Women in Psychology |website=Talkspace |editor-last=Daino |editor-first=Jill E. |date=2021 |url=https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331120000/https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |archive-date=31. 3. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> U prvoj polovini 20. stoljeća pojavile su se nove teorije i istraživački pristupi koji su označili važnu prekretnicu u priznavanju doprinosa žena psihologiji. Pored doprinosa [[Leta Stetter Hollingworth|Lete Stetter Hollingworth]] i [[Anna Freud|Anne Freud]], [[Mary Whiton Calkins]] razvila je tehniku parova asocijacija za proučavanje [[pamćenje|pamćenja]] i razvila koncept [[self psihologija|self psihologije]].<ref name="APA_Calkins_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mary Whiton Calkins: 1905 APA President |website=American Psychological Association |date=2011 |url=https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Karen Horney]] razvila je koncept "[[zavist prema materici|zavisti prema materici]]" i teoriju neurotičnih potreba.<ref name="Cherry_Lacy_2026">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Contributions of Karen Horney to Psychology |website=Verywell Mind |editor-last=Lacy |editor-first=James |date=2026 |url=https://www.verywellmind.com/karen-horney-biography-2795539 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Psihoanalitičarka [[Melanie Klein]] dala je značajan doprinos [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]] svojim istraživanjima [[terapija igrom|terapije igrom]].<ref name="Cherry_Swaim_2025">{{cite web |last1=Cherry |first1=Kendra |title=Psychologist Melanie Klein: Creator of the Play Therapy Technique |website=Verywell Mind |editor-last=Swaim |editor-first=Emily |date=2025 |url=https://www.verywellmind.com/melanie-klein-biography-2795547 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovi značajni doprinosi ostvareni su u uslovima [[seksizam|seksizma]], [[diskriminacija|diskriminacije]] i nedovoljnog priznavanja njihovog rada. ==== 1950–1999 ==== Žene su i u drugoj polovini 20. stoljeća nastavile provoditi istraživanja koja su značajno utjecala na razvoj psihologije. [[Mary Ainsworth]] posvetila je velik dio svog rada [[teorija privrženosti|teoriji privrženosti]]. Nadovezujući se na rad psihologa [[John Bowlby|Johna Bowlbyja]], Ainsworth je godinama provodila [[terensko istraživanje|terenska istraživanja]] kako bi proučila razvoj odnosa između majke i djeteta. U okviru tih istraživanja razvila je [[Nepoznata situacija|postupak nepoznate situacije]], laboratorijski postupak za proučavanje obrazaca privrženosti koji se zasnivao na ponovljenom odvajanju djeteta od majke i njihovom ponovnom spajanju u različitim okolnostima. Ova istraživanja omogućila su joj da empirijski utvrdi različite obrasce [[teorija privrženosti|privrženosti]], što je predstavljalo jedan od značajnih doprinosa [[razvojna psihologija|razvojnoj psihologiji]].<ref name="HighBeam_Ainsworth_2015">{{cite web |author=HighBeam Research |title=Ainsworth, Mary D. Salter |website=HighBeam Research |date=2015 |url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323101023/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |archive-date=23. 3. 2015 |url-status=dead |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ravo_1999">{{cite news |last1=Ravo |first1=Nick |title=Mary Ainsworth, 85, Theorist On Mother-Infant Attachment |newspaper=The New York Times |date=1999 |url=https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog svog rada Ainsworth je postala jedna od najcitiranijih psihologinja u historiji.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Mamie Phipps Clark]] također je bila jedna od psihologinja čiji je rad značajno utjecao na razvoj ove discipline. Bila je, zajedno sa svojim suprugom [[Kenneth i Mamie Clark|Kennethom Clarkom]], među prvim Afroamerikancima koji su stekli doktorat iz psihologije na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]]. U svom magistarskom radu ''The Development of Consciousness in Negro Pre-School Children'' tvrdila je da [[samopoštovanje]] crne djece trpi negativne posljedice [[rasna diskriminacija|rasne diskriminacije]]. Ona i njen suprug tokom 1940-ih provodili su istraživanja koja su uključivala tzv. [[Kenneth i Mamie Clark|testove s lutkama]]. U tim testovima od djece se tražilo da biraju između identičnih lutaka koje su se razlikovale samo po boji kože. Većina djece birala je bijele lutke i pripisivala im pozitivne osobine. Ponovljena istraživanja ukazivala su na negativne posljedice rasne diskriminacije i [[Rasna segregacija|rasne segregacije]] na [[slika o sebi|sliku o sebi]] i razvoj crne djece. Godine 1954. ova istraživanja bila su među dokazima koji su predstavljeni u predmetu ''[[Brown protiv Odbora za obrazovanje]]'', historijskoj odluci [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda Sjedinjenih Američkih Država]] kojom je proglašena neustavnom rasna segregacija u javnim školama. Clark je nastavila imati značajnu ulogu u psihologiji, a njen kasniji rad uglavnom je bio usmjeren na djecu i mlade iz manjinskih zajednica.<ref name="APA_Clark_Bio">{{cite web |author=American Psychological Association |title=Mamie Phipps Clark, PhD, and Kenneth Clark, PhD |website=American Psychological Association |date=2012 |url=https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601120000/https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |archive-date=1. 6. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kako se psihologija razvijala u drugoj polovini 20. stoljeća, žene u ovoj oblasti sve su se više zalagale za veće uvažavanje svojih stavova i perspektiva. [[Drugi val feminizma]] utjecao je i na psihologiju. Među istaknutim feminističkim kritičarkama psihologije bila je [[Naomi Weisstein]], psihologinja i istraživačica u oblasti [[neuronauka|neuronauke]], koja je najpoznatija po radu ''Kinder, Küche, Kirche as Scientific Law: Psychology Constructs the Female''. U tom radu kritikovala je tadašnju psihološku praksu i teoriju zbog usmjerenosti na muškarce i pretjeranog oslanjanja na biološka objašnjenja rodnih razlika, pri čemu su zanemarivani društveni faktori.<ref name="Weisstein_1993_PsychologyConstructsFemale">{{cite journal |last1=Weisstein |first1=Naomi |title=Psychology Constructs the Female; or the Fantasy Life of the Male Psychologist (with Some Attention to the Fantasies of his Friends, the Male Biologist and the Male Anthropologist) |journal=Feminism & Psychology |volume=3 |issue=2 |pages=194–210 |date=1993 |doi=10.1177/0959353593032005 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njen rad otvorio je prostor za daljnja istraživanja u [[socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]], posebno u oblasti [[Društvena konstrukcija roda|društvene konstrukcije roda]].<ref name="Ball_Rutherford_2016_WeissteinObituary">{{cite journal |last1=Ball |first1=Laura C. |last2=Rutherford |first2=Alexandra |title=Naomi Weisstein (1939–2015) |journal=American Psychologist |volume=71 |issue=1 |pages=77 |date=2016 |doi=10.1037/a0039886 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039886 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druge psihologinje također su se zalagale za unapređenje položaja žena u psihologiji, uključujući osnivanje [[Udruženje žena u psihologiji|Udruženja žena u psihologiji]], koje je upućivalo kritike na račun tadašnjeg tretmana žena unutar same struke i naučne zajednice. [[E. Kitch Childs]], [[Phyllis Chesler]] i [[Dorothy Riddle]] bile su među osnivačicama organizacije 1969.<ref name="ChicagoTribune_ChildsObituary_1993">{{cite news |author=Chicago Tribune |title=E. Kitch Childs |newspaper=Chicago Tribune |date=1993 |url=https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reinhold_1970_WomenCriticizePsychology">{{cite news |last1=Reinhold |first1=Robert |title=WOMEN CRITICIZE PSYCHOLOGY UNIT |newspaper=The New York Times |date=1970 |url=https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druga polovina 20. stoljeća donijela je i veću raznolikost u psihologiji, a žene iz rasnih i etničkih manjinskih zajednica ostvarile su značajne pomake. Godine 1962. [[Martha E. Bernal|Martha Bernal]] postala je prva Latinoamerikanka koja je stekla doktorat iz psihologije. Godine 1969. [[Marigold Linton]], prva domorodačka Amerikanka koja je stekla doktorat iz psihologije, osnovala je [[Nacionalno udruženje za obrazovanje Indijanaca]]. Bila je i među osnivačicama organizacije [[Društvo za napredak Čikana i američkih starosjedilaca u nauci]]. Godine 1971. [[Carolyn Attneave]] osnovala je Mrežu domorodačkih američkih psihologa (''Network of Indian Psychologists''). [[Harriet McAdoo]] imenovana je 1979. u ''White House Conference on Families''.<ref name="Maryville_WomenInPsychology_2021">{{cite web |author=Maryville University |title=History of Women in Psychology: Notable Figures in the Field |website=Maryville University Online |date=2021 |url=https://online.maryville.edu/online-bachelors-degrees/psychology/resources/women-in-psychology/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> ==== 21. stoljeće ==== U 21. stoljeću žene su stekle istaknutiji položaj u psihologiji i dale značajan doprinos različitim područjima ove discipline. Mnoge su preuzele rukovodeće funkcije, vodile utjecajne istraživačke laboratorije i učestvovale u obrazovanju i usmjeravanju novih generacija psihologa. Ipak, rodne nejednakosti i dalje postoje, posebno u pogledu visine primanja i zastupljenosti žena na višim akademskim položajima.<ref name="Gruber_2020">{{cite journal |last1=Gruber |first1=June |last2=Mendle |first2=Jane |last3=Lindquist |first3=Kristen A. |last4=Schmader |first4=Toni |last5=Clark |first5=Lee Anna |title=The Future of Women in Psychological Science |journal=Perspective on Psychological Science |volume=16 |issue=3 |pages=483–516 |date=2020 |doi=10.1177/1745691620952789 |pmid=32901575 |doi-access=free|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620952789 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Broj žena koje se obrazuju i stručno usavršavaju u oblasti psiholoških nauka dostigao je rekordne vrijednosti. U Sjedinjenim Američkim Državama procjenjuje se da žene čine oko 78% studenata psihologije na dodiplomskom nivou i 71% studenata na postdiplomskom nivou.<ref name="Gruber_2020" /> == Organizacije u psihologiji == === Institucije === {{Također pogledajte|Spisak psiholoških organizacija}} Godine 1920. [[Édouard Claparède]] i [[Pierre Bovet]] osnovali su novu organizaciju za primijenjenu psihologiju pod nazivom Međunarodni kongres psihotehnike primijenjene na profesionalnu orijentaciju. Organizacija je kasnije preimenovana u Međunarodni kongres psihotehnike, a potom u [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju]] (IAAP).<ref name="Baker_2012" /> IAAP se smatra najstarijom međunarodnom psihološkom organizacijom.<ref name="Pickren_Fowler_2003">{{cite book|last1=Pickren |first1=Wade E. |last2=Fowler |first2=Raymond D. |editor1-last=Freedheim |editor1-first=D. K. |editor2-last=Weiner |editor2-first=I. B. |chapter=Professional Organizations |title=Handbook of Psychology: History of Psychology |volume=1 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2003 |doi=10.1002/0471264385.wei0126 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471264385.wei0126 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Danas najmanje 65 međunarodnih organizacija djeluje u različitim specijalizovanim područjima psihologije.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> Kao odgovor na prevlast muškaraca u ovoj oblasti, psihologinje u Sjedinjenim Američkim Državama osnovale su 1941. Nacionalno vijeće psihologinja. Organizacija je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] preimenovana u Međunarodno vijeće psihologinja, a 1959. u ''Međunarodno vijeće psihologa''. Pojavilo se i nekoliko organizacija, među kojima su [[Udruženje crnih psihologa]] i Udruženje azijsko-američkih psihologa, koje su nastojale povećati zastupljenost rasnih i etničkih grupa koje nisu evropskog porijekla u psihološkoj profesiji.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Međunarodni savez psiholoških nauka]] (IUPsyS) predstavlja svjetsku federaciju nacionalnih psiholoških društava. IUPsyS je osnovan 1951. pod pokroviteljstvom [[UNESCO|Organizacije Ujedinjenih naroda za obrazovanje, nauku i kulturu (UNESCO)]].<ref name="Baker_2012" /><ref name="Staeuble_2006">{{cite book |last1=Staeuble |first1=Irmingard |editor1-last=Brock |editor1-first=Adrian C. |chapter=Psychology in the Eurocentric order of the social sciences: Colonial constitution, cultural imperialist expansion, postcolonial critique |title=Internationalizing the History of Psychology |publisher=New York University Press |pages=183–207 |date=2006 |isbn=9780814739082 |doi=10.18574/nyu/9780814739082.001.0001 |url=https://opensquare.nyupress.org/books/9780814739082/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od tada su se odsjeci za psihologiju proširili širom svijeta, uglavnom prema euroameričkom modelu.<ref name="Paranjpe_India_2006" /><ref name="Staeuble_2006" /> Od 1966. Unija izdaje časopis ''International Journal of Psychology''.<ref name="Baker_2012" /> IAAP i IUPsyS postigli su 1976. dogovor prema kojem će svaka organizacija održavati kongres svake četiri godine, naizmjenično u različitim terminima.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> IUPsyS priznaje 66 nacionalnih psiholoških društava, dok postoji najmanje još 15 takvih organizacija.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Američko psihološko udruženje]] (APA) najstarija je i najveća psihološka organizacija u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> Broj njenih članova povećao se s 5.000 1945. na 100.000 u savremenom periodu.<ref name="Baker_2012" /> APA obuhvata 54 sekcije, čiji se broj od 1960. kontinuirano povećavao kako su se razvijale nove specijalizacije. Neki od tih odjela, poput Društvo za psihološko proučavanje socijalnih pitanja i Američko društvo za psihologiju i pravo, prvobitno su djelovali kao samostalne organizacije.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> [[Međuameričko psihološko društvo]], osnovano 1951, nastoji unaprijediti razvoj psihologije na području obje Amerike. Društvo organizuje Interamerički kongres psihologije, a 2000. imalo je 1.000 članova. [[Evropska federacija asocijacija studenata psihologije]], osnovana 1981, predstavlja 30 nacionalnih udruženja s ukupno 100.000 pojedinačnih članova. Najmanje 30 drugih međunarodnih organizacija predstavlja psihologe u različitim dijelovima svijeta.<ref name="Pickren_Fowler_2003" /> U pojedinim državama vlasti zakonski uređuju ko smije pružati psihološke usluge ili se predstavljati kao "psiholog". [[Američko psihološko udruženje]] psihologa definiše kao osobu koja ima doktorsku diplomu iz psihologije.<ref name="Hall_Hurley_2003">{{cite book|last1=Hall |first1=Judy E. |last2=Hurley |first2=George |editor1-last=Weiner |editor1-first=Irving B. |chapter=North American Perspectives on Education, Training, Licensing, and Credentialing |title=Handbook of Psychology |volume=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2003 |doi=10.1002/0471264385.wei0820 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471264385.wei0820 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Granice === Rani istraživači [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] nastojali su jasno razgraničiti svoju oblast od [[parapsihologija|parapsihologije]], koja je krajem 19. stoljeća uživala znatnu popularnost, uključujući interes pojedinih istaknutih naučnika poput [[William James|Williama Jamesa]]. Neki istraživači smatrali su parapsihologiju dijelom psihologije. Parapsihologija, [[hipnoza]] i [[psihizam]] bile su među važnim temama prvih međunarodnih kongresa. Međutim, istraživači tih oblasti postepeno su bili isključeni te su između 1900. i 1905. uglavnom prestali učestvovati na kongresima. Parapsihologija se još neko vrijeme proučavala na [[Carski univerziteti|Carskom univerzitetu u Japanu]], gdje su objavljivani radovi poput ''Vidovitost i mislografija'' autora Tomokichija Fukuraija, ali je do 1913. uglavnom bila odbačena iz akademske psihologije.<ref name="Baker_2012" /> Kao naučna disciplina, psihologija je dugo nastojala odbaciti tvrdnje da predstavlja "[[Tvrde i meke nauke|meku]]" nauku. Kritika filozofa nauke [[Thomas Kuhn|Thomasa Kuhna]] iz 1962. implicirala je da se psihologija u cjelini nalazila u predparadigmatskoj fazi, bez saglasnosti o općoj teoriji kakva je postojala u zrelim [[prirodne nauke|prirodnim naukama]], poput [[Hemija|hemije]] i [[Fizika|fizike]].<ref name="Kuhn_1970_StructureScientificRevolutions">{{cite book |last1=Kuhn |first1=Thomas S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |edition=2 |volume=2 |issue=2 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago |date=1970 |isbn=9780226458045 |url=https://www.lri.fr/~mbl/Stanford/CS477/papers/Kuhn-SSR-2ndEd.pdf |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Budući da se pojedina područja psihologije oslanjaju na istraživačke metode kao što su [[Istraživanje zasnovano na samoizvještavanju|samoprocjene]] u anketama i upitnicima, kritičari su tvrdili da psihologija nije [[Subjektivnost i objektivnost (filozofija)|objektivna]] nauka. Skeptici su ukazivali na to da se ličnost, mišljenje i emocije ne mogu neposredno mjeriti te da se često zaključuju na osnovu subjektivnih iskaza ispitanika, što može predstavljati metodološki problem. Eksperimentalni psiholozi razvili su različite metode za posredno mjerenje ovih teško mjerljivih fenomenoloških pojava.<ref name="Beveridge_2002">{{cite journal |last1=Beveridge |first1=Allan |title=Time to abandon the subjective–objective divide? |journal=Psychiatric Bulletin |volume=26 |issue=3 |pages=101–103 |date=2002 |doi=10.1192/pb.26.3.101 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/psychiatric-bulletin/article/time-to-abandon-the-subjectiveobjective-divide/64B946168A6CE8AA13B38719BDC59A81 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Peterson_2009">{{cite web |last1=Peterson |first1=Christopher |title=Subjective and Objective Research in Positive Psychology |website=Psychology Today |date=2009 |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-good-life/200905/subjective-and-objective-research-in-positive-psychology |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-good-life/200905/subjective-and-objective-research-in-positive-psychology |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Panksepp_2004">{{cite book |last1=Panksepp |first1=Jaak |title=Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions |publisher=Oxford University Press |location=New York |date=2004 |isbn=9780198025672 |url=https://books.google.ba/books?id=n0W2QQuZ7IEC |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501120000/https://books.google.ba/books?id=n0W2QQuZ7IEC |archive-date=1. 5. 2023 |url-status=live |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Podjele unutar psihologije i dalje postoje, pri čemu su neki psiholozi više usmjereni na jedinstvena iskustva pojedinca, koja se ne mogu u potpunosti razumjeti samo posmatranjem pojedinaca kao statističkih podataka u široj populaciji. Kritičari izvan i unutar discipline tvrdili su da je savremena psihologija sve više pod utjecajem svojevrsnog "kulta empirizma", koji ograničava opseg istraživanja time što istraživače usmjerava isključivo prema metodama preuzetim iz prirodnih nauka.<ref name="Teo_2005">{{cite book |last1=Teo |first1=Thomas |title=The Critique of Psychology: From Kant to Postcolonial Theory |publisher=Springer |location=New York |date=2005 |isbn=9780387253558 |oclc=209833302 |doi=10.1007/b107225 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/b107225 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Feminističke kritike ukazivale su na to da tvrdnje o naučnoj objektivnosti mogu prikriti vrijednosti i ciljeve istraživača, koji su historijski uglavnom bili muškarci.<ref name="Tomes_2010" /> Jean Grimshaw, na primjer, smatra da je dominantna psihološka istraživačka tradicija svojim nastojanjem da kontroliše ponašanje doprinijela ostvarivanju [[patrijarhat|patrijarhalnih]] ciljeva.<ref name="Teo_2005" /> == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). [[Američko psihološko udruženje]] (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane [[Nacizam|nacista]]. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] nastao je 1951. pod nazivom "Etički standardi psihologa". Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a [[George W. Bush|Georgea W. Busha]].<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i [[Evropski savez psiholoških udruženja]] (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. 2. 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv [[Klinička psihologija|kliničkih psihologa]] odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones_2003_Ethical_Issues">{{cite book |last=Jones |first=Stanley E. |chapter=Ethical Issues in Clinical Psychology |editor-last=Stricker |editor-first=George |editor2-last=Widiger |editor2-first=Thomas A. |editor3-last=Weiner |editor3-first=Irving B. |title=Handbook of Psychology, Volume 8: Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=Hoboken, NJ |year=2003 |volume=8 |pages=509–532 |isbn=978-0-471-39263-7 |doi=10.1002/0471264385.wei0821 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/0471264385.wei0821 |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na [[Životinje|životinjama]], također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin_2003">{{cite journal |last=Sherwin |first=Chris M. |last2=Christiansen |first2=Stine B. |last3=Duncan |first3=Ian J. |last4=Erhard |first4=Hans W. |last5=Lay |first5=Don C. |last6=Mench |first6=Joy A. |last7=O’Connor |first7=Cheryl E. |last8=Petherick |first8=J. Carol |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |year=2003 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159102002885 |url-access=subscription |access-date=12. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Emocije]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Pamćenje]] * [[Psihoterapija]] * [[Učenje]] * [[Zaboravljanje]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] dgj9dkhwr7gb7oqot5jwb05k4cwfbp5 0 2434 3917878 3917608 2026-08-13T16:51:38Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44048-86|~2026-44048-86]] ([[User talk:~2026-44048-86|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3845046 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Mustafa Ejubović''' spada u vrstu najistaknutijih [[Bošnjaci|bošnjačkih]] [[pisac]]a na [[Arapski jezik|arapskom jeziku]]. Njegovo puno ime je ''Mustafa Yuyo b. Yusuf b. Murad Ayyubi-zade al-Mostari al-Bosnawi''. Rođen je 1651. godine u [[Mostar]]u, gdje je umro 16. jula 1707 == Biografija == 1677. godine odlazi na školovanje u [[Istanbul]], na univerzitet Sahn-i Seman, i nakon četiri godine ga završava. [[Amir Ljubović]] navodi, Ejubovićevi biografi bilježe kako je ''Šejh Jujo dobro uviđao slabost, učmalost i težinu stare skolastičke metode nastave u medresama, pa je svojim metodom predavanja i svojim udžbenicima pokušao da krči nove putove u metodici nastave.'' U Istanbulu je napisao desetak djela, te veći broj spisa iz gotovo svih oblasti. Napisao je i 27 kraćih i dužih rasprava, među kojima su najbrojniji naučni radovi iz logike i disputacije (13 djela), prava (6 djela). Dodatno je napisao rad iz [[Perzijski jezik|perzijske]] leksikografije i metrike, dva djela iz dogmatike, te sastavio zbirku vazova. Od 1692. postaje Mostarski [[muftija]]. Vrijeme provedeno u Mostaru koristi za angažiranje u [[Prosvjeta|prosvjeti]], predavanje, pisanje [[udžbenik]]a i drugih aktivnosti. U Predgovoru djela Komentar ''Obuke iz Logike i Apologetike'' bilježi da se dugo bavio ovim dvjema disciplinama i iz tih područja napisao izvjestan broj korisnih, manjih i većih, radova. Amir Ljubović navodi da je Šejh Jujo ''bio zaokupljen pitanjima iz logike koja su se nužno vezivala za dijalektiku, tzv. nauku o pojmovima, zatim za sintaksu, stilistiku i retoriku.'' === Djela === Njegovo prvo djelo Komentar ''Esirijevog Traktata iz Logike'' tj. Komentar 'Isagoge' nastalo je 1682. godine. Nakon predgovora, ovo djelo je podijeljeno na devet poglavlja: (1) Isagoga (rasprave o riječima, značenjima riječi, odnosu između riječi i ideja, zatim o pojmovima i o pet univerzalija - vrsta, rod, razlika, svojstvenost i akcidencija), (2) O interpretativnom govoru (o pravilima formiranja definicije i deskripcije), (3) O sudovima, (4) O silogizmu, (5) Apodiktika, (6) Dijalektika, (7) Retorika, (8) Poetika, i (9) Sofistika. Ovo djelo nosi naziv Korisna glosa uz ''Al-Fenarijeve napomene'' za Esirudinov traktat iz logike. Njegovo drugo djelo iz logike, ''Novi Komentar 'Suncanog Traktata'' biva završeno 1690. godine. Djelo je podijeljeno na Uvod, tri opsežna članka i Zaključak: (1) O pojedinačnim pojmovima (odsjek o riječima, jednostavnim idejama, i istraživanjima općeg i pojedinačnog), (2) O sudovima (odsjek o kategoričkom sudu, istraživanje o njegovim dijelovima i podjelama, utvrđivanju kvantiteta sudova, određenosti i dosegu sudova, i o modalnim sudovima) zatim odsjek o podjeli kondicionalnih sudova, neposrednom zaključivanju (istraživanje o opozijici sudova - kontradiktornost i kontrarnost, istraživaje o konverziji - ekvipolencija, istraživanje kontrapozicije, i istraživanje o kondicionalnim sudovima), (3) O silogizmu (odsjek o definiciji silogizma i njegovim dijelovima (prva, druga, treća, i četvrta figura), zatim odsjek o uslovima zaključivanja s obzirom na modalitet u izmiješanim silogizmima (prva, druga, treća, i četvrta figura), zatim odsjek o povezanom silogizmu kod kondicionalnih sudova (konjunktivni sudovi, disjunktivni sudovi, kategorički i konjunktivni, kategorički i disjunktivni, konjunktivni i disjunktivni), zatim odsjek o rastavljenom silogizmu, o dopunama silogizma (složeni silogizmi, silogizam apsurda, indukcija, analogija), te Zaključak koji se sastoji od dva poglavlja: (1) Istraživanje o sastavnim dijelovima silogizama (neosporno sigurna znanja - prva znanja i aksiomi, saznanja na osnovu iskustva, saznanja stečena eksperimentom, intuitivna saznanja, prenesena saznanja, propozicije u čijoj osnovi leže silogizmi, apodiktika, te dijalektika, retorika, poetika, i sofistika); i na kraju (2) Istraživanje o dijelovima znanosti (predmeti znanosti, principi znanosti - aksiomi, postulati, hipoteze, i pitanje znanosti - teze). 1692, Mustafa Ejubović se ponovo osvrće na Isagogu Esirudina al-Ebherija, jer misli da će time razjasniti niz pitanja iz logike.. Amir Ljubović navodi da je Mustafa Ejubović ''nastojao da poveže marginalije i da na diskretan način skrene pažnju čitaocu gdje počinje i gdje završava problematika iz pojedinih poglavlja osnovnog teksta.'' Njegovo posljednje djelo iz oblasti logike Komentar ''Obuke iz Logike i Apologetike'' nastaje 1706. godine. Nakon Uvoda sa raspravama o značenju riječi i shvaćanju, djelo je podijeljeno na dvije opsežne kategorije sa petnaest poglavlja i zaključkom: Prva kategorija - Predodžbe - koja se satoji od šest poglavlja: (1) pet univerzalija, (2) o rodovima, (3) izricanje o nečemu, (4) činilac za "višeg" je činilac za "nižeg", (5) zaključak o istraživanjima univerzalija, i (6) odjeljak o onome sto definira nešto; zatim Druga Kategorija - Tvrdnje - koja se satoji od devet poglavlja: (1) kondicionalni sudovi, (2) o opoziciji, (3) o konverziji, (4) o kontrapoziciji, (5) o kondicionalnom sastavljenom silogizmu, (7) o rastavljenom silogizmu, (8) o indukciji, i zadnje poglavlje (9) silogizam je ili apodiktički. Zatim slijedi zaključak koji govori o dijelovima znanosti. == Također pogledajte == * [[Bošnjački filozofi]] {{DEFAULTSORT:Ejubović, Mustafa}} [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Rođeni 1651.]] [[Kategorija:Umrli 1707.]] jdnw07475xnmby5zh1u3suuf6f2eeu8 0 4543 3917881 3917577 2026-08-13T16:53:05Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44169-79|~2026-44169-79]] ([[User talk:~2026-44169-79|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3849818 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Infokutija država | izvorno_ime = מדינת ישראל<br />دولة اسرائيل | zvanično_ime = Izrael | ime_genitiv = Izraela | zastava = Flag of Israel.svg | grb = Coat_of_arms_of_Israel.svg | mapa = Israel (centered orthographic projection).svg | službeni_jezik = [[hebrejski jezik|Hebrejski]], [[arapski jezik|arapski]] | glavni_grad = Jerusalem (u sporu) Tel Aviv (sjedište vlade) | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Izraela|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Isaac Herzog]] | vrsta_druge_vlasti = [[Premijer Izraela|Premijer]] | vladar_druga_vlast = [[Benjamin Netanyahu]] | po_površini_na_svijetu = 149. | površina = 20.770 | procenat_vode = 2 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 96. | stanovnika = 8.051.200<ref>[http://www.dnevniavaz.ba/globus/svijet/34438-izrael-broj-stanovnika-jevrejske-drzave-premasio-7-7-miliona.html Izrael: Broj stanovnika jevrejske države premašio 7,7 miliona]</ref><ref>[http://jssnews.com/2011/05/08/75-3-de-la-population-disrael-est-juive-20-5-est-arabe/ 75.3% de la population d’Israël est juive, 20.5% est arabe]</ref> (2013) | gustoća = 373 | nezavisnost = 14. maj 1948. | valuta = [[izraelski šekel]], Euro | vremenska_zona = +2 <br /> [[UTC]] +3 ljeti | himna = Nada "[[HaTikva]]"{{Center|[[Datoteka:Hatikvah instrumental.ogg]]}} | internetski_nastavak = [[.il]] | pozivni_broj = 972 | komentar = Mnoge države ne priznaju izraelsku odluku o Jerusalemu kao glavnom gradu|| }} '''Izrael''' ({{jez-he|יִשְׂרָאֵל}}; {{jez-ar|إِسْرَائِيل}}), službeno '''Država Izrael''', jest [[parlamentarna republika]] na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Izlazi na [[Sredozemno more]] i graniči s [[Liban]]om na [[sjever]]u, [[Sirija|Sirijom]] na sjeveroistoku, [[Jordan]]om, [[Zapadna obala|Zapadnom obalom]] na istoku, [[Egipat|Egiptom]] i [[Pojas Gaze|Pojasom Gaze]] na jugozapadu. Sadrži geografski raznolike odlike na svojoj relativno maloj površini. Izrael je definisan kao jevrejska i demokratska država u svojim Osnovnim zakonima i jedina je država s jevrejskom većinom. U skladu s odlukom Ujedinjenih nacija da se podijeli Palestina iz 1947, [[David Ben-Gurion]], šef Svjetske cionističke organizacije i predsjednik Jevrejske agencije za Palestinu, 14. maja 1948. proglasio je Izrael državom nezavisnom od Britanskog mandata u Palestini. Susjedne arapske zemlje izvele su invaziju na Izrael sljedećeg dana u podršci palestinskim Arapima. Izrael se otad borio u nekoliko ratova sa susjednim arapskim zemljama i okupirao je Zapadnu obalu, [[Sinaj]], [[Pojas Gaze]] i [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]]. Dijelove ovih teritorija, uključujući istočni [[Jerusalem]], Izrael je anektirao, ali granica sa Zapadnom obalom nikada nije trajno definisana. Izrael je potpisao mirovne sporazume s Egiptom i Jordanom, ali napori za rješavanje izraelsko-palestinskog konflikta dosad nisu rezultirali mirom. Stanovništvo Izraela, definisano Izraelskim centralnim uredom za statistike, koje uključuje sve građane ili državljane, ali ne i strane radnike, u Izraelu i izraelskim naseljima u okupiranim teritorijama, procijenjeno je u junu 2011 na 7.751.000 ljudi, od kojih su 5.818.200 Jevreji. Arapi su druga najveća etnička grupa (koji uključuju i muslimane i kršćane). Druge manjine su [[Druzi]], [[Čerkezi]] i [[Samarijanci]]. == Historija == {{hatnote|Za opširnije informacije, pogledajte članke [[Historija Izraela]] i [[Historija Izraela i Palestine]].}} Jevreji su dugo smatrali Izrael svojim spiritualnim domom – Svetom zemljom i Obećanom zemljom. Izraelska zemlja ima posebno mjesto u vjerskom životu Jevreja, uključujući ostatke drugog [[Jevrejski hram|Jevrejskog hrama]]. Ovo je također mjesto gdje je rođeno [[kršćanstvo]] a sadrži i mnoge druge lokacije od velikog duhovnog značaja za [[judaizam]], kršćanstvo i [[islam]]. U ovom regionu je u periodu od preko jednog milenijuma, sa prekidima, postojala čitava serija jevrejskih kraljevina i država, sve do propasti [[Veliki jevrejski ustanak|Velikog jevrejskog ustanka]] protiv [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] sa čijim je gušenjem došlo do velikog istjerivanja Jevreja iz [[Jerusalem]]a. Poslije sloma [[Ustanak Bar Kokhba|Ustanka Bar Kokhba]] (''Bar Kokhba's revolt'') 135, imperator [[Hadrijan]] je preimenovao ''Provinciju [[Judeja|Judeju]]'' u ''Provinciju [[Sirija Palestina|Siriju Palestinu]]'', grčko ime izvedeno od ''Philistine'' ([[Hebrejski jezik|hebrejski]] פלשת ''Pəléšeṯ''). [http://www.palestinefacts.org/pf_early_palestine_name_origin.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213235332/http://www.palestinefacts.org/pf_early_palestine_name_origin.php |date=13. 2. 2014 }} Također pogledajte [[Imena Levanta]]. [[Musliman]]ski [[halifat]] je osvojio ovu teritoriju od [[Bizantijsko Carstvo|Istočnog Rimskog carstva]] ([[Bizantijsko Carstvo|Bizantije]]) u 7. vijeku, i privukao arapske doseljenike. Lokalni jezik, [[Aramejski jezik|aramejski]] (jezik kojim je govorio [[Isus|Isus Krist]]), je postepeno nestao. Tokom vijekova je količina jevrejskog stanovništva u zemlji fluktuirala. Prije rođenja modernog [[Cionizam|cionizma]], do ranog 19. vijeka, više od 10000 Jevreja je živjelo na teritoriji današnjeg Izraela. (Dan Bahat, ''Dvadeset vijekova jevrejskog života u svetoj zemlji'', 1976.) Nakon vijekova života u dijaspori, 19. vijek je donio uzlet cionizma, [[Jevrejski Nacionalni Pokret|Jevrejskog Nacionalnog Pokreta]], želje da se formira jevrejska država u Palestini i značajnu [[Imigracija u Izrael|imigraciju]]. Cionizam je ostao manjinski pokret sve do uspona [[Nacizam|nacizma]] 1933. i pokušaja istrebljenja Jevreja u [[Holokaust]]u. U kasnom 19. vijeku veliki broj Jevreja se doselio u ovaj region koji su prvo kontrolisali Turci, a zatim Britanci. 1917. Britanci su garantovali Jevrejima domovinu u Palestini, usvajanjem [[Balfurova deklaracija|Balfurove deklaracije]]. Jevrejsko stanovništvo je povećalo svoj udio u regionu sa početnih 11% 1922. na 30% 1940. 1920. Britanci odvajaju 78% teritorija mandatne Palestine i na njemu stvaraju novu državu, Transjordaniju - koja je okupacijom Zapadne obale 1948. promijenila ime u današnji [[Jordan]]. Godine 1937, poslije [[Veliki Arapski ustanak|Velikog Arapskog ustanka]], plan za podjelu koji je predložila [[Pilova komisija]], Jevreji prihvaćaju, ali ga je odbacilo arapsko rukovodstvo. Kao rezultat, 1939, Britanci su podlegli arapskom pritisku, zbog podrške koja im je bila potrebna u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] i napustili ideju o jevrejskoj nacionalnoj domovini i podjelu i pregovore u korist jednostrano nametnutog [[Bijeli dokument iz 1939.|Bijelog dokumenta iz 1939.]] U ovom dokumentu je stajalo da treba uspostaviti sistem u kome će Jevreji i Arapi imati zajedničku vladu. Ovaj dokument je bio viđen kao značajan poraz jevrejske strane, jer je donio oštre restrikcije za jevrejsku imigraciju, dok za arapsku imigraciju nije trebalo biti nikakvih zabrana. Kako je arapsko stanovništvo brojčano prevazišlo jevrejsko u godinama nekontrolisanih migracija, očekivalo se da će ovoj zajedničkoj vladi dominirati Arapi. Zbog nadolazećeg Drugog svjetskog rata, plan nije u potpunosti sproveden. Godine 1947, nakon porasta nasilja, terorizma i neuspješnih napora da se pomiri jevrejsko i arapsko stanovništvo, britanska vlada se povukla iz Palestine. Ispunjavanje [[UN plan za podjelu iz 1947.|UN plana za podjelu iz 1947.]] bi dovelo do podjele sporne teritorije na dvije države, jevrejsku i arapsku, dajući oko polovine teritorije svakoj državi. Po ovom planu, [[Jerusalem]] je trebalo da bude međunarodna regija, da bi se izbjegli sukobi oko njegovog statusa. Odmah nakon što je Generalna skupština UN usvojila plan za podjelu, palestinsko arapsko rukovodstvo i sve islamske zemlje odbacuju plan da se formira još neimenovana jevrejska država i započelo gerilski rat. Država Izrael je proglašena 14. maja, 1948. pri čemu pet arapskih nacija napada Izrael (vidi: [[Deklaracija o proglašenju Države Izrael]], [[Arapsko-izraelski rat, 1948.]]). Izrael je osvojio dodatnih 26% teritorije Palestine zapadno od rijeke Jordan i pridružio je novoj državi. [[Jordan]] je osvojio [[Zapadna obala|Zapadnu obalu]] (uključujući [[Istočni Jerusalem]]), i anektirao je, ali su ovu aneksiju priznali samo [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Pakistan]]. [[Pojas Gaze]] i [[sinaj]]sku pustinju je osvojio [[Egipat]]. Poslije rata, samo 14-25% (zavisno od procjena) arapskog stanovništva je ostalo u Izraelu, dok su izbjegli prije i za vrijeme rata. Kad je Izrael odbio povratak većine, i kada su potonje ponude o djelimičnoj repatrijaciji odbijene, oni su postali izbjeglice; vidi [[Palestinske izbeglice]] i [[Palestinski egzodus]]. U narednoj deceniji, 600,000 Sefardskih Jevreja koji su izbačeni iz okolnih arapskih zemalja, su došli u Izrael, udvostručivši broj stanovnika ove zemlje samo godinu dana od sticanja nezavisnosti. Kasnije su Jevreji počeli da pristižu i iz [[Iran]]a i [[Evropa|Evrope]]. Jevrejska populacija u Izraelu je nastavila da raste vrlo visokom stopom još nekoliko godina, uslijed talasa jevrejske [[Imigracija u Izrael|imigracije]] iz cijelog svijeta, od kojih je najznačajniji skorašnji, po raspadu [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. 23. maja 1967, Egipat je zatvorio Tiranski moreuz (glavnu izraelsku pomorsku rutu ka Aziji i ostalim trgovinskim destinacijama) za izraelske brodove, a također je blokirao i luku Eilat. Egipat je naredio mirovnim snagama UN-a da napuste Sinaj, a umjesto njih, su na granici sa Izraelom koncentrisani egipatski tenkovi i trupe. U skladu sa prijašnjim mirovnim sporazumima, blokada Izraelskih luka je predstavljala objavu rata, te je Izrael izvršio napad na Egipat, a posebno egipatsku avijaciju. U neprijateljstva je uključen i Jordan (pošto je uz ustezanje odlučio da odbaci izraelske apele za neutralnost, i započeo granatiranje [[Tel Aviv]]a u skladu sa odbrambenim savezom koji je imao sklopljen sa Egiptom), Sirija, i iračka avijacija. Ovo je bio [[Šestodnevni rat]] (5. juni - 10. juni, 1967.), za vrijeme koga je Izrael zauzeo [[Istočni Jerusalem]], [[Zapadna obala|Zapadnu obalu]], [[Pojas Gaze]], [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]], i [[Poluostrvo Sinaj]]. Izrael je 1978. vratio Sinaj Egiptu u skladu sa [[Sporazum iz Kemp Dejvida|sporazumu iz Kemp Dejvida]], a 1981, Izrael je anektirao Istočni Jerusalem. Status Zapadne obale i Pojasa Gaze, koji su naseljeni mahom Palestincima uz nešto izraelskog stanovništva, je još neodređen, i bio je tema više neuspješnih mirovnih konferencija. Nakon rata 1967. izraelska je vlada odlučila da ponudi zauzete teritorije u zamjenu za mir, što je s arapske strane odbačeno na Konferenciji Islamskih Zemalja u Khartumu (Sudan), pod poznatom parolom :" Ne pregovorima s Izraelom, Ne priznavanju Izraela, Ne miru sa Izraelom": Status Golanske visoravni je trenutno subjekt teritorijalnog spora između Izraela i Sirije, koji su tehnički još uvijek u ratu. Visoravan, koja je prvo bila u sastavu britanske Palestine, a potom ustupljena francuskoj Siriji u ranim dvadesetim godinama 20. vijeka, Izrael je zvanično anektirao 1981, mada je Vijeće Sigurnosti UN-a rezolucijom 497 proglasio ovaj akt Izraela "ništavnim i ispraznim i bez međunarodnog pravnog efekta." U godinama nakon 1948, Izrael i UN su često imali suprotstavljene odnose. [[Rezolucija 194 Generalne Skupštine UN|Rezolucija 194]] (donesena u decembru 1948.) (Rezolucije Generalne Skupštine nisu pravno obavezujuće), koja dozvoljava uslovno "pravo na povratak" palestinskim izbeglicama; [[Rezolucija 242 Generalne Skupštine UN|rezolucija 242]] (novembar 1967.), poziva na "povlačenje izraelskih oružanih snaga sa teritorija okupiranih u nedavnom sukobu u zamjenu za mir" (Šestodnevni rat); i [[Rezolucija 446 Generalne Skupštine UN|rezolucija 446]] (mart 1979.), koja proglašava [[Izraelska naselja]] na Zapadnoj obali i u Pojasu Gaze "ilegalnim". Mada je većina od 65 rezolucija Vijeća Sigurnosti i Generalne Skupštine UN koje osuđuju izraelske akcije, i 41 rezolucija Vijeća Sigurnosti na koju su [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] stavile [[veto]], imale gotovo univerzalnu podršku u UN-u (često su glasovi SAD i Izraela bili gotovo usamljeni), pristalice Izraela tvrde da ove rezolucije često pogrešno tumače međunarodno pravo, da ih njihove pristalice selektivno primjenjuju, i da su same sjednice pristrasne. Izrael nije član ni jedne od pet geografskih grupacija koje bi ga kvalifikovale za članstvo u Vijeću Sigurnosti po prihvaćenoj praksi zbog odbijanja Islamskih zemalja. Ima vremenski neodređeno privremeno članstvo u grupi "Zapadna Evropa i Drugi" ali se složio da ne traži članstvo u UNVS po toj osnovi. Više od polovine hitnih sjednica UN-a su bile odgovor na regionalne krize. === Ratovi === Uspostavljanje države Izrael, 1948, i njegovo postojanje je bilo uzrok čestim agresijama od strane arapskih zemljama poput Sirije, Libana, Jordana, Egipta, Iraka i Saudijske Arabije. Ratno stanje između Egipta i Izraela je okončano potpisivanjem [[Izraelsko-egipatski mirovni sporazum|Izraelsko-egipatskog mirovnog sporazuma]] 26. marta, 1979. Ratno stanje sa Jordanom je zvanično okončano potpisivanjem [[Izraelsko-jordanski mirovni sporazum|Izraelsko-jordanskog mirovnog sporazuma]] 26. oktobra, 1994. Sporadični pregovori sa Libanom i Sirijom, preostalim susjedima sa kojima Izrael nije potpisao mirovne sporazume, su još bez rezultata. Izrael je trenutno umješan i u [[Izraelsko-palestinski sukob|tekući sukob]] sa [[Palestinci]]ma u teritorijama koje kontroliše od Šestodnevnog rata, 1967, uprkos potpisivanju [[Sporazum iz Osla|Sporazuma iz Osla]] 13. septembra, 1993, i naporima Izraela, Palestinaca i svjetskih mirotvoraca. == Također pogledajte == * [[Druga intifada]] אירועי גאות ושפל * [[Arapsko-izraelski rat 1948.]] "Rat za nezavisnost" (Također pogledajte: [[1949 Armistice Agreements]]) מלחמת העצמאות (גם מלחמת הקוממיות או מלחמת השחרור) י * [[Suecki rat 1956.]] "Operacija Kadeš" מבצע קדש או מלחמת סיני * [[Šestodnevni rat 1967.]] מלחמת ששת הימים * [[1970 War of Attrition]] מלחמת ההתשה * [[Jomkipurski rat|Jomkipurski rat 1973.]] מלחמת יום כיפור * [[1982 Lebanon War]] "Operacija Mir za Galileju" מבצע שלום הגליל * [[1990/1 Gulf War]] מלחמת המפרץ * [[Izraelsko-libanski sukob 2006.]] * [[Operacija "Zaštitni rub"]] * [[Prahistorija Izraela i Palestine]] * [[Historija Izraela i Palestine]] * [[Izraelski muzej]] * [[Historija Izraela|Uspostava i historija Države Izrael]] * [[Cionizam]] * [[Antisemitizam]] * [[Jevrejske izbjeglice]] * [[Balfurova deklaracija 1917.]] * [[Mirovni sporazum u Camp Davidu između Egipta i Izraela 1978.]] * [[Mirovni sporazum u Oslu između Palestinaca i Izraela 1993.]] * [[Samit u Camp Davidu između Palestinaca i Izraela 2000.]] * [[Prijedlozi za palestinsku državu]] * [[Arapsko-izraelski konflikt]] * [[Izraelsko-arapski sukob]] * [[Izraelske odbrambene Snage]] * [[Kraljevina Izrael|Stara kraljevina Izrael]] * [[Jevrejska država]] * [[Cezarija]] * [[Meitar]] {{Wikivijesti|Izrael nastavlja sa napadom}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Israel}} * [https://web.archive.org/web/20050319084310/http://www.infotour.co.il/ Turističke službe u Izraelu] * [https://web.archive.org/web/20050421082949/http://www.info.gov.il/eng/mainpage.asp Vlada Izraela] * [http://www.jpost.com/ Jerusalim Post novine (Engleski)] * [http://www.haaretz.com/ Englesko izdanje Izraelskih novina Ha Arec (Ha'Aretz)] * [http://www.maarivintl.com/ Englesko izdanje Maariva (Maariv), izraelskih novina] * [http://ec.europa.eu/external_relations/israel/intro/ Odnosi Evropske Unije sa Izraelom] * [http://www.trekker.co.il/english/israel.htm Fotografije Izraela] == Reference == {{refspisak}} {{Države Azije}} {{Mediteranska unija}} {{Vijeće Evrope}} [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Izrael]] [[Kategorija:Mediteranske države]] [[Kategorija:Države članice Mediteranske unije]] i7gh7jnk7t6kbhutp3c3hu38nap8on5 0 4550 3917874 3849652 2026-08-13T15:21:53Z Z1KA 87045 3917874 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Municipalities_and_regions_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|desno|mini|250x250piksel|Karta općina Bosne i Hercegovine, na kojoj je [[Federacija Bosne i Hercegovine]] označena plavom bojom, [[Republika Srpska]] crvenom, a [[Brčko distrikt]] žutom bojom.]] U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], najmanja administrativna jedinica je [[općina]] (''opština''/општина). Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992-1995, u tadašnjoj [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini]] postojalo je 109 općina. Deset njih ([[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]], [[Hadžići]], [[Ilidža]], [[Ilijaš]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad Sarajevo]], [[Novo Sarajevo]], [[Pale]], [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad Sarajevo]], [[Trnovo]] i [[Vogošća]]) je činilo područje glavnog grada [[Sarajevo|Sarajeva]]. Nakon rata, broj općina je povećan na 143, grupiranih na sljedeći način: * [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciju Bosne i Hercegovine]] (FBiH) čini 79 općina i Grad [[Sarajevo]], koja obuhvata 51% ukupne teritorije zemlje. Općine unutar federacije su grupirane u [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|deset kantona]]. * [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] (RS) čine 63 općine i Grad [[Istočno Sarajevo]], što čini 49% ukupne teritorije zemlje. * [[Brčko distrikt]] čini 1 općina, [[Brčko]], i ona funkcioniše kao [[kondominij]] oba entiteta, ali njime direktno upravlja država [[Bosna i Hercegovina]]. Distrikt odgovara predratnim granicama općine Brčko, te ona se tehnički ne naziva općinom, ali u statističke svrhe se tretira kao takva. Administrativno, svaka općina ima općinsko vijeće/skupštinu i načelnika, a oni se obično sastoje od [[Urbano područje|urbanog područja]] sa okolnim selima i ruralnim područjima oko njega. Bosna i Hercegovina ima i [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|37 službena grada]]: [[Banja Luka]], [[Bihać]], [[Bijeljina]], [[Bosanska Krupa]], [[Brčko]], [[Cazin]], [[Čapljina]], [[Derventa]], [[Doboj]], [[Foča (Republika Srpska)|Foča (RS)]], [[Goražde]], [[Gračanica]], [[Gradačac]], [[Gradiška]], [[Konjic]], [[Laktaši]], [[Livno]], [[Lukavac]], [[Ljubuški]], [[Mostar]], [[Novi Travnik]], [[Orašje]], [[Prijedor]], [[Prnjavor]], [[Srebrenik]], [[Stolac]], [[Široki Brijeg]], [[Teslić]], [[Trebinje]], [[Tuzla]], [[Visoko]], [[Zavidovići]], [[Zenica]], [[Zvornik]] i [[Živinice]] odgovaraju po jednoj istoimenoj općini. Gradovi [[Sarajevo]] i [[Istočno Sarajevo]] sastoje se od četiri i šest gradskih općina, što otprilike odgovara deset predratnih općina koje su činile glavni grad. == Historija == [[Datoteka:Administrativna_podjela_BiH_1895._godine_(cropped).png|alt=An image depicting the administrative division of Bosnia and Herzegovina from 1895|mini|Administrativna podjela Bosne i Hercegovine iz 1895. koja prikazuje podjelu teritorije na okruge i kotare.]] === Austro-Ugarska === {{Glavni|Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|Aneksijska kriza}} Godine 1878. teritoriju današnje Bosne i Hercegovine okupirala je [[Austro-Ugarska]]. Austro-Ugarska je u principu zadržala osmansku administrativnu podjelu, te je tako [[Bosanski vilajet]] postao ''Reichsland'', a [[Sandžak (upravna jedinica)|sandžaci]] [[Okrug (teritorijalna jedinica)|okruzi]] ({{Jez-de|Kreise}}), [[Kadiluk|kadiluci]] su postali [[kotar]]i ({{Jez-de|Bezirke}}), dok su [[Nahija|nahije]] postale ispostave ({{Jez-de|Expositure}}). Istim redoslijedom, [[Valija|valije]] su postali zemaljski poglavari ({{Jez-de|Landesschef}}), dok je [[mutasarif]] (upravitelj sandžaka) postao orkužni predstojnik ({{Jez-de|Kreiseleiter}}). [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|Austro-Ugarska okupacija]] je također usvojila osmansku općinsku samoupravu prisutnu u ruralnim i urbanim općinama, [[baladija]].{{Sfn|Zovko|2007}} === Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca === Godine 1918. teritorija današnje Bosne i Hercegovine uključena je u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca]], koja je 1929. preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju. Nova vlada zadržala je lokalnu organizaciju koju je naslijedila od Austro-Ugarske.{{Sfn|Zovko|2007}} Iako je novi [[Vidovdanski ustav]] predviđao podjelu zemlje na oblasti, nova država uspostavila je Regionalnu upravu koja je upravljala Bosnom i Hercegovinom.{{Sfn|Zovko|2007}} Dana 26. aprila 1922. usvojen je ''Zakon o regionalnoj i okružnoj samoupravi'' kako bi se provela ustavna podjela zemlje na [[Oblasti Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca|oblasti]]. Prema zakonu, zemlja je bila podijeljena na 33 oblasti. Teritorija današnje Bosne i Hercegovine trebala je stoga biti podijeljena na 6 oblasti: [[Bihaćka oblast|Bihaćku oblast]], [[Mostarska oblast|Mostarsku oblast]], [[Sarajevska oblast|Sarajevsku oblast]], [[Travnička oblast|Travničku oblast]], [[Tuzlanska oblast|Tuzlansku oblast]] i [[Vrbaska oblast|Vrbasku oblast]].{{Sfn|Zovko|2007}} Međutim, zakon nije primjenjivan u Bosni i Hercegovini sve do ukidanja Regionalne uprave 1924.{{Sfn|Zovko|2007}} Oblastima je upravljao [[veliki župan]], a [[srez]]<nowiki/>ovima sreski poglavar.{{Sfn|Zovko|2007}} Nadalje, srezovi bili podijeljeni na sreske ispostave.{{Sfn|Zovko|2007}} === Kraljevina Jugoslavija === [[Datoteka:Srezovi_i_opštine_u_NRBiH_1955.jpg|mini|Područja kotara (srezova) i općina u NRBiH 1955.]] Dana 6. januara 1929. [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|kralj Aleksandar]] uveo je diktaturu i ubrzo donio ''Zakon o općinskoj i oblasnoj samoupravi''. Novi zakon je zamijenio oblasne odbore i skupštine oblasnim komesarima. Dana 3. oktobra 1929. donio je ''Zakon o nazivu i podjeli Kraljevine na administrativna područja''. Novim zakonom, naziv države promijenjen je u Jugoslavija, dok se administrativna vlast vršila kroz [[Banovine Kraljevine Jugoslavije|banovine]], srezove i općine. Postojalo je 9 banovina,{{Sfn|Zovko|2007}} a na čelu svake je bio [[ban]].{{Sfn|Zovko|2007}} Prema ''Zakonu o unutrašnjoj upravi'' od 19. juna 1929. banovine su bile podijeljene na srezove, a srezovi na općine. Na čelu sreza bio je sreski načelnik. Prema ''Zakonu o općnama'' od 14. marta 1933. na čelu općine bio je predsjednik općine.{{Sfn|Zovko|2007}} Teritorija Bosne i Hercegovine bila je podijeljena na 4 banovine: [[Drinska banovina|Drinsku banovinu]], [[Primorska banovina|Primorsku banovinu]], [[Vrbaska banovina|Vrbasku banovinu]] i [[Zetska banovina|Zetsku banovinu]].{{Sfn|Zovko|2007}} Dana 26. avgusta 1939. donesena je Uredba o [[Banovina Hrvatska|Banovini Hrvatskoj]], kojom su spojene [[Savska banovina]] i [[Primorska banovina]], zajedno sa srezovima [[Dubrovnik]], [[Ilok]] (koji se nalaze u današnjoj [[Hrvatska|Hrvatskoj]]), [[Šid]] (koji se nalazi u današnjoj [[Srbija|Srbiji]]), [[Brčko]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Travnik]] i [[Fojnica]] (koji se nalaze u današnjoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]) u [[Banovina Hrvatska|Banovinu Hrvatsku]].{{Sfn|Zovko|2007}} === SFR Jugoslavija === Predsjedništvo [[Narodna skupština Bosne i Hercegovine|Narodne skupštine Bosne i Hercegovine]] donijelo je 16. augusta 1945. ''Zakon o teritorijalnoj podjeli Federativne Bosne i Hercegovine'' na [[Okrug (teritorijalna jedinica)|okruge]], kotare i područja mjesnih narodnih odbora. Prema ovom zakonu, Bosna i Hercegovina je podijeljena podijeljena na 7 okruga, 1 gradski okrug, 78 kotara, 9 gradskih kotara, kao i na 1293 mjesna narodna odbora (iako je njihov broj smanjen od 1947. do 1948). {{Sfn|Velagić|2013}}<ref name="Pejanović3">{{cite journal|last1=Mirko|first1=Pejanović|date=2014|title=Društveno-istorijski razvoj lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini U XX stoljeću|url=https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/353|journal=Pregled|publisher=|volume=|issue=3|pages=27-70|doi=|s2cid=}}</ref> [[Datoteka:Kotari_BiH.png|mini|Podjela NRBiH na kotare nakon 1957.]] Novi ''Zakon o administrativno-teritorijalnoj podjeli'' donesen je 1949. [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Narodna Republika Bosna i Hercegovina]] tada je bila podijeljena na 4 okruga ([[Tuzlanski okrug|Tuzlanski]], [[Sarajevski okrug|Sarajevski]], [[Mostarski okrug|Mostarski]] i [[Banjalučki okrug|Banjalučki]]), 67 kotara, 14 gradova (koji nisu bili u sastavu kotara), 26 općina (koji su bili u sastavu kotara) i 880 mjesna narodna odbora. Godine 1952., Narodna skupština Bosne i Hercegovine ponovo je promijenila lokalnu upravu donošenjem ''Zakona o podjeli teritorije Narodne Republike Bosne i Hercegovine''. Oblasti su ukinute, a zemlja je podijeljena na 66 sreza, 5 gradova i 418 općina, od kojih su 53 bile gradske općine.{{Sfn|Velagić|2013}}<ref name="Pejanović3"/> [[Datoteka:Bosnia_and_Herzegovina_division_1995.png|mini|Podjela SRBiH na općine, stanje prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]].]] Sredinom 1955. donesen je još jedan zakon, Zakon o teritoriji srezova i općina u Narodnoj Republici Bosni i Hercegovini. Od tada je Bosna i Hercegovina podijeljena na 15 srezova: [[Banja Luka]], [[Bihać]], [[Brčko]], [[Derventa]], [[Doboj]], [[Goražde]], [[Jajce]], [[Livno]], [[Mostar]], [[Prijedor]], [[Sarajevo]], [[Trebinje]], [[Tuzla]], [[Zenica]] i [[Zvornik]].<ref name="Sloga">Mardešić, Petar; Dugački, Zvonimir; Zoričić, Josip. ''Geografski atlas i statističko–geografski pregled svijeta'', V. prošireno izdanje, 'Seljačka sloga', Zagreb, 1956., str. 40. i 41.</ref> Svaki srez imao je nekoliko općina. Sjedište imenovanih srezova bilo je u odgovarajućim općinama po kojima su dobili ime.{{Sfn|Velagić|2013}} Ovaj zakon je izmijenjen 1958, a srezovi Derventa, Trebinje i Zvornik su ukinuti i pripojeni susjednim srezovima.{{Sfn|Velagić|2013}} Treći po redu [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1961.|popis stanovništva u SR BiH]], objavljen 30. marta 1961, donio je značajne promjene. Ukinuta je podjela na srezove i uvedena podjela na okruge. Umjesto dotadašnjih 66 srezova, ustanovljeno je 12 okruga koji su bili podijeljeni na 122 općine. Ova podjela, uz neke manje promjene, potrajala je sve do danas, s mnogim općinama koje još uvijek imaju granice povučene 1961. Na kraju su okruzi potpuno ukinuti 1964.{{Sfn|Velagić|2013}} Tokom godina, početni broj od 363 općine smanjen je na 134 (1959), zatim na 122 (1961), a kasnije na 107 (1966).<ref name="Pejanović3"/> Broj općina je povećan uoči [[Zimske olimpijske igre 1984.|Zimskih olimpijskih igara 1984.]] u [[Sarajevo|Gradu Sarajevu]], kada su se formirale dvije nove općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] i [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]], pa je SR Bosna i Hercegovina do [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|proglašenja nezavisnosti]] imala 109 općina.<ref name="Pejanović3"/> Nazivi određenih općina promijenili su se nakon nezavisnost, a u vrijeme SR Bosne i Hercegovine bili su: * Bosanski Brod - danas [[Brod (općina)|Brod]], * Bosanska Dubica - danas [[Kozarska Dubica]], * Bosanska Gradiška - danas [[Gradiška]], * Bosanski Novi - danas [[Novi Grad]], * Bosanski Šamac - danas [[Šamac]], * Dobratići - danas [[Dobretići]], * Duvno - danas [[Tomislavgrad]], * Gornji Vakuf - danas [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], * Lištica - danas [[Široki Brijeg]], * Prozor - danas [[Prozor-Rama]], * Pucarevo - danas [[Novi Travnik]] (od 1980; po [[Đuro Pucar|Đuri Pucaru]]), * Skender Vakuf - danas [[Kneževo]], * Titov Drvar - danas [[Drvar]] (od 1981; po [[Josip Broz Tito|Josipu Brozu Titu]]). == Spisak općina == === Federacija Bosne i Hercegovine === {{flatlist|* [[Banovići]] * [[Bihać]] * [[Bosanska Krupa]] * [[Bosanski Petrovac]] * [[Bosansko Grahovo]] * [[Breza (općina)|Breza]] * [[Bugojno]] * [[Busovača]] * [[Bužim]] * [[Cazin]] * [[Centar (Sarajevo)]] * [[Čapljina]] * [[Čelić]] * [[Čitluk]] * [[Doboj Istok]] * [[Doboj Jug]] * [[Dobretići]] * [[Domaljevac-Šamac]] * [[Donji Vakuf]] * [[Drvar]] * [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča (FBiH)]] * [[Fojnica]] * [[Glamoč]] * [[Goražde]] * [[Gornji Vakuf-Uskoplje]] * [[Gračanica]] * [[Gradačac]] * [[Grude]] * [[Hadžići]] * [[Ilidža]] * [[Ilijaš]] * [[Jablanica]] * [[Jajce]] * [[Kakanj]] * [[Kalesija]] * [[Kiseljak]] * [[Kladanj]] * [[Ključ (općina)|Ključ]] * [[Konjic]] * [[Kreševo]] * [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupres (FBiH)]] * [[Livno]] * [[Lukavac]] * [[Ljubuški]] * [[Maglaj]] * [[Mostar]] * [[Neum]] * [[Novi Grad (Sarajevo)]] * [[Novi Travnik]] * [[Novo Sarajevo]] * [[Odžak]] * [[Olovo]] * [[Orašje]] * [[Pale (Federacija Bosne i Hercegovine)|Pale (FBiH)]] * [[Posušje]] * [[Prozor-Rama]] * [[Ravno]] * [[Sanski Most]] * [[Sapna]] * [[Srebrenik]] * [[Stari Grad (Sarajevo)]] * [[Stolac]] * [[Široki Brijeg]] * [[Teočak]] * [[Tešanj]] * [[Tomislavgrad]] * [[Travnik]] * [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo (FBiH)]] * [[Tuzla]] * [[Usora (općina)|Usora]] * [[Vareš]] * [[Velika Kladuša]] * [[Visoko]] * [[Vitez (općina)|Vitez]] * [[Vogošća]] * [[Zavidovići]] * [[Zenica]] * [[Žepče]] * [[Živinice]]}} === Republika Srpska === {{flatlist|* [[Banja Luka]] * [[Berkovići]] * [[Bijeljina]] * [[Bileća]] * [[Bratunac]] * [[Brod (općina)|Brod]] * [[Čajniče]] * [[Čelinac]] * [[Derventa]] * [[Doboj]] * [[Donji Žabar]] * [[Foča (Republika Srpska)|Foča (RS)]] * [[Gacko]] * [[Gradiška]] * [[Han-Pijesak]] * [[Istočna Ilidža]] * [[Istočni Drvar]] * [[Istočni Mostar]] * [[Istočni Stari Grad]] * [[Istočno Novo Sarajevo]] * [[Jezero (općina)|Jezero]] * [[Kalinovik]] * [[Kneževo]] * [[Kostajnica]] * [[Kotor-Varoš]] * [[Kozarska Dubica]] * [[Krupa na Uni]] * [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres (RS)]] * [[Laktaši]] * [[Lopare]] * [[Ljubinje]] * [[Milići]] * [[Modriča]] * [[Mrkonjić Grad]] * [[Nevesinje]] * [[Novi Grad]] * [[Novo Goražde]] * [[Osmaci]] * [[Oštra Luka]] * [[Pale (Republika Srpska)|Pale (RS)]] * [[Pelagićevo]] * [[Petrovac]] * [[Petrovo]] * [[Prijedor]] * [[Prnjavor]] * [[Ribnik]] * [[Rogatica]] * [[Rudo]] * [[Sokolac]] * [[Srbac]] * [[Srebrenica]] * [[Stanari]] * [[Šamac]] * [[Šekovići]] * [[Šipovo]] * [[Teslić]] * [[Trebinje]] * [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo (RS)]] * [[Ugljevik]] * [[Višegrad]] * [[Vlasenica]] * [[Vukosavlje]] * [[Zvornik]]}} === Brčko distrikt === {{flatlist|* [[Brčko]]}} == Također pogledajte == * [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == {{Refbegin}} * {{cite book|last=Zovko|first=Ljubomir|title=Studije iz pravne povijesti Bosne i Hercegovine 1878.-1941.|date=2007|publisher=Faculty of Law, University of Mostar|isbn=9789958927126|location=[[Mostar]]|language=hr}} {{Refend}}{{Refbegin}} * {{Cite journal|last=Velagić|first=Adnan|date=2013|title=Administrativno-teritorijalne promjene u Hercegovini od 1945. do 1996. godine|journal=Prilozi|volume=42|pages=189–205}} {{Refend}}{{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{BiH po temama}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Administrativna podjela Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Treći nivo državnih administrativnih podjela]] hcx7ndl9gu1tbt3pnt0nmzzdp7ikzpp 0 4585 3917872 3895060 2026-08-13T15:04:00Z Vedib 126585 3917872 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Čišćenje}} {{Drugo značenje|Jerusalem (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje |Grb = Emblem_of_Jerusalem.svg |Karta = Jerusalem Israel Map.png |Država = {{ZD|IZR}} [[Izrael]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = |SrednjiNivoVlasti = |Općina = |Stanovništvo = 747600 |StanovništvoGodina = 2007 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 125.156 |Nadmorska visina = |Pozivni broj = |Poštanski broj = |Registarska oznaka = |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Zaki al-Ghul (istok)<br>Nir Barkat (zapad) |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = |Web = www.jerusalem.muni.il |Slika = Jerusalem infobox image.JPG |SlikaInfo = }} '''Jerusalem''' (hebrejski: יְרוּשָׁלַיִם‎, Yerushaláyim; arapski: القُدس, al-Quds) isto poznat kao '''Kudus''', je najveći grad na području [[Izrael]]a odnosno [[Palestina|Palestine]], a obje države ga smatraju za svoj glavni grad. Broji 747.600 stanovnika, i zauzima površinu od 125,1 kvadratnih kilometara (u slučaju kada se računa i istočni dio grada). Smješten je u Judejskim planinama, između [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]] i sjevernog dijela [[Mrtvo more|Mrtvog mora]]. Historija grada seže unazad do četvrtog milenijuma prije nove ere, što ga čini jednim od najstarijih gradova u svijetu.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html Jewish Virtual Library - Timeline for the History of Jerusalem]</ref> Jerusalem je najsvetiji grad [[Judaizam|judaizma]] i duhovni centar [[Jevreji|jevrejskog]] naroda još od desetog vijeka prije nove ere. Također sadrži određeni broj historijskih lokacija značajnih za [[kršćanstvo]], a muslimani ga priznaju za treći najsvetiji grad [[islam]]a. Iako ima površinu od svega 0,9 kvadratnih kilometara <ref>Kollek, Teddy (1977). "Afterword". in John Phillips. A Will to Survive - Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today. Dial Press/James Wade. "about 225 acres (0.91 km²)"</ref> Stari grad (Jerusalema) je dom historijskim mjestima od velike važnosti za tri najveće svjetske monoteističke religije (između ostalih [[Mesdžidul-aksa|Džamija al-Aksa]], [[Zapadni zid]] (tzv. Zid plača), i [[Crkva svetog Groba]]). Stari grad, mjesto svjetskog naslijeđa, je tradicionalno podijeljen na četiri dijela: armensku, kršćansku, jevrejsku i muslimansku četvrt. Stari grad je nominovan za uvrštavanje na listu Mjesta svjetskog naslijeđa koja su u opasnosti od uništenja. Na ovu listu ga je nominovala država Jordan 1982.. U toku svoje historije grad je bio uništen dva puta, pod opsadom 23 puta, napadnut 52 puta, a 44 puta je bio zauziman. Danas je status grada izvor velikih nesuglasica. Izraelska [[aneksija]] Jerusalema je više puta osuđivana od strane Ujedinjenih Nacija <ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/unres252.html Jewish Virtual Library United Nations Security Council Resolution 252]</ref><ref>{{Cite web |url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/eed216406b50bf6485256ce10072f637/441329a958089eaa852560c4004ee74d!OpenDocument |title=Resolution 298 of 25 September 1971 |access-date=9. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330214804/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/eed216406b50bf6485256ce10072f637/441329a958089eaa852560c4004ee74d!OpenDocument |archive-date=30. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Palestinci su proglasili Istočni Jerusalem za glavni grad svoje buduće države <ref>{{Cite web |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |title=Segal, Jerome M - Negotiating Jerusalem 1997 |access-date=9. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |archive-date=14. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref>. U skladu sa rezolucijom Ujedinjenih Nacija 478. (usvojena 1980.) najveći broj ambasada je preseljen iz ovog grada, iako neke od država (kao SAD) još uvijek posjeduju zemlju u gradu namijenjenu smještaju ambasade, kada bude postignut eventualni konsenzus međunarodne zajednice o tome. == Historija == {{Glavni|Historija Jerusalema}} Arheološki nalazi navode dokaze o naseljenosti ovog područja još u bakarnom dobu, oko 4.000 godine p. n. e.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html "Timeline for the History of Jerusalem". Jewish Virtual Library. American-Israeli Cooperative Enterprise. Retrieved on 2007-04-16]</ref><ref>Freedman, David Noel (2000-01-01). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm B. Eerdmans Publishing. pp. 694–695. {{ISBN|0-8028-2400-5}}.</ref>; sa dokazima o trajnim naseljima iz perioda ranog [[Bronzano doba|Bronzanog doba]] 3.000-2.800 godine p. n. e.<ref name="Freedman, David Noel pp. 694">Freedman, David Noel (2000-01-01). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm B. Eerdmans Publishing. pp. 694–695. {{ISBN|0-8028-2400-5}}</ref><ref>Killebrew Ann E. "Biblical Jerusalem: An Archaeological Assessment" in Andrew G. Vaughn and Ann E. Killebrew, eds, "Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period" (SBL Symposium Series 18; Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003)</ref>. [[Datoteka:DavtowerS.jpg|lijevo|mini|190px|Davudova kula]] [[Lista proklinjanja]], poznata i kao Zabranjena lista iz 19. vijeka p. n. e. u vrijeme [[Srednje egipatsko carstvo|Srednjeg Egipatskog Carstva]], gdje se spominje grad po imenu Roshlamem ili Rosh-ramen <ref name="Freedman, David Noel pp. 694"/>. Također, tu su i "Amarna" pisma ili "Amarna" glinene tablice (eng. Amarna letters, Amarna tablets) iz 14. vijeka p. n. e. koja predstavljaju vjerovatno najstarija pisana svjedočanstva o gradu <ref>Shalem, Yisrael (1997-03-03) [http://www.biu.ac.il/JS/rennert/history_2.html "History of Jerusalem from Its Beginning to David".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070117203409/http://www.biu.ac.il/JS/rennert/history_2.html |date=17. 1. 2007 }} Jerusalem: Life Throughout the Ages in a Holy City. Bar-Ilan University Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies. Retrieved on 2007-01-18</ref>. Neki [[Arheologija|arheolozi]], uključujući Kathleen Kenyon, vjeruju da je Jerusalem <ref>the original name URU URU salem KI in Akkadian, found listed in the Amarna letters when it was still a fortified well of the Egyptians and ruled by Abi Heba meant city of peace</ref> kao grad osnovan od strane zapadnosemitskog naroda koji su gradili naselja još oko 2.600 godine p. n. e. U skladu sa jevrejskim predanjima Jerusalem su osnovali Sam i "Eber", [[Abrahaam]]ovi potomci. Prvo spominjanje u [[Biblija|Bibliji]] navodi da je Jerusalem bio pod vlašću [[Melhisedek]]a (po [[Sufizam|sufijskoj]] tradiciji njegovo ime je al-Khidr) Ibrahimovog saveznika. Nešto kasnije grad se nalazio na teritoriji plemena [[Benjamin (pleme)|Benjamin]] (jednog od [[Dvanaest izraelskih plemena]]), ali još uvijek pod vlašću [[Jebuziti (pleme)|Jebuzita]], ([[kanaan]]skog plemena), sve dok ga [[David]] nije načinio glavnim gradom ujedinjenog [[Kraljevstvo Izrael|Izraelskog Kraljevstva]] (oko 1.000 godine p. n. e.) <ref>Greenfeld, Howard (2005-03-29). A Promise Fulfilled: Theodor Herzl, Chaim Weizmann, David Ben-Gurion, and the Creation of the State of Israel. Greenwillow. p. 32. {{ISBN|0-06-051504-X}}.</ref><ref>[http://www.cityofdavid.org.il/timeline_eng.asp "Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627234635/http://www.cityofdavid.org.il/ |date=27. 6. 2013 }} City of David. Ir David Foundation. Retrieved on 2007-01-18</ref> (zanimljivo je da prema ranijim arheološkim iskopavanjima nisu pronađeni tragovi nasilnog osvajanja grada). Skora iskopavanja velikih kamenih struktura su protumačena od strane pojedinih arheologa kao potvrda navoda iz svetih knjiga. === Period hrama === Prema hebrejskim zapisima, kralj David je vladao do 970 godine p. n. e. Naslijedio ga je njegov sin [[Solomon]] <ref name="Michael, E. pp. 20">Michael, E.; Sharon O. Rusten, Philip Comfort, and Walter A. Elwell (2005-02-28). The Complete Book of When and Where: In The Bible And Throughout History. Tyndale House Publishers, Inc.. pp. 20–1, 67. {{ISBN|0-8423-5508-1}}.</ref> koji je izgradio hram na brdu Moriah. Solomonov hram (kasnije poznat kao Prvi hram) igrao je ključnu ulogu u jevrejskoj historiji kao mjesto gdje je bio pohranjen [[Kovčeg Saveza]] <ref>[http://www.andrews.edu/archaeology/archive/merling Merling, David] (1993-08-26). [http://www.andrews.edu/archaeology/archive/merling/newpage3.htm "Where is the Ark of the Covenant?"] Andrew's University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. Preko 450 godina, sve do [[babilon]]skih osvajanja 587. p. n. e, Jerusalem je bio politički glavni grad prvo ujedinjenog Kraljevstva Izraela a zatim Judejskog kraljevstva, dok je hram bio [[Religija|religiozni]] centar Izraelćana <ref>Jerusalem: Illustrated History Atlas Martin Gilbert, Macmillan Publishing, New York, 1978, p. 11</ref>. Ovaj period je u [[Historija|historiji]] poznat kao doba Prvog hrama <ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period2-2-1.htm "Capital of Judah I (930–722)"] Boston University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. Poslije Solomonove smrti (oko 930. p. n. e.) deset sjevernih plemena su se odvojili od Kraljevstva Izraela. Pod vodstvom Kuće Davida i Solomona Jerusalem je ostao glavni grad Judejskog kraljevstva. Nakon što su [[Asirija|Asirci]] osvojili Kraljevstvo Izrael, 722. p. n. e, Jerusalem je bio preplavljen izbjeglicama iz sjevernog kraljevstva. Period Prvog hrama se završio oko 586. p. n. e, nakon što su Babilonci zauzeli Izrael i Jerusalem, te uništili Hram. 538. p. n. e, nakon pedeset godina babilonske okupacije, [[Perzija|perzijski]] kralj Kirus Veliki pozvao je Jevreje da se vrate u Judeju i obnove Jerusalem i Hram. Izgradnja drugog hrama je završena 516. p. n. e, tokom vladavine Darija Velikog, sedamdeset godina nakon uništenja Prvog hrama <ref>Sicker, Martin (2001-01-30). Between Rome and Jerusalem: 300 Years of Roman-Judaean Relations. Praeger Publishers. p. 2. {{ISBN|0-275-97140-6}}.</ref><ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period2-3.htm "Center of the Persian Satrapy of Judah (539–323)"] Boston University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. Tim je Jerusalem povratio svoju ulogu glavnog grada Judeje i centra judaizma. Nakon što je [[Makedonija|Makedonski]] vladar [[Aleksandar Veliki]] osvojio Perziju, Jerusalem i Judeja su potpali pod makedonsku kontrolu, tačnije pod kontrolu dinastije [[Ptolemeji|Ptolemeja]] sa Ptolemejom I. 198. p. n. e. Ptolomej V je izgubio Judeju i nad njom su prevlast uspostavili Seleukovići s Antiohom III na čelu. Seleukovići su pokušali da reorganizuju Jerusalem kao [[Helenizam|helenistički]] polis, a tim nastojanjima je došao kraj 168. p. n. e. sa Makabejskim ustankom vođenim od strane Mattathiasa, velikog svećenika, i njegovih pet sinova. Potom je uspostavljeno Hasmonejsko kraljevstvo (152. p. n. e.) sa glavnim gradom Jerusalemom <ref>Schiffman, Lawrence H. (1991). From Text to Tradition: A History of Second Temple and Rabbinic Judaism. Ktav Publishing House. pp. 60–79. {{ISBN|0-88125-371-5}}</ref>. === Jevrejsko-Rimski ratovi === Kako je Rim postajao snažniji postavio je Heroda za marionetskog kralja. Herod Veliki, kako je bio nazivan, dao je sebi zadatak razvoja i uljepšavanja grada. Gradio je palate, kule i zidove, a i proširio je Hram. Za vrijeme Herodove vladavine površina koju je Hram zauzimao se udvostručila <ref name="Michael, E. pp. 20"/><ref name="ReferenceA">Har-el, Menashe. This Is Jerusalem. Canaan Publishing House.</ref><ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Michael_Zank/Jerusalem/templemount.html "The Temple Mount"] Boston University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. U 6. godini nove ere Jerusalem i okolina su došli pod direktnu vlast Rima kao Provincija Iudaea <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/John_Dominic_Crossan Crossan, John Dominic] (1993-02-26). The Historical Jesus: the life of a Mediterranean Jewish peasant (Reprinted ed.). San Francisco: HarperCollins. p. 92. {{ISBN|0-06-061629-6}}. "from 4 BCE until 6 CE, when Rome, after exiling [Herod Archelaus] to Gaul, assumed direct prefectural control of his territories"</ref> a Harodovi nasljednici su ostali kraljevi Judeje do 96. Rimska vlast nad Jerusalemom i okolinom bola je uzdrmana Prvim Jevrejsko-Rimskim ratom, koji je doveo i do uništenja Hrama 70. Grad je još jednom imao funkciju glavnog grada tokom trogodišnje bune poznate kao Bar Kochba ustanak, započet 132. Rimljani su ugušili i taj ustanak 135. Imperator Hadrian je potom romanizovao grad, preimenovavši ga u Aelia Capitolina <ref>Lehmann, Clayton Miles. "Palestine: People and Places". The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces. The University of South Dakota. http://www.usd.edu/erp/Palestine/people&p.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310053409/http://www.usd.edu/erp/Palestine/people%26p.htm |date=10. 3. 2008 }}. Retrieved on 2007-04-18.</ref>, i zabranio Jevrejima ulazak. Također je preimenovao Iudaea provinciju nakon pokušaja Filistinaca da ponovo judaiziraju zemlju <ref name="usd.edu">Lehmann, Clayton Miles (2007-02-22). "Palestine: History". The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces. The University of South Dakota. http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310053428/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm |date=10. 3. 2008 }}. Retrieved on 2007-04-18.</ref><ref>Cohen, Shaye J. D. (1996). "Judaism to Mishnah: 135–220 C.E". in Hershel Shanks. Christianity and Rabbinic Judaism: A Parallel History of their Origins and Early Development. Washington DC: Biblical Archaeology Society. p. 196.</ref>. Zabrana ulaska Jevrejima u grad je trajala sve do 4 vijeka. U pet vijekova poslije Bar Kokhba ustanka grad je mijenjao ime, prvo pod Rimljanima potom pod Bizantijom. Tokom četvrtog vijeka, rimski imperator [[Konstantin Veliki]] izgradio je određeni broj kršćanskih građevina poput [[Bazilika Svetoga groba|Bazilike Svetoga groba]]. Jerusalem je dostigao maksimum populacije na kraju perioda Drugog hrama: grad je ležao na 2&nbsp;km² i brojao 200.000 stanovnika <ref name="ReferenceA"/><ref name="usd.edu"/>. Nakon Konstantina velikog pa sve do 7 vijeka Jevreji su bili istjerani iz Jerusalema <ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period3-2.htm "Byzantian Jerusalem"]. Boston University. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period3-2.htm. Retrieved on 2007-02-01.</ref>. === Rimsko - perzijski ratovi === U rasponu nekoliko desetljeća, Jerusalem je prelazio iz rimskih ruku u perzijske i još jednom se vratio pod rimsku vlast. U napredovanju Sasanid Khosrau II na Bizantijsku teritoriju (početkom sedmog vijeka), napredujući kroz Siriju, sasanidski generali Šahrabaraz i Shahin napadali su Jerusalem (perzijski: Dej Houdkh). Oni su bili potpomagani od strane Jevreja u Palestini, koji su ustali protiv Bizantije <ref name="Conybeare, Frederick C. 1910 pp. 502">Conybeare, Frederick C. (1910). The Capture of Jerusalem by the Persians in 614 AD. English Historical Review 25. pp. 502–517.</ref>. U opsadi Jerusalema (614), nakon 21 dana nemilosrdnog rata, Jerusalem je osvojen. Bizantijske hronike su navele kako su Sasanidska vojska i Jevreji zaklali desetine hiljada Kršćana u gradu, epizoda koja je predmet mnogih rasprava među historičarima. Grad je ostao u rukama Sasanida nekih petnaest godina, dok ga Bizantijski car [[Heraklije]] nije zauzeo 629.<ref name="Conybeare, Frederick C. 1910 pp. 502"/>. === Arapska vladavina === Jerusalem se smatra trećim najsvetijim gradom za Islam nakon [[Meka|Meke]] i [[Medina|Medine]]. Među muslimanima ranijeg doba bio je poznat kao Bayt al-Maqdes, kasnije je postao poznat kao al-Quds al-Sharif. 638. islamski Halifat je proširio vlast na Jerusalem <ref>Jerusalem: Illustrated History Atlas Martin Gilbert, Macmillan Publishing, New York, 1978, p. 7</ref>. S arapskim osvajanjem, Jevrejima je dozvoljen povratak u grad <ref>Gil, Moshe (February 1997). A History of Palestine, 634–1099. Cambridge University Press. pp. 70–71. {{ISBN|0-521-59984-9}}.</ref>. Halifa Omer ibn al-Khattab potpisao je ugovor s Monophysitskim kršćanskim patrijarhom Sophroniusom, uvjeravajući ga da su kršćanska sveta mjesta i stanovništvo zaštićeni pod muslimanskom vlašću <ref>Runciman, Steven (1951). A History of the Crusades:The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. Penguin Books. Vol.1 pp.3–4. {{ISBN|0-521-34770-X}}.</ref>. Tada je Omer odbio da se moli u crkvi, tako da naredne generacije muslimana ne bi zahtjevali da se crkve pretvore u džamije. On se molio izvan crkve, gdje je sagrađena Omerova džamija koja stoji i danas. Prema Galilejskom biskupu Arculfu, koji je živio u Jerusalemu 679 - 688, Omerova džamija je pravougaona drvena struktura izgrađena preko ruševina koja bi mogla primiti 3.000 vjernika <ref name="The Early Arab Period – 638–1099">Shalem, Yisrael. [http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_8.html "The Early Arab Period – 638–1099"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151216173527/http://www.biu.ac.il/JS/rennert/history_8.html |date=16. 12. 2015 }}. Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies, Bar-Ilan University. Retrieved 2008-07-20.</ref>. Kada su muslimani prvi put došli u Bayt al-Maqdes, tražili su mjesto Daleke Svete džamije (Al-Mesdžid Al-Aqsa) što je spomenuto u [[Kur'an]]u i [[hadis]]u. Pronašli su mjesto puno smeća, očistili ga i nakon toga počeli koristiti za molitve. Umayyadski halifa, Abd al-Malik naručio je izgradnju [[Kupola na stijeni|Kupole na stijeni]] u kasnom VII. vijeku <ref>Hoppe, Leslie J. (August 2000). The Holy City: Jerusalem in the Theology of the Old Testament. Michael Glazier Books. p. 15. {{ISBN|0-8146-5081-3}}.</ref>. U X vijeku historičar al-Muqaddasi piše da je Abd al-Malik izgradio svetište, koje bi se moglo takmičiti u raskoši sa Jerusalemskim monumentalnim crkava <ref name="The Early Arab Period – 638–1099"/>. === Osmanska vladavina === Godine 1516. Osmanlije su pod vodstvom [[Selim I|Selima I]] pobijedile Memluke u Siriji. U daljnjim napadima osvojile su i Egipat i Arabiju. Jerusalem je dobio status sandžaka. Prva desetljeća osmanske vladavine donijela su napredak gradu. [[Sulejman I]] poslije osvajanja Jerusalema obnovio je gradske zidine i citadelu. Oboje su danas pod zaštitom kao spomenici kulture i stoje na listi [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|Svjetske baštine]]. Poslije 1535. Sulejman je sagradio utvrđenja, koja i danas čine zidine grada. Osmanski guverner 9. decembra 1917. predao je grad bez borbe Britancima, da ne bi oštetili historijske dijelove grada. General [[Edmund Allenby]] tog dana umarširao je u grad. == Klima == Grad karakteriše [[Mediteranska klima]], s toplim suhim ljetima i hladnim kišnim zimama. Malo snijega padne jednom do dva puta godišnje, s tim da svake tri do četiri godine dođe do veće snježne padavine. Januar je najhladniji mjesec u godini, sa prosječnim temperaturama od oko 8&nbsp;°C; a juli i august su najtopliji mjeseci u godini, sa prosječnim temperaturama od oko 23&nbsp;°C. Temperaturne razlike tokom dana i noći su velike, tako da su noći u Jerusalemu nešto hladnije čak i tokom ljeta. Prosječne godišnje padavine iznose oko 590&nbsp;mm kiše, uz najveći intenzitet između oktobra i maja.<ref>[http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business The Weather Channel]</ref>. Najveća količina zagađenja zraka dolazi od saobraćaja. Mnoge glavne ulice u gradu nisu predviđene za trenutni opseg saobraćaja, što dovodi do zakrčenja i povećanog izbacivanja ugljen dioksida u zrak. Industrijsko zagađenje je nešto manje, međutim, emisije fabrika na izraelskoj mediteranskoj obali mogu dospjeti do Jerusalema nošene zapadnim vjetrovima i tako doprinijeti njegovom zagađivanju. == Ekonomija == Kroz historiju, jerusalemska [[ekonomija]] se uglavnom oslanjala na priliv religijskih hodočasnika, s obzirom da je grad bio daleko od glavnih luka Jaffe i Gaze <ref>Dumper, Michael (1996-04-15). The Politics of Jerusalem Since 1967. Columbia University Press. pp. 207–10. {{ISBN|0-231-10640-8}}.</ref>. Danas grad bilježi porast posjeta stranih turista koji uglavnom posjećuju Zapadni zid i stari grad. Ipak u zadnjih pola vijeka postalo je jasno da se razvoj gradske ekonomija ne može zasnivati isključivo na njegovom religioznom značaju. == Transport i komunikacije == Aerodrom koji je najbliži gradu je Atarot aerodrom, i on je bio korišten za domaće letove do 2001.. Nakon toga je preuzet od strane Izraelskih oružanih snaga (zbog nemira u Ramallahu i na Zapadnoj Obali). Svi letovi s Atarota su preusmjereni na Međunarodni aerodrom Ben Gurion, najveći izraelski aerodrom (opslužuje devet miliona putnika godišnje <ref>Smith, Patrick (2006-06-09). [http://www.salon.com/tech/col/smith/2006/06/09/askthepilot189/index1.html "Ask the Pilot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114210530/http://www.salon.com/tech/col/smith/2006/06/09/askthepilot189/index1.html |date=14. 1. 2009 }}</ref>). [[Datoteka:Jerusalem-Central-bus-station.jpg|lijevo|mini|190p|Jerusalemska Centralna autobuska stanica]] Egged Bus Cooperative, druga najveća autobuska kompanija na svijetu <ref>Solomon, Shoshanna (2001-11-01). [http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/11/Facets%20of%20the%20Israeli%20Economy-%20Transportation "Facets of the Israeli Economy – Transportation"]. Israel Ministry of Foreign Affairs</ref>, opslužuje najveći broj lokalnih i vangradskih vožnji sa Centralne autobuske stanice (na Jaffa cesti). U 2008. godini lokalni autobusi, taksi vozila i privatna vozila su bili jedini oblici prijevoza u gradu. U planu je gradnja Jerusalemske željeznice, novog transportnog sistema. Očekuje se da će ova željeznica biti završena do 2010, i ista će moći prevoziti do 200.000 osoba dnevno, sa 24 stajališta. Drugi projekt u provedbi je nova brza željeznička linija od [[Tel Aviv]]a do Jerusalema, čiji se završetak očekuje do 2011.. Begin Expressway je jedna od najvažnijih jerusalemskih tranzitnih ruta; započinje na zapadu, spajajući se na sjeveru sa Rutom 443. (koja se pruža prema Tel Avivu). Ruta 60. ide kroz centar grada blizu Zelene linije između Istočnog Jerusalema i Zapadnog Jerusalema. U izgradnji su dijelovi 35-kilometarskog "prstena" oko grada koji ima za cilj efikasnije povezivanje predgrađa. Istočna polovina projekta je planirana još krajem 1990-tih, međutim reakcije na taj plan su još uvijek različite. == Obrazovanje == Jerusalem je dom nekoliko prestižnih univerziteta koji nude predavanja na hebrejskom, arapskom i engleskom jeziku. Jedan od njih, osnovan 1925, [[Hebrejski Univerzitet u Jerusalemu]] je bio rangiran u najboljih stotinu škola u svijetu <ref>{{Cite web |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1 |title=Times Higher Education |access-date=11. 5. 2009 |archive-date=31. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231190900/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1 |url-status=dead }}</ref>. Upravni odbor Univerziteta je uključivao neka poznata imena poput [[Albert Einstein]]a i [[Sigmund Freud]]a. Univerzitet je dao nekoliko dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]], poput Avram Hershka, David Grossa i Daniel Kahnemana. Jedan od najbitnijih dijelova Univerziteta je [[Narodna Biblioteka Izraela]], koja sadrži preko pet miliona knjiga. Biblioteka je otvorena 1892, tri decenije prije osnivanja Univerziteta, i to je jedno od mjesta sa najvećim izborom literature sa jevrejskom tematikom. Danas je ona i glavna biblioteka Univerziteta i nacionalna i univerzitetska biblioteka Izraela. Hebrejski Univerzitet ima tri kampusa u Jerusalemu: u Mount Scopus, Giv'at Ram i medicinski kampus u bolnici Hadassah Ein Kerem. [[Datoteka:HebrewU-MtScopus.JPG|desno|mini|200p|Kampus Hebrejskog Univerziteta u Mount Scopus]] [[Al-Quds Univerzitet]] je osnovan 1984. i namijenjen je uglavnom [[Arapi]]ma i [[Palestinci]]ma, a predstavlja "jedini arapski univerzitet u Jerusalemu" <ref>{{Cite web |url=http://www.alquds.edu/press/urgent_appeal.php |title="Urgent Appeal". al-Quds University |access-date=11. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070317104232/http://www.alquds.edu/press/urgent_appeal.php |archive-date=17. 3. 2007 |url-status=dead }}</ref>. Al-Quds Univerzitet je smješten u jugoistočnom dijelu grada i posjeduje kampus veličine oko 190.000 kvadratnih metara. Druge institucije visokog obrazovanja u Jerusalemu je Jerusalemska akademija muzike i plesa i Bezalel akademija Umjetnosti i dizajna, čije zgrade su smještene u kampusima Hebrejskog Univerziteta. The Jerusalem College of Technology, osnovan 1969, kombinuje nastavu iz stručnih oblasti sa programom jevrejskih nauka <ref>[http://www.jct.ac.il/ JCT stranica]</ref>. To je jedna od mnogih škola u Jerusalemu, od osnovne škole naviše, koje kombinuju sekularnu i vjersku nastavu. Veliki broj vjerskih obrazovnih institucija postoji u gradu, a najveća i najpoznatija od njih je [[Mir Yeshiva (Jerusalem)|Mir Yeshiva]] koju pohađa preko 8500 studenata. U školskoj 2003-2004. godini bilo je oko 8.000 učenika u dvanaestogodišnjim školama (kombinacija naše osnovne i srednje škole) u gradu. Da bi privukao više studenata na fakultete, grad je počeo sa ponudom specijalnih programa sa finansijskim poticajima i pomoći kod plaćanja smještaja (studentima koji iznajmljuju apartmane u stambenom dijelu grada). Mnoge su kritike na račun Izraela da ne nudi jednako kvalitetan obrazovni program za studij na [[Arapski jezik|arapskom jeziku]] u usporedbi sa programima za studij na hebrejskom jeziku <ref>[http://www.hrw.org/reports/2001/israel2/ISRAEL0901-01.htm Summary. Second Class Discrimination Against Palestinian Arab Children in Israel's Schools. Human Rights Watch. September 2001]</ref>. Dok su mnoge škole u pretežno arapskom dijelu Jerusalema pretrpane, Jerusalemska općina gradi veliki broj škola u drugim dijelovima grada. U martu 2007. [[Izraelska vlada]] je odobrila novi petogodišnji plan za gradnju novih 8.000 učionica u gradu, od toga 40% u arapskom dijelu, a 28% u Haredi dijelu. Za ovaj Projekt je predviđen budžet od 4,6 milijardi šekela. U 2008. godini, jevrejski filantropi iz Velike Britanije su donirali 3 miliona [[Američki dolar|dolara]] za izgradnju škola u arapskom dijelu Jerusalema. Inače programi škola na arapskom jeziku se u većem dijelu podudaraju sa programima škola na hebrejskom jeziku, tako da imaju i određene predmete jevrejske tematike. == Kultura == Iako je Jerusalem prvenstveno poznat po svom [[Religiozni značaj Jerusalema|religioznom značaju]], grad je također dom za mnoge umjetničke i kulturne sadržaje. U samom središtu grada nalazi se poznati [[Izraelski muzej]]. === Sport === [[Datoteka:Teddy Kollek Stadium - Inside.JPG|desno|mini|180p|[[Teddy Kollek stadion]]]] Dva najpopularnija sporta su [[Nogomet|fudbal]] i [[košarka]]. Fudbalski klub Beitar Jerusalem je jedan od najpoznatijih u Izraelu. Navijači su mu, pored ostalih, i političke ličnosti, koje često prisustvuju utakmicama. Drugi najpoznatiji fudbalski klub Jerusalema, i jedan od najvećih rivala Beitara, je Hapoel Katamon F.C. Dosada je Beitar pet puta osvajao izraelski šampionat, a Hapoel svega jedanput. Također Beitar igra u Ligat HaAl ligi, dok se Hapoel takmiči u trećoj ligi Izraela. Nakon otvaranja 1992. stadion Teddy Kollek je glavni jerusalemski stadion (kapaciteta 21.000 osoba). Košarkaški klub Hapoel Jerusalem igra u Prvoj ligi. Do sada je osvajao državno prvenstvo tri puta, i jedanput ULEB kup godine 2004. Jerusalemski polumaraton je godišnje sportsko takmičenje u kojem se natječu trkači iz cijelog svijeta, a ruta trke prolazi pored nekih od najpoznatijih gradskih znamenitosti. Pored ove trke (21,1&nbsp;km), trkači mogu odabrati i kraću tzv. "Fun Run" od (10&nbsp;km). Obje trke započinju i završavaju na stadionu u Givat Ramu <ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.muni.il/jer_main/TopSiteJeruEng.asp?newstr=4&src=%2Fjer_sys%2Fpublish%2FHtmlFiles%2F1616%2Fresults_pub_id%3D15283.html&cont=736 |title=Oficijelna stranica Jerusalemskog polumaratona |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106012352/https://www.jerusalem.muni.il/jer_main/TopSiteJeruEng.asp?newstr=4&src=%2Fjer_sys%2Fpublish%2FHtmlFiles%2F1616%2Fresults_pub_id%3D15283.html&cont=736 |archive-date=6. 1. 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iexplore.com/dmap/Israel/Event/16248 |title=Events site Half Marathon and Fun Run summary |access-date=11. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608174808/http://www.iexplore.com/dmap/Israel/Event/16248 |archive-date=8. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref>. == Gradovi pobratimi == * [[Prag]], [[Češka|Češka Republika]]<ref>{{Cite web|url=http://zahranicnivztahy.praha.eu/jnp/cz/partnerska_mesta/index.html|title=Partnerská města HMP (Oddělení cestovního ruchu)|last=|first=|date=|website=zahranicnivztahy.praha.eu|publisher=|access-date=27. 4. 2020|archive-date=25. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625205859/http://zahranicnivztahy.praha.eu/jnp/cz/partnerska_mesta/index.html|url-status=dead}}</ref> * [[Ayabe]], [[Japan]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pref.kyoto.jp/en/01-04-03.html|title=International Exchange: List of Sister Cities|last=Site|first=Kyoto Prefecture Web|date=|website=Kyoto Prefecture|publisher=|language=en|access-date=27. 4. 2020|archive-date=19. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919051110/http://www.pref.kyoto.jp/en/01-04-03.html|url-status=dead}}</ref> * [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države]]<ref>{{Cite web|url=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml|title=New York City Global Partners|last=|first=|date=14. 8. 2013|website=web.archive.org|publisher=|access-date=27. 4. 2020|archive-date=14. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Marseille]], [[Francuska]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jerusalem}} {{Glavni gradovi azijskih država}} {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} {{Muhammed}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jerusalem| ]] [[Kategorija:Gradovi u Palestini]] [[Kategorija:Gradovi u Izraelu]] [[Kategorija:Glavni gradovi azijskih država]] bcu5qxz2tbffq5sjefspzfe07rf7929 3917875 3917872 2026-08-13T16:49:30Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/Vedib|Vedib]] ([[User talk:Vedib|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:PanaskoBot|PanaskoBot]] 3895060 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Čišćenje}} {{Drugo značenje|Jerusalem (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje |Grb = Emblem_of_Jerusalem.svg |Karta = Jerusalem Israel Map.png |Država = {{ZD|IZR}} [[Izrael]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = |SrednjiNivoVlasti = |Općina = |Stanovništvo = 747600 |StanovništvoGodina = 2007 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 125.156 |Nadmorska visina = |Pozivni broj = |Poštanski broj = |Registarska oznaka = |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Zaki al-Ghul (istok)<br>Nir Barkat (zapad) |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = |Web = www.jerusalem.muni.il |Slika = Jerusalem infobox image.JPG |SlikaInfo = }} '''Jerusalem''' (hebrejski: יְרוּשָׁלַיִם‎, Yerushaláyim; arapski: القُدس, al-Quds) je najveći grad na području [[Izrael]]a odnosno [[Palestina|Palestine]], a obje države ga smatraju za svoj glavni grad. Broji 747.600 stanovnika, i zauzima površinu od 125,1 kvadratnih kilometara (u slučaju kada se računa i istočni dio grada). Smješten je u Judejskim planinama, između [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]] i sjevernog dijela [[Mrtvo more|Mrtvog mora]]. Historija grada seže unazad do četvrtog milenijuma prije nove ere, što ga čini jednim od najstarijih gradova u svijetu.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html Jewish Virtual Library - Timeline for the History of Jerusalem]</ref> Jerusalem je najsvetiji grad [[Judaizam|judaizma]] i duhovni centar [[Jevreji|jevrejskog]] naroda još od desetog vijeka prije nove ere. Također sadrži određeni broj historijskih lokacija značajnih za [[kršćanstvo]], a muslimani ga priznaju za treći najsvetiji grad [[islam]]a. Iako ima površinu od svega 0,9 kvadratnih kilometara <ref>Kollek, Teddy (1977). "Afterword". in John Phillips. A Will to Survive - Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today. Dial Press/James Wade. "about 225 acres (0.91 km²)"</ref> Stari grad (Jerusalema) je dom historijskim mjestima od velike važnosti za tri najveće svjetske monoteističke religije (između ostalih [[Mesdžidul-aksa|Džamija al-Aksa]], [[Zapadni zid]] (tzv. Zid plača), i [[Crkva svetog Groba]]). Stari grad, mjesto svjetskog naslijeđa, je tradicionalno podijeljen na četiri dijela: armensku, kršćansku, jevrejsku i muslimansku četvrt. Stari grad je nominovan za uvrštavanje na listu Mjesta svjetskog naslijeđa koja su u opasnosti od uništenja. Na ovu listu ga je nominovala država Jordan 1982.. U toku svoje historije grad je bio uništen dva puta, pod opsadom 23 puta, napadnut 52 puta, a 44 puta je bio zauziman. Danas je status grada izvor velikih nesuglasica. Izraelska [[aneksija]] Jerusalema je više puta osuđivana od strane Ujedinjenih Nacija <ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/unres252.html Jewish Virtual Library United Nations Security Council Resolution 252]</ref><ref>{{Cite web |url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/eed216406b50bf6485256ce10072f637/441329a958089eaa852560c4004ee74d!OpenDocument |title=Resolution 298 of 25 September 1971 |access-date=9. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330214804/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/eed216406b50bf6485256ce10072f637/441329a958089eaa852560c4004ee74d!OpenDocument |archive-date=30. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Palestinci su proglasili Istočni Jerusalem za glavni grad svoje buduće države <ref>{{Cite web |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |title=Segal, Jerome M - Negotiating Jerusalem 1997 |access-date=9. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |archive-date=14. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref>. U skladu sa rezolucijom Ujedinjenih Nacija 478. (usvojena 1980.) najveći broj ambasada je preseljen iz ovog grada, iako neke od država (kao SAD) još uvijek posjeduju zemlju u gradu namijenjenu smještaju ambasade, kada bude postignut eventualni konsenzus međunarodne zajednice o tome. == Historija == {{Glavni|Historija Jerusalema}} Arheološki nalazi navode dokaze o naseljenosti ovog područja još u bakarnom dobu, oko 4.000 godine p. n. e.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html "Timeline for the History of Jerusalem". Jewish Virtual Library. American-Israeli Cooperative Enterprise. Retrieved on 2007-04-16]</ref><ref>Freedman, David Noel (2000-01-01). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm B. Eerdmans Publishing. pp. 694–695. {{ISBN|0-8028-2400-5}}.</ref>; sa dokazima o trajnim naseljima iz perioda ranog [[Bronzano doba|Bronzanog doba]] 3.000-2.800 godine p. n. e.<ref name="Freedman, David Noel pp. 694">Freedman, David Noel (2000-01-01). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm B. Eerdmans Publishing. pp. 694–695. {{ISBN|0-8028-2400-5}}</ref><ref>Killebrew Ann E. "Biblical Jerusalem: An Archaeological Assessment" in Andrew G. Vaughn and Ann E. Killebrew, eds, "Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period" (SBL Symposium Series 18; Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003)</ref>. [[Datoteka:DavtowerS.jpg|lijevo|mini|190px|Davudova kula]] [[Lista proklinjanja]], poznata i kao Zabranjena lista iz 19. vijeka p. n. e. u vrijeme [[Srednje egipatsko carstvo|Srednjeg Egipatskog Carstva]], gdje se spominje grad po imenu Roshlamem ili Rosh-ramen <ref name="Freedman, David Noel pp. 694"/>. Također, tu su i "Amarna" pisma ili "Amarna" glinene tablice (eng. Amarna letters, Amarna tablets) iz 14. vijeka p. n. e. koja predstavljaju vjerovatno najstarija pisana svjedočanstva o gradu <ref>Shalem, Yisrael (1997-03-03) [http://www.biu.ac.il/JS/rennert/history_2.html "History of Jerusalem from Its Beginning to David".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070117203409/http://www.biu.ac.il/JS/rennert/history_2.html |date=17. 1. 2007 }} Jerusalem: Life Throughout the Ages in a Holy City. Bar-Ilan University Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies. Retrieved on 2007-01-18</ref>. Neki [[Arheologija|arheolozi]], uključujući Kathleen Kenyon, vjeruju da je Jerusalem <ref>the original name URU URU salem KI in Akkadian, found listed in the Amarna letters when it was still a fortified well of the Egyptians and ruled by Abi Heba meant city of peace</ref> kao grad osnovan od strane zapadnosemitskog naroda koji su gradili naselja još oko 2.600 godine p. n. e. U skladu sa jevrejskim predanjima Jerusalem su osnovali Sam i "Eber", [[Abrahaam]]ovi potomci. Prvo spominjanje u [[Biblija|Bibliji]] navodi da je Jerusalem bio pod vlašću [[Melhisedek]]a (po [[Sufizam|sufijskoj]] tradiciji njegovo ime je al-Khidr) Ibrahimovog saveznika. Nešto kasnije grad se nalazio na teritoriji plemena [[Benjamin (pleme)|Benjamin]] (jednog od [[Dvanaest izraelskih plemena]]), ali još uvijek pod vlašću [[Jebuziti (pleme)|Jebuzita]], ([[kanaan]]skog plemena), sve dok ga [[David]] nije načinio glavnim gradom ujedinjenog [[Kraljevstvo Izrael|Izraelskog Kraljevstva]] (oko 1.000 godine p. n. e.) <ref>Greenfeld, Howard (2005-03-29). A Promise Fulfilled: Theodor Herzl, Chaim Weizmann, David Ben-Gurion, and the Creation of the State of Israel. Greenwillow. p. 32. {{ISBN|0-06-051504-X}}.</ref><ref>[http://www.cityofdavid.org.il/timeline_eng.asp "Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627234635/http://www.cityofdavid.org.il/ |date=27. 6. 2013 }} City of David. Ir David Foundation. Retrieved on 2007-01-18</ref> (zanimljivo je da prema ranijim arheološkim iskopavanjima nisu pronađeni tragovi nasilnog osvajanja grada). Skora iskopavanja velikih kamenih struktura su protumačena od strane pojedinih arheologa kao potvrda navoda iz svetih knjiga. === Period hrama === Prema hebrejskim zapisima, kralj David je vladao do 970 godine p. n. e. Naslijedio ga je njegov sin [[Solomon]] <ref name="Michael, E. pp. 20">Michael, E.; Sharon O. Rusten, Philip Comfort, and Walter A. Elwell (2005-02-28). The Complete Book of When and Where: In The Bible And Throughout History. Tyndale House Publishers, Inc.. pp. 20–1, 67. {{ISBN|0-8423-5508-1}}.</ref> koji je izgradio hram na brdu Moriah. Solomonov hram (kasnije poznat kao Prvi hram) igrao je ključnu ulogu u jevrejskoj historiji kao mjesto gdje je bio pohranjen [[Kovčeg Saveza]] <ref>[http://www.andrews.edu/archaeology/archive/merling Merling, David] (1993-08-26). [http://www.andrews.edu/archaeology/archive/merling/newpage3.htm "Where is the Ark of the Covenant?"] Andrew's University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. Preko 450 godina, sve do [[babilon]]skih osvajanja 587. p. n. e, Jerusalem je bio politički glavni grad prvo ujedinjenog Kraljevstva Izraela a zatim Judejskog kraljevstva, dok je hram bio [[Religija|religiozni]] centar Izraelćana <ref>Jerusalem: Illustrated History Atlas Martin Gilbert, Macmillan Publishing, New York, 1978, p. 11</ref>. Ovaj period je u [[Historija|historiji]] poznat kao doba Prvog hrama <ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period2-2-1.htm "Capital of Judah I (930–722)"] Boston University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. Poslije Solomonove smrti (oko 930. p. n. e.) deset sjevernih plemena su se odvojili od Kraljevstva Izraela. Pod vodstvom Kuće Davida i Solomona Jerusalem je ostao glavni grad Judejskog kraljevstva. Nakon što su [[Asirija|Asirci]] osvojili Kraljevstvo Izrael, 722. p. n. e, Jerusalem je bio preplavljen izbjeglicama iz sjevernog kraljevstva. Period Prvog hrama se završio oko 586. p. n. e, nakon što su Babilonci zauzeli Izrael i Jerusalem, te uništili Hram. 538. p. n. e, nakon pedeset godina babilonske okupacije, [[Perzija|perzijski]] kralj Kirus Veliki pozvao je Jevreje da se vrate u Judeju i obnove Jerusalem i Hram. Izgradnja drugog hrama je završena 516. p. n. e, tokom vladavine Darija Velikog, sedamdeset godina nakon uništenja Prvog hrama <ref>Sicker, Martin (2001-01-30). Between Rome and Jerusalem: 300 Years of Roman-Judaean Relations. Praeger Publishers. p. 2. {{ISBN|0-275-97140-6}}.</ref><ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period2-3.htm "Center of the Persian Satrapy of Judah (539–323)"] Boston University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. Tim je Jerusalem povratio svoju ulogu glavnog grada Judeje i centra judaizma. Nakon što je [[Makedonija|Makedonski]] vladar [[Aleksandar Veliki]] osvojio Perziju, Jerusalem i Judeja su potpali pod makedonsku kontrolu, tačnije pod kontrolu dinastije [[Ptolemeji|Ptolemeja]] sa Ptolemejom I. 198. p. n. e. Ptolomej V je izgubio Judeju i nad njom su prevlast uspostavili Seleukovići s Antiohom III na čelu. Seleukovići su pokušali da reorganizuju Jerusalem kao [[Helenizam|helenistički]] polis, a tim nastojanjima je došao kraj 168. p. n. e. sa Makabejskim ustankom vođenim od strane Mattathiasa, velikog svećenika, i njegovih pet sinova. Potom je uspostavljeno Hasmonejsko kraljevstvo (152. p. n. e.) sa glavnim gradom Jerusalemom <ref>Schiffman, Lawrence H. (1991). From Text to Tradition: A History of Second Temple and Rabbinic Judaism. Ktav Publishing House. pp. 60–79. {{ISBN|0-88125-371-5}}</ref>. === Jevrejsko-Rimski ratovi === Kako je Rim postajao snažniji postavio je Heroda za marionetskog kralja. Herod Veliki, kako je bio nazivan, dao je sebi zadatak razvoja i uljepšavanja grada. Gradio je palate, kule i zidove, a i proširio je Hram. Za vrijeme Herodove vladavine površina koju je Hram zauzimao se udvostručila <ref name="Michael, E. pp. 20"/><ref name="ReferenceA">Har-el, Menashe. This Is Jerusalem. Canaan Publishing House.</ref><ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Michael_Zank/Jerusalem/templemount.html "The Temple Mount"] Boston University. Retrieved on 2007-01-22.</ref>. U 6. godini nove ere Jerusalem i okolina su došli pod direktnu vlast Rima kao Provincija Iudaea <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/John_Dominic_Crossan Crossan, John Dominic] (1993-02-26). The Historical Jesus: the life of a Mediterranean Jewish peasant (Reprinted ed.). San Francisco: HarperCollins. p. 92. {{ISBN|0-06-061629-6}}. "from 4 BCE until 6 CE, when Rome, after exiling [Herod Archelaus] to Gaul, assumed direct prefectural control of his territories"</ref> a Harodovi nasljednici su ostali kraljevi Judeje do 96. Rimska vlast nad Jerusalemom i okolinom bola je uzdrmana Prvim Jevrejsko-Rimskim ratom, koji je doveo i do uništenja Hrama 70. Grad je još jednom imao funkciju glavnog grada tokom trogodišnje bune poznate kao Bar Kochba ustanak, započet 132. Rimljani su ugušili i taj ustanak 135. Imperator Hadrian je potom romanizovao grad, preimenovavši ga u Aelia Capitolina <ref>Lehmann, Clayton Miles. "Palestine: People and Places". The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces. The University of South Dakota. http://www.usd.edu/erp/Palestine/people&p.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310053409/http://www.usd.edu/erp/Palestine/people%26p.htm |date=10. 3. 2008 }}. Retrieved on 2007-04-18.</ref>, i zabranio Jevrejima ulazak. Također je preimenovao Iudaea provinciju nakon pokušaja Filistinaca da ponovo judaiziraju zemlju <ref name="usd.edu">Lehmann, Clayton Miles (2007-02-22). "Palestine: History". The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces. The University of South Dakota. http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310053428/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm |date=10. 3. 2008 }}. Retrieved on 2007-04-18.</ref><ref>Cohen, Shaye J. D. (1996). "Judaism to Mishnah: 135–220 C.E". in Hershel Shanks. Christianity and Rabbinic Judaism: A Parallel History of their Origins and Early Development. Washington DC: Biblical Archaeology Society. p. 196.</ref>. Zabrana ulaska Jevrejima u grad je trajala sve do 4 vijeka. U pet vijekova poslije Bar Kokhba ustanka grad je mijenjao ime, prvo pod Rimljanima potom pod Bizantijom. Tokom četvrtog vijeka, rimski imperator [[Konstantin Veliki]] izgradio je određeni broj kršćanskih građevina poput [[Bazilika Svetoga groba|Bazilike Svetoga groba]]. Jerusalem je dostigao maksimum populacije na kraju perioda Drugog hrama: grad je ležao na 2&nbsp;km² i brojao 200.000 stanovnika <ref name="ReferenceA"/><ref name="usd.edu"/>. Nakon Konstantina velikog pa sve do 7 vijeka Jevreji su bili istjerani iz Jerusalema <ref>Zank, Michael. [http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period3-2.htm "Byzantian Jerusalem"]. Boston University. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period3-2.htm. Retrieved on 2007-02-01.</ref>. === Rimsko - perzijski ratovi === U rasponu nekoliko desetljeća, Jerusalem je prelazio iz rimskih ruku u perzijske i još jednom se vratio pod rimsku vlast. U napredovanju Sasanid Khosrau II na Bizantijsku teritoriju (početkom sedmog vijeka), napredujući kroz Siriju, sasanidski generali Šahrabaraz i Shahin napadali su Jerusalem (perzijski: Dej Houdkh). Oni su bili potpomagani od strane Jevreja u Palestini, koji su ustali protiv Bizantije <ref name="Conybeare, Frederick C. 1910 pp. 502">Conybeare, Frederick C. (1910). The Capture of Jerusalem by the Persians in 614 AD. English Historical Review 25. pp. 502–517.</ref>. U opsadi Jerusalema (614), nakon 21 dana nemilosrdnog rata, Jerusalem je osvojen. Bizantijske hronike su navele kako su Sasanidska vojska i Jevreji zaklali desetine hiljada Kršćana u gradu, epizoda koja je predmet mnogih rasprava među historičarima. Grad je ostao u rukama Sasanida nekih petnaest godina, dok ga Bizantijski car [[Heraklije]] nije zauzeo 629.<ref name="Conybeare, Frederick C. 1910 pp. 502"/>. === Arapska vladavina === Jerusalem se smatra trećim najsvetijim gradom za Islam nakon [[Meka|Meke]] i [[Medina|Medine]]. Među muslimanima ranijeg doba bio je poznat kao Bayt al-Maqdes, kasnije je postao poznat kao al-Quds al-Sharif. 638. islamski Halifat je proširio vlast na Jerusalem <ref>Jerusalem: Illustrated History Atlas Martin Gilbert, Macmillan Publishing, New York, 1978, p. 7</ref>. S arapskim osvajanjem, Jevrejima je dozvoljen povratak u grad <ref>Gil, Moshe (February 1997). A History of Palestine, 634–1099. Cambridge University Press. pp. 70–71. {{ISBN|0-521-59984-9}}.</ref>. Halifa Omer ibn al-Khattab potpisao je ugovor s Monophysitskim kršćanskim patrijarhom Sophroniusom, uvjeravajući ga da su kršćanska sveta mjesta i stanovništvo zaštićeni pod muslimanskom vlašću <ref>Runciman, Steven (1951). A History of the Crusades:The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. Penguin Books. Vol.1 pp.3–4. {{ISBN|0-521-34770-X}}.</ref>. Tada je Omer odbio da se moli u crkvi, tako da naredne generacije muslimana ne bi zahtjevali da se crkve pretvore u džamije. On se molio izvan crkve, gdje je sagrađena Omerova džamija koja stoji i danas. Prema Galilejskom biskupu Arculfu, koji je živio u Jerusalemu 679 - 688, Omerova džamija je pravougaona drvena struktura izgrađena preko ruševina koja bi mogla primiti 3.000 vjernika <ref name="The Early Arab Period – 638–1099">Shalem, Yisrael. [http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_8.html "The Early Arab Period – 638–1099"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151216173527/http://www.biu.ac.il/JS/rennert/history_8.html |date=16. 12. 2015 }}. Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies, Bar-Ilan University. Retrieved 2008-07-20.</ref>. Kada su muslimani prvi put došli u Bayt al-Maqdes, tražili su mjesto Daleke Svete džamije (Al-Mesdžid Al-Aqsa) što je spomenuto u [[Kur'an]]u i [[hadis]]u. Pronašli su mjesto puno smeća, očistili ga i nakon toga počeli koristiti za molitve. Umayyadski halifa, Abd al-Malik naručio je izgradnju [[Kupola na stijeni|Kupole na stijeni]] u kasnom VII. vijeku <ref>Hoppe, Leslie J. (August 2000). The Holy City: Jerusalem in the Theology of the Old Testament. Michael Glazier Books. p. 15. {{ISBN|0-8146-5081-3}}.</ref>. U X vijeku historičar al-Muqaddasi piše da je Abd al-Malik izgradio svetište, koje bi se moglo takmičiti u raskoši sa Jerusalemskim monumentalnim crkava <ref name="The Early Arab Period – 638–1099"/>. === Osmanska vladavina === Godine 1516. Osmanlije su pod vodstvom [[Selim I|Selima I]] pobijedile Memluke u Siriji. U daljnjim napadima osvojile su i Egipat i Arabiju. Jerusalem je dobio status sandžaka. Prva desetljeća osmanske vladavine donijela su napredak gradu. [[Sulejman I]] poslije osvajanja Jerusalema obnovio je gradske zidine i citadelu. Oboje su danas pod zaštitom kao spomenici kulture i stoje na listi [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|Svjetske baštine]]. Poslije 1535. Sulejman je sagradio utvrđenja, koja i danas čine zidine grada. Osmanski guverner 9. decembra 1917. predao je grad bez borbe Britancima, da ne bi oštetili historijske dijelove grada. General [[Edmund Allenby]] tog dana umarširao je u grad. == Klima == Grad karakteriše [[Mediteranska klima]], s toplim suhim ljetima i hladnim kišnim zimama. Malo snijega padne jednom do dva puta godišnje, s tim da svake tri do četiri godine dođe do veće snježne padavine. Januar je najhladniji mjesec u godini, sa prosječnim temperaturama od oko 8&nbsp;°C; a juli i august su najtopliji mjeseci u godini, sa prosječnim temperaturama od oko 23&nbsp;°C. Temperaturne razlike tokom dana i noći su velike, tako da su noći u Jerusalemu nešto hladnije čak i tokom ljeta. Prosječne godišnje padavine iznose oko 590&nbsp;mm kiše, uz najveći intenzitet između oktobra i maja.<ref>[http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business The Weather Channel]</ref>. Najveća količina zagađenja zraka dolazi od saobraćaja. Mnoge glavne ulice u gradu nisu predviđene za trenutni opseg saobraćaja, što dovodi do zakrčenja i povećanog izbacivanja ugljen dioksida u zrak. Industrijsko zagađenje je nešto manje, međutim, emisije fabrika na izraelskoj mediteranskoj obali mogu dospjeti do Jerusalema nošene zapadnim vjetrovima i tako doprinijeti njegovom zagađivanju. == Ekonomija == Kroz historiju, jerusalemska [[ekonomija]] se uglavnom oslanjala na priliv religijskih hodočasnika, s obzirom da je grad bio daleko od glavnih luka Jaffe i Gaze <ref>Dumper, Michael (1996-04-15). The Politics of Jerusalem Since 1967. Columbia University Press. pp. 207–10. {{ISBN|0-231-10640-8}}.</ref>. Danas grad bilježi porast posjeta stranih turista koji uglavnom posjećuju Zapadni zid i stari grad. Ipak u zadnjih pola vijeka postalo je jasno da se razvoj gradske ekonomija ne može zasnivati isključivo na njegovom religioznom značaju. == Transport i komunikacije == Aerodrom koji je najbliži gradu je Atarot aerodrom, i on je bio korišten za domaće letove do 2001.. Nakon toga je preuzet od strane Izraelskih oružanih snaga (zbog nemira u Ramallahu i na Zapadnoj Obali). Svi letovi s Atarota su preusmjereni na Međunarodni aerodrom Ben Gurion, najveći izraelski aerodrom (opslužuje devet miliona putnika godišnje <ref>Smith, Patrick (2006-06-09). [http://www.salon.com/tech/col/smith/2006/06/09/askthepilot189/index1.html "Ask the Pilot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114210530/http://www.salon.com/tech/col/smith/2006/06/09/askthepilot189/index1.html |date=14. 1. 2009 }}</ref>). [[Datoteka:Jerusalem-Central-bus-station.jpg|lijevo|mini|190p|Jerusalemska Centralna autobuska stanica]] Egged Bus Cooperative, druga najveća autobuska kompanija na svijetu <ref>Solomon, Shoshanna (2001-11-01). [http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/11/Facets%20of%20the%20Israeli%20Economy-%20Transportation "Facets of the Israeli Economy – Transportation"]. Israel Ministry of Foreign Affairs</ref>, opslužuje najveći broj lokalnih i vangradskih vožnji sa Centralne autobuske stanice (na Jaffa cesti). U 2008. godini lokalni autobusi, taksi vozila i privatna vozila su bili jedini oblici prijevoza u gradu. U planu je gradnja Jerusalemske željeznice, novog transportnog sistema. Očekuje se da će ova željeznica biti završena do 2010, i ista će moći prevoziti do 200.000 osoba dnevno, sa 24 stajališta. Drugi projekt u provedbi je nova brza željeznička linija od [[Tel Aviv]]a do Jerusalema, čiji se završetak očekuje do 2011.. Begin Expressway je jedna od najvažnijih jerusalemskih tranzitnih ruta; započinje na zapadu, spajajući se na sjeveru sa Rutom 443. (koja se pruža prema Tel Avivu). Ruta 60. ide kroz centar grada blizu Zelene linije između Istočnog Jerusalema i Zapadnog Jerusalema. U izgradnji su dijelovi 35-kilometarskog "prstena" oko grada koji ima za cilj efikasnije povezivanje predgrađa. Istočna polovina projekta je planirana još krajem 1990-tih, međutim reakcije na taj plan su još uvijek različite. == Obrazovanje == Jerusalem je dom nekoliko prestižnih univerziteta koji nude predavanja na hebrejskom, arapskom i engleskom jeziku. Jedan od njih, osnovan 1925, [[Hebrejski Univerzitet u Jerusalemu]] je bio rangiran u najboljih stotinu škola u svijetu <ref>{{Cite web |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1 |title=Times Higher Education |access-date=11. 5. 2009 |archive-date=31. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231190900/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1 |url-status=dead }}</ref>. Upravni odbor Univerziteta je uključivao neka poznata imena poput [[Albert Einstein]]a i [[Sigmund Freud]]a. Univerzitet je dao nekoliko dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]], poput Avram Hershka, David Grossa i Daniel Kahnemana. Jedan od najbitnijih dijelova Univerziteta je [[Narodna Biblioteka Izraela]], koja sadrži preko pet miliona knjiga. Biblioteka je otvorena 1892, tri decenije prije osnivanja Univerziteta, i to je jedno od mjesta sa najvećim izborom literature sa jevrejskom tematikom. Danas je ona i glavna biblioteka Univerziteta i nacionalna i univerzitetska biblioteka Izraela. Hebrejski Univerzitet ima tri kampusa u Jerusalemu: u Mount Scopus, Giv'at Ram i medicinski kampus u bolnici Hadassah Ein Kerem. [[Datoteka:HebrewU-MtScopus.JPG|desno|mini|200p|Kampus Hebrejskog Univerziteta u Mount Scopus]] [[Al-Quds Univerzitet]] je osnovan 1984. i namijenjen je uglavnom [[Arapi]]ma i [[Palestinci]]ma, a predstavlja "jedini arapski univerzitet u Jerusalemu" <ref>{{Cite web |url=http://www.alquds.edu/press/urgent_appeal.php |title="Urgent Appeal". al-Quds University |access-date=11. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070317104232/http://www.alquds.edu/press/urgent_appeal.php |archive-date=17. 3. 2007 |url-status=dead }}</ref>. Al-Quds Univerzitet je smješten u jugoistočnom dijelu grada i posjeduje kampus veličine oko 190.000 kvadratnih metara. Druge institucije visokog obrazovanja u Jerusalemu je Jerusalemska akademija muzike i plesa i Bezalel akademija Umjetnosti i dizajna, čije zgrade su smještene u kampusima Hebrejskog Univerziteta. The Jerusalem College of Technology, osnovan 1969, kombinuje nastavu iz stručnih oblasti sa programom jevrejskih nauka <ref>[http://www.jct.ac.il/ JCT stranica]</ref>. To je jedna od mnogih škola u Jerusalemu, od osnovne škole naviše, koje kombinuju sekularnu i vjersku nastavu. Veliki broj vjerskih obrazovnih institucija postoji u gradu, a najveća i najpoznatija od njih je [[Mir Yeshiva (Jerusalem)|Mir Yeshiva]] koju pohađa preko 8500 studenata. U školskoj 2003-2004. godini bilo je oko 8.000 učenika u dvanaestogodišnjim školama (kombinacija naše osnovne i srednje škole) u gradu. Da bi privukao više studenata na fakultete, grad je počeo sa ponudom specijalnih programa sa finansijskim poticajima i pomoći kod plaćanja smještaja (studentima koji iznajmljuju apartmane u stambenom dijelu grada). Mnoge su kritike na račun Izraela da ne nudi jednako kvalitetan obrazovni program za studij na [[Arapski jezik|arapskom jeziku]] u usporedbi sa programima za studij na hebrejskom jeziku <ref>[http://www.hrw.org/reports/2001/israel2/ISRAEL0901-01.htm Summary. Second Class Discrimination Against Palestinian Arab Children in Israel's Schools. Human Rights Watch. September 2001]</ref>. Dok su mnoge škole u pretežno arapskom dijelu Jerusalema pretrpane, Jerusalemska općina gradi veliki broj škola u drugim dijelovima grada. U martu 2007. [[Izraelska vlada]] je odobrila novi petogodišnji plan za gradnju novih 8.000 učionica u gradu, od toga 40% u arapskom dijelu, a 28% u Haredi dijelu. Za ovaj Projekt je predviđen budžet od 4,6 milijardi šekela. U 2008. godini, jevrejski filantropi iz Velike Britanije su donirali 3 miliona [[Američki dolar|dolara]] za izgradnju škola u arapskom dijelu Jerusalema. Inače programi škola na arapskom jeziku se u većem dijelu podudaraju sa programima škola na hebrejskom jeziku, tako da imaju i određene predmete jevrejske tematike. == Kultura == Iako je Jerusalem prvenstveno poznat po svom [[Religiozni značaj Jerusalema|religioznom značaju]], grad je također dom za mnoge umjetničke i kulturne sadržaje. U samom središtu grada nalazi se poznati [[Izraelski muzej]]. === Sport === [[Datoteka:Teddy Kollek Stadium - Inside.JPG|desno|mini|180p|[[Teddy Kollek stadion]]]] Dva najpopularnija sporta su [[Nogomet|fudbal]] i [[košarka]]. Fudbalski klub Beitar Jerusalem je jedan od najpoznatijih u Izraelu. Navijači su mu, pored ostalih, i političke ličnosti, koje često prisustvuju utakmicama. Drugi najpoznatiji fudbalski klub Jerusalema, i jedan od najvećih rivala Beitara, je Hapoel Katamon F.C. Dosada je Beitar pet puta osvajao izraelski šampionat, a Hapoel svega jedanput. Također Beitar igra u Ligat HaAl ligi, dok se Hapoel takmiči u trećoj ligi Izraela. Nakon otvaranja 1992. stadion Teddy Kollek je glavni jerusalemski stadion (kapaciteta 21.000 osoba). Košarkaški klub Hapoel Jerusalem igra u Prvoj ligi. Do sada je osvajao državno prvenstvo tri puta, i jedanput ULEB kup godine 2004. Jerusalemski polumaraton je godišnje sportsko takmičenje u kojem se natječu trkači iz cijelog svijeta, a ruta trke prolazi pored nekih od najpoznatijih gradskih znamenitosti. Pored ove trke (21,1&nbsp;km), trkači mogu odabrati i kraću tzv. "Fun Run" od (10&nbsp;km). Obje trke započinju i završavaju na stadionu u Givat Ramu <ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.muni.il/jer_main/TopSiteJeruEng.asp?newstr=4&src=%2Fjer_sys%2Fpublish%2FHtmlFiles%2F1616%2Fresults_pub_id%3D15283.html&cont=736 |title=Oficijelna stranica Jerusalemskog polumaratona |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106012352/https://www.jerusalem.muni.il/jer_main/TopSiteJeruEng.asp?newstr=4&src=%2Fjer_sys%2Fpublish%2FHtmlFiles%2F1616%2Fresults_pub_id%3D15283.html&cont=736 |archive-date=6. 1. 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iexplore.com/dmap/Israel/Event/16248 |title=Events site Half Marathon and Fun Run summary |access-date=11. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608174808/http://www.iexplore.com/dmap/Israel/Event/16248 |archive-date=8. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref>. == Gradovi pobratimi == * [[Prag]], [[Češka|Češka Republika]]<ref>{{Cite web|url=http://zahranicnivztahy.praha.eu/jnp/cz/partnerska_mesta/index.html|title=Partnerská města HMP (Oddělení cestovního ruchu)|last=|first=|date=|website=zahranicnivztahy.praha.eu|publisher=|access-date=27. 4. 2020|archive-date=25. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625205859/http://zahranicnivztahy.praha.eu/jnp/cz/partnerska_mesta/index.html|url-status=dead}}</ref> * [[Ayabe]], [[Japan]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pref.kyoto.jp/en/01-04-03.html|title=International Exchange: List of Sister Cities|last=Site|first=Kyoto Prefecture Web|date=|website=Kyoto Prefecture|publisher=|language=en|access-date=27. 4. 2020|archive-date=19. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919051110/http://www.pref.kyoto.jp/en/01-04-03.html|url-status=dead}}</ref> * [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države]]<ref>{{Cite web|url=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml|title=New York City Global Partners|last=|first=|date=14. 8. 2013|website=web.archive.org|publisher=|access-date=27. 4. 2020|archive-date=14. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Marseille]], [[Francuska]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jerusalem}} {{Glavni gradovi azijskih država}} {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} {{Muhammed}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jerusalem| ]] [[Kategorija:Gradovi u Palestini]] [[Kategorija:Gradovi u Izraelu]] [[Kategorija:Glavni gradovi azijskih država]] gowwly5uikpa1lvlyyrbbqvmop6c9ws 0 4680 3917911 3828983 2026-08-13T18:56:35Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1972]] – [[Jonathan Hancock]], engleski svjetski prvak u pamćenju 3917911 wikitext text/x-wiki {{FebruarKalendar}} '''12. februar / veljača (12. 2)''' jest 43. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 322 dana (323 u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1818]] – [[Čile]] proglasio nezavisnost od [[Španija|Španije]]. * [[1832]] – Pacifički otici Galapagos koji su pripadali Španiji pripojeni su Ekvatoru, Španija nije bila zainteresovana za otoke i nije pružala nikakav otpor aneksiji. * [[1899]] – Njemačko carstvo kupuje od Španije otok Karolina, Marijanine otoke i Palau u Pacifiku za 17 miliona maraka. * [[1985]] – Počelo 21. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1985.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Zapadna Njemačka|njemačkom]] gradu [[Ruhpolding]]u; * [[1987]] – Počelo 23. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[SAD|američkom]] gradu [[Lake Placid]]u; * [[2001]] – Svemirska letjelica [[NEAR Shoemaker]] spustila se na površinu [[asteroid]]a [[433 Eros]] i postala prva svemirska letjelica koja je sletjela na neki asteroid. * [[2002]] – Počelo suđenje [[Slobodan Milošević|Slobodanu Miloševiću]], zbog [[Ratni zločin|ratnih zločina]] na [[Kosovo|Kosovu]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Genocid u Bosni i Hercegovini|genocida u Bosni i Hercegovini]]. * [[2020]] – Započelo [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|Svjetskog prvenstva u biatlonu]], koje se održava do [[23. februra]]a [[2020]]. u [[italija]]nskom gradu [[Antholz]]u; == Rođeni == === 18. vijek === * [[1768]] – [[Franjo II, car Svetog Rimskog Carstva|Franjo II]], posljednji car Svetog Rimskog Carstva; car Austrije od 1804. pod imenom Franjo I. === 19. vijek === * [[1809.]] ** [[Abraham Lincoln]], američki političar i državnik ** [[Charles Darwin]], britanski prirodnjak i osnivač [[Teorija evolucije|Teorije o evoluciji]] * [[1828]] – [[George Meredith]], engleski književnik * [[1881]] – [[Ana Pavlova]], ruska balerina * [[1884]] – [[Max Beckmann]], njemački slikar i grafičar * [[1892]] – [[Theodor Plievier]], njemački književnik * [[1895]] – [[Vera Albreht]], slovenska pjesnikinja, književnica, publicistkinja i prevoditeljica === 20. vijek === * [[1906]] – [[Jolanda Đačić]], bosanskohercegovačka glumica * [[1923]] – [[Franco Zeffirelli]], italijanski režiser * [[1933]] – [[Constantin Costa Gavras]], grčki režiser * [[1938]] – [[Pilar Pellicer]], meksička glumica * [[1946]] – [[Ajda Pekkan]], turska pjevačica i glumica * [[1950]] – [[Angelo Branduardi]], italijanski kantautor * [[1956]] – [[Nina Erak]], hrvatska glumica * [[1971]] – [[Liu Giulan]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[1972]] – [[Jonathan Hancock]], engleski svjetski prvak u pamćenju * [[1979]] – [[Michela Ponza]], italijanska [[biatlon]]ka * [[1980.|1980]]. ** [[Christina Ricci]], američka glumica ** [[Tijana Čurović]], srbijanska glumica * [[1982]] – [[Dijana Vidušin]], hrvatska glumica * [[1993.]] ** [[Anaïs Chevalier-Bouchet]], [[francuska]] [[biatlon]]ka ** [[Stefani Popova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 16. vijek === * [[1538]] – [[Albrecht Altdorfer]], njemački slikar * [[1554]] – [[Jane Grey]], engleska kraljica === 17. vijek === * [[1690]] – [[Charles Le Brun]], francuski slikar === 18. vijek === * [[1763]] – [[Pierre Carlet de Marivaux]], francuski komediograf i romanopisac * [[1771]] – [[Adolf Fredrik]], švedski kralj 1751–1771. * [[1787]] – [[Ruđer Josip Bošković]], filozof i matematičar === 19. vijek === * [[1804]] – [[Immanuel Kant]], njemački filozof * [[1834]] – [[Friedrich Schleiermacher]], njemački teolog i filozof * [[1878]] – [[Alexander Duff]], škotski misionar u [[Indija|Indiji]] === 20. vijek === * [[1929]] – [[Lillie Langtry]], britanski glumac * [[1939]] – [[S. P. L. Sørensen]], [[Danska|danski]] [[hemičar]] * [[1976]] – [[Sal Mineo]], američki glumac * [[1979]] – [[Jean Renoir]], francuski filmski režiser * [[1989]] – [[Thomas Bernhard]], austrijski pisac * [[1994]] – [[Donald Judd]], američki umjetnik === 21. vijek === * [[2012]] – [[Advan Hozić]], bosanskohercegovački književnik * [[2016]] – [[Mileva Prvanović]], srbijanska matematičarka i članica SANU * [[2019]] – Ljubomir Berberović, bosanskohercegovački biolog, genetičar i član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]] * [[2024]] – [[Petar Luković]], srbijanski novinar i rock kritičar == Praznici == * [[Darwinov dan]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|12 February}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/12/ Na današnji dan (12. februar), BBC.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814132221/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/12/ |date=14. 8. 2022 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-12/ Na današnji dan (12. februar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Februar|*-12]] iu4h2ofmex6f5y662y65dobjmxok9yl 0 4891 3917903 3913933 2026-08-13T17:37:38Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3917903 wikitext text/x-wiki {{JuliKalendar}} '''26. juli / srpanj (26. 7)''' jest 207. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (208. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 158 dana. == Događaji == * [[1931]] – U [[Prag]]u završena [[Šahovska olimpijada 1931.|Četvrta šahovska olimpijada]], na kojoj je pobijedila ekipa SAD-a. * [[2024]] – [[Ceremonija otvaranja Olimpijskih igara 2024.|Otvorene]] [[Olimpijske igre 2024.|Olimpijske igre]] u [[Pariz]]u. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1856]] – [[George Bernard Shaw]], englesko-irski pisac * [[1875]] – [[Carl Gustav Jung]], švicarski psihoanalitičar * [[1893]] – [[George Grosz]], njemački grafičar i slikar * [[1894]] – [[Aldous Huxley]], britanski književnik === 20. vijek === * [[1908]] – [[Salvador Allende]], čileanski političar i državnik * [[1911]] – [[Ilija Babić (narodni heroj)|Ilija Babić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1926]] – [[Ana María Matute]], španska književnica * [[1928.]] ** [[Francesco Cossiga]], italijanski političar i državnik ** [[Stanley Kubrick]], američki književnik i režiser * [[1929]] – [[Alexis Weissenberg]], francuski pijanist * [[1938]] – [[Alberto Fujimori]], peruanski političar i državnik * [[1941]] – [[Dieter Ritter]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[1942.]] ** [[Vladimír Mečiar]], slovački političar i državnik ** [[Edward Williams (biatlonac)|Edward Williams]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1943]] – [[Mick Jagger]], engleski pjevač ([[Rolling Stones]]) * [[1944]] – [[Hannelore Elsner]], njemačka glumica * [[1945]] – [[Jeffrey Stevens]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[1959]] – [[Kevin Spacey]], američki glumac * [[1962]] – [[Galina Čistjakova]], sovjetsko-slovačka atletičarka * [[1964.]] **[[Sandra Bullock]], američka glumica ** [[Ankica Gudeljević]], bosanskohercegovačka političarka ** [[Glenn Rupertus]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[1967]] – [[Jason Statham]], britanski glumac * [[1973.]] ** [[Kate Beckinsale]], britanska glumica ** [[Helen Mirren]], britanska glumica * [[1976]] – [[David Jarackie]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1977]] – [[Tanja Szewczenko]], njemačka klizačica === 21. vijek === * [[2005]] – [[Angelina Topić]], srbijanska atletičarka ([[skok u vis]]) == Umrli == === 20. vijek === * [[1925]] – [[Gottlob Frege]], njemački matematičar i fizičar * [[1934]] – [[Winsor McCay]], američki strip-autor i pionir animiranog filma * [[1952]] – [[Eva Perón]], bivša prva dama Argentine * [[1984]] – [[George Gallup]], američki sociolog-statističar * [[1988]] – [[Teufik el-Hakim]], egipatski književnik === 21. vijek === * [[2020]] – [[Olivia de Havilland]], britansko-američka glumica * [[2021]] – [[Albert Bandura]], kanadsko-američki psiholog * [[2023]] – [[Sinéad O'Connor]], [[irska]] pjevačica i tekstopisac * [[2025]] – [[Ervin Rustemagić]], bosanskohercegovački izdavač stripova == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|26 July}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/ Na današnji dan (26. juli), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406094927/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/ |date=6. 4. 2023}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/july-26/ Na današnji dan (26. juli), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juli026]] cy3cp8h07hl0157fs7jy6q0nw7zf4qy 0 4980 3917892 3849569 2026-08-13T17:20:14Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3917892 wikitext text/x-wiki {{SeptembarKalendar}} '''22. septembar / rujan (22. 9)''' jest 265. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (266. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 100 dana. == Događaji == * [[1862]] – Američki predsjednik [[Abraham Lincoln]] objavio kraj ropstva u južnim državama [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]], ali ropstvo je ukinuto tek nakon [[Američki građanski rat|građanskog rata]] ([[1861]]–[[1865]]) amandmanom na [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustav]] koji je donesen u decembru [[1865.]] * [[1957]] – [[Francois Duvalier]] postao [[predsjednik Haitija|predsjednik]] [[Haiti]]ja. * [[1973]] – [[Henry Kissinger]] imenovan novim [[Državni sekretar Sjedinjenioh Američkih Država|državnim sekretarom SAD-a]]. * [[1980]] – Napadom [[Irak|iračkih]] trupa na [[iran]]ske naftne pogone počeo [[Prvi zaljevski rat]]. * [[1992]] – U napadu na selo [[Novoseoci]] (općina [[Sokolac]]) strijeljana 44 civila [[Bošnjaci|bošnjačke]] [[nacionalnost]]i od pripadnika [[Druga romanijska brigada|Druge romanijske brigade]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]]. == Rođeni == === 16. vijek === * [[1515]] – [[Anne od Clevesa]], četvrta supruga engleskog kralja [[Henrik VIII, kralj Engleske|Henrika VIII]] === 19. vijek === * [[1870]] – [[Ivan Bunjin]], ruski književnik * [[1894]] – [[Pelageja Šajn]], ruska astronomkinja === 20. vijek === * [[1908]] – [[Odette Bancilhon]], [[francuska]] [[astronom]]kinja * [[1924]] – [[Rosamunde Pilcher]], britanska autorica "ružičastih romana" * [[1934]] – [[Ornella Vanoni]], italijanska kantautorica * [[1951]] – [[Ljiljana Dragutinović]], srbijanska glumica * [[1956]] – [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]], [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[1957]] – [[Nick Cave]], australijski muzičar * [[1958]] – [[Andrea Bocelli]], italijanski tenor * [[1961]] – [[Catherine Oxenberg]], američka glumica * [[1964]] – [[Keijo Tiitola]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[1968]] – [[Inge Schneider]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka * [[1976.]] ** [[Glenn Olsson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac ** [[Ronaldo]], brazilski nogometaš * [[1984]] – [[Laura Diane Vandervoort]], kanadska glumica * [[1987]] – [[Tom Hilde]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] == Umrli == * [[1520]] – [[Selim I]], [[sultan]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] ([[1512]]–[[1520]]) * [[1828]] – [[Shaka Zulu]], poglavica plemena Zulu * [[1848]] – [[James Dunlop]], škotsko-australski astronom * [[1979]] – [[Otto Robert Frisch]], austrijski nuklearni fizičar * [[1990]] - [[Ivan Demeter]], bosanskohercegovački kompozitor i dirigent * [[1995]] – [[Nasiha Kapidžić-Hadžić]], bosanskohercegovačka pjesnikinja * [[2023]] – [[Giorgio Napolitano]], italijanski političar i državnik * [[2025]] – [[Enver Petrovci]], jugoslavensko-kosovski glumac == Praznici == * Međunarodni dan bez [[automobil]]a == Vanjski linkovi == {{Commonscat|22 September}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/22 Na današnji dan (22. septembar), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/september-22/ Na današnji dan (22. septembar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Septembar|*-22]] d3yficfo00cxp616stqziyx2njcjlan 0 6782 3917860 3798548 2026-08-13T12:01:39Z IvanScrooge98 85875 /* Dobitnici nagrade */ slika 3917860 wikitext text/x-wiki '''Spisak dobitnika Nobelove nagrade za književnost''' obuhvata sve laureate u periodu od 1901. do danas. Jedna je od pet [[Nobelova nagrada|Nobelovih nagrada]] koju dodjeljuje [[Švedska kraljevska akademija nauka]] svake godine za izuzetna doprinos u oblasti književnosti. Nagrada je ustanovljena testamentom [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]] iz 1895, koje se dodjeljuju za izuzetan doprinos u [[Nobelova nagrada za hemiju|hemiji]], [[Nobelova nagrada za fiziku|fizici]], [[Nobelova nagrada za književnost|književnosti]], [[Nobelova nagrada za mir|miru]] i [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|fiziologiji ili medicini]].<ref>{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = [[Nobel Foundation]] | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | access-date = 16. 10. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025001741/http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | archive-date = 25. 10. 2007 | url-status = live }}</ref> Kako je naloženo Nobelovom voljom, nagradu administrira [[Nobelova fondacija]], a dodjeljuje [[Švedska kraljevska akademija nauka]].<ref>{{cite web|title=The Nobel Prize Awarders |publisher=[[Nobel Foundation]] |url=http://nobelprize.org/prize_awarders/ |access-date=16. 10. 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/ |archive-date=15. 10. 2008 }}</ref> Svaki primalac dobija medalju, diplomu i novčanu nagradu koja je varirala tokom godina.<ref>{{cite web| title = The Nobel Prize| publisher = [[Nobel Foundation]]| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/| access-date = 7. 10. 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081015012957/http://nobelprize.org/nobel_prizes/| archive-date = 15. 10. 2008| url-status = live}}</ref> Godine 1901, prvi laureat [[Sully Prudhomme]] dobio je 150.782 švedskih kruna, što je ekvivalentno 8.823.637,78 švedskih kruna u januaru 2018. Nagrada se dodjeljuje u [[Stockholm]]u na godišnjoj ceremoniji 10. decembra, na godišnjicu Nobelove smrti.<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = [[Nobel Foundation]] | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/|access-date=16. 10. 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |archive-date = 22. 8. 2008}}</ref> == Dobitnici nagrade == U sljedećoj tabeli data su imena laureata sa nekim osnovnim podacima. {| class="wikitable" |+ !Godina !Slika !Laureat !Država !Obrazloženje !Referenca |- |1901. |[[Datoteka:Sully-Prudhomme_(cropped).jpg|112x112piksel]] |[[Sully Prudhomme]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1901">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1901/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1901|publisher=[[Nobel Foundation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034055/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1901/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1902. |[[Datoteka:Theodor_Mommsen_2_(cropped).jpg|110x110piksel]] |[[Theodor Mommsen]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1902|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192600/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1903. |[[Datoteka:Bjørnstjerne_Bjørnson_(cropped).jpg|116x116piksel]] |[[Björnstjerne Martinus Björnson]] |{{ZID|Norveška}} | |<ref name="Literature1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1903|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192607/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1904. |[[Datoteka:Portrait_frederic_mistral_(cropped).jpg|109x109piksel]] |[[Frederic Mistral]] |{{ZID|Francuska}} | | rowspan="2" |<ref name="Literature1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1904|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192610/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |[[Datoteka:José_Echegaray_y_Eizaguirre_(cropped2).jpg|109x109piksel]] |[[Jose Echegaray Y Eizaguirre]] |{{ZID|Španija}} | |- |1905. |[[Datoteka:Henryk_Sienkiewicz_1905.jpg|106x106piksel]] |[[Henryk Sienkiewicz]] |{{ZID|Poljska}} | |<ref name="Literature1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1905|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192616/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1906. |[[Datoteka:Giosuè_Carducci2_(cropped).jpg|104x104piksel]] |[[Giosuè Carducci]] |{{ZID|Italija}} | |<ref name="Literature1906">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1906/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1906|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192621/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1906/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1907. |[[Datoteka:Rudyard_Kipling_(portrait).jpg|100x100piksel]] |[[Rudyard Kipling]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature1907">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1907/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1907|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212750/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1907/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1908. |[[Datoteka:Eucken-im-Alter.png|114x114piksel]] |[[Rudolf Christoph Eucken]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1908">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1908/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1908|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192631/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1908/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1909. |[[Datoteka:Selma_Lagerlöf_(cropped2).jpg|120x120piksel]] |[[Selma Lagerlöf]] |{{ZID|Švedska}} | |<ref name="Literature1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1909|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212755/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1910. |[[Datoteka:Paul_Heyse_1910.jpg|106x106piksel]] |[[Paul von Heyse]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192641/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1911. |[[Datoteka:Maurice_de_Maeterlinck_(cropped).jpg|108x108piksel]] |[[Maurice Maeterlinck]] |{{ZID|Belgija}} | |<ref name="Literature1911">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1911/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1911|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034105/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1911/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1912. |[[Datoteka:Gerhart_Hauptmann_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Gerhart Hauptmann]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1912">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1912/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1912|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192651/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1912/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1913. |[[Datoteka:Tagore3.jpg|105x105piksel]] |[[Rabindranath Tagore]] |{{ZID|Indija}} | |<ref name="Literature1913">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1913|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015210804/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/index.html|archive-date=15. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1914. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1915. |[[Datoteka:Romain_Rolland_1915.jpg|106x106piksel]] |[[Romain Rolland]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1915">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1915/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1915|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192703/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1915/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1916. |[[Datoteka:Verner_von_Heidenstam_in_the_1890s.jpg|101x101piksel]] |[[Verner von Heidenstam]] |{{ZID|Švedska}} | |<ref name="Literature1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1916|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192708/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1917. |[[Datoteka:Karl_Gjellerup.jpg|87x87piksel]] |[[Karl Adolph Gjellerup]] |{{ZID|Danska}} | | rowspan="2" |<ref name="Literature1917">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1917/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1917|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034110/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1917/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |[[Datoteka:Henrik_Pontoppidan_1917.jpg|106x106piksel]] |[[Henrik Pontoppidan]] |{{ZID|Danska}} | |- |1918. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1919. |[[Datoteka:Carl_Spitteler_1919.jpg|106x106piksel]] |[[Carl Spitteler]] |{{ZID|Švicarska}} | |<ref name="Literature1919">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1919/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1919|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192718/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1919/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1920. |[[Datoteka:Hamsun_bldsa_HA0341.jpg|108x108piksel]] |[[Knut Hamsun]] |{{ZID|Norveška}} | |<ref name="Literature1920">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1920/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1920|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192723/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1920/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1921. |[[Datoteka:Anatole_France_1921_(cropped).jpg|108x108piksel]] |[[Anatole France]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1921">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1921/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1921|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192728/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1921/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1922. |[[Datoteka:Jacinto_Benavente_y_Martinez.jpg|101x101piksel]] |[[Jacinto Benavente]] |{{ZID|Španija}} | |<ref name="Literature1922">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1922/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1922|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192734/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1922/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1923. |[[Datoteka:Yeats1923.jpg|106x106piksel]] |[[William Butler Yeats]] |{{ZID|Irska}} | |<ref name="Literature1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1923|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180918/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1924. |[[Datoteka:Wladyslaw_Reymont_1924.jpg|106x106piksel]] |[[Władysław Reymont]] |{{ZID|Poljska}} | |<ref name="Literature1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1924|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015210202/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|archive-date=15. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1925. |[[Datoteka:George_Bernard_Shaw_1934-12-06.jpg|99x99piksel]] |[[George Bernard Shaw]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature1925">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1925/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1925|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212806/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1925/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1926. |[[Datoteka:Grazia_Deledda_1926.jpg|106x106piksel]] |[[Grazia Deledda]] |{{ZID|Italija}} | |<ref name="Literature1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1926|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192754/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1927. |[[Datoteka:Bergson-Nobel-photo.jpg|105x105piksel]] |[[Henri Bergson]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1927">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1927/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1927|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192759/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1927/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1928. |[[Datoteka:Sigrid_Undset_1928.jpg|106x106piksel]] |[[Sigrid Undset]] |{{ZID|Norveška}} | |<ref name="Literature1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1928|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192805/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1929. |[[Datoteka:Thomas_Mann_1929.jpg|113x113piksel]] |[[Thomas Mann]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1929|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034121/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1930. |[[Datoteka:Sinclair_Lewis_1930.jpg|106x106piksel]] |[[Sinclair Lewis]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1930">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1930/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1930|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212811/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1930/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1931. |[[Datoteka:Erik_Axel_Karlfeldt_1931.jpg|106x106piksel]] |[[Erik Axel Karlfeldt]] |{{ZID|Švedska}} | |<ref name="Literature1931">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1931/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1931|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192815/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1931/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1932. |[[Datoteka:John_Galsworthy_2.jpg|103x103piksel]] |[[John Galsworthy]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature1932">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1932/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1932|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192820/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1932/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1933. |[[Datoteka:Ivan_Bunin_1933.jpg|94x94piksel]] |[[Ivan Bunjin]] |{{ZID|Rusija}} | |<ref name="Literature1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1933|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034126/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1934. |[[Datoteka:Luigi_Pirandello_1932.jpg|90x90piksel]] |[[Luigi Pirandello]] |{{ZID|Italija}} | |<ref name="Literature1934">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1934/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1934|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192830/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1934/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1935. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1936. |[[Datoteka:Eugene_O'Neill_1936.jpg|106x106piksel]] |[[Eugene O'Neill]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1936">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1936/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1936|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192835/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1936/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1937. |[[Datoteka:Roger_Martin_du_Gard_1937.jpg|106x106piksel]] |[[Roger Martin Du Gard]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1937">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1937/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1937|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034131/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1937/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1938. |[[Datoteka:Pearl_Buck_(Nobel).jpg|106x106piksel]] |[[Pearl S. Buck]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1938|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218195128/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|archive-date=18. 2. 2009|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1939. |[[Datoteka:FransEemilSillanpää.jpg|104x104piksel]] |[[Frans Eemil Sillanpää]] |{{ZID|Finska}} | |<ref name="Literature1939">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1939/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1939|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192855/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1939/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1940. | colspan="5" rowspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1941. |- |1942. |- |1943. |- |1944. |[[Datoteka:Johannes_Vilhelm_Jensen_1944.jpg|106x106piksel]] |[[Johannes V. Jensen]] |{{ZID|Danska}} | |<ref name="Literature1944">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1944/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1944|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034136/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1944/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1945. |[[Datoteka:Gabriela_Mistral_1945.jpg|106x106piksel]] |[[Gabriela Mistral]] |{{ZID|Čile}} | |<ref name="Literature1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1945|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021083747/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1946. |[[Datoteka:Hermann_Hesse_1946.jpg|106x106piksel]] |[[Hermann Hesse]] |{{ZID|Švicarska}} | |<ref name="Literature1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1946|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081020010617/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|archive-date=20. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1947. |[[Datoteka:André_Gide.jpg|80x80piksel]] |[[André Gide]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1947|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192906/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1948. |[[Datoteka:TS_Eliot.jpg|104x104piksel]] |[[Thomas Stearns Eliot]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1948|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034141/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1949. |[[Datoteka:Carl_Van_Vechten_-_William_Faulkner_(greyscale_and_cropped).jpg|96x96piksel]] |[[William Faulkner]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1949|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180928/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1950. | |[[Bertrand Russell]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature1950">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1950/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1950|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192911/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1950/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1951. |[[Datoteka:Lagerkvist.jpg|106x106piksel]] |[[Pär Lagerkvist]] |{{ZID|Švedska}} | |<ref name="Literature1951">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1951/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1951|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192916/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1951/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1952. |[[Datoteka:François_Mauriac_1952.jpg|106x106piksel]] |[[François Mauriac]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1952|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192921/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1953. |[[Datoteka:Winston_Churchill_cph.3a49758.jpg|92x92piksel]] |[[Winston Churchill]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1953|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034151/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1954. |[[Datoteka:Ernest_Hemingway_1950_crop.jpg|105x105piksel]] |[[Ernest Hemingway]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1954|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212823/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1955. |[[Datoteka:Halldór_Kiljan_Laxness_1955.jpg|106x106piksel]] |[[Halldor Kiljan Laxness]] |{{ZID|Island}} | |<ref name="Literature1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1955|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192937/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1956. |[[Datoteka:JRJimenez.JPG|95x95piksel]] |[[Juan Ramon Jimenez]] |{{ZID|Španija}} | |<ref name="Literature1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1956|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008110601/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|archive-date=8. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1957. |[[Datoteka:Camus_Harcourt_1945.jpg|100x100piksel]] |[[Albert Camus]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1957">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1957|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034206/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1958. |[[Datoteka:Boris_Pasternak_1969.jpg|100x100piksel]] |[[Boris Pasternak]] |{{ZID|Rusija}} | |<ref name="Literature1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034212/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1959. |[[Datoteka:Salvatore_Quasimodo_1959.jpg|106x106piksel]] |[[Salvatore Quasimodo]] |{{ZID|Italija}} | |<ref name="Literature1959">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1959/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1959|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192954/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1959/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1960. |[[Datoteka:Saint-John_Perse_1960.jpg|106x106piksel]] |[[Saint-John Perse]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1960">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1960/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1960|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192959/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1960/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1961. |[[Datoteka:S._Kragujevic,_Ivo_Andric,_1961.jpg|94x94piksel]] |[[Ivo Andrić]] |{{ZID|Jugoslavija}} | |<ref name="Literature1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1961|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034217/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1962. |[[Datoteka:John_Steinbeck_1939_(cropped).jpg|90x90piksel]] |[[John Steinbeck]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1962|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034222/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1963. |[[Datoteka:Giorgos_Seferis_1963.jpg|106x106piksel]] |[[Giorgos Seferis]] |{{ZID|Grčka}} | |<ref name="Literature1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1963|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008110606/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|archive-date=8. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1964. |[[Datoteka:Jean_Paul_Sartre_1965.jpg|98x98piksel]] |[[Jean-Paul Sartre]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1964/sartre/documentary/|title=The Nobel Prize in Literature 1964|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=10. 10. 2024}}</ref> |- |1965. |[[Datoteka:Mikhail_Sholokhov_1960.jpg|102x102piksel]] |[[Mihail Šolohov]] |{{ZID|Rusija}} | |<ref name="Literature1965">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1965/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1965|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034237/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1965/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1966. | |[[Schmuel Josef Agnon]] |{{ZID|Izrael}} | | rowspan="2" |<ref name="Literature1966">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1966|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034242/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |[[Datoteka:Nelly_Sachs_1966.jpg|106x106piksel]] |[[Nelly Sachs]] |{{ZID|Švedska}} | |- |1967. |[[Datoteka:Miguel_Angel_Asturias.jpg|100x100piksel]] |[[Miguel Angel Asturias]] |{{ZID|Gvatemala}} | |<ref name="Literature1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1967|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193025/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1968. |[[Datoteka:Yasunari_Kawabata_1968_cropped.jpg|100x100piksel]] |[[Yasunari Kawabata]] |{{ZID|Japan}} | |<ref name="Literature1968">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1968|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034247/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1969. |[[Datoteka:Samuel_Beckett,_Pic,_1_(cropped).jpg|102x102piksel]] |[[Samuel Beckett]] |{{ZID|Irska}} | |<ref name="Literature1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1969|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193035/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1970. |[[Datoteka:Aleksandr_Solzhenitsyn_1974crop.jpg|94x94piksel]] |[[Aleksandar Solženjicin]] |{{ZID|Rusija}} | |<ref name="Literature1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1970|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021083757/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1971. |[[Datoteka:Pablo_Neruda_1963.jpg|95x95piksel]] |[[Pablo Neruda]] |{{ZID|Čile}} | |<ref name="Literature1971">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1971/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1971|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193045/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1971/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1972. |[[Datoteka:Heinrich_Böll_(1983).jpg|100x100piksel]] |[[Heinrich Böll]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1972|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193051/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1973. |[[Datoteka:Patrick_White_1973.jpg|83x83piksel]] |[[Patrick White]] |{{ZID|Australija}} | |<ref name="Literature1973">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1973/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1973|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193056/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1973/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- | rowspan="2" |1974. |[[Datoteka:Eyvind.JPG|112x112piksel]] |[[Eyvind Johnsson]] |{{ZID|Švedska}} | | rowspan="2" |<ref name="Literature1974">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1974/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1974|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193101/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1974/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |[[Datoteka:Harry_Martinson_001.tiff|107x107piksel]] |[[Harry Martinsson]] |{{ZID|Švedska}} | |- |1975. |[[Datoteka:Eugenio_montale_2.jpg|108x108piksel]] |[[Eugenio Montale]] |{{ZID|Italija}} | |<ref name="Literature1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1975/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1975|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193106/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1975/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1976. |[[Datoteka:Saul_Bellow_(Herzog_portrait).jpg|75x75piksel]] |[[Saul Bellow]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1976">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1976/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1976|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180933/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1976/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1977. |[[Datoteka:Vicentealeixandre.jpg|114x114piksel]] |[[Vicente Aleixandre]] |{{ZID|Španija}} | |<ref name="Literature1977">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1977/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1977|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193116/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1977/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1978. |[[Datoteka:Dan_Hadani_collection_(990044399930205171)_(cropped).jpg|111x111piksel]] |[[Isaac Bashevis Singer]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1978">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1978/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1978|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222201316/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1978/index.html|archive-date=22. 2. 2011|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1979. |[[Datoteka:Odysseas_Elytis_1974_(cropped).jpg|118x118piksel]] |[[Odysseus Elytis]] |{{ZID|Grčka}} | |<ref name="Literature1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1979|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008110611/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|archive-date=8. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1980. |[[Datoteka:Czeslaw_Milosz_3_ap_(cropped).tif|114x114piksel]] |[[Czesław Miłosz]] |{{ZID|Poljska}} | |<ref name="Literature1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1980|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193126/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1981. |[[Datoteka:Elias_Canetti_2_(cropped).jpg|111x111piksel]] |[[Elias Canetti]] |{{ZID|Velika Britanija}} | |<ref name="Literature1981">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1981/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1981|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180943/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1981/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1982. |[[Datoteka:Gabriel_García_Márquez_02_(cropped).jpg|116x116piksel]] |[[Gabriel García Márquez|Gabriel Garcia Marquez]] |{{ZID|Kolumbija}} | |<ref name="Literature1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212833/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1983. |[[Datoteka:William_Golding_1983_(cropped).jpg|105x105piksel]] |[[William Golding]] |{{ZID|Velika Britanija}} | |<ref name="Literature1983">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1983/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1983|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034307/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1983/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1984. |[[Datoteka:Jaroslav_Seifert_1981_foto_Hana_Hamplová_(cropped).jpg|114x114piksel]] |[[Jaroslaw Seifert]] |{{ZID|Čehoslovačka}} | |<ref name="Literature1984">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1984/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1984|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193137/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1984/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1985. |[[Datoteka:Claude_Simon_1967_(cropped).jpg|118x118piksel]] |[[Claude Simon]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature1985">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1985/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1985|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212838/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1985/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1986. |[[Datoteka:CDH_-_Comissão_de_Direitos_Humanos_e_Legislação_Participativa_(20225202233)_(cropped).jpg|116x116piksel]] |[[Wole Soyinka]] |{{ZID|Nigerija}} | |<ref name="Literature1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1986/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1986|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193147/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1986/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1987. |[[Datoteka:Иосиф_Бродский_(cropped).jpg|111x111piksel]] |[[Josif Brodski]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1987">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1987/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1987|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180958/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1987/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1988. |[[Datoteka:Naguib_Mahfouz_HR.jpg|105x105piksel]] |[[Nagib Mahfuz]] |{{ZID|Egipat}} | |<ref name="Literature1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1988|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193157/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1989. |[[Datoteka:Gaspar_Sánchez_Salas_y_Camilo_José_Cela_(cropped).jpg|117x117piksel]] |[[Camilo Jose Cela]] |{{ZID|Španija}} | |<ref name="Literature1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1989|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193202/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1990. |[[Datoteka:Octavio_Paz_1984_(colorized)_(cropped).jpg|116x116piksel]] |[[Octavio Paz]] |{{ZID|Meksiko}} | |<ref name="Literature1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1990|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019181003/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1991. |[[Datoteka:Nadine_Gordimer_01_(cropped).JPG|119x119piksel]] |[[Nadine Gordimer]] |{{ZID|Južnoafrička Republika}} | |<ref name="Literature1991">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1991/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1991|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034328/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1991/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1992. |[[Datoteka:Derek_Walcott.jpg|113x113piksel]] |[[Derek Walcott]] |{{ZID|Sveta Lucija}} | |<ref name="Literature1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1992|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212843/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1993. |[[Datoteka:Toni_Morrison_(cropped).jpg|114x114piksel]] |[[Toni Morrison]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1993|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321025733/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|archive-date=21. 3. 2009|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1994. |[[Datoteka:Oe_kenzaburo_japaninstitut_koeln_041108_(cropped).jpg|117x117piksel]] |[[Kenzaburo Oe]] |{{ZID|Japan}} | |<ref name="Literature1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1994/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1994|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019181013/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1994/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1995. |[[Datoteka:Seamus_Heaney,_Irish_poet,_brightened_(cropped_02).jpg|93x93piksel]] |[[Seamus Heaney]] |{{ZID|Irska}} | |<ref name="Literature1995">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1995/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1995|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019181018/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1995/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1996. |[[Datoteka:Szymborska_2011_(cropped).jpg|113x113piksel]] |[[Wisława Szymborska]] |{{ZID|Poljska}} | |<ref name="Literature1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1996/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1996|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019181428/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1996/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1997. |[[Datoteka:Dario_Fo-(Credit-ph--Paul-de-Grauve).jpg|112x112piksel]] |[[Dario Fo]] |{{ZID|Italija}} | |<ref name="Literature1997">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1997/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1997|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011193239/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1997/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1998. |[[Datoteka:Jo-Sa_(cropped).jpg|118x118piksel]] |[[José Saramago]] |{{ZID|Portugal}} | |<ref name="Literature1998">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1998/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1998|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019023430/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1998/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |1999. |[[Datoteka:Günter_Grass_auf_dem_Blauen_Sofa_(cropped2).jpg|112x112piksel]] |[[Günter Grass]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1999|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212914/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2000. |[[Datoteka:Gao_Xingjian_(2012,_cropped).jpg|106x106piksel]] |[[Gao Xingjian]] |{{ZID|Francuska}}<br />{{ZID|Kina}} | |<ref name="Literature2000">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2000/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2000|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212919/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2000/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2001. |[[Datoteka:VS_Naipaul_2016_Dhaka_(cropped).jpg|90x90piksel]] |[[V. S. Naipaul]] |{{ZID|Velika Britanija}} | |<ref name="Literature2001">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2001|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201013651/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/index.html|archive-date=1. 2. 2016|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2002. |[[Datoteka:Imre_Kertész_(cropped).JPG|113x113piksel]] |[[Imre Kertész]] |{{ZID|Mađarska}} | |<ref name="Literature2002">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2002/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2002|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021083802/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2002/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2003. |[[Datoteka:J.M._Coetzee_(cropped).JPG|121x121piksel]] |[[John Maxwell Coetzee]] |{{ZID|Južnoafrička Republika}} | |<ref name="Literature2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2003|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019023435/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2004. |[[Datoteka:Elfriede_jelinek_2004_small_(cropped).jpg|110x110piksel]] |[[Elfriede Jelinek]] |{{ZID|Austrija}} | |<ref name="Literature2004">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2004/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2004|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021083807/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2004/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2005. |[[Datoteka:Pinterfoto_(cropped).jpg|120x120piksel]] |[[Harold Pinter]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature2005">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2005/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2005|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017213042/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2005/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2006. |[[Datoteka:Orhan_Pamuk_in_Rustaveli_Theatre,_Tbilisi,_Georgia,_2014_(cropped).jpg|122x122piksel]] |[[Orhan Pamuk]] |{{ZID|Turska}} | |<ref name="Literature2006">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2006|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016023713/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/index.html|archive-date=16. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2007. |[[Datoteka:Dorisa_Lesinga_(cropped).JPG|115x115piksel]] |[[Doris Lessing]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature2007">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2007|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016025537/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/index.html|archive-date=16. 10. 2008|url-status=live|access-date=17. 10. 2008}}</ref> |- |2008. |[[Datoteka:Jean-Marie_Gustave_Le_Clézio_(cropped).jpg|119x119piksel]] |[[J. M. G. Le Clézio]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2008|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012000137/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|archive-date=12. 10. 2008|url-status=live|access-date=14. 10. 2008}}</ref> |- |2009. |[[Datoteka:Herta_Müller_Literaturfest_München_2016_(cropped).jpg|113x113piksel]] |[[Herta Müller]] |{{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Literature2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2009/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2009|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20091011034823/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2009/index.html|archive-date=11. 10. 2009|url-status=live|access-date=8. 10. 2009}}</ref> |- |2010. |[[Datoteka:Mario_Vargas_Llosa_(cropped2).jpg|116x116piksel]] |[[Mario Vargas Llosa]] |{{ZID|Peru}}<br />{{ZID|Španija}} | |<ref name="Literature2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2010|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101009204641/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|archive-date=9. 10. 2010|url-status=live|access-date=7. 10. 2010}}</ref> |- |2011. |[[Datoteka:Transtroemer_(cropped).jpg|108x108piksel]] |[[Tomas Tranströmer]] |{{ZID|Švedska}} | |<ref name="Literature2011">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2011/|title=Nobel Prize in Literature 2011|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007061342/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2011/|archive-date=7. 10. 2011|url-status=live|access-date=6. 10. 2011}}</ref> |- |2012. |[[Datoteka:MoYan_Hamburg_2008_(cropped).jpg|111x111piksel]] |[[Mo Yan]] |{{ZID|Kina}} | |<ref name="Literature2012">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2012/|title=Nobel Prize in Literature 2012|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010224321/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2012/|archive-date=10. 10. 2012|url-status=live|access-date=11. 10. 2012}}</ref> |- |2013. |[[Datoteka:Alice_Munro_2006_(cropped1).jpg|111x111piksel]] |[[Alice Munro]] |{{ZID|Kanada}} | |<ref name="Literature2013">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2013/|title=Nobel Prize in Literature 2013|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010174644/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2013/|archive-date=10. 10. 2013|url-status=live|access-date=27. 1. 2013}}</ref> |- |2014. |[[Datoteka:Patrick_Modiano_6_dec_2014_-_19_(cropped).jpg|112x112piksel]] |[[Patrick Modiano]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref name="Literature2014">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2014/|title=Nobel Prize in Literature 2014|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231022447/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2014/|archive-date=31. 12. 2014|url-status=live|access-date=24. 12. 2014}}</ref> |- |2015. |[[Datoteka:Світлана_Алексієвич_(Київ,_2016)_08_(cropped2).JPG|106x106piksel]] |[[Svjetlana Aleksijevič]] |{{ZID|Bjelorusija}} | |<ref name="Literature2015">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/|title=Nobel Prize in Literature 2015|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921083825/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/|archive-date=21. 9. 2015|url-status=live|access-date=8. 10. 2015}}</ref> |- |2016. |[[Datoteka:Bob_Dylan_-_Azkena_Rock_Festival_2010_1_(cropped2).jpg|108x108piksel]] |[[Bob Dylan]] |{{ZID|SAD}} | |<ref name="Literature2016">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2016/press.pdf|title=Nobel Prize in Literature 2016|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://archive.today/20170920010410/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2016/press.pdf|archive-date=20. 9. 2017|url-status=dead|access-date=13. 10. 2016}}</ref> |- |2017. |[[Datoteka:Kazuo_Ishiguro_in_2017_13_(cropped).jpg|119x119piksel]] |[[Kazuo Ishiguro]] |{{ZID|UK}} | |<ref name="Literature2017">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2017/press.html|title=The Nobel Prize in Literature 2017 – Press Release|publisher=Nobel Prize|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005120134/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2017/press.html|archive-date=5. 10. 2017|url-status=live|access-date=5. 10. 2017}}</ref> |- |2018. |[[Datoteka:Olga_Tokarczuk-9730_(cropped).jpg|118x118piksel]] |[[Olga Tokarczuk]] |{{ZID|Poljska}} | |<ref name="Literature2018">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2018/|title=Nobel Prize in Literature 2018|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601144832/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2018/summary/|archive-date=1. 6. 2020|url-status=live|access-date=10. 10. 2019}}</ref> |- |2019. |[[Datoteka:Peter-handke_(cropped3).jpg|111x111piksel]] |[[Peter Handke]] |{{ZID|Austrija}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2019|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926060839/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/summary/|archive-date=26. 9. 2019|url-status=live|access-date=10. 10. 2019}}</ref> |- |2020. |[[Datoteka:Louise_Glück_circa_1977_(cropped2).jpg|105x105piksel]] |[[Louise Glück]] |{{ZID|SAD}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008121718/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|archive-date=8. 10. 2020|url-status=live|access-date=8. 10. 2020}}</ref> |- |2021. |[[Datoteka:Abdulrazak_Gurnah_2022_(cropped2).jpg|119x119piksel]] |[[Abdulrazak Gurnah]] |{{ZID|Tanzanija}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2021|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007151626/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|archive-date=7. 10. 2021|url-status=live|access-date=7. 10. 2021}}</ref> |- |2022. |[[Datoteka:Annie_Ernaux_al_Salone_del_Libro_(cropped2).jpg|108x108piksel]] |[[Annie Ernaux]] |{{ZID|Francuska}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2022|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006113742/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|archive-date=6. 10. 2022|url-status=live|access-date=6. 10. 2022}}</ref> |- |2023. |[[Datoteka:Writer_Jon_Fosse_(cropped1).jpg|113x113piksel]] |[[Jon Fosse]] |{{ZID|Norveška}} | |<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2023/summary/ The Nobel Prize in Literature 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005111612/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2023/summary/|date=5. 10. 2023}} nobelprize.org</ref> |- |2024. | [[Datoteka:Han Kang (cropped).jpg|113x113piksel]] |[[Han Kang]] |{{ZID|Južna Koreja}} | |<ref name=":0_1">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2024|website=Nobel Media AB|language=en-US|access-date=10. 10. 2024}}</ref><ref name=":0_2">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/press-release/|title=The Nobel Prize in Literature 2024 - Press release|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=10. 10. 2024}}</ref> |} == Također pogledajte == {{Commonscat|Nobel Prize in Literature}} * [[Alfred Nobel]] * [[Nobelova nagrada]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziku]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za hemiju]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za mir]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/ Svi dobitnici nagrade] {{Nobelova nagrada}} {{Nobelova nagrada za književnost laureati}} [[Kategorija:Nagrade]] [[Kategorija:Nobelova nagrada]] [[Kategorija:Literarne nagrade]] 631kz05f9yohhrwgmh3hmmmdkbe2lpn 0 7609 3917893 3915665 2026-08-13T17:20:35Z AnToni 2325 /* Septembar */ 3917893 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1976. ([[Rimski brojevi|MCMLXXVI]])''' bila je prestupna godina koja je počeal u četvrtak po gregorijanskom kalendaru, 1976. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 976. godina 2. milenija, 76. godina 20. stoljeća i sedma godina 1970-ih. == Događaji == * [[31. januar]] – Održano 15. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1976.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[italija]]nskom gradu [[Antholz]]u; * [[4. april]] – [[Norodom Sihanouk]] abdicirao s pozicije vođe [[Kambodža|Kambodže]], nakon čega su ga uhvatili [[Crveni Kmeri]]. * [[28. juli]] – [[Zemljotres u Tangshanu 1976.|Zemljotres]] u kineskom [[Tangshan]]u, [[Skala momentne magnitude|magnitude]] 7,6. Vjeruje se da je to bio zemljotres s najviše ljudskih žrtava u 20. vijeku. Procjenjuje se da je poginulo 242.769 ljudi, a neki izvori navode i više od 600.000 žrtava.<ref>Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}</ref> * [[24. novembar]] – Zemljotres magnitude 7,3 [[Zemljotres u Çaldıranu i Muradiyi 1976.|pogodio]] krajnji istok [[Turska|Turske]] i odnio približno 5000 žrtava.<ref>M. Nafi Toksöz, Esen Arpat, Fuat Şaroglu (1977): ''East Anatolian earthquake of 24 November 1976'', Nature 270, 423 - 425, {{doi|10.1038/270423b0}}</ref> === Datum nepoznat === * Grupa "[[Rolling Stones]]" svira dva koncerta u [[Zagreb]]u. * Objavljen nulti broj časopisa ''[[Polet]]''. Zajednički nastup grupe mladih strip–autora, kasnije poznatih kao [[Novi kvadrat]]. == Rođeni == === Januar=== * [[8. januar]] – [[Tanja Divnić]], srbijanska glumica * [[13. januar]] – [[Srđana Šimunović]], hrvatska glumica * [[26. januar]] – [[Radka Popova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka * [[29. januar]] – [[Hana Hegedušić]], hrvatska glumica * [[30. januar]] – [[Tom Clemens]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac === Februar === * [[24. februar]] – [[Petra Polnišová]], [[slovačka]] glumica i stand–up komičarka * [[29. februar]] – [[Tomislav Mijatović]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[košarka]]ški trener === Mart === * [[5. mart]] – [[Irina Tananajka]], [[Bjelorusija|bjeloruska]] i [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka * [[8. mart]] – [[Aida Čorbadžić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] operska pjevačica * [[9. mart]] – [[Vukota Govedarica]], bosanskohercegovački i srpski političar * [[22. mart]] – [[Reese Witherspoon]], američka glumica * [[28. mart]] – [[Sanel Kajan]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[novinar]], [[Publicistika|publicista]] i [[političar]] * [[29. mart]] – [[Jennifer Capriati]], američka [[tenis]]erka * [[30. mart]] – [[Ioanna Kafetzi]], grčka sprinterica i skakačica u dalj === April === * [[1. april]] – [[Asım Pars]] (Asim Paščanović), bosanskohercegovačko-turski [[košarka]]š * [[5. april]] – [[Indrek Tobreluts]], estonski [[biatlon]]ac * [[13. april]] ** [[Jonathan Brandis]], američki [[glumac]] ** [[Daria Lorenci Flatz]], bosanskohercegovačka i hrvatska glumica * [[19. april]] – [[Natalija Moroz]], [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka * [[24. april]] – [[Jevgenija Ropelj]], ruska i [[kirgistan]]ska biatlonka * [[27. april]] – [[Almir Gredić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[25. april]] – [[Vedrana Božinović]], bosanskohercegovačka glumica i novinarka === Maj === * [[12. maj]] – [[Elvira Aljukić]], bosanskohercegovačka glumica. * [[17. maj]] – [[Zsuzsanna Bekecs]], [[mađarska]] [[biatlon]]ka === Juni === * [[4. juni]] ** [[Vedran Bosnić]], bosanskohercegovački košarkaš ** [[Aleksej Navaljni]], ruski politički aktivist i opozicijski čelnik * [[9. juni]] – [[Antonija Stanišić]], hrvatska glumica * [[17. juni]] – [[Pjotr Svidler]], [[Rusija|ruski]] [[šah]]ovski [[velemajstor (šah)|velemajstor]] * [[28. juni]] – [[Kateřina Holubcová]], češka biatlonka i svjetska prvakinja === Juli === * [[2. juli]] – [[Petra Dugandžić]], hrvatska glumica * [[19. juli]] – [[Benedict Cumberbatch]], [[UK|britanski]] [[glumac]] * [[23. juli]] – [[Natalija Tereščenko]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka * [[30. juli]] – [[Hidenori Isa]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac === August === * [[2. august]] – [[Kati Wilhelm]], njemačka biatlonka * [[3. august]] – [[Jelena Dubok]], [[Kazahstan|kazaška]] [[biatlon]]ka * [[5. august]] – [[Damir Skomina]], [[Slovenija|slovenski]] [[nogometni sudija]] * [[26. august]] – [[Zemfira]], ruska rok-muzičarka * [[27. august]] – [[Carlos Moyá]], [[Španija|španski]] [[tenis]]er === Septembar === * [[8. septembar]] – [[Olena Ljašenko]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[Umjetničko klizanje|umjetnička klizačica]] * [[13. septembar]] ** [[Tami Kiuru]], [[Finska|finski]] [[skijaš-skakač]] ** [[Tamara Garbajs]], hrvatska glumica * [[22. septembar]] ** [[Glenn Olsson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac ** [[Ronaldo]], [[brazil]]ski [[nogomet]]aš * [[23. septembar]] ** [[Sanna-Leena Perunka]], finska [[biatlon]]ka ** [[Katarina Čas]], slovenska glumica i TV voditeljica * [[26. septembar]] – [[Michael Ballack]], [[Njemačka|njemački]] nogometaš === Oktobar === * [[8. oktobar]] – [[Armin Osmančević]], crtač * [[10. oktobar]] – [[Katja Wüstenfeld]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka * [[11. oktobar]] ** [[Emily Deschanel]], američka glumica ** [[Sandra Gugić]], austrijska književnica srpskog porijekla * [[16. oktobar]] – [[Elma Tataragić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] scenaristica * [[22. oktobar]] – [[Sofia Domeij]], [[švedska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] === Novembar === * [[13. novembar]] ** [[Albina Ahatova]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka, [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijska pobjednica]] i četverostruka [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|svjetska prvakinja]] ** [[Mie Takeda]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka * [[21. novembar]] – [[Tomomi Ōtaka]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka === Decembar === * [[3. decembar]] – [[Semir Devoli]], bosanskohercegovački nogometaš * [[18. decembar]] – [[Sun Ribo]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka. * [[20. decembar]] – [[Hamdija Lipovača]], bosanskohercegovački [[političar]] == Umrli == === Januar=== * [[12. januar]] – [[Agatha Christie]], britanska književnica === Februar === * [[1. februar]] – [[Werner Heisenberg]], njemački [[fizičar]] * [[14. februar]] – [[Vera Šnajder]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[matematičar]]ka === Mart === * [[24. mart]] – [[Bernard Law Montgomery]], britanski feldmaršal === April === * [[5. april]] – [[Howard Hughes]], američki aeronautički inženjer, poslovni magnat, filmski producent i investitor * [[19. april]] – [[Ilija Babić (narodni heroj)|Ilija Babić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] === Maj === * [[26. maj]] – [[Martin Heidegger]], njemački filozof === Juni === * [[10. juni]] – [[Adolph Zukor]], režiser i producent, jedan od osnivača [[Paramount Pictures]]a === Juli === * [[1. juli]] – [[Anneliese Michel]], žrtva egzorcizma === August === * [[18. august]] – [[Enver Čolaković]], bosanskohercegovački književnik i prevodilac === Septembar === * [[9. septembar]] – [[Mao Zedong]], kineski političar, revolucionarni vođa i državnik * [[26. septembar]] – [[Lavoslav Ružička]], hrvatski hemičar === Oktobar === * [[10. oktobar]] ** [[Silvana Armenulić]], bosanskohercegovačka pjevačica novokomponovanih narodnih pjesama i sevdalinki ** [[Mirjana Bajraktarević]], bosanskohercegovačka pjevačica i kantautorica sevdalinki * [[28. oktobar]] – [[Ivica Matić]], bosanskohercegovački i jugoslavenski filmski scenarist i režiser === Novembar === * [[20. novembar]] – [[Trofim Lisenko]] - [[SSSR|sovjetski]] [[Agronomija|agronom]] i [[Biologija|biolog]] === Decembar === * [[12. decembar]] – [[Pavla Jesih]], [[Slovenija|slovenska]] [[Planinarstvo|planinarka]] i preduzetnica == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Burton Richter]], [[SAD]] ** [[Samuel Ting]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[William Lipscomb]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Baruch Blumberg]], [[SAD]] ** [[D. Carleton Gajdusek]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Saul Bellow]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Betty Williams]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Mairead Corrigan]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Milton Friedman]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1976|1976.}} etsm6pag2xhfih4b5ymi7jbhvaddsln 0 7612 3917912 3917023 2026-08-13T18:58:05Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[12. februar]] – [[Jonathan Hancock]], engleski svjetski prvak u pamćenju 3917912 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1972. ([[Rimski brojevi|MCMLXXII]])''' bila je prestupna godina koja je počela u subotu po gregorijanskom kalendaru, 1972. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 972. godina 2. milenija, 72. godina 20. stoljeća i treća godina 1970-ih. U kontekstu [[Koordinirano svjetsko vrijeme|univerzalnog koordiniranog vremena]] (UTC) to je bila najduža godina ikad, jer su dodane dvije [[prestupne sekunde]] tokom ove godine od 366 dana, što se otad nije ponovilo. (Ako su njen početak i kraj definisani korištenjem [[Sunčevo vrijeme|srednjeg sunčevog vremena]] [zakonska vremenska skala], njeno trajanje bilo je 31622401,141 sekundi [[Zemaljsko vrijeme|zemaljskog vremena]] (ili [[Vrijeme efemeride|vremena efemerida]]), što je nešto kraće od [[1908. u nauci|1908. godine]]).<ref>{{Cite journal|last=Stephenson, F. R.|last2=Morrison, L. V.|year=1984|title=Long-Term Changes in the Rotation of the Earth: 700 B. C. to A. D. 1980|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A|publisher=[[Kraljevsko društvo]]|volume=313|issue=1524|pages=47–70|bibcode=1984RSPTA.313...47S|doi=10.1098/rsta.1984.0082}}</ref> == Događaji == * Osnovana [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu]]. * [[2. februar]] – [[Velika Britanija|Britanska]] [[ambasada]] u [[Dublin]]u uništena u demonstracijama nakon [[Krvava nedjelja (1972)|Krvave nedjelje]]. * [[21. februar]] – [[Richard Nixon]] doputovao u [[Peking]] kao prvi predsjednik [[SAD]]-a u posjeti [[Narodna Republika Kina|Narodnoj Republici Kini]]. Time je počela normalizacija američko-kineskih odnosa i otvoren put za prijem Kine u [[UN]] i njeno stalno mjesto u [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti]]. * [[3. mart]] – Lansiran [[Pioneer 10]]. * [[mart]]-[[maj]] – Epidemija [[Variola vera|velikih boginja]] u [[SFRJ]]. * [[26. august]] – Otvorene [[Olimpijske igre 1972.|20. olimpijske igre u Minhenu]], upamćene po napadu pripadnika terorističke palestinske organizacije "Crni septembar" na Olimpijsko selo i ubistvu 11 izraelskih sportista. * [[8. oktobar]] – U [[Pariz]]u [[Henry Kissinger]] i [[Lê Đức Thọ]] postigli sporazum za okončanje [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]], koji je potpisan [[1973.]] * [[7. novembar]] – Demokratska Republika Njemačka i Savezna Republika Njemačka odlučile uspostaviti diplomatske odnose. * [[2. decembar]] – U [[požar]]u koji je izbio tokom [[muzika|muzičkog]] [[Pop muzika|pop]]-festivala u [[Seoul]]u poginulo najmanje 50 ljudi. == Rođeni == === Datum nepoznat === * [[Senka Marić]] – bosanskohercegovačka književnica === Januar=== * [[4. januar]] – [[Margarita Dulova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Kazahstan|kazaška]] [[biatlon]]ka * [[25. januar]]– [[István Oláh Nelu]], [[Mađarska|mađarski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] === Februar === * [[3. februar]] – [[Matthias Simmen]], [[Švicarska|švicarski]] [[biatlon]]ac * [[8. februar]] – [[Gabriela Lehká]], [[čehoslovačka]] i [[češka]] [[biatlon]]ka * [[12. februar]] – [[Jonathan Hancock]], engleski svjetski prvak u pamćenju * [[14. februar]] – [[Ville Räikkönen]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[17. februar]] ** [[Billie Joe Armstrong]], američki muzičar, pjevač i tekstopisac ([[Green Day]]) ** [[Bojana Gregorić]], hrvatska glumica * [[21. februar]]– [[Mark Gee]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[29. februar]] – [[Erica Carrara]], [[italija]]nska [[biatlon]]ka === Mart === * [[2. mart]] – [[Rene Bitorajac]], hrvatski glumac * [[5. mart]] – [[Monika Schwingshackl]], italijanska [[biatlon]]ka * [[15. mart]] – [[Nina Violić]], hrvatska glumica * [[28. mart]] – [[Nathalie Santer-Bjørndalen|Nathalie Santer]], italijanska i belgijska biatlonka === April === * [[12. april]] – [[René Cattarinussi]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac * [[20. april]] – [[Svjetlana Išmuratova]], ruska biatlonka * [[21. april]] – [[Severina|Severina Vučković]], hrvatska pjevačica zabavne muzike * [[25. april]] – [[Annette Sikveland]], norveška [[biatlon]]ka i dvostruka [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetska prvakinja]] * [[27. april]] – [[Almedin Čiva]], bosanskohercegovački nogometaš * [[30. april]] – [[Bekim Sejranović]], bosanskohercegovački i hrvatski pisac === Maj === * [[2. maj]] – [[Irena Česneková]], čehoslovačka i češka biatlonka * [[19. maj]] – [[Beatrix Holéczy]], [[mađarska]] [[biatlon]]ka * [[20. maj]] – [[Ademir Zurapović]], bosanskohercegovački košarkaški sudija * [[30. maj]] – [[Bratislav Zdravković]], [[Srbija|srpski]] folk pjevač === Juni === * [[6. juni]] – [[Noriaki Kasai]], [[japan]]ski [[skijaški skokovi|skijaš-skakač]] * [[10. juni]] – [[Radmila Šekerinska]], makedonska političarka * [[16. juni]] – [[Kara Salmela]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka * [[23. juni]] – [[Zinédine Zidane]], [[Francuska|francuski]] [[nogomet]]aš * [[24. juni]] – [[Eva-Karin Westin]], [[švedska]] [[biatlon]]ka === Juli === * [[6. juli]] – [[Dmitrij Pozdnjakov]], [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac * [[7. juli]] – [[Natalija Rižankova]], [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka * [[11. juli]] – [[Michael Rosenbaum]], američki glumac * [[14. juli]] – [[Silvana Blagojeva]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka * [[17. juli]] – [[Fabiana Lovece]], argentinska [[biatlon]]ka * [[30. juli]] – [[Patrick Favre]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac === August === * [[30. august]] – [[Cameron Diaz]], američka filmska glumica === Septembar === * [[24. septembar]] – [[Olena Petrova]], sovjetska i [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka * [[26. septembar]] – [[Halina Pitoń]], [[poljska]] [[biatlon]]ka * [[27. septembar]] ** [[Tatiana Kutlíková]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] ** [[Marko Dolenc]], slovenski [[biatlon]]ac === Oktobar === * [[17. oktobar]] ** [[Eminem]], američki reper i glumac ** [[Tarkan]], turski pjevač * [[18. oktobar]] – [[Karl Nehammer]], austrijski političar * [[30. oktobar]] – [[Per Brandt]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[31. oktobar]] – [[Chris Tucker]], glumac i komičar === Novembar === * [[6. novembar]] – [[Elena Gorohova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Moldavija|moldavska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] * [[20. novembar]] – [[Corinne Niogret]], francuska [[biatlon]]ka * [[21. novembar]] – [[Galina Kukljeva]] [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka, olimpijska pobjednica i trostruka svjetska prvakinja * [[26. novembar]] – [[Kathi Schwaab]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[13. decembar]] – [[Jelena Poljakova-Všivceva]], estonska [[biatlon]]ka * [[29. decembar]] – [[Kathalin Czifra]], [[mađarska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1. januar]] – [[Maurice Chevalier]], francuski glumac i pjevač * [[25. februar]] – [[Abdurezak Hifzi Bjelavac]], bosanski književnik * [[15. mart]] - [[Ahmed Muradbegović]], bosanskohercegovački književnik, pjesnik i pisac pozorišnih djela * [[28. mart]] – [[Vera Nikolić Podrinska]], hrvatska slikarica i baronica * [[25. maj]] – [[Asta Nielsen]], [[danska]] filmska i pozorišna glumica * [[28. maj]] – [[Harry Truman]], američki političar i državnik * [[28. maj]] – [[Eduard VIII, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Eduard VIII]], britanski kralj * [[11. august]] – [[Max Theiler]], južnoafričko-američki virusolog i ljekar, dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|za medicinu]] [[1951.]] za razvoj [[vakcina|vakcine]] protiv [[žuta groznica|žute groznice]] [[1937.]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[John Bardeen]], [[SAD]] ** [[Leon N. Cooper]], [[SAD]] ** [[Robert Schrieffer]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Christian Anfinsen]], [[SAD]] ** [[Stanford Moore]], [[SAD]] ** [[William H Stein]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Gerald Edelman]], [[SAD]] ** [[Rodney Porter]], [[UK]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Heinrich Böll]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** nije dodijeljena * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[John R. Hicks]], [[SAD]] ** [[Kenneth Arrow]], [[UK]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|1972}} {{Normativna kontrola}} rj65fco0ghxje7mh1uwb6xwum86u6mu 0 9390 3917956 3686489 2026-08-14T07:54:28Z AdnanSa 226 3917956 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''955.''' ('''[[rimski brojevi|CMLV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 955. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 955. u temama == === Religija === * 8. novembar – Papa Agapet II umire nakon 9-godišnje vladavine. Nasljeđuje ga Ivan XII, sin Alberika II (pokojnog vladara Rima), star oko 19 godina, kao 130. papa Katoličke crkve. == [[Porođaj|Rođeni]] == * 10. maj – Al-Aziz Billah, kalif Fatimidskog kalifata (umro 996.) * 22. oktobar – Qian Veidžun, kralj Vujuea (Deset kraljevstava) (umro 991.) * 9. novembar – Gjeongdžong od Gorjea, vladar Koreje (umro 981.) * Aboazar Lovesendes, portugalski plemić (približan datum) * Ælfric od Eynshama, engleski opat i pisac (približan datum) * Arduin od Ivree (I), lombardijski markgrof i kralj Italije (približan datum) * Eido I (ili Ägidius), njemački plemić i biskup (umro 1015.) * Ezzo (ili Ehrenfried), grof od Lotaringije (Njemačka) (približan datum) * Gisela od Burgundije, vojvotkinja od Bavarske (približan datum) * Gunter od Bohemije, njemački pustinjak i svetac (umro 1045.) * Lutgarda od Luksemburga, grofica od Holandije (Nizozemske) * Matilda, opatica Quedlinburga, njemačka princeza-opatica i kćerka Otona I (umro 999.) * [[Oton II, car Svetog Rimskog Carstva]] ("Crveni") (umro 983.) * Teofana, carica supruga Svetog Rimskog Carstva (umrla 991.) * Kunhsav Kjaunghpju, kralj Paganske dinastije (umro 1048.) == [[Smrt|Umrli]] == * 23. juli – He Ning, kineski zvaničnik i kancelar (rođen 898.) * 10. august – Konrad ("Crveni"), vojvoda od Lorraine * 15. august ** Bulcsú, mađarski plemenski vladar (harka)<ref>Kristó, Gyula (1985). Az augsburgi csata [The Battle of Augsburg] (in Hungarian). Akadémiai Kiadó. p. 94. ISBN 963-05-3838-5.</ref> ** Lehel, mađarski plemenski vladar ** Sur, mađarski plemenski vladar * 16. oktobar – Stoigniew, obotritski princ i suvladar * 1. novembar – Henry I, vojvoda od Bavarske * 8. novembar – Papa Agapet II, katolički crkveni papa (rođen 905.) * 23. novembar – [[Edred]] (ili Eadred), kralj Engleske (rođen 923.) * Abu 'Ali Čaghani, vladar Čaghanijana (Turkmenistan) * Bermudo Núñez, grof od Cea (Španija) (približan datum) * Gamle Eirikssen, norveški vikinški vladar (rođen 910.) * Hervé I, grof od Mortagne i Perche * Muhamed ibn Šaddad, Šaddadidski vladar * Parantaka I, vladar Kraljevine Čola (Indija) * Sultan Satuq Bughra Khan, vladar Kara-Khanida == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|955|955.}} k9bt5u9sfw8rmutyrkjxsur7ix9gea7 0 13608 3917962 3874940 2026-08-14T09:55:37Z JackyM59 179607 Photogaph updated 3917962 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgreen | naziv = Ječam | slika = Champ d'Orge carrée (Hordeum vulgare).jpg | slika_širina = 300px | slika_opis = Polje ječma | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | class = [[Liliopsida]] | ordo = [[Poales]] | familia = [[Poaceae]] | genus = '''Hordeum''' | razdioba_stepen = Vrste | razdioba = <center>'''''Hordeum sativum'''''</center><center>'''''Hordeum vulgare'''''</center><center>'''''Hordeum distichum'''''</center><center>'''''Hordeum polystichum'''''</center><center>'''''Hordeum intermedium'''''</center> |sinonimi = {{Collapsible list | {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Frumentum hordeum'' <small>E.H.L.Krause</small> nom. illeg. *''Frumentum sativum'' <small>E.H.L.Krause</small> *''Hordeum aestivum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum americanum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum bifarium'' <small>Roth</small> *''Hordeum brachyatherum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum caspicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum coeleste'' <small>(L.) P.Beauv.</small> *''Hordeum daghestanicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum defectoides'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum durum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum elongatum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum gymnodistichum'' <small>Duthie</small> *''Hordeum heterostychon'' <small>P.Beauv.</small> *''Hordeum hexastichon'' <small>L.</small> *''Hordeum hibernaculum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum hibernans'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum himalayense'' <small>Schult.</small> *''Hordeum hirtiusculum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum horsfordianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum ircutianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum jarenskianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum juliae'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum kalugense'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum karzinianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum kiarchanum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum laevipaleatum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum lapponicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum leptostachys'' <small>Griff.</small> *''Hordeum macrolepis'' <small>A.Braun</small> *''Hordeum mandshuricum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum mandshuroides'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum michalkowii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum nekludowii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum nigrum'' <small>Willd.</small> *''Hordeum pamiricum'' <small>Vavilov</small> nom. inval. *''Hordeum parvum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum pensanum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum polystichon'' <small>Haller</small> *''Hordeum praecox'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum pyramidatum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum revelatum'' <small>(Körn.) A.Schulz</small> *''Hordeum sativum'' <small>Jess.</small> nom. illeg. *''Hordeum sativum'' <small>Pers.</small> nom. inval. *''Hordeum scabriusculum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum septentrionale'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum stassewitschii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum strobelense'' <small>Chiov.</small> *''Hordeum taganrocense'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum tanaiticum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum tetrastichum'' <small>Stokes</small> *''Hordeum transcaucasicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum violaceum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum walpersii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Secale orientale'' <small>Schreb. ex Roth</small> nom. inval.<ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-419563 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=2. 2. 2016 |archive-date=8. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408144717/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-419563 |url-status=dead }}</ref> }}}} }} [[datoteka:CSIRO ScienceImage 11626 Barley root.jpg|thumb|Poprečni presjek korijena]] '''Ječam''' ([[latinski|lat.]]''Hordeum vulgare'') je [[vrsta]] [[zeljasta biljka|zeljastih biljaka]] iz porodice trave (''[[Poaceae]]''), jedna od najuzgajanijih [[žitarica]] umjerenih područja širom svijeta. Prvenstveno je kultiviran zbog zrnevlja, posebno u [[Evroazija|Evroaziji]], od prije više od 10.000 godina.<ref name = Zohary/> Ječam se koristi kao životinjska [[hrana]], kao izvor fermentirajućeg materijala za pivo i određena [[destilirana pića]], te kao sastavni dio različitih zdravih namirnica. Koristi se u supama i gulašima, te u ječmenom [[hljeb]]u raznih kultura. Zrno ječma se obično pravi u [[sladu]] u tradicionalnom i drevnom načinu pripreme. U 2017. godini ječam je zauzeo četvrto mjesto među žitaricama u proizvedenoj količini (149 miliona tona), odmah iza [[kukuruz]]a, [[riža|riže]] i [[pšenica|pšenice]]. ==Biologija== Ječam je član porodice [[Poaceae|trave]]. To je [[samooprašivanje|samoprašujuća]], [[diploid]]na vrsta sa 14 [[hromosom]]a . Divlji predak pripitomljenog ječma, '' Hordeum vulgare '' ssp. '' spontaneum '', obilno raste u travnjacima i šumama širom [[Plodni polumjesec|Plodnog polumjeseca]], područja zapadne Azije i sjeveroistočne Afrike, a posebno na sekundarno uznemirenim staništima, obalnim putevima i voćnjacima. Izvan ove regije divlji ječam je rjeđi i obično se nalazi na poremećenim staništima.<ref name = Zohary>{{cite book|last1=Zohary|first1=Daniel| first2 = Maria | last2 = Hopf | name-list-format = vanc |title=Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley |url=https://archive.org/details/domesticationofp0003zoha|edition=3rd |year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850357-6|pages= [https://archive.org/details/domesticationofp0003zoha/page/59 59]–69}}</ref> Međutim, u istraživanju markera širenja raznolikosti genoma, utvrđeno je da je [[Tibet]] bio dodatni centar pripitomljavanja kultiviranog ječma.<ref name="Fei Dai">{{cite journal | vauthors = Dai F, Nevo E, Wu D, Comadran J, Zhou M, Qiu L, Chen Z, Beiles A, Chen G, Zhang G | title = Tibet is one of the centers of domestication of cultivated barley | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 42 | pages = 16969–73 | date = oktobar 2012 | pmid = 23033493 | pmc = 3479512 | doi = 10.1073/pnas.1215265109 | display-authors = 6 | bibcode = 2012PNAS..10916969D }}</ref> ===Pripitomljavanje === Divji ječam ('' H. spontaneum '') je predak domaćeg ječma ('' H. vulgare ''). Tokom pripitomljavanja, [[morfologija biljaka|morfologija]] zrna ječma znatno se promijenila, prešavši iz izduženog oblika u okrugliji i zaobljerniji.<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=N |last2=Oliveira |first2=HR |last3=Fradgley |first3=N |last4=Corke |first4=F |last5=Cockram |first5=J |last6=Doonan |first6=JH |last7=Nibau |first7=C |title=μCT trait analysis reveals morphometric differences between domesticated temperate small grain cereals and their wild relatives |journal=The Plant Journal |volume=99 |issue=1 |pages=98–111 |date=14. 3. 2019 |doi=10.1111/tpj.14312 |pmid=30868647|pmc=6618119 }}</ref> Pored toga, divlji ječam ima karakteristične [[gen]]ske, [[alel]]e i regulatore koji imaju potencijal za otpornost na abiotski ili [[biotski stres]] uzgajanog ječma i prilagodbu klimatskim promjenama.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Chen ZH, Yang C, Zhang X, Jin G, Chen G, Wang Y, Holford P, Nevo E, Zhang G, Dai F | title = Genomic adaptation to drought in wild barley is driven by edaphic natural selection at the Tabigha Evolution Slope | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 20 | pages = 5223–5228 | date = maj 2018 | pmid = 29712833 | pmc = 5960308 | doi = 10.1073/pnas.1721749115 }}</ref> Divlji ječam ima krhak [[klas]]; po zrelosti, odvajaju se pljevice, olakšavajući [[raspršivanje semena]]. Domaći ječam ima nelomljene bodlje, što olakšava berbu zrelih plodova. Takvo stanje uzrokovano je [[mutacija|mutacijom]] u jednom od dvije genetičke vezanosti gena poznatih kao Bt ₁ i Bt₂; mnogi [[kultivar]]i imaju obje mutacije. Nelomljivo stanje je [[recesivnost|recesivno]], pa su sorte ječma koje ispoljavaju ovo stanje [[homozigot]]ne za mutantni [[alel]].<ref name = Zohary/> Pripitomljavanje ječma prati promjena ključnih [[fenotip | fenotipskih svojstva]] na genetičkom nivou. Malo se zna o [[genetika varijacija|genetičkoj varijaciji]] među pripitomljenim i divljim genima u [[hromosom]]skim regijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Yan S, Sun D, Sun G | title = Genetic divergence in domesticated and non-domesticated gene regions of barley chromosomes | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 3 | pages = e0121106 | date = 26. 3. 2015 | pmid = 25812037 | pmc = 4374956 | doi = 10.1371/journal.pone.0121106 | bibcode = 2015PLoSO..1021106Y }}</ref> Ječam se smatra jednom od najstarijih [[Žitarice|žitarica]] u [[Evropa|Evropi]]. Sijao se još u [[kameno doba]], kultivirao u [[stari Egipat|starom Egiptu]], [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i području europskih [[sojenica]]. [[Sumerani]] su osim togaovu žitaricu koristili kao mjeru i [[novac]], a Vedski tekstovi spominju ječam i [[Riža|rižu]] kao ''dva besmrtna nebeska sina''. U [[Babilon]]u se od njega pravila kaša i [[pivo]], a u Starom vijeku je prženi ječam bio važna prehrambena namirnica. Zdrava je i jeftina zamjena za [[kahva|kahvu]], što se često koristilo u kriznim razdobljima a [[ječmeni slad]] je odlična zamjena za [[šećer]]. Upotrebljava seza proizvodnju [[hljeb]]a, [[slad]]a, [[Pivo|piva]], [[viski]]ja, stočne hrane i dr.,zbog čega zauzima četvrto mjesto u proizvodnji žitarica. ''Hordeum vulgare'' obično se dijeli na pet tzv. konvarijeteta *[[dvoredni ječam]] (''Hordeum vulgare convar. distichum''), koji najčešće služi za proizvodnju [[pivo|piva]]; * [[višeredni ječam]] (''Hordeum vulgare convar. hexastihum'') * [[prijelazni ječam]] (''Hordeum vulgare convar. intermedium'') * [[nepotpuni ječam]] (''Hordeum vulgare convar. deficiens'') * [[labilni ječam]] (''Hordeum vulgare convar. labile'') == Genetika == [[Genom]] ječma sekvenciran je 2012,<ref>{{cite journal | vauthors = Mayer KF, Waugh R, Brown JW, Schulman A, Langridge P, Platzer M, Fincher GB, Muehlbauer GJ, Sato K, Close TJ, Wise RP, Stein N | s2cid = 10170672 | title = A physical, genetic and functional sequence assembly of the barley genome | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7426 | pages = 711–6 | date = novembar 2012 | pmid = 23075845 | doi = 10.1038/nature11543 | display-authors = 8 | bibcode = 2012Natur.491..711T | url = https://iris.unito.it/bitstream/2318/125624/1/A%20physical%2c%20genetic%20and%20functional%20sequence%20assembly%20of%20the%20barley%20genome.pdf }}</ref> uz potporu Međunarodnog konzorcija za sekvenciranje genoma ječma i britanskog Konzorcija za sekvenciju ječma. [[Genom]] je sačinjen od sedam parova [[ćelijsko jedro|jedarnih]] [[hromosom]]a (preporučene oznake: 1H, 2H, 3H, 4H, 5H, 6H i 7H) i po jednim [[mitohondrijska DNK|mitohondrijskim]] i [[hloroplast]]nim, sa ukupno 5000 parova megsbaza Mbp.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/map_search.cgi?chr=barley.inf|title=barley genome at ncbi.nlm.nih.gov|author=mapview|access-date=6. 10. 2014}}</ref> Mnogobrojne biološke informacije već su slobodno dostupne u nekoliko baza podataka za ječam.<ref>{{Cite web |url=http://www.barleygenome.org.uk/resources |title=Barley-resources |access-date=25. 7. 2020 |archive-date=26. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726024549/https://www.barleygenome.org.uk/resources |url-status=dead }}</ref> Divlji ječam (''H. vulgare'' ssp.'' spontaneum'') ) koji danas raste u [[Plodni polumjesec|Plodnom polumesecu]] možda nije potomak ječma koji se uzgaja u [[Eritreja|Eritreji]] i [[Etiopija|Etiopiji]], što ukazuje da se u istočnoj Africi moglo desiti odvojeno pripitomljavanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Orabi J, Backes G, Wolday A, Yahyaoui A, Jahoor A | s2cid = 31695204 | title = The Horn of Africa as a centre of barley diversification and a potential domestication site | journal = TAG. Theoretical and Applied Genetics. Theoretische und Angewandte Genetik | volume = 114 | issue = 6 | pages = 1117–27 | date = april 2007 | pmid = 17279366 | doi = 10.1007/s00122-007-0505-5 }}</ref> == Proizvodnja == {| class="wikitable" style="float:right; clear:left; width:18em;" ! colspan=2|Proizvodnje ječma 2017. |- ! style="background:#ddf; width:75%;"|Zemlja ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>(Milioni <br> [[tona]])</small> |- | <center>{{ZID|RUS}}</center> || <center>20,6</center> |- | <center>{{ZID|AUS}}</center> || <center>13,5</center> |- | <center>{{ZID|GER}}</center> || <center>10,9</center> |- | <center>{{ZID|FRA}}</center> || <center>10,5</center> |- | <center>{{ZID|UKR}}</center> || <center>8,3</center> |- | <center>{{ZID|CAN}}</center> ||<center>7,9</center> |- | <center>{{ZID|UK}}</center> ||<center>7,2</center> |- | <center>{{ZID|TUR}}</center> ||<center>7,1</center> |- | <center>{{ZID|ARG}}</center> ||<center>7,0</center> |- | <center>'''Svijet'''</center> || <center>'''149,3'''</center> |- |colspan=2|<center><small>Izvor: FAOSTAT of the United Nations Food and Agriculture Organization, Statistics Division, 2016<ref name="faostat16">{{cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title= Crops/Regions/World List/Production Quantity for Barley, 2017 (pick list)|date=2017|publisher=UN Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=8. 9. 2018}}</ref></small></center> |} U 2017. godini svjetska proizvodnja ječma iznosila je 149 miliona tona, a predvodila ga je [[Rusija]] koja proizvodi 14% svjetske ukupne proizvodnje. [[Australija]], [[Njemačka]], [[Francuska]] i [[Ukrajina]] bili su također glavni proizvođači.<ref name=faostat16/> == Kultivacija == [[Datoteka:Barley-Turkyurdu Village-Gaziantep-ali riza.jpg|thumb| Berba ječma u [[Gaziantep]]u, [[Turska]]]] Ječam je široko prilagodljiva kultura. Posebno je popularna u umjerenim područjima gdje se uzgaja kao ljetni [[usjev]] i u tropskim područjima gdje se sije kao višekratni usjev. Vrijeme njegovog [[klijanje|klijanja]] je jedan do tri dana. Ječam raste u hladnim uvjetima, ali nije naročito otporan na zimske uvjete. Ječam je tolerantniji na [[salinitet tla]] od pšenice, što bi moglo objasniti porast uzgoja ječma u [[Mezopopotamija|Mezopotamiji]] od drugog milenija p. n. e. Ječam nije otporniji na zimu od ozime [[pšenica|pšenice]] (''[[Triticum aestivum]]''), jesen od [[raž]]i (''Secale cereale''), ali se može sijati kao zimska kultura i u toplijim predjelima [[Australija|Australije]] i [[Velika Britanija|Velike Britanije]]. Ječam ima kratku sezonu rasta i relativno je tolerantan na sušu.<ref name=Mcgee235>{{harvnb|McGee|1986|p=235}}</ref> ==Hrana== [[datoteka:Various grains.jpg|thumb|left|250px|Ječam, [[zob]] i neki proizvodi od njih]] {{hranjiva vrijednost | name = Kuhani ječam | slika = Barley grains 3.jpg | image_alt = | caption = | kJ=515 | protein=2.3 g | fat=0.4 g | carbs=28.2 g | fiber=3.8 g | sugars=0.3 g | calcium_mg=11 | iron_mg=1.3 | magnesium_mg=22 | phosphorus_mg=54 | potassium_mg=93 | sodium_mg=3 | zinc_mg=0.82 | copper_mg=0.105 | manganese_mg=0.259 | vitC_mg=0 | thiamin_mg=0.083 | riboflavin_mg=0.062 | niacin_mg=2.063 | pantothenic_mg=0.135 | vitB6_mg=0.115 | folate_ug=16 | vitB12_ug=0 | vitA_ug=0 | choline_mg=13.4 | betacarotene_ug=5 | lutein_ug=56 | vitD_iu =0 | vitE_mg=0.01 | vitK_ug=0.8 | water =68.8 g | cholesterol =0 mg | Izvor [http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/6477?fg=&man=&lfacet=&count=&max=&sort=&qlookup=&offset=&format=Full&new=&measureby= Full Link to USDA Database entry] }} U obroku od 100 grama kuhanog ječma ima 123 [[kalorij|kilokalorija]] i dobar je izvor (10% ili više [[dnevna vrijednost|dnevne vrijednosti]], DV) esencijalnih hranjivih sastojaka, uključujući, [[hranjiva vlakna]], [[vitamin B]], [[niacin]] (14% DV) i prehrambeni [[minerali]] uključujući [[gvožđe]] (10% DV) i [[mangan]] (12 % DV). {{clear}} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Poales]] [[Kategorija:Žitarice]] [[Kategorija:Hrana]] om4vm63ao723dzqhdkzzd0aez7bnpq9 0 14905 3917879 3917562 2026-08-13T16:51:55Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44160-44|~2026-44160-44]] ([[User talk:~2026-44160-44|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3850206 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Vladimir Prelog | slika = Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1906|7|23}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1998|1|7|1906|7|23}} | mjesto_smrti = [[Zürich]], [[Švicarska]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Vladimir Prelog''' (23. juli 1906 – 7. januar 1998) bio je hrvatsko-švicarski [[hemičar]]. Zajedno sa [[John W. Cornforth|Johnom W. Conforthom]] za svoje radove iz oblasti stereoizomerije [[organska hemija|organskih]] [[molekula]] dobio je [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] [[Nobelova nagrada za hemiju|za hemiju]] [[1975.]]<ref name="essekeri">[http://essekeri.hr/bio/6-vladimir-prelog Biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813043649/http://essekeri.hr/bio/6-vladimir-prelog |date=13. 8. 2014 }} na ''essekeri.hr'', pristupljeno: 23. 7. 2014.</ref> Rođen je u Sarajevu 1906, gdje je živio do 1915. [[Gimnazija|Gimnaziju]] je završio u [[Zagreb]]u nakon što se porodica preselila tamo 1915, a nakon toga je studirao [[hemija|hemiju]] u [[Prag]]u, gdje je po završetku studija bio voditelj Laboratorijske firme G. J. Driza. Bio je direktor Zavoda za organsku hemiju Tehničkog fakulteta u [[Zagreb]]u, a od 1942. radio je u Saveznoj visokoj tehničkoj školi u [[Zürich]]u. Područje njegovih istraživanja bili su uglavnom [[heterociklički spojevi]], [[alkaloid]]i i [[antibiotici]]. Glavno zanimanje bila mu je [[stereohemija molekula]]. Zaokupljao ga je problem prostorne građe molekula. Uveo je naziv [[hemijska topologija]] za područje stereohemije koje se bavi geometrijskim svojstvima molekula. Doprinio je objašnjenju strukture [[stereoid]]a, [[kinin]]a, [[strihnin]]a i drugih alkaloida, a sintetizirao je mnoge organske spojeve. Njegovi radovi doprinijeli su razumijevanju prirode enzimskih reakcija.<ref name="essekeri"/> ==Reference== {{refspisak}} == Dodatna literatura == * Prelog, Vladimir: ''My 132 Semesters of Chemistry Studies'', Američko hemijsko društvo, [[Washington, D.C.|Washington, D.C]], 1991; {{ISBN|0-8412-1772-6}} ([[autobiografija]]) == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Vladimir Prelog}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/prelog-autobio.html Životopis napisan od samog Preloga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020030518/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/prelog-autobio.html |date=20. 10. 2007 }} {{en simbol}} * [https://www.library.ethz.ch/en/Ressourcen/Digitale-Bibliothek/Kurzportraets/Vladimir-Prelog-1906-bis-1998 Prelogova biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190212/https://www.library.ethz.ch/en/Ressourcen/Digitale-Bibliothek/Kurzportraets/Vladimir-Prelog-1906-bis-1998 |date=4. 3. 2016 }} na stranici ETH Zürich {{en simbol}} {{Nobelova nagrada za hemiju}} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Prelog, Vladimir}} [[Kategorija:Rođeni 1906.]] [[Kategorija:Umrli 1998.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Hrvatski naučnici]] [[Kategorija:Hrvatski hemičari]] [[Kategorija:Švicarski hemičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za hemiju]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Članovi SANU]] [[Kategorija:Članovi SAZU]] lkh8fvxryisjwrjrkkzpfk6a9fr32g8 3917880 3917879 2026-08-13T16:52:16Z AnToni 2325 Zaštitio je stranicu "[[Vladimir Prelog]]": Ustrajno spamovanje ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (ističe 17:52, 13 februar 2027 (UTC)) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (ističe 17:52, 13 februar 2027 (UTC))) 3850206 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Vladimir Prelog | slika = Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1906|7|23}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1998|1|7|1906|7|23}} | mjesto_smrti = [[Zürich]], [[Švicarska]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Vladimir Prelog''' (23. juli 1906 – 7. januar 1998) bio je hrvatsko-švicarski [[hemičar]]. Zajedno sa [[John W. Cornforth|Johnom W. Conforthom]] za svoje radove iz oblasti stereoizomerije [[organska hemija|organskih]] [[molekula]] dobio je [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] [[Nobelova nagrada za hemiju|za hemiju]] [[1975.]]<ref name="essekeri">[http://essekeri.hr/bio/6-vladimir-prelog Biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813043649/http://essekeri.hr/bio/6-vladimir-prelog |date=13. 8. 2014 }} na ''essekeri.hr'', pristupljeno: 23. 7. 2014.</ref> Rođen je u Sarajevu 1906, gdje je živio do 1915. [[Gimnazija|Gimnaziju]] je završio u [[Zagreb]]u nakon što se porodica preselila tamo 1915, a nakon toga je studirao [[hemija|hemiju]] u [[Prag]]u, gdje je po završetku studija bio voditelj Laboratorijske firme G. J. Driza. Bio je direktor Zavoda za organsku hemiju Tehničkog fakulteta u [[Zagreb]]u, a od 1942. radio je u Saveznoj visokoj tehničkoj školi u [[Zürich]]u. Područje njegovih istraživanja bili su uglavnom [[heterociklički spojevi]], [[alkaloid]]i i [[antibiotici]]. Glavno zanimanje bila mu je [[stereohemija molekula]]. Zaokupljao ga je problem prostorne građe molekula. Uveo je naziv [[hemijska topologija]] za područje stereohemije koje se bavi geometrijskim svojstvima molekula. Doprinio je objašnjenju strukture [[stereoid]]a, [[kinin]]a, [[strihnin]]a i drugih alkaloida, a sintetizirao je mnoge organske spojeve. Njegovi radovi doprinijeli su razumijevanju prirode enzimskih reakcija.<ref name="essekeri"/> ==Reference== {{refspisak}} == Dodatna literatura == * Prelog, Vladimir: ''My 132 Semesters of Chemistry Studies'', Američko hemijsko društvo, [[Washington, D.C.|Washington, D.C]], 1991; {{ISBN|0-8412-1772-6}} ([[autobiografija]]) == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Vladimir Prelog}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/prelog-autobio.html Životopis napisan od samog Preloga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020030518/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/prelog-autobio.html |date=20. 10. 2007 }} {{en simbol}} * [https://www.library.ethz.ch/en/Ressourcen/Digitale-Bibliothek/Kurzportraets/Vladimir-Prelog-1906-bis-1998 Prelogova biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190212/https://www.library.ethz.ch/en/Ressourcen/Digitale-Bibliothek/Kurzportraets/Vladimir-Prelog-1906-bis-1998 |date=4. 3. 2016 }} na stranici ETH Zürich {{en simbol}} {{Nobelova nagrada za hemiju}} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Prelog, Vladimir}} [[Kategorija:Rođeni 1906.]] [[Kategorija:Umrli 1998.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Hrvatski naučnici]] [[Kategorija:Hrvatski hemičari]] [[Kategorija:Švicarski hemičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za hemiju]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Članovi SANU]] [[Kategorija:Članovi SAZU]] lkh8fvxryisjwrjrkkzpfk6a9fr32g8 0 21107 3917876 3917698 2026-08-13T16:50:19Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44317-19|~2026-44317-19]] ([[User talk:~2026-44317-19|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3832631 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Mehkušci | slika = Caribbean reef squid.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = ''Sepioteuthis sepioidea'' | regnum = [[Životinje|Animalia]] | superphylum = [[Lophotrochozoa]] | phylum = '''Mollusca''' | phylum_autorstvo = [[Carl Linné|Linné]], [[1758]]. | razdioba_stepen= [[Razred (biologija)|Razredi]] | razdioba = [[Caudofoveata]]<br /> [[Bezljušturaši|Aplacophora]]<br /> [[Mnogoljušturaši|Polyplacophora]]<br /> [[Monoplacophora]]<br /> [[Školjkaši|Bivalvia]]<br /> [[Kopnonošci|Scaphopoda]]<br /> [[Puževi|Gastropoda]]<br /> [[Glavonošci|Cephalopoda]]<br /> † [[Rostroconchia]] }} '''Mehkušci''' ili '''mekušci''' (Mollusca) su [[koljeno (taksonomija)|koljeno]] s velikim brojem vrsta i oblika iz skupine [[beskičmenjaci|beskičmenjaka]] koje se dijeli na devet [[razred (biologija)|razreda]], od kojih je osam [[recentne vrste|recentnih]] i jedan [[izumiranje|izumrli]] razred. Na temelju savremenih istraživanja [[DNK]], danas se mehkušci i neke druge skupine životinja svrstavaju u [[natkoljeno]] [[Lophotrochozoa]]. Danas na zemlji živi oko 50.000{{izvor}} vrsta mehkušaca, a u [[fosil]]nom obliku poznati su još iz razdoblja [[pretkambrij]]a. [[Nauka]] koja se bavi mehkušcima zove se '''malakologija''' (ili malakozoologija). == Način života == Osim polarnih regija i planina, mehkušci nastanjuju sva područja na [[zemlja|zemlji]]. Većina živi u [[more|morima]], gotovo sve grupe žive maritimno. Neke vrste [[školjkaši|školjkaša]] mogu se naći i u slatkoj vodi, a manjim dijelom čak i u vlažnoj zemlji (''Pisidium spec.''). No najveća grupa mekušaca, [[puževi]], naseljuju sva ostala područja. == Građa mehkušaca == Uz iznimku [[Monoplacophora]] i u naznakama [[mnogoljušturaši|mnogoljušturaša]], tijela mehkušaca su nesegmentirana, građena bilateralno simetrično (kod npr. [[puževi|puževa]] simetrija može biti sekundarno poremećena) i bez ikakvog unutarnjeg potpornja. Obavijeno je mekim [[koža|kožnatim]] plaštom koji kod većine vrsta izlučuje tvrdu vanjsku [[ljuštura|ljušturu]] koja štiti i podržava tijelo. Kod [[puževi|puževa]] ljuštura ("kućica") je neparna, a kod [[školjke|školjaka]] gotovo uvijek parna. Ljušture su građene od [[kalcij-karbonat]]a i [[protein]]a i čine svojevrsni [[vanjski skelet]]. Kod nekih grupa ljuštura zakržlja ili čak potpuno nestane, kao kod [[goli puževi|puževa golaća]]. Tijelo im se sastoji od četiri dijela: glave, [[probavni trakt|probavnog trakta]], plašta i stopala. Na glavi mehkušci imaju usta, [[oko|oči]] i [[pipak|pipke]]. U probavnoj vrećici imaju [[crijevo|crijeva]], [[jetra|jetru]], [[bubrezi|bubrege]] i [[spolni organi|spolne organe]]. Imaju plašt koji djelomično ili potpuno obavija tijelo i stvara plaštenu šupljinu u kojoj se nalaze dišni organi, [[škrge]] kod vodenih a [[pluća]] kod suhozemnih mehkušaca. S donje strane tijelo se proširuje u neparnu mišićnu tvorevinu, stopalo. Srce je na leđnoj strani i ima jednu klijetku, i jednu ili dvije pretklijetke, a u ustima imaju čeljusti ili nazubljenu pločicu. Nervni sistem je različit, ali svi imaju 3 para [[ganglije|ganglijskih]] čvorova sa [[živac|živčanim]] tracima koji su povezani s osjetilnim organima. <center> {| class="wikitable" style=background:#F0FFFF |- ! style="width:120px; background:#E0FFFF"| Razred ! style="width:120px; background:#E0FFFF"| Slika ! style="width:340px; background:#E0FFFF"| Značaj/Predstavnici ! style="width:110px; background:#E0FFFF"| Broj [[vrsta]] ! style="width:110px; background:#E0FFFF"| [[Staništa]] |- | [[Puževi]] (Gastropoda) || [[Datoteka:Snail-WA edit02.jpg|center|140x110px|''Cepaea hortensis]]'' || Ljuštura je jednodijelna i ima oblik uvojite kućice. Morski puževi žive na dnu, a samo je nekoliko vrsta [[pelagijal|pelagijskih]]. Većina se hrani algama ili organskim sedimentom, neke su grabežljive. Puževi su jedina grupa mehkušaca na kopnu.{{sfn|Introduction to the Biology of Marine Life|2012|p=147}} '''Predstavnici:''' [[morski leptir]], [[morsko uho]], [[morski zečevi]], [[gološkrgaši]] || style="text-align:center;"| 70.000 || Morska, slatkovodna, kopnena |- style="background:#E0FFFF" | [[Školjke]] ([[Bivalvia]]) || [[Datoteka:Tridacna sp by Ewa Barska.jpg|center|140x110px|Tridacna sp.]] || Ljuštura je dvodjelna. Neke vrste polako se kreću morskim dnom, druge (poput kamenica) trajno su vezane uz dno. Glava nije razvijena, umesto rila imaju velike i sofisticirane [[škrge]] koje djeluju kao respirator i kao struktura za hvatanje fragmenata hrane i mikroba.{{sfn|Introduction to the Biology of Marine Life|2012|p=147}} '''Predstavnici:''' [[ostriga|ostrige]], [[klapavice]] || style="text-align:center;"| 20.000 || Morska, slatkovodna; neke vrste i na dubinama preko 5.000 m |- | [[Glavonošci]] ([[Cephalopoda]]) || [[Datoteka:Caribbean reef squid.jpg|center|140x110px|Sepioteuthis sepioidea]] ||Ljuštura je uglavnom zakržljala. Na glavi imaju dobro razvijen [[mozak]] i [[čulo|čulne organe]], pipke sa lovkama i jake čeljusti u ustima. Mogu se kretati vrlo brzo i fleksibilno uz pomoć mišićave šupljine koja djeluje na istom principu kao i [[mlazni motor]]. Neki glavonožci, poput [[velelignje|velelignji]], dostižu izvanredne tijelesne dimenzije.{{sfn|Introduction to the Biology of Marine Life|2012|p=149}}Značajna je kefalizacija, tj. okupljanje [[čula]] na glavi blizu mozga (osobito kod lignji i hobotnica).{{sfn|Introduction to the Biology of Marine Life|2012|p=146}}'''Predstavnici:''' [[nautilus]], [[sipe]], [[hobotnice]], [[lignje]] || style="text-align:center;"| 900 || Morska, većina u pelagijalu, hobotnice uglavnom blizu morskega dna |- style="background:#E0FFFF" | Oklopnici ([[Polyplacophora]]) || [[Datoteka:Tonicella-lineata.jpg|center|140x110px|Tonicella lineata]] || Oni su ovalnog oblika i dugački i do nekoliko centimetara; žive u moru. Na poleđini imaju ljusku od osam pločica koje se preklapaju.<ref name="PMS">{{cite web|url= http://www2.pms-lj.si/razstave/mehkuzci/mollusca.html|title= Mehkušci (mollusca)|access-date= 30. 11. 2014|archive-date= 11. 9. 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090911024739/http://www2.pms-lj.si/razstave/mehkuzci/mollusca.html|url-status= dead}}</ref> Glava je slabo razvijena, čulne lovke i oči nisu razvijene, nemaju rilo. Nervni sistem im je vrlo jednostavan, bez [[ganglija]]. Većina se prehranjuje algama.{{sfn|The Invertebrates: A Synthesis|2001|p=124}}<br>'''Predstavnici:''' [[Maslinasti oklopnik]], [[Čekinjasti oklopnik]] || style="text-align:center;"| 1.000 ||Stjenoviti i kameniti pojas i morsko dno |- |[[Slonovi zupci]] ([[Scaphopoda]]) || [[Datoteka:Antalis vulgaris.jpg|center|140x110px|Antalis vulgaris]] ||Ljuštura je izdužena i stožasta, s glavenim i nožnim ispupčenjem sa šireg kraja. Hrane se sedimentom, ljepljivim strukturama, nalik na pipke.{{sfn|Introduction to the Biology of Marine Life|2012|p=147}} || style="text-align:center;"| 500 ||Morske, zakopani u sediment; 6.000–7.000 m |- style="background:#E0FFFF" | [[Solenogastres]] || [[Datoteka:Epimenia verrucosa.jpg|center|140x110px|Epimenia verrucosa]] || Crvolike životinje, naizgled slične mehkušcima klase Caudofoveata, ali se razlikuju u mnogim detaljima; plašt izlučuje nekoliko pojedinačnih slojeva mineraliziranih bodlji ili ljuskica; kreću se uz pomoć treperećeg svjetla; [[mesojedi]] su i [[spol|dvospolni]] .{{sfn|The Invertebrates: A Synthesis|2001|p=121}} || style="text-align:center;"| 200 ||Morsko dno, 200–3.000 m |- | [[Caudofoveata]] || [[Datoteka:Falcidens.png|center|140x110px|Falcidens sp.]] || Crvolike životinje beez ljušture, dužine od 2&nbsp;mm do 14&nbsp;cm, plašt lluči [[hitin]]sku [[kutikula|kutikulu]]; bez nogu su, zato se kreću z ritmičnim grčenjem tijela; nedostaju brojna obilježja i strukture mehkušaca.{{sfn|The Invertebrates: A Synthesis|2001|p=120}} || style="text-align:center;"| 120 || Morsko dno, uglavnom pukotine u mehkom sedimentu, dubina 200–3.000 m |- style="background:#E0FFFF" | [[Monoplacophora]] || [[Datoteka:Helcionopsis striata.jpg|center|140x110px|Helcionopsis sp.]] || Srazmjerno manju mehkušci (od 3&nbsp;mm do 3&nbsp;cm) sa strehastom ljušturom, glava i njene strukture (osim strugača) slično slabo razvijeni kao u kičmenjaka. Hrane se organskim sedimentom; imaju odvojene spolove (gonohoristi).{{sfn|The Invertebrates: A Synthesis|2001|p=123}} || style="text-align:center;"| 31 ||Morsko dno, 1.800–7.000 m; jedna vrsta na oko 200 m |- | [[Rostroconchia]] † || [[Datoteka:Technophorus sharpei.svg|center|140x110px|Technophorus sharpei]] || Fosilni; vjerovatni preci školjki || style="text-align:center;"| [[izumiranje|Izumrli]] || Morska |- style="background:#E0FFFF" | [[Helcionelloida]] † || [[Datoteka:Latouchella costata.JPG|center|140x110px|''[[Latouchella costata]]'']] || Fosilni; organizmi slični puževima|| style="text-align:center;"|Izumrli || Morska |} </center> == Razmnožavanje i razvoj mehkušaca == Većina školjki, svi [[glavonošci]] i mnogi puževi su odvojenih [[spol]]ova. [[dvospolac|Dvospolci]] su puno rjeđi nego što se to ranije pretpostavljalo. Oplodnja se najčešće odvija izvantjelesno, u vodi u koju se ispuštaju [[jaje|jajašca]] i [[sperma|spermiji]], ali je kod viših mehkušaca pravilo oplodnja unutar tijela. Razvoj se najčešće odvija kroz stadij [[larva|larve]]. Iznimka su glavonošci, kod kojih se na jajetu diskoidnim brazdanjem gradi [[embrij]]. Neki mehkušci se brinu za leglo, a neke vrste iz razreda Monoplacophora zadržavaju embrije do valjenja u plaštenoj šupljini. == Sistematika i filogenija== [[Filogeneza]] pojedinih razreda je još uvijek sporna. Trenutno postoji više [[filogenetsko stablo|filogenetskih stabala]], a svako od njih se dokazuje ponekim novim nalazom. {{clade |label1=[[Lophotrochozoa]] |1={{clade |1=[[Brachiopoda]] |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=[[Bivalvia]] |2=[[Monoplacophora]] |3={{clade |1=[[Gastropoda]] |2={{clade |1=[[Cephalopoda]] |2=[[Scaphopoda]] }} }} }} }} |2={{clade |1=[[Aplacophora]] |2=[[Polyplacophora]] }} }} |2={{clade |label1=[[Halwaxiida]] |1={{clade |1=''[[Wiwaxia]]'' |2=''[[Halkieria]]'' }} |2=''[[Orthrozanclus]]'' }} |3=''[[Odontogriphus]]'' }} }} }} [[Kladogram]] mehkušaca (2007)<ref>{{Cite web| title=The Mollusca| publisher=University of California Museum of Paleontology| url=http://www.ucmp.berkeley.edu/taxa/inverts/mollusca/mollusca.php| access-date=2. 10. 2008| archive-url=https://www.webcitation.org/6CvnfcV0o?url=http://www.ucmp.berkeley.edu/taxa/inverts/mollusca/mollusca.php| archive-date=15. 12. 2012| url-status=live}}</ref>. Još uvijek se raspravlja i o porodičnim odnosima između grupa mehkušaca. U nastavku su prikazane dvije najčešće perspektive u tom pogledu: pretpostavljen preci su [[Aculifera]] ili [[Testaria]]. {| cellspacing="0" cellpadding="0" |- valign="top" |<div style="float:right; width:auto; border:solid 1px silver; padding:2px; margin:2px; font-size:80%;"><div style="width:auto; border:solid 1px silver; padding:5px"> {{clade |label1=Mollusca |1={{clade |label1=[[Aculifera]] |1={{clade |1={{clade |1=[[Solenogastres]] |2=[[Caudofoveata]] }} |2=[[Polyplacophora]] }} |label2=[[Conchifera]] |2={{clade |1=[[Monoplacophora]] |2={{clade |1=[[Bivalvia]] |2=[[Scaphopoda]] |3=[[Gastropoda]] |4=[[Cephalopoda]] }} }} }} }} </div>Hipoteza [[Aculifera]]</div> |<div style="float:right; width:auto; border:solid 1px silver; padding:2px; margin:2px; font-size:80%;"><div style="width:auto; border:solid 1px silver; padding:5px"> {{clade |label1=Mollusca |1={{clade |1={{clade |1=[[Solenogastres]] |2=[[Caudofoveata]] |label3=[[Testaria]] |3={{clade |1=[[Polyplacophora]] |2={{clade |1=[[Monoplacophora]] |2={{clade |1=[[Bivalvia]] |2=[[Scaphopoda]] |3=[[Gastropoda]] |4=[[Cephalopoda]] }} }} }} }} }} }} </div>Hipoteza [[Testaria]]</div> |} {{Clear}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Wikivrste|Mollusca|Mehkušci}} * {{Commons|Category:Mollusca|Mehkušci}} [[Kategorija:Beskičmenjaci]] [[Kategorija:Mekušci]] o4w09zsvbs3085xiqs7vwwkvfaho4qs 0 23755 3917861 3850520 2026-08-13T12:02:06Z IvanScrooge98 85875 /* */ slika 3917861 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Nagib Mahfuz | slika = Naguib Mahfouz HR.jpg | opis_slike = | puno_ime = Naguib Mahfouz Abdelaziz Ibrahim Ahmed Al-Basha | rođen_kao = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1911|12|11}} | mjesto_rođenja = [[Kairo]], [[Egipat]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2006|8|30|1911|12|11}} | mjesto_smrti = [[Kairo]], [[Egipat]] | zanimanje = Pisac | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = Univerzitet u Kairu | period = 1930–2004. | žanr = | poznata_djela = {{Plainlist| * [[Kairska trilogija]] * [[Djeca Gabalavija]] * [[Prosjak]] }} | supružnik = Atiyatullah Ibrahim | djeca = 2 | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''Nedžib Mahfuz''' ({{jez-ar|نجيب محفوظ عبد العزيز ابراهيم احمد الباشا}}; 11. decembar 1911 – 30. august 2006) bio je [[egipat]]ski književnik. Počeo se baviti pisanjem sa sedamnaest godina, objavio je 35 romana, preko 350 kratkih priča, 26 scenarija, stotine kolumni u opticaju za egipatske novine i sedam drama tokom 70-godišnje karijere, od 1930-ih do 2004. "Kairska trilogija" (1956, 1957) je remek djelo. Godine 1959. objavljuje "Sinove naše mahale" koje zbog bogohulnosti biva zabranjeno u Egiptu. Upravo se ova knjiga smatra razlogom atentata na Mahfuza 1994. godine, nakon kojeg je Mahfuz bio pod stalnom pratnjom tjelohranitelja.<ref name="President pays tribute to Mahfouz">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5297470.stm|work=BBC News|title=President pays tribute to Mahfouz|date=30. 8. 2006}}</ref> Dobitnik je egipatskog odlikovanja "Ogrlica Nila" te [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] (1988) i time postao prvi arapski pisac koji je dobio ovu nagradu.<ref>{{cite web|title=Award Ceremony Speech|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/presentation-speech.html|website=Nobel Prize.org|publisher=Nobel Media|access-date=24. 10. 2013}}</ref> Svi njegovi romani se događaju u Egiptu i uvijek spominje traku, koja je jednaka svijetu. Njegova najpoznatija djela su Kairska trilogija i Djeca Gebelavija. Mnoga Mahfuzova djela su snimljena u egipatskim i stranim filmovima; nijedan arapski pisac ne nadmašuje Mahfuza po broju djela koja su adaptirana za bioskop i televiziju. Dok se Mahfuzova književnost svrstava u realističku književnost, u njoj se pojavljuju egzistencijalne teme.<ref>{{cite book|author=حايم غوردون|title=مصر نجيب محفوظ: الثيمات الوجودية في كتاباته|url=https://archive.org/details/naguibmahfouzseg0000gord_j6p0|year=1990 |isbn=0313268762}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Rođen je u muslimanskoj egipatskoj porodici niže srednje klase u Starom Kairu 1911. godine. Prvi dio njegovog imena koji je dobio ime izabran je u znak zahvalnosti poznatom akušeru, Naguib paši Mahfuzu, koji je nadgledao teški porod njegove majke.<ref name="حياة نجيب محفوظ">[https://www.naguib-mahfouz.com/life.htm حياة نجيب محفوظ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722130132/https://www.naguib-mahfouz.com/life.htm |date=22. 7. 2015}}</ref> Mahfuz je bio sedmo i najmlađe dijete, sa četiri brata i dvije sestre, svi su bili mnogo stariji od njega. Porodica je živjela u dva popularna okruga u Kairu: prvo, u četvrti Bayt al-Qadi u četvrti Gamaleya u starom gradu, odakle su se 1924. preselili u Abbaseju, zatim novo predgrađe Kaira sjeverno od starog grada, lokacije koje će pružiti pozadinu mnogim kasnijim Mahfuzovim spisima. Njegov otac, Abdel-Aziz Ibrahim, koga je Mahfuz opisao kao "staromodnog", bio je državni službenik, a Mahfuz je na kraju krenuo njegovim stopama 1934. Mahfuzova majka Fatima bila je kćerka Mustafe Qasheesha, al- Azhar šeik, iako je i sama nepismena, vodila je dječaka Mahfuza na brojne ekskurzije na kulturne lokacije kao što su [[Egipatski muzej]] i [[Piramida (arhitektura)|piramide]].<ref name="El-Enany7">{{cite book|author=Rasheed El-Enany|author-link=Rasheed El-Enany|title=Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning|url=https://books.google.com/books?id=Hit7oPTOKf0C|date=25. 6. 1993|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-07395-0}}</ref> Porodica Mahfuz su bili pobožni [[Muslimani (narod)|muslimani]], a Mahfuz je imao strogo islamsko vaspitanje. U intervjuu je elaborirao strogu religioznu klimu kod kuće tokom svog djetinjstva. Izjavio je da "nikada ne biste pomislili da će iz te porodice proizaći umjetnik."<ref name="El-Enany7"/> [[Egipatska revolucija]] 1919. imala je snažan uticaj na Mahfuza, iako je tada imao samo sedam godina. Sa prozora je vidio kako britanski vojnici pucaju na demonstrante u pokušaju da ih rastjeraju.<ref>Stock, A Mummy Awakens: The Pharaonic Fiction of Naguib Mahfouz, str. 13-14</ref> Prema Mahfuzu, "Moglo bi se reći... da je jedina stvar koja je najviše uzdrmala sigurnost mog djetinjstva bila revolucija iz 1919. godine". U svojim ranim godinama, mnogo je čitao i bio je pod utjecajem [[Hafiz Najib|Hafiza Najiba]], [[Taha Hussein|Tahe Husseina]] i [[Salama Moussa]], fabijanskog intelektualca.<ref name="paris">{{cite journal |url=http://www.theparisreview.org/interviews/2062/the-art-of-fiction-no-129-naguib-mahfouz|journal=The Paris Review|title=Naguib Mahfouz, The Art of Fiction No. 129|date=Summer 1992|author=Charlotte El Shabrawy|volume=Summer 1992|issue=123}}</ref> Nakon završetka srednjeg obrazovanja, 1930. je primljen na Egipatski univerzitet (sada Univerzitet u Kairu), gdje je studirao filozofiju, diplomirao 1934. Do 1936., nakon što je proveo godinu dana radeći na magistarskom studiju filozofije, odlučio je prekinuti studije i postati profesionalni pisac. Svoj prvi rad objavio je u ''Al Majalla Al Jadida'', časopisu koji je pokrenuo Salama Musa 1929. godine.<ref name=sab>{{cite journal|author=Sabry Hafez|title=Cultural Journals and Modern Arabic Literature: A Historical Overview|journal=Alif: Journal of Comparative Poetics|date=2017|issue=37|jstor=26191813|url=https://www.jstor.org/stable/26191813|page=23}}</ref> Mahfuz je tada radio kao novinar za ''Arrissalah'', i davao kratke priče za ''Al-Hilal'' i ''Al-Ahram''. == Državna služba == Nakon što je 1934. godine diplomirao filozofiju na Univerzitetu u Kairu, pridružio se egipatskoj državnoj službi, gdje je nastavio raditi na raznim pozicijama i ministarstvima do penzionisanja 1971. Prvo je služio kao službenik na Univerzitetu u Kairu, a zatim 1938. u ''Ministarstvu islamskih vakufa'' (Awqaf) kao parlamentarni sekretar ministra islamskih [[vakuf]]a. Godine 1945. zatražio je premještaj u biblioteku mauzoleja al-Ghuri, gdje je intervjuisao stanovnike svog kvarta iz djetinjstva u sklopu "Projekta dobrih zajmova".<ref>El-Enany, Rasheed. "Naguib Mahfouz: His Life and Times". [[Cairo]]:AUC Press, 2007. str. 170–174</ref> Pedesetih godina prošlog vijeka radio je kao direktor za cenzuru u ministarstvu umjetnosti, kao direktor Fondacije za podršku kinematografiji, te konačno kao konsultant Ministarstva kulture.<ref name="nobel">{{cite book|author1=Tore Frängsmyr|author2=Sture Allén|title=Nobel Lectures: Literature, 1981–1990|url=https://books.google.com/books?id=LrSuBE6OckgC&pg=PA121|access-date=26. 9. 2012|year=1993|publisher=World Scientific|isbn=978-981-02-1177-6|page=121}}</ref> == Karijera == Objavio je 34 romana, preko 350 kratkih priča, desetine scenarija i pet drama tokom 70-godišnje karijere. Njegovo možda najpoznatije djelo, ''[[Kairska trilogija]]'', opisuje živote tri generacije različitih porodica u Kairu od [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] do nakon [[Državni udar u Egiptu (1952)|vojnog udara 1952.]] kojim je svrgnut [[Faruk I.|kralj Faruk]]. Bio je član odbora izdavača Dar el-Ma'aref. Mnogi od njegovih romana objavljeni su u El-Ahramu, a njegovi spisi su se također pojavljivali u njegovoj sedmičnoj kolumni. Prije [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade]] na Zapadu se pojavilo samo nekoliko njegovih romana.<ref name="stock">{{cite news |last1=Stock |first1=Raymond |title=Naguib Mahfouz and the Nobel Prize: A Blessing or a Curse? |url=https://www.meforum.org/naguib-mahfouz-and-the-nobel-prize-a-blessing-or |work=The Georgia Review |date=11. 12. 2018}}</ref> == Pokušaj atentata i posljedice == Objavljivanje [[Satanski stihovi|''Satanskih stihova'']] oživjelo je kontroverzu oko Mahfuzovog romana ''[[Djeca Gebelavija]]''. Uslijedile su prijetnje smrću Mahfuzu, uključujući jednu od "slijepog šeika", Egipćanina [[Omar Abdulrahman|Omara Abdulrahmana]]. Mahfuz je dobio policijsku zaštitu, ali je 1994. ekstremista uspio napasti 82-godišnjeg romanopisca ubovši ga nožem u vrat ispred njegove kuće u [[Kairo|Kairu]].<ref name="President pays tribute to Mahfouz"/> Preživio je, trajno zahvaćen oštećenjem nerava desnog gornjeg ekstremiteta. Šesnaest osoba je izvedeno na vojno suđenje, a dvoje od njih osuđeno je na smrtnu kaznu i na kraju obješeno. Nakon incidenta, Mahfuz nije bio u stanju pisati više od nekoliko minuta dnevno, pa je pisao sve manje i manje djela. Nakon toga je živio pod stalnom zaštitom tjelohranitelja. Konačno, početkom 2006. roman je objavljen u Egiptu s predgovorom koji je napisao Ahmad Kamal Aboul-Magd. Nakon prijetnji, Mahfuz je ostao u Kairu sa svojim advokatom Nabilom Mounir Habibom. Mahfuz i Mounir bi većinu vremena provodili u Mounirovoj kancelariji; Mahfuz je koristio Mounirovu biblioteku kao referencu za većinu svojih knjiga. Mahfuz je ostao sa Mounirom do njegove smrti.<ref name="stock"/><ref name="nobelprize">{{cite web|title=Naguib Mahfouz – Biographical|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-bio.html|website=nobelprize.org}}</ref> == Privatni život == Mahfuz je ostao neženja do 43. godine jer je vjerovao da će, sa svojim brojnim ograničenjima i ograničenjima, brak ometati njegovu književnu budućnost.<ref name="paris"/> "Bojao sam se braka... posebno kada sam vidio koliko su moja braća i sestre zauzeti društvenim događajima zbog toga. Ovaj je išao u posjetu ljudima, onaj je pozivao ljude. Imao sam utisak da će bračni život zauzeti sve svoje vrijeme vidio sam kako se davim u posjetama i zabavama."<ref>{{cite magazine|last=El Shabrawy|first=Charlotte|title=Naguib Mahfouz, The Art of Fiction No. 129|url=http://www.theparisreview.org/interviews/2062/the-art-of-fiction-no-129-naguib-mahfouz|magazine=The Paris Review|access-date=24. 10. 2013}}</ref> Međutim, 1954. godine tiho se oženio koptskom pravoslavnom ženom iz Aleksandrije, Atiyyatallah Ibrahim,<ref>El-Enany, Rasheed. "Naguib Mahfouz: His Life and Times". [[Cairo]]:AUC Press, 2007. p 172</ref> sa kojom je imao dvije kćeri, Fatimu i Umm Kalthum. Par je u početku živio u kući u čamcu u dijelu Agouza u Kairu na zapadnoj obali Nila, a zatim se preselio u stan uz rijeku u istom području. Mahfuz je izbjegavao javno izlaganje, posebno ispitivanje njegovog privatnog života, što je moglo postati, kako je rekao, "blesava tema u časopisima i radijskim programima."<ref name="aucp"/> == Djela == * "Kairska trilogija" * "Djeca Gebelavija" * "Lopovi i psi" * "Kvart Han al-halil" * "Igra sudbine" * "Karnak" * "Ostalo je još sat vremena" * "Tijesna ulica" (1947) * "Put između dva dvorca" (1956) * "Razgovori na Nilu" (1966) * "Sinovi naše mahale" (1967) * "Pansion Miramar" (1967) * "Saga o bijednicima" (1977) * "Kao u hiljadu i jednoj noći" (1982) == Također pogledajte == [[Spisak egipatskih pisaca]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Naguib Mahfouz}} {{Wikicitat}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1988/mahfouz/bibliography/ Bio-bibliografija na stranici Nobelove nagrade] {{stub-nobel}} {{Nobelova nagrada za književnost laureati 1976-2000}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mahfuz, Nedžib}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za književnost]] [[Kategorija:Egipatski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Kairo]] [[Kategorija:Rođeni 1911.]] [[Kategorija:Umrli 2006.]] qca0lruyknue2csdao8mi0o2q78pwmi 0 35722 3917887 3917270 2026-08-13T17:00:08Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-43856-54|~2026-43856-54]] ([[User talk:~2026-43856-54|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Srđan|Srđan]] 3310666 wikitext text/x-wiki {{TOC}} == Opći podaci == '''[[Tomislavgrad]]''' je naselje i [[općina]] koja se nalazi u [[Kanton 10|Kantonu 10]], [[Bosna i Hercegovina]]. Naseljena mjesta u općini [[Tomislavgrad]], po popisu stanovništva iz 2013. (ukupno 61) su: == B == * [[Baljci (Tomislavgrad)|Baljci]] * [[Blažuj]] * [[Bobara]] * [[Bogdašić (Tomislavgrad)|Bogdašić]] * [[Borčani]] * [[Bukova Gora (Tomislavgrad)|Bukova Gora]] * [[Bukovica (Tomislavgrad)|Bukovica]] == C == * [[Cebara]] * [[Crvenice]] == Ć == * [[Ćavarov Stan]] == D == * [[Dobrići]] * [[Donji Brišnik]] == E == * [[Eminovo Selo]] == G == * [[Galečić]] * [[Gornja Prisika]] * [[Gornji Brišnik]] * [[Grabovica (Tomislavgrad)|Grabovica]] == J == * [[Jošanica (Tomislavgrad)|Jošanica]] == K == * [[Kazaginac]] * [[Kolo (Tomislavgrad)|Kolo]] * [[Kongora]] * [[Korita (Tomislavgrad)|Korita]] * [[Kovači (Tomislavgrad)|Kovači]] * [[Krnjin]] * [[Kuk (Tomislavgrad)|Kuk]] == L == * [[Letka]] * [[Lipa (Tomislavgrad)|Lipa]] * [[Liskovača]] * [[Lug (Tomislavgrad)|Lug]] == M == * [[Mandino Selo]] * [[Mesihovina]] * [[Mijakovo Polje]] * [[Mokronoge (Tomislavgrad)|Mokronoge]] * [[Mrkodol]] == O == * [[Omerovići (Tomislavgrad)|Omerovići]] * [[Omolje]] * [[Oplećani]] * Ostatak općine Tomislavgrad == P == * [[Pasić]] * [[Podgaj (Tomislavgrad)|Podgaj]] * [[Prisoje (Tomislavgrad)|Prisoje]] == R == * [[Radoši (Tomislavgrad)|Radoši]] * [[Rašćani (Tomislavgrad)|Rašćani]] * [[Rašeljke]] * [[Renići]] * [[Roško Polje]] * [[Rošnjače]] == S == * [[Sarajlije]] * [[Seonica (Tomislavgrad)|Seonica]] * [[Srđani]] * [[Stipanjići]] == Š == * [[Šuica (Tomislavgrad)|Šuica]] == T == * [[Tomislavgrad]] == V == * [[Vedašić (Tomislavgrad)|Vedašić]] * [[Vinica (Tomislavgrad)|Vinica]] * [[Vojkovići (Tomislavgrad)|Vojkovići]] * [[Vranjače]] * [[Vrilo]] == Z == * [[Zaljiće]] * [[Zaljut]] * [[Zidine (Tomislavgrad)|Zidine]] {{Spisak naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini po općinama}} [[Kategorija:Naseljena mjesta u Tomislavgradu|*]] [[Kategorija:Spiskovi naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini|Tomislavgrad]] 192fyd7kpo1d7txi3vbgp4syn92721o 0 39098 3917955 3537024 2026-08-14T07:46:51Z ~2026-44697-52 184689 3917955 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} {{Geokutija|Naselje <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Doha | izvorno_ime = الدوحة | drugo_ime = | kategorija = Grad <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Doha - panoramio (3).jpg | opis_slike = Pogled na Dohu <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Katar | zastava_države = da <!-- *** Položaj i visina *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 25| širina_minuta = 17| širina_sekundi = 12| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 51| dužina_minuta = 32| dužina_sekundi = 0| dužina_IZ = E | najviši = | najviša_visina = | najniža = | najniža_visina = <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 132 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_metro = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 2.382.000 | stanovništvo_datum = 2018 | stanovništvo_urban = | stanovništvo_metro = | stanovništvo_opcina = | stanovništvo_gustoca = | stanovništvo_urban_gustoca = | stanovništvo_opcina_gustoca = | stanovništvo_metro_gustoca = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | vlada = | gradonačelnik = | gradonačelnik_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[UTC]]+03:00 | utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = Qatar adm location map.svg | karta_lokacija = Katar <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Doha''' (arapski: '''الدوحة''', latinično: '''Ad-Dawḥah''' ili '''Ad-Dōḥah''') je [[glavni grad]] države [[Katar]]. Geografski položaj mu je 25,3°sjeverne grografske širine i 51,5333°istočne geografske dužine. Nalazi se na obali [[Perzijski zaliv|Perzijskog zaliva]]. U gradskoj blizini je [[međunarodni aerodrom Doha]] i veliki pogoni naftne i riboprerađivačke industrije. U Dohi je i [[Prosvjetni grad (Katar)|Prosvjetni grad]] "Education City", područje grada Dohe namijenjeno istraživanju i prosvjeti. Broj stanovnika: 400.051 (popis 2005.) == Ime == {{Proširiti sekciju}} == Historija == [[Datoteka:Doha Skyline.jpg|mini|desno|200p|Doška niska nebodera]] 1850., grad Doah je osnovan pod imenom '''Al-Bida'''. 1882, [[al Rayyan]] je sagradio tvrđavu [[Al Wajbah]] na jugozapadnom dijelu današnje Dohe. Iduće godine, [[Qassim (katarski šeik)]] je poveo [[katar]]sku vojsku u pobjedu nad [[Osmanlijsko carstvo|Turcima]], dotadašnjim gospodarima. Grad je proglašen glavnim gradom [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskog]] [[protektorat]]a Katara 1916. godine, a kad je država stekla nezavisnost 1971. godine, Doha je i ostala glavni grad. [[1917]]. šeik [[Abdulla Bin Qassim Al-Thani]] je dao izgraditi tvrđavu [[Al Kout]]. Ista se nalazi u središtu Dohe. [[1949]]. počelo se sa istraživanjem [[nafta|nafte]] u Dohi i okolini. Danas država kao cjelina proizvodi preko 800.000 [[barel]]a nafte dnevno. [[1969]]. otvorena je [[Vladina kuća (Doha)|Vladina kuća]]. Danas se smatraju jednom od najupečatljivijih katarskih znamenitosti. 1973. je otvoren [[Katarski univerzitet]], a 1975. je otvoren [[Katarski narodni muzej]] u zgradi koja je izvorno bila vladareva palata 1912. [[Satelitska televizija]], arapska [[televizijska kuća]] [[Al Jazeera]] počela je odašiljati [[1996]], sa središtem emitiranja u Dohi. Šeik [[Hamad Bin Khalifa Al-Thani]] je vladajuća osoba u Dohi. == Sport == [[Losail International Circuit]] je smješten tik izvan grada. Navedena lokacija je mjesto [[utrke motorcikla|utrke]] [[Velika nagrada Dohe]] (Grand Prix of Doha). [[15. Azijske igre 2006.]] su se održale u Dohi u [[decembar|decembru]] 2006. godine. == Obrazovanje == [[Datoteka:HEC Paris, Doha.png|mini|desno|200p|[[HEC Paris|HEC Paris, Doha]]]] U gradu se nalazi Univerzitet Katar i kampus poslovne škole [[HEC Paris]]. == Klima == [[Datoteka:Doha Shopping Centre.jpg|mini|desno|200p|Veliko prodajno središte u Dohi]] Budući se Doha nalazi na [[Bliski istok|Bliskom istoku]], klima je vruća i suha. Temperature prelaze 30&nbsp;°C od maja do marta. Tokom ljetnih mjeseci, grad nema [[padavine|padavina]], a tokom ostalih mjeseci bude ispod 2&nbsp;cm po metru kvadratnom. [http://www.wunderground.com/NORMS/DisplayIntlNORMS.asp?CityCode=41170&Units=both] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604101321/http://www.wunderground.com/NORMS/DisplayIntlNORMS.asp?CityCode=41170&Units=both |date=4. 6. 2011 }} == Također pogledajte == * [[Deklaracija iz Dohe]] * [[Dohanska runda pregovora]] [[Svjetska trgovačka organizacija|WTO]]-a == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.qatarliving.com Community site run by residents of Doha, Qatar] * [https://web.archive.org/web/20180805114652/http://explore-qatar.com/ Katarski glavni portal] * [https://web.archive.org/web/20060115064348/http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html Obavijesti i gradska historija] * [https://web.archive.org/web/20060216155231/http://www.doha-2006.org/en/index.php 15. Azijske igre u Dohi 2006.] * [https://web.archive.org/web/20051217171019/http://www.qatargas.com/about-qatar/ Katarska historija] * [https://web.archive.org/web/20180626222023/http://www.qatar-links.com/ Katarski linkovi] {{stub-grad}} {{Glavni gradovi azijskih država}} {{Gradovi domaćini SP u atletici}} [[Kategorija:Gradovi u Kataru]] [[Kategorija:Glavni gradovi azijskih država]] [[Kategorija:Doha]] bnm8xsohge683l35aml3xrzwoittv8r 0 46901 3917862 3916699 2026-08-13T12:28:50Z AdnanSa 226 /* Caltech i poslije (1952–1978) */ 3917862 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Richard Feynman | slika = Richard Feynman 1988.png | opis_slike = Feynman u 1988. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1918|5|11}} | mjesto_rođenja = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1988|2|15|1918|5|11}} | mjesto_smrti = [[Los Angeles]], [[Kalifornija]], SAD | polje = [[Teorijska fizika]] | radna_institucija = [[Univerzitet Cornell]]<br />[[Kalifornijski tehnološki institut]] | alma_mater = [[Masačusetski institut za tehnologiju]] ([[Bachelor of Science|S.B.]])<br />[[Univerzitet Princeton]] ([[Doctor of Philosophy|Ph.D.]]) | doktorski_mentor = [[John Archibald Wheeler]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James M. Bardeen]] * [[Laurie Brown (fizičar)|Laurie Mark Brown]] * [[Thomas Curtright]] * [[Albert Hibbs]] * [[Giovanni Rossi Lomanitz]] * [[George Zweig]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Projekt "Manhattan"]] * [[Nanotehnologija]] * [[Kvantno računarstvo]] * [[Kvantna elektrodinamika]]}} | nagrade = {{Plainlist| * [[Nagrada Albert Einstein]] (1954) * [[Nagrada Ernest Orlando Lawrence|Nagrada E. O. Lawrence]] (1962) * [[Nobelova nagrada za fiziku]] (1965) * [[Članstvo u Kraljevskom društvu]] (1965) * [[Ørstedova medalja]] (1972) * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1979)}} | fusnote = }} '''Richard Phillips Feynman''' (11. maj 1918 – 15. februar 1988) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] teorijski fizičar.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Richard-Feynman|title=Richard Feynman {{!}} Biography & Facts|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=18. 9. 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Richard Phillips Feynman|journal=Oxford Reference|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095816115|language=en|doi=10.1093/oi/authority.20110803095816115}}</ref> Jedan od najutjecajnih američkih fizičara [[20. vijek]]a i jedan od 10 najvećih fizičara<ref name="media.caltech.edu">{{Cite web |url=http://media.caltech.edu/press_releases/12019 |title=Arhivirana kopija |access-date=31. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321043038/http://media.caltech.edu/press_releases/12019 |archive-date=21. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref>. Za svoj rad na kvantnoj elektrodinamici, Feynman je dobio [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] [[1965]]. godine, zajedno s [[Julian Schwinger|Julianom Schwingerom]] and [[Shin-Ichiro Tomonaga|Shin-Ichirom Tomonagom]], za njihov fundamentalni rad na polju [[kvantna elektrodinamika|kvantne elektrodinamike]] (QED), s dubokim posljedicama za fiziku elementarnih čestica".<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/ "The Nobel Prize in Physics 1965"]. Nobel Foundation.</ref> Također je poznat po svom radu na formulaciji putnog integrala kvantne mehanike, teoriji fizike superfluidnosti pothlađenog tekućeg helija i partonskom modelu. Feynman je razvio slikovnu shemu za matematičke izraze koji opisuju ponašanje subatomskih čestica, koja je kasnije postala poznata kao Feynmanovi dijagrami i još uvijek se široko koristi. Pored toga što je bio nadatnuti predavač i amaterski [[muzičar]], učestvovao je u razvoju [[atomska bomba|atomske bombe]], a bio je kasnije i član odbora koji je istraživao nesreću [[Space Shuttle]]a Challenger. Uz svoj rad u teorijskoj fizici, Feynmanu se pripisuje pionirska uloga u oblasti kvantnog računarstva i uvođenje koncepta nanotehnologije. Bio je profesor teorijske fizike na Kalifornijskom institutu za tehnologiju (California Institute of Technology) na katedri Richarda C. Tolmana. U anketi koju je 1999. godine britanski časopis Physics World proveo među 130 vodećih fizičara širom svijeta, rangiran je kao sedmi najveći fizičar svih vremena.<ref>[https://physicsworld.com/a/physics-past-present-future/ "Physics: past, present, future"]. Physics World.</ref> Također je poznat kroz zbirke svojih anegdota Ralpha Leightona, opisanim u knjigama ''Surely You're Joking, Mr. Feynman!'', ''What Do You Care What Other People Think?'' i ''Tuva or Bust!''. Richard Feynman je bio u mnogim stvarima ekscentrik i slobodni duh. Bio je tema nekoliko [[biografija]], počevši s Genius: The Life and Science of Richard Feynman autora Jamesa Gleicka. Feynman je bio vatreni popularizator fizike kroz knjige i predavanja, uključujući predavanje o [[Nanotehnologija|nanotehnologiji]] „[[There's Plenty of Room at the Bottom]]“ (Mnogo je prostora na dnu) održano na sastanku Američkog fizičkog društva na Caltechu, 29. decembra 1959. godine, gdje razmotra mogućnost neposredne manipulacije pojedinačnih atoma, kao mnogo snažnijeg oblika sintetičke hemije, nego one korištene do tada. Držao je dodiplomska predavanja, "Feynmanova predavanja o fizici" (1961–1964), kao i predavanja za laiku, zabilježena u knjigama Karakter fizičkog zakona (1965) i QED: Čudna teorija svjetlosti i materije (1985). [[Kim Eric Drexler|K. Eric Drexler]] kasnije uzima Feynmanov koncept milijarde malih fabrika, i dodaje ideju da one mogu kopirati same sebe, kontrolisane računarom, umjesto ljudske kontrole. Ovo je Drexler iznio u svojoj knjizi iz 1986: '''Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology'''. == Rani život == Rođen je 11. maja 1918. godine u Queensu, New York City, kao sin Lucille (rođene Phillips), domaćice, i Melvillea Arthura Feynmana, menadžera prodaje uniformi.<ref>O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (August 2002). "Richard Feynman (1918–1988) – Biography – MacTutor History of Mathematics". University of St. Andrews.</ref> Feynmanov otac je rođen u jevrejskoj porodici u [[Minsk]]u, Rusko Carstvo,<ref>Oakes, Elizabeth H. (2007). Encyclopedia of World Scientists, Revised edition. New York: Facts on File. ISBN 978-1-4381-1882-6. OCLC 466364697. p. 231.</ref> i imigrirao je sa roditeljima u Sjedinjene Američke Države u dobi od pet godina. Feynmanova majka je rođena u Sjedinjenim Američkim Državama u jevrejskoj porodici. Lucillein otac je emigrirao iz Poljske, a njena majka je također poticala iz porodice poljskih imigranata. Školovala se za učiteljicu u osnovnoj školi, ali se udala za Melvillea 1917. godine, prije nego što je imala priliku da počne raditi kao učiteljica. Richard je kasno počeo pričati i nije progovorio sve do svog trećeg rođendana. Kao odrasla osoba, govorio je s njujorškim naglaskom<ref>Chown, Marcus (May 2, 1985). "Strangeness and Charm". New Scientist: 34. ISSN 0262-4079. p. 34.</ref> dovoljno jakim da se shvati kao pretjeranost ili afektacija,<ref>Friedman, Jerome (2004). "A Student's View of Fermi". In Cronin, James W. (ed.). Fermi Remembered. Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-12111-6. OCLC 835230762. p. 231.</ref> toliko da su njegovi prijatelji [[Wolfgang Pauli]] i [[Hans Bethe]] jednom komentirali da Feynman govori kao "klošar". Mladi Feynman bio je pod snažnim očevim uticajem, koji ga je ohrabrivao da postavlja pitanja kako bi osporio ortodoksno razmišljanje i koji je uvijek bio spreman da Feynmana nauči nečemu novom. Od majke je naslijedio smisao za humor po kojem je bio prepoznatljiv. Kao dijete, imao je talenat za inženjerstvo, održavao je eksperimentalnu laboratoriju u svom domu i uživao je u popravljanju radio-aparata. Popravljanje radio-aparata vjerovatno je bio njegov prvi posao. Kada je bio u osnovnoj školi, napravio je kućni alarmni sistem protiv provale.<ref>Henderson, Harry (2011). Richard Feynman: Quarks, Bombs, and Bongos. Chelsea House Publishers. ISBN 978-0-8160-6176-1. OCLC 751114185. p. 8.</ref> Kada je imao pet godina, njegova majka je rodila mlađeg brata, Henryja Phillipsa, koji je umro u dobi od četiri sedmice. Četiri godine kasnije, rodila se Richardova sestra Joan i porodica se preselila u Far Rockaway, Queens. Iako su bili razdvojeni devet godina, Joan i Richard su bili bliski. Iako je njihova majka mislila da žene nemaju sposobnost da razumiju složenije naučne stvari, Joan je postala [[Astrofizika|astrofizičarka]] i pomogla da se nađe objašnjenje šta uzrokuje [[Polarna svjetlost|polarnu svjetlost]].<ref>Hirshberg, Charles (April 18, 2002). "My Mother, the Scientist". Popular Science.</ref> === Religija === Feynmanovi roditelji su bili iz [[Jevreji|jevrejskih]] porodica, i svakog petka su išli u [[Sinagoga|sinagogu]]. Međutim, u mladosti se Feynman opisao kao "zakleti ateista". Mnogo godina kasnije, u pismu Tini Levitan, odbijajući zahtjev za informacijama za njenu knjigu o jevrejskim dobitnicima Nobelove nagrade, izjavio je: "Odabrati na odobrenje neobične elemente koji potiču od nekog navodno jevrejskog nasljeđa znači otvoriti vrata svim vrstama besmislica o rasnoj teoriji", dodajući: "Sa trinaest godina ne samo da sam preobraćen u druge vjerske stavove, već sam i prestao vjerovati da je jevrejski narod na bilo koji način 'izabrani narod'".<ref>Harrison, John. [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/3643596/Physics-bongos-and-the-art-of-the-nude.html "Physics, bongos and the art of the nude"]. The Daily Telegraph.</ref> Kasnije u životu, tokom posjete Jevrejskom teološkom sjemeništu, Feynman se prvi put susreo s [[Talmud]]om. Vidio je da sadrži originalni tekst u malom kvadratu na svakoj stranici, a oko njega su bili komentari koje su tokom vremena pisali različiti ljudi. Na taj način, Talmud se razvijao i sve o čemu se raspravljalo pažljivo je zabilježeno. Uprkos tome što je bio impresioniran, Feynman je bio razočaran nedostatkom interesa za [[Priroda|prirodu]] i vanjski svijet koji su izražavali rabini, koji su marili samo za ona pitanja koja proizlaze iz Talmuda. == Obrazovanje == Feynman je pohađao srednju školu Far Rockaway, koju su pohađali i drugi dobitnici Nobelove nagrade Burton Richter i Baruch Samuel Blumberg. Na početku srednje škole, Feynman je brzo prebačen da pohađa naprednije časove matematike. [[Kvocijent inteligencije|Test inteligencije]] proveden u srednjoj školi procijenio je njegov IQ na 125 - visok, ali "samo pristojan", prema biografu Jamesu Gleicku.<ref>Gleick, James (1992). Genius: The Life and Science of Richard Feynman. Pantheon Books. ISBN 0-679-40836-3. OCLC 243743850, p. 30.</ref> Njegova sestra Joan, koja je postigla jedan bod više, kasnije je u šali tvrdila novinaru da je pametnija. Godinama kasnije odbio je da se pridruži Mensi International, rekavši da mu je IQ prenizak. Sa 15 godina sam je podučavao [[Trigonometrija|trigonometriju]], naprednu algebru, beskonačne redove, analitičku geometriju, te [[Diferencijalna jednačina|diferencijalni]] i integralni račun. Prije upisa na fakultet, eksperimentisao je s matematičkim temama poput poluderivacije koristeći vlastitu notaciju. Kreirao je posebne simbole za [[logaritam]], [[sinus]], [[kosinus]] i tangentne funkcije kako ne bi izgledale kao tri varijable pomnožene zajedno. Kao član Društva časti Arista, u posljednjoj godini srednje škole osvojio je prvenstvo Univerziteta New York u matematici. Njegova navika direktne karakterizacije ponekad je uznemirila konvencionalnije mislioce; na primjer, jedno od njegovih pitanja, kada je učio [[Anatomija|anatomiju]] mačaka, bilo je "Imate li mapu mačke?" (odnoseći se na anatomsku tabelu). [[Datoteka:Richard Feynman 1939 MIT yearbook portrait.jpg|thumb|desno|upright=0.5|Portret iz godišnjaka MIT-a (1939.)]] Prijavio se na Univerzitet Columbia, ali nije primljen zbog kvote određene za broj primljenih Jevreja. Umjesto toga, pohađao je Massachusetts Institute of Technology, gdje se pridružio bratstvu Pi Lambda Phi. Iako je prvobitno studirao matematiku, kasnije je prešao na [[Elektrotehnika|elektrotehniku]], jer je matematiku smatrao previše apstraktnom. Primijetivši da je "otišao predaleko", prešao je na fiziku, za koju je tvrdio da je "negdje između".<ref>Feynman, Richard (March 5, 1966). "Richard Feynman – Session II" (Interview). Interviewed by Charles Weiner. American Institute of Physics.</ref> Kao student dodiplomskog studija objavio je dva rada u Physical Reviewu. Jedan od njih, koji je napisao zajedno s Manuelom Vallartom, nosio je naslov "Raspršenje kosmičkih zraka na zvijezdama galaksije".<ref>Vallarta, M. S.; Feynman, Richard P. (March 1939). "The Scattering of Cosmic Rays by the Stars of a Galaxy" (PDF). Physical Review. 55 (5). American Physical Society: 506–507. Bibcode:1939PhRv...55..506V. doi:10.1103/PhysRev.55.506.2. ISSN 0031-899X.</ref> <blockquote>Vallarta je otkrio svom studentu tajnu izdavaštva mentora-štićenika: ime starijeg naučnika je prvo. Feynman se osvetio nekoliko godina kasnije, kada je Heisenberg završio cijelu knjigu o kosmičkim zracima frazom: "Takav efekat se ne može očekivati ​​prema Vallarti i Feynmanu". Kada su se sljedeći put sreli, Feynman je radosno pitao Vallartu da li je vidio Heisenbergovu knjigu. Vallarta je znao zašto se Feynman smiješi. "Da", odgovorio je. "Vi ste posljednja riječ u kosmičkim zracima."</blockquote> Druga je bila njegova diplomska teza, na temu "Sile u molekulima",<ref>Feynman, R. P. (August 1939). "Forces in Molecules". Physical Review. 56 (4). American Physical Society: 340–343. Bibcode:1939PhRv...56..340F. doi:10.1103/PhysRev.56.340. S2CID 121972425.</ref> zasnovana na temi koju je zadao John C. Slater, koji je bio dovoljno impresioniran radom da ga objavi. Njen glavni rezultat poznat je kao Hellmann-Feynmanov teorem. Godine 1939. Feynman je stekao diplomu i imenovan je Putnamovim stipendistom. Postigao je savršen rezultat na prijemnim ispitima za postdiplomski studij fizike na Univerzitetu Princeton, izvanredan rezultat iz matematike, ali je loše prošao na historiji i engleskom jeziku. Šef odsjeka za fiziku, Henry D. Smyth, imao je još jednu zabrinutost, pišući Philipu M. Morseu pitajući: "Je li Feynman Jevrej? Nemamo definitivno pravilo protiv Jevreja, ali moramo održavati njihov udio u našem odsjeku razumno malim zbog teškoće njihovog smještaja." Morse je priznao da je Feynman zaista Jevrej, ali je uvjerio Smytha da Feynmanova "fizionomija i ponašanje, međutim, ne pokazuju tragove ove karakteristike". Među učesnicima Feynmanovog prvog seminara, koji je ticao klasične verzije Wheeler-Feynmanove teorije apsorbera, bili su Albert Einstein, Wolfgang Pauli i [[John von Neumann]]. Pauli je dao pronicljivu primjedbu da bi teoriju bilo izuzetno teško kvantizirati, a Einstein je rekao da bi se ova metoda mogla pokušati primijeniti na gravitaciju u općoj relativnosti, što su Sir Fred Hoyle i Jayant Narlikar učinili mnogo kasnije kao Hoyle-Narlikarovu teoriju gravitacije.<ref>Hoyle, F.; Narlikar, J. V. (1964). "A New Theory of Gravitation". Proceedings of the Royal Society A. 282 (1389): 191–207. Bibcode:1964RSPSA.282..191H. doi:10.1098/rspa.1964.0227. S2CID 59402270.</ref> Doktorirao je na Princetonu 1942. godine; njegov mentor za tezu bio je John Archibald Wheeler. U svojoj doktorskoj disertaciji pod nazivom "Princip najmanjeg djelovanja u kvantnoj mehanici", Feynman je primijenio princip stacionarnog djelovanja na probleme kvantne mehanike, inspirisan željom da kvantizira Wheeler-Feynmanovu teoriju apsorbera elektrodinamike, i postavio temelje za formulaciju integrala puta i Feynmanove dijagrame. Ključni uvid bio je da se pozitroni ponašaju poput elektrona koji se kreću unatrag u vremenu. James Gleick je napisao: <blockquote>Ovo je bio Richard Feynman koji se približavao vrhuncu svojih moći. Sa dvadeset tri godine... možda nije bilo fizičara na svijetu koji bi se mogao mjeriti s njegovim ekscentričnim vladanjem izvornim materijalima teorijske nauke. Nije se radilo samo o matematici (iako je postalo jasno... da je matematička mašinerija koja se pojavila u Wheeler-Feynmanovoj saradnji bila izvan Wheelerovih vlastitih sposobnosti). Feynman je izgleda posjedovao zastrašujuću lakoću sa suštinom jednačina, poput Einsteina u istim godinama, poput sovjetskog fizičara Leva Landaua - ali malo drugih.</blockquote> Jedan od uslova Feynmanove stipendije za Princeton bio je da se ne može oženiti; ipak, nastavio je viđati svoju srednjoškolsku ljubav, Arline Greenbaum, i bio je odlučan da se oženi njome kada dobije doktorat uprkos saznanju da je teško bolesna od [[Tuberkoloza|tuberkuloze]]. To je u to vrijeme bila neizlječiva [[bolest]] i nije se očekivalo da će živjeti duže od dvije godine. 29. juna 1942. godine, trajektom su se uputili prema Staten Islandu, gdje su se vjenčali u gradskoj kancelariji. Ceremoniji nisu prisustvovali ni porodica ni prijatelji, a svjedočila su joj dva stranca. Feynman je mogao poljubiti Arline samo u obraz. Nakon ceremonije odveo ju je u bolnicu Deborah, gdje ju je posjećivao vikendom. == Projekt Manhattan == [[Datoteka:Feynman-richard_p.jpg|thumb|upright|alt=Feynman smiling|Feynmanova identifikacijska značka Los Alamosa]] Godine 1941, dok je Drugi svjetski rat trajao u Evropi, ali Sjedinjene Američke Države još nisu bile u ratu, Feynman je proveo ljeto radeći na balističkim problemima u Frankford Arsenalu u Pennsylvaniji. Nakon što je [[napad na Pearl Harbor]] uveo Sjedinjene Američke Države u rat, Feynmana je regrutovao [[Robert R. Wilson]], koji je radio na sredstvima za proizvodnju obogaćenog uranijuma za upotrebu u [[Nuklearno oružje|atomskoj bombi]], kao dio onoga što će postati [[Projekt "Manhattan"]]. U to vrijeme, Feynman nije stekao diplomu postdiplomskog studija. Wilsonov tim u Princetonu radio je na uređaju zvanom izotron, namijenjenom elektromagnetskom odvajanju uranijuma-235 od uranijuma-238. To je urađeno na sasvim drugačiji način od onog koji je koristio [[kalutron]] koji je razvijao tim pod Wilsonovim bivšim mentorom, [[Ernest Lawrence|Ernestom O. Lawrenceom]], u Radijacijskoj laboratoriji [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerziteta u Kaliforniji (Berkeley)]].<ref>Herken, Gregg (2002). Brotherhood of the Bomb: The Tangled Lives and Loyalties of Robert Oppenheimer, Ernest Lawrence, and Edward Teller. New York: Henry Holt and Co. ISBN 978-0-8050-6588-6. OCLC 48941348.</ref> Na papiru, izotron je bio mnogo puta efikasniji od kalutrona, ali Feynman i Paul Olum su se potrudili da utvrde da li je to istinito u praksi. Konačno, na Lawrenceovu preporuku, izotronski projekat je napušten. U tom trenutku, početkom 1943. godine, Robert Oppenheimer je osnivao Laboratoriju Los Alamos, tajnu laboratoriju na visoravni u Novom Meksiku gdje bi se dizajnirala i gradila atomska bomba. Timu sa Princetona je ponuđeno da se tamo premjesti. "Kao grupa profesionalnih vojnika", kasnije se prisjetio Wilson, "masovno smo se prijavili da idemo u Los Alamos." Oppenheimer je regrutovao mnoge mlade fizičare, uključujući Feynmana, kojeg je telefonom iz Chicaga obavijestio da je za Arline pronašao prezbiterijanski sanatorijum u [[Albuquerque]]u, Novi Meksiko. Bili su među prvima koji su krenuli za Novi Meksiko, vozom 28. marta 1943. Željeznica je Arline obezbijedila invalidska kolica, a Feynman je dodatno platio za privatnu sobu za nju. Tamo su proveli godišnjicu braka. U Los Alamosu, Feynman je raspoređen u Teorijski (T) odjel [[Hans Bethe|Hansa Bethea]], i dovoljno je impresionirao Bethea da postane vođa grupe. On i Bethe su razvili Bethe-Feynmanovu formulu za izračunavanje prinosa fisijske bombe, koja se nadovezala na prethodni rad Roberta Serbera. Kao mlađi fizičar, nije bio centralna osoba u projektu. Upravljao je računarskom grupom ljudskih računara u teorijskom odjelu. Sa Stanleyjem Frankelom i Nicholasom Metropolisom, pomagao je u uspostavljanju sistema za korištenje [[IBM]] [[Bušena kartica|bušenih kartica]] za izračunavanje. Izumio je novu metodu izračunavanja logaritama koju je kasnije koristio na Connection Machine. Strastveni bubnjar, Feynman je shvatio kako "navesti" mašinu da klikće u muzičkim ritmovima. Drugi rad u Los Alamosu uključivao je izračunavanje [[neutron]]skih jednačina za "Water Boiler" u Los Alamosu, mali [[nuklearni reaktor]], kako bi se izmjerilo koliko je sklop fisibilnog materijala blizu kritičnosti. Nakon završetka ovog posla, Feynman je upućen u Clinton Engineer Works u Oak Ridgeu, Tennessee, gdje je Manhattan Project imao svoja postrojenja za obogaćivanje urana. Tu je pomagao inženjerima u planiranju sigurnosnih procedura za skladištenje materijala kako bi se izbjegle kritične nesreće, posebno kada obogaćeni uran dođe u kontakt s vodom, koja djeluje kao moderator neutrona. Insistirao je da običnim vojnicima održi predavanje o nuklearnoj fizici kako bi shvatili potencijalne opasnosti. Objasnio je da, iako se bilo koja količina neobogaćenog urana može sigurno skladištiti, tim materijalom se mora pažljivo rukovati. Razvio je niz sigurnosnih preporuka za različite stepene obogaćivanja.<ref>Wellerstein, Alex (June 6, 2014). [https://blog.nuclearsecrecy.com/2014/06/06/feynman-and-the-bomb/ "Feynman and the Bomb"].</ref> Rečeno mu je da ako mu ljudi u Oak Ridgeu budu stvarali bilo kakve poteškoće s njegovim prijedlozima, treba da ih obavijesti da u tom slučaju Los Alamos "ne može biti odgovoran za njihovu sigurnost". [[Datoteka:Los Alamos colloquium.jpg|thumb|alt=A crowd seated in folding chairs|lijevo|Na kolokvijumu o Tellerovom "Superu" u laboratoriji Los Alamos 1946. godine. Feynman je u drugom redu, četvrti s lijeva, pored Oppenheimera.]] Po povratku u Los Alamos, postavljen je na čelo grupe odgovorne za teorijski rad i proračune o predloženoj bombi od uranijum hidrida, što se na kraju pokazalo neizvodljivim. Fizičar [[Niels Bohr]] ga je tražio za individualne diskusije. Kasnije je Bohr otkrio razlog: većina ostalih fizičara previše se divila Bohru da bi se s njim raspravljali. Feynman nije imao takve inhibicije, energično ističući sve što je smatrao manjkavim u Bohrovom razmišljanju. Rekao je da osjeća jednako poštovanje prema Bohru kao i bilo ko drugi, ali kada bi ga neko naveo da priča o fizici, postao bi toliko fokusiran da bi zaboravio na društvene pristojnosti. Možda zbog toga Bohr nikada nije bio naročito naklonjen Feynmanu. Feynman je impresionirao Oppenheimera, koji je u pismu šefu odsjeka za fiziku Univerziteta u Kaliforniji, Raymondu T. Birgeu, u novembru 1943. napisao da je Feynman "bez sumnje najbriljantniji mladi fizičar ovdje, i svi to znaju".<ref>Smith, Alice Kimball; Weiner, Charles (1980). Robert Oppenheimer: Letters and Recollections. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 978-0-8047-2620-7. p. 269.</ref> U Los Alamosu, koji je bio izolovan iz sigurnosnih razloga, Feynman se zabavljao istražujući kombinacijske brave na ormarićima i stolovima fizičara. Često je otkrivao da su ostavljali kombinacije brava na fabričkim postavkama, zapisivali kombinacije ili koristili lako pogodne kombinacije poput datuma. Pronašao je kombinaciju jednog ormarića isprobavajući brojeve za koje je mislio da bi ih fizičar mogao koristiti (ispostavilo se da je to 27–18–28 prema osnovi [[Prirodni logaritam|prirodnih logaritama]], e = 2,71828 ...), i otkrio je da su tri ormarića za spise u kojima je kolega čuvao istraživačke bilješke imali istu kombinaciju. Ostavljao je bilješke u ormarićima kao šalu, plašeći svog kolegu, Frederica de Hoffmanna, da pomisli da im je špijun dobio pristup.<ref>Pugh, Kevin J. (2017). Computers, Cockroaches, and Ecosystems: Understanding Learning Through Metaphor. Charlotte, North Carolina: Information Age Publishing. ISBN 978-1-68123-776-3. OCLC 971941339. pp. 1-2.</ref> [[Datoteka:Feynman and Oppenheimer at Los Alamos.jpg|alt=The scientists standing in a semi-circle, wearing suits|thumb|Feynman (u sredini) sa Robertom Oppenheimerom (desno od Feynmana) na društvenom događaju u laboratoriji Los Alamos tokom Projekta Manhattan]] Feynmanova mjesečna plata od 380 dolara (što je ekvivalentno 7.000 dolara u 2025. godini) bila je otprilike polovina iznosa potrebnog za njegove skromne životne troškove i Arlineine medicinske račune, te su bili prisiljeni da koriste njenu ušteđevinu od 3.300 dolara (što je ekvivalentno 61.000 dolara u 2025. godini). Vikendom je posuđivao automobil od svog prijatelja Klausa Fuchsa kako bi se vozio u Albuquerque da vidi Arline. Na pitanje ko je u Los Alamosu najvjerovatnije špijun, Fuchs je spomenuo Feynmanovo provaljivanje sefova i česta putovanja u Albuquerque; Sam Fuchs je kasnije priznao da je špijunirao za Sovjetski Savez. [[FBI]] je sastavio obiman dosije o Feynmanu,<ref>Morisy, Michael; Hovden, Robert (June 6, 2012). J Pat Brown (ed.). [https://web.archive.org/web/20190505211540/https://www.muckrock.com/news/archives/2012/jun/06/feynman-files-professors-invitation-past-iron-curt/ "The Feynman Files: The professor's invitation past the Iron Curtain"]. MuckRock.</ref> posebno s obzirom na Feynmanovo Q odobrenje. Dana 16. juna 1945. godine iz sanatorijuma su ga obavijestili da Arline umire, Feynman se odvezao u Albuquerque i proveo s njom posljednje sate njenog života. Zatim se udubio u rad na projektu i bio je prisutan na nuklearnom testu Trinity. Tvrdio je da je jedina osoba koja je vidjela eksploziju bez vrlo tamnih naočala ili zavarivačkih sočiva, obrazlažući da je sigurno gledati kroz vjetrobransko staklo kamiona, jer bi to blokiralo štetno [[ultraljubičasto zračenje]]. Ogroman sjaj [[Eksplozija|eksplozije]] natjerao ga je da se sagne na pod kamiona, gdje je vidio privremenu naknadnu sliku "ljubičaste mrlje". == Cornell (1945–1949) == Feynman je nominalno bio imenovan na Univerzitetu Wisconsin-Madison kao docent fizike, ali je bio na neplaćenom odsustvu tokom svog učešća u Projektu Manhattan. Godine 1945. primio je pismo od [[dekan]]a Marka Ingrahama sa Fakulteta za književnost i nauku u kojem je zatražio njegov povratak na univerzitet da predaje u narednoj akademskoj godini. Njegovo imenovanje nije produženo jer se nije obavezao da će se vratiti. U govoru održanom tamo nekoliko godina kasnije, Feynman je našalio: "Sjajno je vratiti se na jedini univerzitet koji je ikada imao dovoljno pameti da me otpusti."<ref>March, Robert H. (2003). "Physics at the University of Wisconsin: A History". Physics in Perspective. 5 (2): 130–149. Bibcode:2003PhP.....5..130M. doi:10.1007/s00016-003-0142-6. S2CID 120730710.</ref> Već 30. oktobra 1943. godine, Bethe je napisao pismo šefu odsjeka za fiziku svog [[Univerzitet Cornell|univerziteta, Cornella]], kako bi preporučio zapošljavanje Feynmana. Dana 28. februara 1944. godine, ovo je podržao Robert Bacher, također sa Cornella, i jedan od najstarijih naučnika u Los Alamosu. To je dovelo do ponude u augustu 1944. godine, koju je Feynman prihvatio. Oppenheimer se nadao da će zaposliti Feynmana na Univerzitetu Kalifornije, ali Birge je bio nerad za to. Dao je Feynmanu ponudu u maju 1945. godine, ali ju je Feynman odbio. Cornell je izjednačio svoju ponudu za platu od 3.900 dolara (što je ekvivalentno 70.000 dolara u 2025. godini) godišnje. Feynman je postao jedan od prvih vođa grupe Laboratorije Los Alamos koji je otišao, odlazeći u Ithaku, New York, u oktobru 1945. godine. S obzirom da Feynman više nije radio u laboratoriji Los Alamos, više nije bio izuzet od regrutacije. Na njegovom uvodnom sistematskom pregledu, vojni psihijatri su dijagnosticirali da Feynman pati od mentalne bolesti i vojska mu je dala izuzeće 4-F iz mentalnih razloga. Njegov otac je iznenada umro 8. oktobra 1946. godine, zbog čega je Feynman patio od depresije. Dana 17. oktobra 1946. godine, napisao je pismo pokojnoj supruzi Arline, u kojem je izrazio duboku [[ljubav]] i [[Tuga|tugu]]. Pismo je bilo zapečaćeno i otvoreno tek nakon njegove smrti. "Molim vas, izvinite što ovo ne šaljem", završavalo je pismo, "ali ne znam vašu novu adresu."<ref>[https://web.archive.org/web/20190505210037/http://www.lettersofnote.com/2012/02/i-love-my-wife-my-wife-is-dead.html "I love my wife. My wife is dead"]. Letters of Note. February 15, 2012.</ref> Nesposoban da se fokusira na istraživačke probleme, Feynman je počeo da se bavi fizičkim problemima, ne radi korisnosti, već radi ličnog zadovoljstva. Jedan od njih uključivao je analizu fizike rotirajućeg, nutirajućeg diska dok se kreće kroz zrak, inspirisan incidentom u kafeteriji na Cornellu kada je neko bacio tanjir za večeru u zrak. Čitao je rad Sir [[William Rowan Hamilton|Williama Rowana Hamiltona]] o kvaternionima i bezuspješno pokušavao da ih upotrijebi za formuliranje [[Posebna teorija relativnosti|relativističke teorije]] [[elektron]]a. Njegov rad tokom ovog perioda, koji je koristio jednačine rotacije za izražavanje različitih brzina rotacije, na kraju se pokazao važnim za naredni njegov rad koji je osvojio [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]], no pošto se osjećao iscrpljeno i usmjerio je svoju pažnju na manje neposredno praktične probleme, iznenadile su ga ponude za profesorska mjesta s drugih renomiranih [[univerzitet]]a, uključujući Institut za napredne studije, Univerzitet [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Kalifornije u Los Angelesu]] i Univerzitet Kalifornije u Berkeleyu. [[Datoteka:Feynman EP Annihilation.svg|thumb|lijevo|alt=A diagram displaying two particles colliding and releasing gamma radiation|Feynmanov dijagram anihilacije elektron/pozitron]] Feynman nije bio jedini frustrirani teorijski fizičar u ranim poslijeratnim godinama. Teorija kvantne elektrodinamike se suočavala sa problemom [[Beskonačnost|beskonačnih]] [[integral]]a u teoriji perturbacija. To su bili jasni matematički nedostaci u teoriji, koje su Feynman i Wheeler bezuspješno pokušavali zaobići. "Teoretičari", primijetio je Murray Gell-Mann, "bili su u nemilosti". U junu 1947. godine, vodeći američki fizičari sastali su se na konferenciji Shelter Island. Za Feynmana, to je bila njegova "prva velika konferencija s velikim ljudima... Nikada nisam bio na ovakvoj u mirnodopsko vrijeme." Problemi koji su mučili [[Kvantna elektrodinamika|kvantnu elektrodinamiku]] su razmatrani, ali teoretičari su bili potpuno zasjenjeni dostignućima eksperimentalista, koji su izvijestili o otkriću Lambovog pomaka, mjerenju magnetskog momenta elektrona i hipotezi o [[Pion|dva mezona]] Roberta Marshaka. Bethe je preuzeo vodstvo iz rada Hansa Kramersa i izveo renormaliziranu nerelativističku kvantnu jednačinu za Lambov pomak. Sljedeći korak bio je stvaranje relativističke verzije. Feynman je smatrao da on to može izvesti, ali kada se vratio Betheu sa svojim rješenjem, ono nije konvergiralo. Feynman je ponovo pažljivo razradio problem, primjenjujući formulaciju integrala po putanji koju je koristio u svojoj tezi. Poput Bethea, učinio je integral konačnim primjenom graničnog člana. Rezultat je odgovarao Betheovoj verziji.<ref>Feynman, Richard P. (December 11, 1965). [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/feynman/lecture/ "Richard P. Feynman – Nobel Lecture: The Development of the Space–Time View of Quantum Electrodynamics"]. Nobel Foundation.</ref> Predstavio je svoj rad kolegama na konferenciji Pocono 1948. godine, međutim rad nije dobro primljen. Julian Schwinger je održao dugu prezentaciju svog rada iz kvantne elektrodinamike, a Feynman je zatim ponudio svoju verziju pod nazivom "Alternativna formulacija kvantne elektrodinamike". Nepoznati Feynmanovi dijagrami, korišteni prvi put, zbunili su publiku. Feynman nije uspio da dočara svoju poentu, a [[Paul Dirac]], [[Edward Teller]] i Niels Bohr su imali određene prigovore. [[Freeman Dyson|Freemanu Dysonu]] je barem jedna stvar bila jasna: Shin'ichirō Tomonaga, Schwinger i Feynman su razumjeli o čemu govore čak i ako niko drugi nije, ali nije ništa objavio. Bio je uvjeren da je Feynmanovu formulaciju lakše razumjeti i na kraju je uspio uvjeriti Oppenheimera u to. Dyson je 1949. godine objavio rad, koji je Feynmanovom radu dodao nova pravila koja su objašnjavala kako implementirati renormalizaciju.<ref>Dyson, F. J. (1949). "The radiation theories of Tomonaga, Schwinger, and Feynman". Physical Review. 75 (3): 486–502. Bibcode:1949PhRv...75..486D. doi:10.1103/PhysRev.75.486.</ref> Feynman je bio potaknut da objavi svoje ideje u Physical Reviewu u seriji radova tokom tri godine. Njegovi radovi iz 1948. godine na temu "Relativistička granica za klasičnu elektrodinamiku" pokušali su objasniti ono što nije uspio objasniti na Pocon konferenciji. Njegov rad iz 1949. godine na temu "Teorija pozitrona" bavio se [[Schrödingerova jednačina|Schrödingerovom jednačinom]] i Diracovom jednačinom i uveo ono što se danas naziva Feynmanov propagator. Konačno, u radovima o "Matematičkoj formulaciji kvantne teorije elektromagnetske interakcije" iz 1950. i "Operatorski račun s primjenom u kvantnoj elektrodinamici" iz 1951., razvio je matematičku osnovu svojih ideja, izveo poznate formule i unaprijedio nove. Dok su radovi drugih u početku citirali Schwingera, radovi koji su citirali Feynmana i koristili Feynmanove dijagrame pojavili su se 1950. godine i ubrzo su postali više rasprostranjeni. Studenti su naučili i koristili moćan novi alat koji je Feynman stvorio. Kasnije su napisani [[računarski program]]i za procjenu Feynmanovih dijagrama, omogućavajući fizičarima da koriste kvantnu teoriju polja za donošenje visokopreciznih predviđanja.<ref>Aoyama, Tatsumi; Kinoshita, Toichiro; Nio, Makiko (February 8, 2018). "Revised and improved value of the QED tenth-order electron anomalous magnetic moment". Physical Review D. 97 (3) 036001. arXiv:1712.06060. Bibcode:2018PhRvD..97c6001A. doi:10.1103/PhysRevD.97.036001. ISSN 2470-0010. S2CID 118922814.</ref> Marc Kac je prilagodio Feynmanovu tehniku ​​sumiranja mogućih historija čestice proučavanju paraboličnih parcijalnih diferencijalnih jednačina, dajući ono što je danas poznato kao Feynman-Kac formula, čija se upotreba proteže izvan fizike na mnoge primjene stohastičkih procesa.<ref>Kac, Mark (1949). "On Distributions of Certain Wiener Functionals". Transactions of the American Mathematical Society. 65 (1): 1–13. doi:10.2307/1990512. JSTOR 1990512.</ref> Međutim, za Schwingera, Feynmanov dijagram je bio "pedagogija, a ne fizika". Osvrćući se na ovaj period, Feynman bi se s ljubavlju prisjećao svog vremena u Telluride Houseu, gdje je živio tokom većeg dijela svoje karijere na Cornellu. U jednom intervjuu, opisao je Dom kao "grupu dječaka koji su posebno odabrani zbog svoje učenosti, zbog svoje pameti ili šta god to bilo, da im se da besplatan smještaj i hrana i tako dalje, zbog njihove inteligencije". Uživao je u udobnosti doma i rekao je da je "tamo obavio fundamentalni rad" za koji je dobio Nobelovu nagradu.<ref>Feynman, Richard (March 5, 1966). [https://repository.aip.org/node/128719 "Richard Feynman – Session III"] (Interview). Interviewed by Charles Weiner. American Institute of Physics.</ref> Međutim, Feynman je također navodno bio nemiran tokom svog boravka na Cornellu. Do 1949. godine, pred kraj ovog perioda, još uvijek se nije nastanio u stalnoj kući ili stanu, već se selio između pansiona i studentskih domova. Neko vrijeme je živio s raznim oženjenim prijateljima, ali su se ovi aranžmani navodno često prekidali kada bi "aranžmani postali seksualno nestabilni". Sa 31 godinom, navodno se često udvarao udatim prijateljicama i studenticama, te unajmljivao seksualne radnice; prema Gleicku, ovo ponašanje je narušilo mnoga njegova prijateljstva. Feynman je kasnije napisao da mu se nije sviđala hladna zimska klima na Itaki i da je osjećao da živi u sjeni Hansa Bethea dok je bio na Cornellu. == Brazil (1949–1952) == [[File:Richard Feynman undated.png|alt=Feynman seated on the floor with drums around him|thumb|Feynman s bubnjevima]] Feynman je proveo nekoliko sedmica u [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]] u julu 1949. godine. Te godine, [[Sovjetski Savez]] je detonirao svoju prvu atomsku bombu, što je izazvalo zabrinutost zbog špijunaže. Fuchs je uhapšen kao sovjetski špijun 1950. godine, a FBI je ispitivao Bethea o Feynmanovoj lojalnosti. Fizičar David Bohm je uhapšen 4. decembra 1950. godine, i emigrirao je u Brazil u oktobru 1951. godine. Zbog straha od nuklearnog rata, odlučio je da period 1951-1952. provede u Brazilu, gdje je držao kurseve u Centru Brasileiro de Pesquisas Físicas. U Brazilu je bio impresioniran samba muzikom i naučio je svirati frigideiru, metalni udarački instrument u obliku tave.<ref>Beck, John H. (2013). Encyclopedia of Percussion. Taylor & Francis. p. 155. ISBN 978-1-317-74768-0.</ref> Amaterski je svirao bongo i konga [[Bubanj|bubnjeva]] i često ih je svirao u [[Orkestar|orkestru]] u mjuziklima. == Caltech i poslije (1952–1978) == === Lični i politički život === Nakon Brazila nije se vratio na Cornell. Bacher, koji je odigrao ključnu ulogu u dovođenju Feynmana na Cornell, nagovorio ga je da dođe na [[Kalifornijski tehnološki institut]] (Caltech). U to vrijeme zaljubio se u Mary Louise Bell iz Neodeshe u Kanzasu, koju je upoznao u kafeteriji na Cornellu, gdje je ona studirala historiju meksičke umjetnosti i tekstila. Kasnije ga je slijedila na Caltech, gdje je držao predavanje. Dok je bio u Brazilu, ona je predavala historiju namještaja i interijera na Državnom univerzitetu Michigan. Zaprosio ju je poštom iz Rio de Janeira, a vjenčali su se u Boiseu u Idahu 28. juna 1952. godine, ubrzo nakon što se vratio. Često su se svađali, a njihovi politički stavovi su bili različiti; Iako se on registrovao i glasao kao republikanac, ona je bila konzervativnija, a njeno mišljenje o saslušanju o sigurnosti Oppenheimera iz 1954. godine („Gdje ima dima ima i vatre“) ga je uvrijedilo. Rastavili su se 20. maja 1956. godine. Nakon krize sa Sputnikom 1957. godine, interes američke vlade za nauku je porastao na neko vrijeme. Feynman je razmatran za mjesto u predsjedničkom Savjetodavnom odboru za nauku, ali nije imenovan. U to vrijeme, FBI je intervjuisao ženu blisku Feynmanu, moguće njegovu bivšu suprugu Bell, koja je u pismenoj izjavi navela da vjeruje kako je on [[Komunizam|komunista]] ili prokomunista - i kao takav predstavlja vrlo jasan sigurnosni rizik. Dalje je dodala da iako izuzetno pametan - zaista genije - on je potpuno nemilosrdan, nesputan moralom, etikom ili religijom - i neće se zaustaviti ni pred čim da bi postigao svoje ciljeve.<ref>Wellerstein, Alex (July 11, 2014). [https://blog.nuclearsecrecy.com/2014/07/11/smeared-richard-feynman/ "Who smeared Richard Feynman?"].</ref> Američka vlada je ipak poslala Feynmana u Ženevu na Konferenciju Atomi za mir u septembru 1958. Na plaži [[Ženevsko jezero|Ženevskog jezera]] upoznao je Gweneth Howarth, iz Rippondena, Zapadni Yorkshire. Vjenčali su se 24. septembra 1960. godine u hotelu Huntington u Pasadeni. Dobili su sina Carla 1962. godine, a usvojili su kćerku Michelle 1968. godine. === Optužbe za seksizam === Protesti zbog njegovog navodnog seksizma na Caltechu održani su 1968. godine, a zatim ponovo 1972. godine. Demonstranti su "prigovarali na njegovo korištenje seksističkih priča o 'vozačicama' i ženama bez pojma u njegovim predavanjima."<ref>Lipman, Julia C. (March 5, 1999). [http://tech.mit.edu/V119/N10/col10lipman.10c.html "Finding the Real Feynman"]. The Tech.</ref> Feynman se prisjetio demonstranata koji su ušli u salu i demonstrirali pred predavanje koje je trebao održati u San Franciscu, nazivajući ga "seksističkom svinjom". Kasnije se osvrnuo na incident tvrdeći da ga je to potaknulo da se obrati demonstrantima, rekavši da "žene zaista pate od predrasuda i diskriminacije u fizici, a vaše prisustvo ovdje danas služi da nas podsjeti na ove poteškoće i potrebu da ih otklonimo". U svojim memoarima iz 1985. godine, "Sigurno se šalite, gospodine Feynman!", prisjetio se održavanja sastanaka u striptiz klubovima, zapošljavanja studentice kao golog modela dok je učila [[Crtež|crtanje]] tokom svog boravka na Caltechu i pretvaranja da je student kako bi prevario mlađe žene da spavaju s njim.<ref>Feynman, Richard P.; Leighton, Ralph; Hutchings, Edward (1985). "Surely you're joking, Mr. Feynman!": adventures of a curious character. New York: W.W. Norton. ISBN 978-0-393-01921-6.</ref> === Fizika === Na Caltechu, Feynman je istraživao fiziku [[superfluid]]nosti pothlađenog tekućeg helijuma, gdje helijum izgleda pokazuje potpuni nedostatak [[viskoznost]]i kada teče. Feynman je pružio kvantno-mehaničko objašnjenje za teoriju superfluidnosti sovjetskog fizičara [[Lev Landau|Leva Landaua]]. Primjena Schrödingerove jednačine na problem pokazala je da superfluid pokazuje kvantno mehaničko ponašanje koje se može uočiti na makroskopskoj skali. Ovo je pomoglo s problemom [[superprovodljivost]]i, ali konačno rješenje je izmicalo Feynmanu. Problem je riješen je BCS teorijom superprovodljivosti, koju su predložili [[John Bardeen]], Leon Neil Cooper i John Robert Schrieffer 1957. godine. [[Datoteka:RichardFeynman-PaineMansionWoods1984 copyrightTamikoThiel bw.jpg|alt=Feynman standing among trees|thumb|lijevo|Feynman na imanju Robert Treat Paine u Walthamu, Massachusetts, 1984. godine]] Feynman, inspirisan željom da kvantizuje Wheeler-Feynmanovu teoriju apsorbera iz elektrodinamike, postavio je temelje za formulaciju putnog integrala i Feynmanove dijagrame. Sa [[Murray Gell-Mann|Murrayem Gell-Mannom]], Feynman je razvio model slabog raspada, koji je pokazao da je strujno sprezanje u procesu kombinacija vektorskih i aksijalnih struja (primjer slabog raspada je raspad neutrona na elektron, proton i antineutrino). Iako su E. C. George Sudarshan i Robert Marshak razvili teoriju gotovo istovremeno, Feynmanova saradnja sa Gell-Mannom smatrana je ključnom jer je [[slaba interakcija]] bila uredno opisana vektorskim i aksijalnim strujama. Tako je kombinovana teorija beta raspada [[Enrico Fermi|Enrica Fermija]] iz 1933. godine sa objašnjenjem kršenja pariteta. Feynman je pokušao da objasni, tzv. partonski model, [[Jaka interakcija|jake interakcije]] koje upravljaju raspršenjem nukleona. Partonski model se pojavio kao dopuna kvarkovskom modelu koji je razvio Gell-Mann. Veza između dva modela bila je nejasna; Gell-Mann je Feynmanove partone podrugljivo nazivao "navlakama". Sredinom 1960-ih, fizičari su vjerovali da su kvarkovi samo knjigovodstveni uređaj za brojeve simetrije, a ne stvarne čestice; statistika omega-minus čestice, ako bi se interpretirala kao tri identična čudna kvarka povezana zajedno, činila bi se nemogućom ako bi kvarkovi bili stvarni. Eksperimenti dubokog neelastičnog raspršenja u [[Stenfordski linearni akcelerator SLAC|Nacionalnoj akceleratorskoj laboratoriji SLAC]] (ranije nazvanoj Stenfordski linearni akcelerator) krajem 1960-ih pokazali su da nukleoni ([[proton]]i i [[neutron]]i) sadrže čestice nalik tačkama koje raspršuju elektrone. Bilo je prirodno identificirati ih s [[kvark]]ovima, ali Feynmanov partonski model pokušao je interpretirati eksperimentalne podatke na način koji nije uvodio dodatne hipoteze. Na primjer, podaci su pokazali da oko 45% energetskog momenta nose električno neutralne čestice u [[nukleon]]u. Ove električno neutralne čestice se sada smatraju [[gluon]]ima koji nose sile između kvarkova, a njihov trovrijednosni kvantni broj boje rješava problem omega-minus. Feynman nije osporavao model kvarka; na primjer, kada je peti kvark otkriven 1977. godine, Feynman je odmah svojim studentima ukazao da otkriće implicira postojanje šestog kvarka, koji je otkriven u deceniji nakon njegove smrti. Nakon uspjeha [[Kvantna elektrodinamika|kvantne elektrodinamike]], Feynman se okrenuo kvantnoj gravitaciji. Po analogiji s [[foton]]om, koji ima spin 1, istraživao je posljedice slobodnog bezmasenog polja spina 2 i izveo [[Einsteinova jednačina polja|Einsteinovu jednačinu polja]] opće relativnosti, ali malo više od toga. Računarski uređaj koji je Feynman tada otkrio za gravitaciju, "duhovi", koji su "čestice" u unutrašnjosti njegovih dijagrama koje imaju "pogrešnu" vezu između spina i statistike, pokazali su se neprocjenjivim u objašnjavanju ponašanja kvantnih čestica Yang-Millsovih teorija, na primjer, [[Kvantna hromodinamika|kvantne hromodinamike]] i [[Elektroslaba teorija|elektroslabe teorije]]. Radio je na sve četiri [[fundamentalne interakcije]] (Fundamentalne sile) prirode: [[Elektromagnetizam|elektromagnetnoj]], [[Slaba interakcija|slaboj sili]], [[Jaka interakcija|jakoj sili]] i gravitaciji. John i Mary Gribbin u svojoj knjizi o Feynmanu navode da "Niko drugi nije dao tako utjecajan doprinos istraživanju sve četiri interakcije". Djelimično kao način da se publicira napredak u fizici, Feynman je ponudio nagrade od 1.000 dolara za dva svoja izazova u nanotehnologiji; od kojih je jedan savladao William McLellan, a drugi Tom Newman. Feynman je također bio zainteresiran za odnos između fizike i računarstva. Također je bio jedan od prvih naučnika koji je zamislio mogućnost kvantnih računara.<ref>Nielsen, Michael A.; Chuang, Isaac L. (2010). Quantum Computation and Quantum Information (10th anniversary ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 7. ISBN 978-1-107-00217-3. OCLC 844974180.</ref> <ref> Rieffel, Eleanor G.; Polak, Wolfgang H. (March 4, 2011). Quantum Computing: A Gentle Introduction. MIT Press. p. 44. ISBN 978-0-262-01506-6.</ref> Osamdesetih godina prošlog stoljeća počeo je provoditi ljeta radeći u Thinking Machines Corporation, pomažući u izgradnji nekih od prvih paralelnih superračunara i razmatrajući konstrukciju [[Kvantno računarstvo|kvantnih računara]].<ref>Feynman, Richard (1982). "Simulating Physics with Computers". International Journal of Theoretical Physics. 21 (6–7): 467–488. Bibcode:1982IJTP...21..467F. CiteSeerX 10.1.1.45.9310. doi:10.1007/BF02650179. S2CID 124545445.</ref> Između 1984. i 1986. godine razvio je varijacijsku metodu za približno izračunavanje integrala puta, što je dovelo do moćne metode pretvaranja divergentnih perturbacijskih ekspanzija u konvergentne ekspanzije jakog sprezanja (varijacijska teorija perturbacija) i, kao posljedice toga, do najtačnijeg određivanja<ref>Kleinert, Hagen (1999). "Specific heat of liquid helium in zero gravity very near the lambda point". Physical Review D. 60 (8) 085001. arXiv:hep-th/9812197. Bibcode:1999PhRvD..60h5001K. doi:10.1103/PhysRevD.60.085001. S2CID 117436273.</ref> kritičnih eksponenata izmjerenih u satelitskim eksperimentima.<ref> Lipa, J. A.; Nissen, J.; Stricker, D.; Swanson, D.; Chui, T. (2003). "Specific heat of liquid helium in zero gravity very near the lambda point". Physical Review B. 68 (17) 174518. arXiv:cond-mat/0310163. Bibcode:2003PhRvB..68q4518L. doi:10.1103/PhysRevB.68.174518. S2CID 55646571.</ref> Na Caltechu je jednom na svojoj tabli napisao "Ono što ne mogu stvoriti, ne razumijem".<ref>Way, Michael (2017). "What I cannot create, I do not understand". Journal of Cell Science. 130 (18): 2941–2942. doi:10.1242/jcs.209791. ISSN 1477-9137. PMID 28916552. S2CID 36379246.</ref> === Mašinska tehnologija === [[Datoteka:Protein translation.gif|thumb|270px|Feynmanova vizija medicinske upotrebe nanotehnologije "gutanjem doktora" mogla bi se djelimično ostvariti ribosomom, koji funkcioniše kao biološka mašina. Takva dinamika proteinskih domena sada se može vidjeti tek neutronskom spin eho spektroskopijom.]] Feynman je proučavao ideje [[John von Neumann|Johna von Neumanna]] dok je istraživao kvantnu teoriju polja. Njegovo najpoznatije predavanje na tu temu održano je 1959. godine na Kalifornijskom tehnološkom institutu, a objavljeno je godinu dana kasnije pod naslovom "Ima puno mjesta na dnu". U ovom predavanju teoretizirao je o budućim mogućnostima dizajniranja minijaturiziranih mašina, koje bi mogle graditi manje kopije samih sebe. Ovo predavanje se često citira u tehničkoj literaturi o [[Mikrotehnika|mikrotehnologiji]] i [[Nanotehnologija|nanotehnologiji]].<ref>Martin Ebers; Susana Navas, eds. (2020). Algorithms and Law. Cambridge University Press. pp. 5–6. ISBN 978-1-108-42482-0.</ref> Feynman je također sugerisao da bi, u principu, trebalo biti moguće napraviti nanoskalne mašine koje "raspoređuju atome onako kako želimo" i vrše hemijsku sintezu mehaničkom manipulacijom. Također je predstavio mogućnost "gutanja doktora", ideju koju je u eseju pripisao svom prijatelju i postdiplomcu Albertu Hibbsu. Ovaj koncept uključivao je izgradnju malog, [[Hirurgija|hirurškog]] [[robot]]a, koji bi djelovao unutar pacijentovog [[Organizam|organizma]]. === Pedagogija === Početkom 1960-ih, Feynman je prihvatio zahtjev da "uljepša" nastavu studenata na Caltechu. Nakon tri godine posvećene tom zadatku, održao je niz predavanja koja su kasnije postala Feynmanova predavanja o fizici. Izvještaji o tome koliko su originalna predavanja bila uspješna se razlikuju. Feynmanov vlastiti predgovor, napisan neposredno nakon ispita na kojem su studenti loše prošli, bio je pomalo pesimističan. Njegove kolege David L. Goodstein i Gerry Neugebauer kasnije su rekli da je ciljana publika studenata prve godine smatrala materijal zastrašujućim, dok su ga stariji studenti i nastavnici smatrali inspirativnim, tako da je predavaonica ostala puna čak i kada su studenti prve godine odustajali. Nasuprot tome, fizičar Matthew Sands prisjetio se da je posjećenost studenata bila tipična za kurs sa obimnim predavanjima.<ref>Sands, Matthew (April 1, 2005). "Capturing the Wisdom of Feynman". Physics Today. 58 (4): 49–55. Bibcode:2005PhT....58d..49S. doi:10.1063/1.1955479. ISSN 0031-9228.</ref> Pretvaranje predavanja u [[Knjiga|knjige]] zaokupljalo je Matthewa Sandsa i Roberta B. Leightona kao honorarne koautore nekoliko godina. Feynman je predložio da se na koricama knjige nalazi slika bubnja s matematičkim dijagramima o vibracijama nacrtanim na njemu, kako bi se ilustrirala primjena matematike u razumijevanju svijeta. Umjesto toga, izdavači su knjigama dali obične crvene korice, iako su u predgovor uključili sliku Feynmana kako svira bubnjeve. Iako knjige nisu usvojene od strane [[univerzitet]]a kao udžbenici, one se i dalje dobro prodaju jer pružaju duboko razumijevanje fizike. Mnoga Feynmanova predavanja i razni razgovori pretvoreni su u druge knjige, uključujući Karakter fizičkog zakona, [[Kvantna elektrodinamika|QED]]: Čudna teorija svjetlosti i materije, Statistička mehanika, Predavanja o gravitaciji i Feynmanova predavanja o računarstvu. Feynman je pisao o svojim iskustvima podučavanja studenata fizike u Brazilu. Navike učenja studenata i udžbenici na portugalskom jeziku bili su toliko lišeni bilo kakvog konteksta ili primjene informacija da, po Feynmanovom mišljenju, studenti uopće nisu učili fiziku. Na kraju godine, Feynman je pozvan da održi predavanje o svojim nastavnim iskustvima, i on je pristao da to učini, pod uslovom da može govoriti otvoreno, što je i učinio. Feynman se protivio učenju napamet, ili pamćenju činjenica bez razmišljanja i primjene, kao i drugim metodama podučavanja koje su naglašavale formu iznad funkcije. Po njegovom mišljenju, jasno razmišljanje i jasna prezentacija bili su osnovni preduslovi za pažnju. Godine 1964. služio je u Komisiji za nastavni plan i program države Kalifornije, koja je bila odgovorna za odobravanje udžbenika koje će koristiti škole u Kaliforniji. Zaključio je da su mnogi [[Matematika|matematički]] tekstovi pokrivali teme koje su bile korisne samo čistim matematičarima kao dio "Nove matematike". Učenici osnovne škole učili su o skupovima, ali: <blockquote>Možda će većinu ljudi koji su proučavali ove udžbenike iznenaditi kada otkriju da se simbol ∪ ili ∩ koji predstavlja uniju i presjek skupova, te posebna upotreba zagrada { } i tako dalje, sve te složene notacije za skupove koje su date u ovim knjigama, gotovo nikada ne pojavljuju ni u jednom spisu iz teorijske fizike, inženjerstva, poslovne [[Aritmetika|aritmetike]], računarskog dizajna ili drugih mjesta gdje se matematika koristi. Ne vidim potrebu ni razlog da se sve ovo objašnjava ili uči u školi. To nije koristan način izražavanja. To nije uvjerljiv i jednostavan način. Tvrdi se da je precizan, ali u koju svrhu precizan?<ref>Feynman, Richard P. (March 1965). "New Textbooks for the "New" Mathematics" (PDF). Engineering and Science. 28 (6). California Institute of Technology: 9–15. ISSN 0013-7812.</ref></blockquote> U aprilu 1966. godine, Feynman je održao govor Nacionalnom udruženju nastavnika prirodnih nauka, u kojem je predložio kako bi se [[student]]i mogli natjerati da razmišljaju kao naučnici, da budu otvorenog uma i znatiželjni. Tokom predavanja, dao je definiciju nauke, za koju je rekao da se odvijala u nekoliko faza. Evolucija inteligentnog života na planeti Zemlji - stvorenja poput mačaka koja se igraju i uče iz iskustva. Evolucija ljudi, koji su počeli koristiti jezik za prenošenje znanja s jedne osobe na drugu, tako da se znanje ne gubi kada osoba umre. Nažalost, netačno znanje se moglo prenijeti kao i tačno znanje, pa je bio potreban još jedan korak. [[Galileo Galilei|Galileo]] i drugi su počeli sumnjati u istinitost onoga što je prenošeno i istraživati ​​ab initio, iz iskustva, kakva je prava situacija - to je bila nauka. Godine 1974., Feynman je održao govor na dodjeli diploma na Caltechu na temu nauke o kargo kultu, koja ima privid [[Nauka|nauke]], ali je samo pseudoznanost zbog nedostatka "vrste naučnog integriteta, principa naučnog mišljenja koji odgovara vrsti potpune iskrenosti" od strane naučnika. Poučio je diplomce da "Prvi princip je da ne smijete zavaravati sebe - a vi ste najlakša osoba za prevariti. Dakle, morate biti vrlo oprezni u vezi s tim. Nakon što niste prevarili sebe, lako je ne prevariti druge naučnike. Nakon toga samo morate biti iskreni na konvencionalan način."<ref>Feynman, Richard P. (June 1974). "Cargo Cult Science" (PDF). Engineering and Science. 37 (7). California Institute of Technology: 10–13. ISSN 0013-7812. Retrieved June 10, 2023.</ref> Feynman je bio [[Doktor (titula)|doktorski mentor]] 30 studenata.<ref>Van Kortryk, T. (May 2017). "The doctoral students of Richard Feynman". Physics Today (5) 12179. arXiv:1801.04574. Bibcode:2017PhT..2017e2179.. doi:10.1063/PT.5.9100. S2CID 119088526.</ref> === Katastrofa Challengera === [[Datoteka:Challenger explosion.jpg|alt=A cloud of smoke|thumb|Katastrofa svemirskog šatla "Challenger" 1986. godine]] Feynman je igrao važnu ulogu u Predsjedničkoj Rogersovoj komisiji, koja je istraživala katastrofu svemirskog šatla Challenger 1986. godine. Nerado je učestvovao, i to tek nakon nagovaranja njegove supruge.<ref>Feynman, Richard P (1988b). "An Outsider's Inside View of the Challenger Inquiry" (PDF). Physics Today. 41 (1): 26–37. Bibcode:1988PhT....41b..26F. doi:10.1063/1.881143. Archived (PDF) from the original on August 17, 2021. Retrieved April 26, 2021. "Gweneth... explained how she thought I would make a unique contribution—in a way that I am modest enough not to describe. Nevertheless, I believed what she said. So I said, 'OK. I'll accept.'"</ref> Feynman se nekoliko puta sukobio s predsjednikom komisije Williamom P. Rogersom. Tokom pauze u jednom saslušanju, Rogers je rekao članu komisije [[Neil Armstrong|Neilu Armstrongu]] da "Feynman postaje prava gnjavaža." Tokom televizijskog saslušanja, Feynman je demonstrirao da materijal korišten u O-prstenovima šatla postaje manje otporan na hladnom vremenu komprimiranjem uzorka materijala u stezaljku i uranjanjem u ledeno hladnu vodu. Komisija je na kraju utvrdila da je katastrofu uzrokovalo to što primarni O-prsten nije pravilno zatvoren na neuobičajeno hladnom vremenu na [[Cape Canaveral]]u. U svom dodatku izvještaju komisije upozorio je: "Za uspješnu tehnologiju, stvarnost mora imati prednost nad [[Propaganda|odnosima s javnošću]], jer se priroda ne može prevariti."<ref>Feynman, Richard P. [https://www.nasa.gov/history/rogersrep/v2appf.htm "Appendix F – Personal observations on the reliability of the Shuttle"]. Kennedy Space Center.</ref> == Smrt == [[Datoteka:Richard P. Feynman’s Grave.jpg|thumb|Grob Richarda P. i Gweneth M. Feynmana]] Godine 1978. Feynman je potražio medicinsku pomoć zbog bolova u trbuhu i dijagnosticiran mu je liposarkom, rijedak oblik raka. Hirurzi su uklonili "vrlo veliki" tumor koji je zdrobio jedan bubreg i [[Slezena|slezenu]]. Godine 1986. ljekari su otkrili još jedan rak, Waldenströmovu makroglobulinemiju. Daljnje operacije su izvršene u oktobru 1986. i oktobru 1987. Ponovo je hospitaliziran u Medicinskom centru UCLA 3. februara 1988. Ruptura čira na dvanaestopalačnom crijevu uzrokovala je zatajenje [[bubreg]]a, ali on je odbio [[Dijaliza|dijalizu]] koja bi mu mogla produžiti život za nekoliko mjeseci. Feynmanova supruga Gweneth, sestra Joan i rođakinja Frances Lewine pazile su na njega tokom posljednjih dana njegovog života sve do njegove smrti 15. februara 1988. u 69. godini života. Kada se Feynman bližio smrti, pitao je svog prijatelja i kolegu Dannyja Hillisa zašto Hillis izgleda tako tužno. Hillis je odgovorio da misli da će Feynman uskoro umrijeti. Hillis citira Feynmanov odgovor: <blockquote>„Da“, uzdahnuo je, „i mene to ponekad nervira. Ali ne toliko koliko misliš. [...] Kada ostariš kao ja, počneš shvatati da si većinu dobrih stvari koje znaš ionako ispričao drugim ljudima.“</blockquote><ref>Hillis, W. Daniel (1989). "Richard Feynman and The Connection Machine". Physics Today. 42 (2). American Institute of Physics: 78–83. Bibcode:1989PhT....42b..78H. doi:10.1063/1.881196. ISSN 0031-9228 – via The Long Now. Hillis on his conversation with Feynman about his dying.</ref> Pred kraj života, Feynman je pokušao posjetiti Tuvansku Autonomnu Sovjetsku Socijalističku Republiku (ASSR) u Sovjetskom Savezu, san koji nije realizovan zbog birokratskih problema Hladnog rata. Pismo sovjetske vlade kojim se odobrava putovanje primljeno je tek dan nakon njegove smrti. Njegova kćerka Michelle kasnije je otputovala na to mjesto. Sahranjen je na groblju i mauzoleju Mountain View u Altadeni, Kalifornija. == Popularna kultura == [[Datoteka:Richard-Feynman-bust-NTHU-campus.jpg|alt=A bronze bust with flowers next to it, resting on a stone base|thumb|upright=0.7|Feynmanova bista unutar kampusa Nacionalnog univerziteta Tsing Hua, Tajvan]] Aspekti Feynmanovog života prikazani su u raznim medijima. Portretirao ga je glumac Matthew Broderick u biografskom filmu Infinity iz 1996. godine.<ref>Holden, Stephen (October 4, 1996). [https://www.nytimes.com/1996/10/04/movies/a-man-a-woman-and-an-atomic-bomb.html "A Man, a Woman and an Atomic Bomb"]. The New York Times.</ref> [[Glumac]] Alan Alda angažovao je dramskog pisca Petera Parnella da napiše predstavu s dva lika o izmišljenom danu u Feynmanovom životu, smještenom dvije godine prije Feynmanove smrti. Predstava QED, premijerno je izvedena u Mark Taper Forumu u Los Angelesu 2001. godine, a kasnije je predstavljena u Vivian Beaumont Theatreu na [[Broadway]]u, a u obje produkcije Alda je glumio Richarda Feynmana. Real Time Opera je premijerno izvela svoju operu Feynman na Festivalu kamerne muzike Norfolk (Connecticut) u junu 2005. godine. Godine 2011. Feynman je bio tema biografskog grafičkog romana pod nazivom jednostavno Feynman, koji je napisao Jim Ottaviani, a ilustrovao Leland Myrick. Godine 2013, Feynmanovu ulogu u Rogersovoj komisiji dramatizirao je [[BBC]] u filmu The Challenger (američki naslov: The Challenger Disaster), s Williamom Hurtom u ulozi Feynmana. Godine 2016. Oscar Isaac je javno pročitao Feynmanovo ljubavno pismo pokojnoj Arline iz 1946. godine. U američkom filmu Oppenheimer iz 2023. godine, u režiji Christophera Nolana, a zasnovanom na Američkom Prometeju, Feynmana glumi glumac Jack Quaid.<ref>[https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people "The Cast of 'Oppenheimer' and the Real People They Play"]. Vanity Fair. July 20, 2023.</ref> ==Bibliografija== ===Odabrani naučni radovi=== *{{cite book|title=Selected Papers of Richard Feynman: With Commentary|first=Richard P.|last=Feynman|editor=Laurie M. Brown|publisher=World Scientific|series=20th Century Physics|year=2000|isbn=978-9810241315|url=https://archive.org/details/selectedpapersof0000feyn}} *{{cite book|first=Richard P.|last=Feynman|title=The Principle of Least Action in Quantum Mechanics|year=1942|series=Ph.D. Dissertation, Princeton University|publisher=World Scientific (with title "Feynman's Thesis: a New Approach to Quantum Theory")|publication-date=2005|editor=Laurie M. Brown|isbn=978-9812563804|url=https://archive.org/details/feynmansthesisne00feyn_0}} *{{cite journal|author1-link=John A. Wheeler|first1=John A.|last1=Wheeler|first2=Richard P.|last2= Feynman|title= Interaction with the Absorber as the Mechanism of Radiation|journal= [[Rev. Mod. Phys.]]|volume= 17|pages=157–181|year=1945|doi=10.1103/RevModPhys.17.157|bibcode = 1945RvMP...17..157W|issue=2–3 }} *{{cite book|first=Richard P.|last=Feynman|osti=4341197|title=A Theorem and its Application to Finite Tampers|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1946}} *{{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|author2-link=Thomas A. Welton|first2=T. A.|last2= Welton|osti=4381097|title=Neutron Diffusion in a Space Lattice of Fissionable and Absorbing Materials|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1946}} *{{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|author2-link=Nicholas Metropolis|last2=Metropolis|first2= N.|author3-link=Edward Teller|first3=E.|last3= Teller|osti=4417654|title=Equations of State of Elements Based on the Generalized Fermi-Thomas Theory|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1947}} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title=Space-time approach to non-relativistic quantum mechanics|journal= [[Rev. Mod. Phys.]]|volume= 20|pages= 367–387|year=1948a|doi=10.1103/RevModPhys.20.367|bibcode = 1948RvMP...20..367F|issue=2 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= Relativistic Cut-Off for Quantum Electrodynamics|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-11-15_74_10/page/1430|journal=[[Physical Review]]|volume= 74|pages=1430–1438|year=1948b|doi=10.1103/PhysRev.74.1430|bibcode = 1948PhRv...74.1430F|issue=10 }} *{{cite journal|author1-link=John A. Wheeler|first1=John A.|last1=Wheeler|first2=Richard P.|last2= Feynman|title= Classical Electrodynamics in Terms of Direct Interparticle Action|journal= [[Rev. Mod. Phys.]]|volume= 21|pages=425–433|year=1949|doi=10.1103/RevModPhys.21.425|bibcode = 1949RvMP...21..425W|issue=3 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= The theory of positrons|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/749|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 76|pages= 749–759|year=1949|doi=10.1103/PhysRev.76.749|bibcode = 1949PhRv...76..749F|issue=6 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title=Space-Time Approach to Quantum Electrodynamic|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/769|journal=[[Phys. Rev.]]|volume= 76|pages=769–789|year=1949b|doi=10.1103/PhysRev.76.769|bibcode = 1949PhRv...76..769F|issue=6 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title=Mathematical formulation of the quantum theory of electromagnetic interaction|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-11-01_80_3/page/440|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 80|pages= 440–457|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.80.440|bibcode = 1950PhRv...80..440F|issue=3 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= An Operator Calculus Having Applications in Quantum Electrodynamics|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 84|pages=108–128|year=1951|doi=10.1103/PhysRev.84.108|bibcode = 1951PhRv...84..108F }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= The λ-Transition in Liquid Helium|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-06-15_90_6/page/1116|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 90|pages=1116–1117|year=1953|doi=10.1103/PhysRev.90.1116.2|bibcode = 1953PhRv...90.1116F|issue=6 }} *{{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|author2-link=Frederic de Hoffmann|last2=de Hoffmann|first2= F.|author3-link=Robert Serber|last3=Serber|first3=R.|osti=4354998|title=Dispersion of the Neutron Emission in U235 Fission|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1955}} *{{cite journal|pmid = 17774518|last=Feynman|first=Richard P.|publication-date=24. 2. 1956|year=1956|title=Science and the Open Channel |url = https://archive.org/details/sim_science_1956-02-24_123_3191/page/n1|volume=123|issue=3191|periodical=[[Science (journal)|Science]]|page=307|doi = 10.1126/science.123.3191.307|bibcode = 1956Sci...123..307F }} *{{cite journal|first1=M.|last1=Cohen| first2=Richard P.|last2= Feynman|title=Theory of Inelastic Scattering of Cold Neutrons from Liquid Helium|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 107|pages=13–24|year=1957|doi=10.1103/PhysRev.107.13|bibcode = 1957PhRv..107...13C }} *{{cite journal|first1=Richard P.|last1=Feynman|first2= F. L.|last2= Vernon|first3= R.W.|last3=Hellwarth|title=Geometric representation of the Schrödinger equation for solving maser equations|journal=J. Appl. Phys|year=1957|doi=10.1063/1.1722572|volume=28|page=49|bibcode = 1957JAP....28...49F }} *{{cite web|last=Feynman|first=Richard P.|url=http://www.its.caltech.edu/~feynman/plenty.html|title=Plenty of Room at the Bottom|publisher=Presentation to American Physical Society|year=1959|access-date=2. 8. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211190050/http://www.its.caltech.edu/~feynman/plenty.html|archive-date=11. 2. 2010|url-status=dead}} *{{cite journal|pmid = 13889186|last1=Edgar|first1=R. S.|last2=Feynman|first2=Richard P.|last3=Klein|first3=S.|last4=Lielausis|first4=I. |publication-date=februar 1962|year=1962|title=Mapping experiments with r mutants of bacteriophage T4D |volume=47|periodical=[[Genetics (journal)|Genetics]]|pages=179–86|last5 = Steinberg|first5 = CM|pmc = 1210321}} *{{cite journal|pmid = 17791121|last=Feynman|first=Richard P.|publication-date=12. 8. 1966|year=1966 |title=The Development of the Space-Time View of Quantum Electrodynamics |url = https://archive.org/details/sim_science_1966-08-12_153_3737/page/698|volume=153|issue=3737|periodical=[[Science (journal)|Science]]|pages=699–708|doi = 10.1126/science.153.3737.699|bibcode = 1966Sci...153..699F }} *{{cite journal|pmid = 17778830|last=Feynman|first=Richard P.|publication-date=15. 2. 1974|year=1974a|title=Structure of the proton |url = https://archive.org/details/sim_science_1974-02-15_183_4125/page/601|volume=183|issue=4125|periodical=[[Science (journal)|Science]]|pages=601–610|doi = 10.1126/science.183.4125.601|bibcode = 1974Sci...183..601F }} *{{cite journal|url=http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf|format=PDF|title=Cargo Cult Science|author=Feynman, Richard P.|journal=Engineering and Science|volume=37|issue=7|year=1974|access-date=2. 8. 2011|archive-date=4. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304000024/http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf|url-status=dead}} *{{cite journal|pmid = 9897894|last=Feynman|first=Richard P.|last2=Kleinert|first2=Hagen|author2-link=Hagen Kleinert|publication-date=decembar 1986|year=1986|title=Effective classical partition functions|volume=34|issue=6|periodical=Phys. Rev., A|pages=5080–5084|doi = 10.1103/PhysRevA.34.5080|bibcode = 1986PhRvA..34.5080F }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * http://www.feynmanlectures.caltech.edu/ Feynman-ova predavanja na Caltech-u {{Richard Feynman}} {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{stub-nobel}} {{DEFAULTSORT:Feynman, Richard}} [[Kategorija:Američki fizičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Rođeni 1918.]] [[Kategorija:Umrli 1988.]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Kvantni fizičari]] [[Kategorija:Eksperimentalni fizičari]] [[Kategorija:Richard Feynman| ]] [[Kategorija:Jevreji]] [[Kategorija:Biografije, New York]] [[Kategorija:Američki teorijski fizičari]] 58gzjrcfafvkouqu3eb9ajxaek1q3tu 0 77291 3917953 3914633 2026-08-14T07:24:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917953 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Acetone-2D-skeletal.svg|120px]] [[Datoteka:Acetone-3D-balls.png|120px]] | Hemijski spoj = Aceton | Druga imena = Propanon, dimetil keton, 2-propanon, β-ketopropan, dimetil formaldehid | Sumarna formula = CH₆O | CAS registarski broj = 67-64-1 | Kratki opis = Bezbojna tečnost | Molarna masa = 58,08 g/mol | Agregatno stanje = tečno | Gustoća = 0,79 g/cm³ | Tačka topljenja = −94,9&nbsp;°C (178,2 K) | Tačka ključanja = 56,53&nbsp;°C (329,4 K) | Pritisak pare = | Rastvorljivost = Miješa se sa vodom u svim omjerima | Dipolni moment = 2,91 D }} '''Aceton''' (sistematsko ime po [[IUPAC]]: '''propanon''', poznat i kao ''dimetil keton'') jest organska bezbojna zapaljiva tečnost sa formulom CH₃COCH₃. Najjednostavniji je predstavnik [[keton]]a. Miješa se sa [[voda|vodom]], [[etanol]]om, [[eter]]om i drugim. Upotrebljava se kao [[otapalo]] i u proizvodnji [[plastika|plastike]], [[lijek]]ova i drugih hemikalija. Godišnje se u svijetu proizvede oko 6,7 miliona tona acetona (stanje: 2010. godine), od čega je najviše potrošeno kao otapalo i za proizvodnju drugih hemijskih spojeva, kao što su [[bisfenol A]] i [[metil metakrilat]].<ref name="r1" /><ref name="Ullmann" /> U domaćinstvima se često koristi kao odstranjivač [[lak za nokte|laka za nokte]] i kao razrjeđivač boja i lakova. Također se u malim količinama prirodno proizvodi i izlučuje iz ljudskog tijela. Nalazi se i u krvi i [[urin]]u. Naročito mnogo ga izlučuju osobe sa [[Šećerna bolest|šećernom bolesti]]. Osim njih, više nivoe acetona imaju i trudnice i porodilje.<ref name="trud" /> == Metabolizam == Manje količine acetona se stvaraju u tijelu putem dekarboksilacije ketonskih tijela. Određeno ponašanje u [[ishrana|ishrani]], uključujući dugotrajan post i ishranu bogatu [[masti]]ma a siromašnu [[ugljikohidrati]]ma, može dovesti do [[ketoza|ketoze]], kada se aceton formira u tjelesnim tkivima. Određena zdravstvena stanja, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]] i šećerne bolesti, mogu dovesti do [[ketoacidoza|ketoacidoze]], nekontrolirane ketoze koja vodi do ogromnog, ponekad i smrtonosnog, povećanja kiselosti krvi. Pošto je aceton nusproizvod [[Fermentacija|fermentacije]], u velikim količinama se proizvodi pri industrijskoj [[Destilacija|destilaciji]]. Iako određeni izvori i ranija istraživanja sugeriraju da se aceton ne može metabolizirati, danas se zapravo smatra da postoje suprotni dokazi. Aceton se dobija oksidacijom probavljenog [[izopropanol]]a ili putem spontanog raspada [[acetoacetat]]a kod ketoničnih osoba. On se može metabolizirati do d-laktata i [[pirogrožđana kiselina|piruvata]] te na kraju do [[Glukoza|glukoze]].<ref name="Glew2010" /> == Proizvodnja == U 2010. zabilježena je svjetska proizvodnja acetona od oko 6,7 miliona tona.<ref name="CEH" /> Sa 1,56 miliona tona godišnje, najveći kapacitet proizvodnje imaju [[Sjedinjene Američke Države|SAD]],<ref name="icis" /> a slijede iz [[Tajvan]]a i [[Kina|Kine]]. Jedan od najvećih individualnih proizvođača acetona je [[INEOS Phenol]] koji, prema podacima iz 2010. godine, posjeduje 17% ukupnih svjetskih kapaciteta za proizvodnju, a slijede ga [[Mitsui]], [[Sunoco]] i [[Royal Dutch Shell|Shell]] (sa oko 7-8%)<ref name="CEH" /> INEOS Phenol posjeduje i najveći svjetski pogon za preradu acetona u [[Beveren]]u, [[Belgija]], gdje se preradi 420.000 tona godišnje. Cijena acetona na ljeto 2011. godine u SAD iznosila je 1100 do 1250 američkih dolara po toni.<ref name="icispricing_132" /> === Načini proizvodnje === Današnji najrašireniji način dobijanja acetona je direktno ili indirektno iz [[propilen]]a. Oko 83% acetona se dobija putem [[kumenski proces|kumenskog procesa]]<ref name="Ullmann" /> a kao rezultat toga, proizvodnja acetona je usko vezana za proizvodnju fenola. U kumenskom procesu, [[benzen]] se alkilira sa propilenom i dobija se [[kumen]] (kumol), koji se stajanjem na zraku oksidira u [[fenol]] i aceton: :[[Datoteka:Cumene-process-overview-2D-skeletal.png|320px|Pregled kumenskog procesa]] Drugi procesi uključuju direktnu oksidaciju propilena (Wacker-Hoechstov proces) ili hidraciju propilena kojim se dobija [[2-propanol]] čijom oksidacijom se dobija aceton.<ref name="Ullmann" /> Ranije, aceton se proizvodio suhom destilacijom određenih acetata, naprimjer [[kalcij acetat]]a putem ketonske dekarboksilacije. : Ca(CH₃COO)₂ &rarr; CaO(s) + CO₂(g) + (CH₃)₂CO(t) Tokom Prvog svjetskog rata aceton se proizvodio ''aceton-butanol-etanol'' fermentacijom uz pomoć [[bakterije]] ''[[Clostridium acetobutylicum]]'', procesom koji je razvio [[Chaim Weizmann]] (kasnije je postao prvi predsjednik [[Izrael]]a), da bi pomogao u britanskim ratnim nastojanjima<ref name="Ullmann" /> u proizvodnji [[kordit]]a.<ref name="wittcoff" /> Ova vrsta fermentacije je kasnije napuštena te su otkrivene nove metode kojima se postizao veći prinos reakcije.<ref name="Ullmann" /> == Upotreba == Oko trećine ukupne svjetske proizvodnje acetona se iskoristi kao [[otapalo]], dok se četvrtina potroši kao [[aceton cijanohidrin]] od kojeg se proizvodi [[metil metakrilat]].<ref name="r1" /> Aceton je odlično otapalo za mnoge [[Plastika|plastična]] i neka sintetička vlakna. Koristi se za razrjeđivanje poliesterskih [[smola]], nalazi se u sastavu mnogih sredstava za čišćenje smola, te rastvara dvokomponentno ljepilo prije nego se ono stvrdne. Koristi se kao isparljiva komponenta nekih boja, lakova, premaza i sredstava za impregnaciju. Kao izuzetno dobar odmašćivač, koristan je za pripremanje i obradu metalnih površina prije bojenja. Također je koristan za vrlo pouzdano [[lemljenje]], jer se njime uklanja suvišna tekućina za lemljenje. Koristi se i kao otapalo u farmaceutskoj industriji te kao denaturalizator za pravljenje denaturaliziranog alkohola.<ref name="weiner" /> On se nalazi i u nekim farmaceutskim sredstvima kao pomoćno sredstvo (ekscipijent).<ref name="excip" /> Iako je sam zapaljiv, aceton se često koristi kao otapalo za siguran transport i skladištenje [[acetilen]]a, koji se ne može sigurno držati pod pritiskom u čistom obliku. Posude koje sadrže porozan materijal se prvo pune acetonom zatim acetilenom, koji se otapa u acetonu. Jedan litar acetona može otopiti oko 250 litara acetilena.<ref name="msha" /><ref name="aga" /> Aceton je koristi i u [[organska sinteza|organskoj sintezi]] [[metil metakrilat]]a. Ona započinje prvobitnom konverzijom acetona u [[aceton cijanohidrin]]: :(CH₃)₂CO + HCN → (CH₃)₂C(OH)CN U sljedećem koraku, nitril se [[hidroliza|hidrolizira]] u nezasićeni amid, koji se [[esterifikacija|esterificira]]: :(CH₃)₂C(OH)CN + CH₃OH → CH₂=(CH₃)CCO₂CH₃ + NH₃ Treći po obimu način korištenja acetona (oko 20%)<ref name="r1" /> je sinteza [[bisfenol A|bisfenola A]]. Bisfenol A je komponenta mnogih [[polimer]]a poput [[polikarbonat]]a, [[poliuretan]]a i epoksi-smola. Sinteza uključjuje kondenzaciju acetona sa fenolom: :(CH₃)₂CO + 2 C₆H₅OH → (CH₃)₂C(C₆H₄OH)₂ + H₂O Milioni kilograma acetona se potroše za proizvodnju otapala metil izobutil alkohola i [[metil izobutil keton]]a. Ovi proizvodi se dobijaju preko početne aldol kondenzacije te se dobija [[diaceton alkohol]].<ref name="Ullmann" /> :2 (CH₃)₂CO → (CH₃)₂C(OH)CH₂C(O)CH₃ U laboratorijama, aceton se koristi kao [[Polarnost|polarno]] aprotonsko otapalo u brojnim organskim reakcijama kao što su S_N2 reakcije. Korištenje acetona kao otapala je kritično za Jonesovu oksidaciju. On ne formira azeotrop sa vodom.<ref name="azeo" /> Uobičajeno je otapalo za čišćenje i ispiranje [[Laboratorijsko posuđe|laboratorijskog posuđa]] zbog svoje niske cijene i lahke isparljivosti. Aceton se može hladiti [[Suhi led|suhim ledom]] na −78&nbsp;°C bez smrzavanja; acetonska kupka sa suhim ledom se često koristi za obavljanje reakcija na niskim temperaturama. Aceton daje [[Fluorescencija|fluorescentni]] odsjaj pod [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastim svjetlom]], a njegove pare se koriste kao fluoroscentni pokazivač u eksperimentima toka fluida.<ref name="fluid" /> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="r1">[http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/acetone/ Acetone], World Petrochemicals izvještaj, januar 2010.</ref> <ref name="Ullmann">Stylianos Sifniades, Alan B. Levy, "Acetone" u Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim, 2005.</ref> <ref name="trud">{{Cite web |url=http://www.dow.com/productsafety/finder/acetone.htm |title=Product Safety Assessment (PSA): Acetone |access-date=16. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315030159/http://www.dow.com/productsafety/finder/acetone.htm |archive-date=15. 3. 2015 |url-status=dead |archive-date=15. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315030159/http://www.dow.com/productsafety/finder/acetone.htm }}</ref> <ref name="Glew2010">{{cite web|url=http://www.bioline.org.br/request?np10002|author=Glew, Robert H|title=You Can Get There From Here: Acetone, Anionic Ketones and Even-Carbon Fatty Acids can Provide Substrates for Gluconeogenesis|access-date=15. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926031021/http://www.bioline.org.br/request?np10002|archive-date=26. 9. 2013|url-status=dead|archive-date=26. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926031021/http://www.bioline.org.br/request?np10002}}</ref> <ref name="CEH">{{cite web|url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Private/Reports/604.5000//|title=CEH Marketing Research Report: ACETONE|author=Camara Greiner, EO and Funada, C|date=juni 2010|work=Chemical Economics Handbook|publisher=SRI consulting|access-date=15. 3. 2011}}</ref> <ref name="icis">{{cite web | publisher = ICIS.com | title = Acetone Uses and Market Data | url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9074858/acetone/uses.html | date = oktobar 2010 | access-date = 21. 3. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090515133058/http://www.icis.com/v2/chemicals/9074858/acetone/uses.html | archive-date = 15. 5. 2009 | url-status = dead | archive-date = 15. 5. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090515133058/http://www.icis.com/v2/chemicals/9074858/acetone/uses.html }}</ref> <ref name="icispricing_132">[http://www.icispricing.com/il_shared/Samples/SubPage132.asp Acetone (US Gulf) Price Report – Chemical pricing information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516023618/http://www.icispricing.com/il_shared/Samples/SubPage132.asp |date=16. 5. 2013 }}. ICIS Pricing. Pristupljeno 26.11.2012.</ref> <ref name="wittcoff">{{cite book|last=Wittcoff|first=M.M. Green ; H.A.|title=Organic chemistry principles and industrial practice|url=https://archive.org/details/organicchemistry0000gree|year=2003|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|isbn=3-527-30289-1|page=[https://archive.org/details/organicchemistry0000gree/page/4 4]|edition=1. izd., 1. reprint.}}</ref> <ref name="weiner">{{Cite book| isbn = 978-0-8247-8210-8| page = [https://archive.org/details/excipienttoxicit103wein/page/32 32]| last = Weiner| first = Myra L.| title = Excipient Toxicity and Safety| year=1999| url = https://archive.org/details/excipienttoxicit103wein/page/32}}</ref> <ref name="excip">[http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cder/iig/index.cfm Inactive Ingredient Search for Approved Drug Products], FDA/Center for Drug Evaluation and Research</ref> <ref name="msha">[http://www.msha.gov/alerts/hazardsofacetylene.htm Mine Safety and Health Administration (MSHA) – Safety Hazard Information – Special Hazards of Acetylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122062046/http://www.msha.gov/alerts/hazardsofacetylene.htm |date=22. 1. 2016 }}. Msha.gov. Pristupljeno 26.11.2012</ref> <ref name="aga">[http://www.aga.com/web/web2000/com/WPPcom.nsf/pages/History_Acetylene_1 History – Acetylene dissolved in acetone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915040643/http://www.aga.com/web/web2000/com/WPPcom.nsf/pages/History_Acetylene_1 |date=15. 9. 2015 }}. Aga.com. Pristupljeno 26.11.2012</ref> <ref name="azeo">[http://www.solvent--recycling.com/azeotrope_1.html What is an Azeotrope?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070424141816/http://www.solvent--recycling.com/azeotrope_1.html |date=24. 4. 2007 }}. Solvent—recycling.com. Pristupljeno 26.11.2012</ref> <ref name="fluid">{{Cite journal| author = A. Lozano, B. Yip and R. K. Hanson|title = Acetone: a tracer for concentration measurements in gaseous flows by planar laser-induced fluorescence|journal = Exp. Fluids|volume = 13|pages = 369–376|year=1992|doi = 10.1007/BF00223244| issue = 6}}</ref> }} {{Commonscat|Acetone}} [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Kozmetičke hemikalije]] i14dsqrl483raottpbe2gkt1sh8bgc4 0 78210 3917913 3753190 2026-08-13T19:11:09Z Historymen1 184675 Popravljena gramatička greška 3917913 wikitext text/x-wiki '''Pomračenje [[Sunce|Sunca]]''' događa se kada [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] prođe ispred [[Sunce|Sunca]], čime se potpuno ili djelomično zaklanja pogled na Sunce sa malog dijela [[Zemlja (planeta)|Zemlje]].Takvo poravnanje se dešava otprilike svakih šest mjeseci, tokom sezone pomračenja u fazi mladog mjeseca, kada je orbitalna ravan Mjeseca najbliža ravni Zemljine orbite.<ref>{{Cite news|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/What_is_an_eclipse|title=What is an eclipse?|work=European Space Agency|access-date=4. 8. 2018|archive-date=4. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804140739/https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/What_is_an_eclipse|url-status=live}}</ref> [[Datoteka:Geometry_of_a_Total_Solar_Eclipse.svg|mini|Geometrija pomračenja Sunca]] [[Datoteka:Solar eclipse 1999 4.jpg|mini|Pomračenje Sunca [[11. august]]a [[1999]]. godine]] Pomračenje nastaje samo kada je Mjesec u fazi [[Mjesečeve mijene|Mladog Mjeseca]]. Zavisno o trenutnoj udaljenosti Mjeseca i Sunca od Zemlje, te o položaju promatrača na Zemljinoj površini, može nastupiti jedna od tri vrste pomračenja: potpuna, djelimična ili prstenasta. Kod potpunog pomračenja, Sunčev disk je potpuno zaklonjen Mjesecom. U delimičnim i prstenastim pomračenjima samo je dio Sunca zaklonjen. Za razliku od pomračenja Mjeseca, koje se može vidjeti s bilo kojeg mjesta na noćnoj strani Zemlje, pomračenje Sunca se može posmatrati samo sa relativno malog područja svijeta. Kao takve, iako se potpuna pomračenja Sunca dešavaju negdje na Zemlji u prosjeku svakih 18 mjeseci, ona se ponavljaju na bilo kojem mjestu samo jednom u 360 do 410 godina. Da je Mjesec u savršeno kružnoj orbiti i u istoj orbitalnoj ravni kao i Zemlja, bilo bi potpunih pomračenja Sunca jednom mjesečno, pri svakom mladom mjesecu. Umjesto toga, pošto je Mesečeva orbita nagnuta za oko 5 stepeni u odnosu na Zemljinu orbitu, njegova sjenka obično propušta Zemlju. Pomračenja Sunca (i Mjeseca) se stoga dešava samo tokom sezona pomračenja, što rezultira sa najmanje dvije, do najviše pet pomračenja Sunca svake godine, od kojih ne više od dvije mogu biti totalne.<ref name="totality">{{Cite book |last1=Littmann |first1=Mark |title=Totality: Eclipses of the Sun |url=https://archive.org/details/totalityeclipses0003litt_z7e0 |last2=Espenak |first2=Fred |last3=Willcox |first3=Ken |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953209-4 |pages=[https://archive.org/details/totalityeclipses0003litt_z7e0/page/18 18]–19}}</ref><ref>Five solar eclipses occurred in 1935.{{Cite book |author=NASA |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html |title=NASA Eclipse Web Site |date=6. 9. 2009 |others=[[Fred Espenak]], Project and Website Manager |chapter=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses |author-link=NASA |access-date=26. 1. 2010 |chapter-url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429001425/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html |archive-date=29. 4. 2010 |url-status=live}}</ref> Potpuna pomračenja su rjeđa jer zahtijevaju preciznije poravnanje između centara Sunca i Mjeseca i zato što je prividna veličina Mjeseca na nebu ponekad premala da bi u potpunosti pokrila Sunce. Pomračenje je prirodni fenomen. U nekim drevnim i modernim kulturama pomračenja Sunca su se pripisivala natprirodnim uzrocima ili su smatrana lošim predznacima. Astronomska predviđanja pomračenja počela su u Kini još u 4. vijeku p. n. e; pomračenja stotinama godina u budućnost sada se mogu predvidjeti sa velikom preciznošću. Direktno gledanje u Sunce može dovesti do trajnog oštećenja oka, pa se prilikom gledanja pomračenja Sunca koriste posebne tehnike zaštite očiju ili indirektnog gledanja. Samo je potpuna faza potpune pomračenja Sunca bezbjedna za posmatranje bez zaštite. Entuzijasti poznati kao lovci na pomračenje ili umbrafili putuju na udaljene lokacije kako bi vidjeli pomračenja Sunca.<ref>{{cite news|last=Koukkos|first=Christina|title=Eclipse Chasing, in Pursuit of Total Awe|url=https://www.nytimes.com/2009/05/17/travel/17journeys.html|work=The New York Times|date=14. 5. 2009|access-date=15. 1. 2012|archive-date=26. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626220600/https://www.nytimes.com/2009/05/17/travel/17journeys.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/11/opinion/11pasachoff.html|title=Why I Never Miss a Solar Eclipse|last=Pasachoff|first=Jay M.|work=The New York Times|date=10. 7. 2010|access-date=15. 1. 2012|archive-date=26. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626220540/https://www.nytimes.com/2010/07/11/opinion/11pasachoff.html|url-status=live}}</ref> == Potpuno i djelimično pomračenje Sunca == U slučaju potpunog pomračenja Sunca, Mjesečev disk će potpuno prekriti Sunce. Pomračenje Sunca se može opaziti s relativno uskog pojasa na Zemljinoj površini preko kojeg prolazi Mjesečeva sjena. Promatrači koji se nalaze u nešto širim pojasevima oko putanje nalaze se u Mjesečevoj polusjeni, te mogu vidjeti djelomičnu pomrčinu Sunca, dok se s ostatka površine Zemlje pomrčina uopće neće vidjeti. U trenutku neposredno prije totaliteta, kada se posljednja zraka Sunca probije iza Mjesečevog diska, događa se pojava tzv. "dijamantnog prstena". Ista se pojava može uočiti i neposredno nakon totaliteta. == Prstenasto pomračenje Sunca == Promatrajući Sunce i Mjesec, posebno u vrijeme pomračenja, može se uočiti da su sličnih ugaonih dimenzija. Iako se na nebu čine jednakima, u stvarnosti je Sunce mnogo veće. Sunčev prečnik (1.392.000&nbsp;km) čak je 400 puta veći od Mjesečevog (3.476&nbsp;km), ali je Sunce isto toliko puta (u prosjeku) dalje od Mjeseca, pa se zato čine jednakima. Međutim, ugaone dimenzije Mjeseca i Sunca nisu uvijek jednake, već se mijenjaju. Razlog tome su blago eliptične putanje, kako Zemlje oko Sunca, tako i Mjeseca oko Zemlje. Kako se mijenjaju udaljenosti Mjeseca i Sunca od Zemlje, tako se mijenjaju i njhove ugaone dimenzije. Prečnik Sunca kreće se od 31,5' (lučne minute), kada je Zemlja u [[afel]]u, do 32,6', kada je Zemlja u [[perihel]]u. Prečnik Mjeseca kreće se od 29,1' (29,1. [[lučna sekunda|lučnih sekundi]]), kada je Mjesec u [[apogej]]u (najdalje od Zemlje), do 33,9', kada je Mjesec u [[perigej]]u (najbliže Zemlji). Kada je Mjesec u apogeju, a Zemlja u perihelu, te u svim drugim trenucima kada je Mjesečev disk na nebu manji od Sunčevog, može doći samo do prstenastog pomračenja Sunca (slika 3.) jer Mjesečev disk ne može u potpunosti pokriti Sunce. == Primjeri pomračenja == <div style="background-color:black"> [[Datoteka:Solar eclips 1999 1.jpg|135px]] [[Datoteka:Solar eclips 1999 2.jpg|135px]] [[Datoteka:Solar eclips 1999 4.jpg|135px]] [[Datoteka:Solar eclips 1999 5.jpg|134px]] [[Datoteka:Solar eclips 1999 6.jpg|135px]] [[Datoteka:Solar eclips 1999 7.jpg|134px]] </div> == Također pogledajte == * [[Pomračenje Sunca 3. novembra 2013.]] * [[Spisak pomračenja Sunca u 20. stoljeću]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Solar eclipse}} * [https://solarsystem.nasa.gov/eclipses/home/ NASA Eclipse Web Site, with information on future eclipses and eye safety information] * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html NASA Eclipse Web Site (older version)] * [http://www.eclipsewise.com/eclipse.html Eclipsewise], Fred Espenak's new eclipse site * [http://andrew-lowe.ca/eclipse_page.htm Andrew Lowe's Eclipse Page], with maps and circumstances for 50000 years of solar eclipses * [https://www.fraknoi.com/wp-content/uploads/2022/12/ECLIPSE-ACTIVITIES-for-Educators.pdf A Guide to Eclipse Activities for Educators], Explaining eclipses in educational settings * [http://moonblink.info/Eclipse/ Detailed eclipse explanations and predictions], Hermit Eclipse * [http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ Eclipse Photography], Prof. Miroslav Druckmüller * [https://web.archive.org/web/20160415224149/http://shadowandsubstance.com/2017/2017e.html Animated maps of August 21, 2017 solar eclipses], Larry Koehn * [http://xjubier.free.fr/en/site_pages/solar_eclipses/5MCSE/xSE_Five_Millennium_Canon.html Five Millennium (−1999 to +3000) Canon of Solar Eclipses Database], Xavier M. Jubier * [http://alienworlds.southwales.ac.uk/solarEclipse.html Animated explanation of the mechanics of a solar eclipse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525061317/http://alienworlds.southwales.ac.uk/solarEclipse.html |date= 25. 5. 2013}}, Univerzitet Južnog Velsaа * [http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&page=1 Eclipse Image Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015033303/http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&page=1 |date=15. 10. 2016 }}, The World at Night * [https://web.archive.org/web/20140422080638/http://www.photoparsi.com/5/556-ring-of-fire-eclipse Ring of Fire Eclipse: 2012], Photos * {{Cite Collier's|wstitle=Sun, Eclipses of the |short=x}} * {{YouTube|f0eFjqvvd14|Centered and aligned video recording of Total Solar Eclipse 20th March 2015}} * [http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Solar%20eclipses/mode/exact Solar eclipse photographs taken from the Lick Observatory from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library’s Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605233244/http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Solar%20eclipses/mode/exact |date= 5. 6. 2020}} * {{YouTube|sr8ASPwrs58|Video with Total Solar Eclipse March 09 2016 (from the beginning to the total phase)}} * [https://www.youtube.com/watch?v=2i4PJWCNBaM Total Solar Eclipse Shadow on Earth March 09 2016] [[CIMSSSatelite]] * [https://www.solar-eclipse.info/en/eclipse/ List of all solar eclipses] * [https://video.nationalgeographic.com/video/101-videos/solar-eclipse-101/ National Geographic Solar Eclipse 101 video] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20180804110250/https://video.nationalgeographic.com/video/101-videos/solar-eclipse-101 |date= 4. 8. 2018}} {{Pomračenje Sunca}} {{Sunce}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pomračenja Sunca| ]] [[Kategorija:Pomračenja]] pefi4jwpur8sfgv5l5t8ku59k63ssd8 0 87171 3917908 3916040 2026-08-13T18:37:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917908 wikitext text/x-wiki '''Sudski sistem Bosne i Hercegovine''' obuhvata [[sud]]ove, [[tužilaštvo|tužilaštva]], [[Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne i Hercegovine|Visoko sudsko i tužilačko vijeće]] (VSTV) i druge pravosudne institucije organizovane na državnom, entitetskom i nivou [[Brčko distrikt|Brčko distrikta]]. Ustavom Bosne i Hercegovine sudska nadležnost je pretežno u ovlasti [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entiteta]], dok na razini države postoji [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]], koji odlučuje o ustavnosti zakona i u apelacijama koje proističu iz presuda sudova u Bosni i Hercegovini, te [[Sud Bosne i Hercegovine]], koji ima krivičnu, upravnu i apelacionu nadležnost na državnom nivou.<ref name="ustav-bih">{{Cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/bih/ustav-bosne-i-hercegovine.html |title=Ustav Bosne i Hercegovine |website=Paragraf Lex BA |access-date=2026-08-02}}</ref> Upravljanje pravosuđem, imenovanje sudija i tužilaca te disciplinska odgovornost u nadležnosti su VSTV-a kao samostalnog organa Bosne i Hercegovine.<ref name="zakon-vstv">{{Cite web |url=https://vstv.pravosudje.ba/vstvfo/B/141/article/8236 |title=Zakon o VSTV-u BiH — integralni tekst |website=pravosudje.ba |date=2024-08-20 |access-date=2026-08-02}}</ref> Pravosuđe Bosne i Hercegovine u cjelini broji oko 90 sudova, 20 tužilaštava i tri ustavna suda, organizovanih na četiri administrativna nivoa: država, [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Republika Srpska]] i [[Brčko distrikt]].<ref name="vstv-nadleznosti">{{Cite web |url=https://vstv.pravosudje.ba/vstv/faces/vijesti.jsp?id=7655 |title=Koje su nadležnosti VSTV-a BiH? |website=pravosudje.ba |access-date=2026-08-02}}</ref> == Ustavni okvir == Pravosudni sistem Bosne i Hercegovine proizlazi iz [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] iz 1995. godine, čiji je Aneks IV [[Ustav Bosne i Hercegovine]]. Ustav uspostavlja podjelu nadležnosti između države i entiteta, pri čemu su Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska zadržale vlastite pravosudne sisteme, dok su državne pravosudne institucije osnivane naknadno zakonima Parlamentarne skupštine BiH, dijelom i odlukama [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika]].<ref name="ustav-bih" /> [[Brčko distrikt|Brčko distrikt Bosne i Hercegovine]], uspostavljen konačnom arbitražnom odlukom 1999. godine, ima vlastiti pravosudni sistem pod suverenitetom Bosne i Hercegovine, ali izvan nadležnosti entiteta.<ref name="statut-brcko">{{Cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/brcko/statut-brcko-distrikta-bosne-i-hercegovine.html |title=Statut Brčko Distrikta Bosne i Hercegovine |website=Paragraf Lex BA |access-date=2026-08-02}}</ref> == Načela pravosuđa == Pravosudni sistem Bosne i Hercegovine počiva na načelima koja su utvrđena ustavima na svim nivoima vlasti i u skladu su s međunarodnim standardima. Načelo ''legaliteta'' podrazumijeva da sudovi sude isključivo na osnovu ustava i zakona. Ako sud ocijeni da propis koji treba primijeniti nije u skladu s ustavom, dužan je pokrenuti postupak pred nadležnim ustavnim sudom.<ref name="ustav-bih" /> ''Nezavisnost sudske vlasti'' garantovana je Ustavom i zakonima. Niko ne smije uticati na nezavisnost i nepristrasnost sudije pri odlučivanju u predmetima koji su mu dodijeljeni u rad. VSTV je odgovoran za zaštitu nezavisnosti sudija, a Kodeks sudijske etike predviđa da je sudijska nezavisnost ne privilegija funkcije nego ustavom garantovano pravo svakoga da o njegovom sporu odlučuju nepristrasne sudije.<ref name="zakon-vstv" /><ref name="usaid-pravosudje">{{Cite web |url=https://portalfo1.pravosudje.ba/vstvfo-api/vijest/download/115135 |title=USAID-ov Projekat pravosuđa u Bosni i Hercegovini — Vodič za novoimenovane sudije i tužioce |website=pravosudje.ba |access-date=2026-08-02}}</ref> ''Javnost rada'' sudova je opće načelo; isključenje javnosti sa suđenja moguće je samo u zakonom predviđenim slučajevima, u skladu s članom 6 [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropske konvencije o ljudskim pravima]].<ref name="trlin">{{Cite journal |author=Trlin, D. |title=Sudska kontrola uprave u Bosni i Hercegovini i pravna država |journal=Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/file/248130 |access-date=2026-08-02}}</ref> Načelo ''dvostepenosti'' osigurava pravo na žalbu: presude prvostepenih sudova mogu se preispitati pred višim sudom kroz redovne pravne lijekove. Sudski sistem u oba entiteta organizovan je na principu dvostepenosti, s izuzetkom pojedinih postupaka pred Sudom BiH, gdje se dvostepenost osigurava unutar samog suda putem apelacionog odjeljenja.<ref name="bih-pravo-struktura">{{Cite web |url=https://www.bih-pravo.org/struktura-suda-bosne-i-hercegovine-t1924.html |title=Struktura suda Bosne i Hercegovine |website=BiH Pravo |access-date=2026-08-02}}</ref> == Organizacija pravosuđa == === Državni nivo === Na državnom nivou djeluju [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]], [[Sud Bosne i Hercegovine]], [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine]] i Visoko sudsko i tužilačko vijeće. [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] je samostalan i neovisan u odnosu na druge organe vlasti. Čini ga devet sudija: četiri bira [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Parlamenta Federacije BiH]], dva bira [[Narodna skupština Republike Srpske]], a tri međunarodne sudije imenuje predsjednik [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]]. Nadležnosti Ustavnog suda, definisane u članovima IV/3, VI/3 i VI/4 Ustava, obuhvataju ocjenu ustavnosti zakona, rješavanje sporova između entiteta i institucija, apelacionu nadležnost nad pitanjima iz Ustava koja proističu iz presuda svih sudova u BiH, te razmatranje pitanja koja mu proslijedi bilo koji sud u državi.<ref name="ccbh-nadleznosti">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/bs/nadleznosti |title=Nadležnosti |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ccbh.ba/public/down/pravila_bos.pdf |title=Pravila Ustavnog suda BiH |access-date=28. 4. 2009 |archive-date=6. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150606215338/http://www.ccbh.ba/public/down/pravila_bos.pdf |url-status=dead}}</ref> [[Sud Bosne i Hercegovine]] osnovan je 2002. godine. Sud ima opću sjednicu i tri odjeljenja: Krivično odjeljenje (s Odjelom I za ratne zločine i Odjelom II za organizovani kriminal, privredni kriminal i korupciju), Upravno odjeljenje i Apelaciono odjeljenje. Sud je nadležan i za rješavanje sukoba nadležnosti između sudova iz entiteta te sudova entiteta i sudova Brčko distrikta.<ref name="zakon-sud-bih">{{Cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/bih/zakon-o-sudu-bosne-i-hercegovine.html |title=Zakon o Sudu Bosne i Hercegovine |website=Paragraf Lex BA |access-date=2026-08-02}}</ref><ref name="historijat-suda">{{Cite web |url=https://www.sudbih.gov.ba/Content/Read/historijat-suda |title=Historijat Suda |website=Sud Bosne i Hercegovine |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine]] je samostalan državni organ osnovan 2002. godine, sa sjedištem u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Nadležno je za provođenje istrage i krivično gonjenje za djela iz nadležnosti Suda BiH. Tužilaštvo ima dva odjela: Posebni odjel za ratne zločine i Posebni odjel za organizovani kriminal, privredni kriminal i korupciju. Tužilaštvo BiH je ''sui generis'' institucija i nije nadređeno entitetskim tužilaštvima, niti postoji hijerarhijski odnos između njih.<ref name="tuzilastvo-bih">{{Cite web |url=https://www.tuzilastvobih.gov.ba/?opcija=sadrzaj&kat=1&id=3&jezik=b |title=O Tužilaštvu |website=Tužilaštvo Bosne i Hercegovine |access-date=2026-08-02}}</ref> === Visoko sudsko i tužilačko vijeće === [[Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne i Hercegovine]] (VSTV) je samostalan organ osnovan Zakonom o VSTV-u BiH, sa zadatkom da osigura nezavisno, nepristrasno i profesionalno pravosuđe u cijeloj BiH. VSTV imenuje sudije i tužioce na svim nivoima (uključujući Brčko distrikt, ali isključujući ustavne sudove entiteta), vodi disciplinske postupke, utvrđuje broj sudija i tužilaca, nadgleda stručno usavršavanje, te prikuplja i analizira statističke podatke o radu sudova i tužilaštava. VSTV također učestvuje u izradi budžeta pravosudnih institucija i daje mišljenja o nacrtima zakona koji se tiču pravosuđa.<ref name="zakon-vstv" /><ref name="vstv-nadleznosti" /> Ustavnost Zakona o VSTV-u potvrdio je Ustavni sud BiH 2009. godine. [[Venecijanska komisija]] je u mišljenju usvojenom 2021. godine ocijenila VSTV kao ključnu instituciju za nezavisnost pravosuđa u BiH, ali je istakla potrebu za jačanjem mehanizama integriteta i transparentnosti u njegovom radu.<ref name="venecijanska-vstv">{{Cite web |url=https://venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2021)015-bos |title=Mišljenje Venecijanske komisije o Zakonu o VSTV-u BiH |publisher=Vijeće Evrope |date=2021-03-20 |access-date=2026-08-02}}</ref> Tokom 2023. i 2024. godine VSTV je prolazio kroz proces zakonskih izmjena, uključujući osnivanje Odjela za provođenje postupka po izvještajima o imovini i interesima nosilaca pravosudnih funkcija, čija je puna operativnost bila uslovljena obezbjeđenjem finansijskih sredstava.<ref name="vstv-inicijativa">{{Cite web |url=https://www.paragraf.ba/dnevne-vijesti/21052024/21052024-vijest2.html |title=Inicijativa za izmjene Zakona o VSTV-u BiH |website=Paragraf |date=2024-05-21 |access-date=2026-08-02}}</ref> === Federacija Bosne i Hercegovine === U [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] redovne sudove čine općinski sudovi, kantonalni sudovi i [[Vrhovni sud Federacije Bosne i Hercegovine]]. Vrhovni sud Federacije je najviši žalbeni sud u Federaciji. Postoji 27 općinskih sudova i deset [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] sudova. U privrednim predmetima općinski sudovi u kojima se obrazuju privredna odjeljenja mjesno su nadležni za područje cijelog kantona. Privredna odjeljenja obrazuju se u općinskim sudovima u [[Bihać]]u, [[Orašje|Orašju]], [[Tuzla|Tuzli]], [[Zenica|Zenici]], [[Goražde|Goraždu]], [[Travnik]]u, [[Mostar]]u, [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]], [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Livno|Livnu]].<ref name="zakon-sudovi-fbih">{{Cite web |url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/zakoni/2005/zakoni/28bos.htm |title=Zakon o sudovima u Federaciji Bosne i Hercegovine |publisher=Vlada FBiH |quote=član 23., "Službene novine Federacije BiH", 38/2005 od 04.07.2005. i 22/2006}}</ref> Tužilačku funkciju u Federaciji obavlja [[Federalno tužilaštvo Federacije Bosne i Hercegovine|Federalno tužilaštvo]] kao viši organ te deset kantonalnih tužilaštava.<ref name="tuzilastvo-bih" /> === Republika Srpska === U [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] postoji 19 osnovnih sudova. Pored njih djeluje pet okružnih sudova, sa sjedištima u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Doboj]]u, [[Trebinje|Trebinju]] i [[Istočno Sarajevo|Istočnom Sarajevu]]. Najviši redovni sud je [[Vrhovni sud Republike Srpske]]. Za privredne predmete nadležni su okružni privredni sudovi u istim sjedištima, a kao drugostepeni sud za cijelo područje Republike Srpske djeluje Viši privredni sud sa sjedištem u Banjoj Luci.<ref name="zakon-sudovi-rs">{{Cite web |url=http://www.narodnaskupstinars.net/lat/zakoni/zakon.php?id_zakona=56 |title=Zakon o sudovima Republike Srpske |publisher=Narodna skupština RS |quote="Službeni glasnik RS", br. 111/04 od 1. decembra 2004. |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611051146/http://www.narodnaskupstinars.net/lat/zakoni/zakon.php?id_zakona=56 |archive-date=11. 6. 2009 |url-status=dead}}</ref> Tužilačku funkciju obavlja [[Republičko javno tužilaštvo Republike Srpske]] kao viši organ te pet okružnih tužilaštava.<ref name="tuzilastvo-bih" /> === Brčko distrikt === [[Brčko distrikt|Brčko distrikt Bosne i Hercegovine]] ima poseban pravosudni sistem. Sudsku vlast vrše Osnovni sud Brčko distrikta, koji sudi u prvom stepenu u svim krivičnim, građanskim, privrednim, prekršajnim i upravnim predmetima, te Apelacioni sud Brčko distrikta, koji odlučuje po žalbama na odluke Osnovnog suda.<ref name="zakon-sudovi-brcko">{{Cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/brcko/zakon-o-sudovima-brcko-distrikta-bosne-i-hercegovine.html |title=Zakon o sudovima Brčko distrikta BiH |website=Paragraf Lex BA |access-date=2026-08-02}}</ref> Tužilaštvo Brčko distrikta je nadležno za krivično gonjenje na području Distrikta. Pravosudna komisija Brčko distrikta obavlja funkcije upravljanja pravosuđem na nivou Distrikta u saradnji s VSTV-om.<ref name="statut-brcko" /> === Ustavni sudovi entiteta === Pored Ustavnog suda Bosne i Hercegovine na državnom nivou, svaki entitet ima vlastiti ustavni sud. [[Ustavni sud Federacije Bosne i Hercegovine]] odlučuje o ustavnosti federalnih i kantonalnih zakona te o sporovima između kantonalnih i federalnih organa vlasti. [[Ustavni sud Republike Srpske]] odlučuje o ustavnosti zakona i drugih propisa Republike Srpske. Ustavni sudovi entiteta su odvojeni od sistema redovnih sudova i ne nalaze se u hijerarhijskom odnosu s Ustavnim sudom BiH, koji ima vlastitu nadležnost definisanu Ustavom Bosne i Hercegovine.<ref name="ustav-bih" /> VSTV daje prijedloge nadležnim organima u vezi s imenovanjem sudija u ustavne sudove entiteta, ali ih ne imenuje direktno.<ref name="zakon-vstv" /> == Ostale pravosudne institucije == Širi pravosudni sistem Bosne i Hercegovine obuhvata i institucije koje nisu dio sudske vlasti u užem smislu, ali čine neophodnu infrastrukturu za funkcionisanje pravosuđa. Centri za edukaciju sudija i tužilaca u Federaciji BiH i Republici Srpskoj provode programe stručnog usavršavanja nosilaca pravosudnih funkcija. Pravobranilaštva na svim nivoima zastupaju imovinska prava i interese države, entiteta i Brčko distrikta pred sudovima. Advokatske komore Federacije BiH i Republike Srpske regulišu rad advokata kao učesnika u pravosudnom sistemu.<ref name="ustavnisud-pravosudje">{{Cite web |url=https://www.ustavnisud.ba/bs/pravosude-u-bih |title=Pravosuđe u BiH |website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine |access-date=2026-08-02}}</ref> == Sudska hijerarhija == [[Datoteka:Sudski sistem Bosne i Hercegovine — hijerarhija.svg|700px|centar|Dijagram sudske hijerarhije u Bosni i Hercegovini]] Pravosudni sistem Bosne i Hercegovine organizovan je na četiri nivoa: * '''Državni nivo:''' Ustavni sud BiH, Sud BiH, Tužilaštvo BiH i VSTV. * '''Federacija BiH:''' Vrhovni sud FBiH, deset kantonalnih sudova, 27 općinskih sudova, Ustavni sud FBiH, Federalno tužilaštvo i deset kantonalnih tužilaštava. * '''Republika Srpska:''' Vrhovni sud RS, pet okružnih sudova, 19 osnovnih sudova, pet okružnih privrednih sudova, Viši privredni sud, Ustavni sud RS, Republičko javno tužilaštvo i pet okružnih tužilaštava. * '''Brčko distrikt:''' Apelacioni sud, Osnovni sud, Tužilaštvo i Pravosudna komisija. Sudovi u entitetima organizovani su na principu dvostepenosti. Izuzetak predstavlja Sud BiH, kod kojeg se dvostepenost osigurava unutar samog suda putem posebnih odjela Krivičnog odjeljenja i Apelacionog odjeljenja, što je predmet diskusije o uspostavi posebnog apelacionog suda na državnom nivou.<ref name="bih-pravo-struktura" /> == Historijski razvoj == === Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina === U periodu [[Bosna i Hercegovina u drugoj Jugoslaviji|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] postojali su općinski sudovi, okružni sudovi i Vrhovni sud Bosne i Hercegovine kao redovni sudovi. Specijalizovane sudove činili su okružni privredni sudovi, sudovi udruženog rada, Viši privredni sud SR Bosne i Hercegovine, Sud udruženog rada SR Bosne i Hercegovine te Upravni sud Bosne i Hercegovine. Okružni privredni sudovi djelovali su u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], [[Doboj]]u, [[Mostar]]u, [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Tuzla|Tuzli]] i [[Zenica|Zenici]], dok je Viši privredni sud SR Bosne i Hercegovine bio drugostepeni sud. [[Datoteka:Okružni privredni sudovi u Bosni i Hercegovini.png|mini|desno|Okružni privredni sudovi u SR BiH]] Sudovi udruženog rada sudili su u predmetima radnih sporova, a djelovali su u Banjoj Luci, [[Bihać]]u, Doboju, Mostaru, Sarajevu, Tuzli i Zenici. [[Datoteka:Sudovi udruženog rada Bosne i Hercegovine.png|mini|desno|Sudovi udruženog rada u SR BiH]] === Postdejtonsko pravosuđe === Dejtonskim mirovnim sporazumom iz 1995. godine uspostavljen je ustavni okvir koji je sudsku vlast pretežno delegirao entitetima. Institucije na državnom nivou osnivane su postepeno, počevši od 2000. godine. Sud BiH osnovan je odlukom Visokog predstavnika 2000. godine, a Zakon je usvojen u Parlamentarnoj skupštini BiH 2002. godine. Tužilaštvo BiH osnovano je iste godine inicijativom Visokog predstavnika [[Paddy Ashdown]]a. VSTV je osnovan 2004. godine kako bi se uspostavio jedinstven sistem upravljanja pravosuđem na nivou cijele države.<ref name="historijat-suda" /><ref name="tuzilastvo-bih" /><ref name="zakon-vstv" /> == Međunarodni utjecaj i standardi == Pravosuđe Bosne i Hercegovine pod značajnim je utjecajem međunarodnih institucija i standarda, što proizlazi kako iz dejtonskog okvira tako i iz procesa evropskih integracija. [[Evropska konvencija o ljudskim pravima]] ima poseban status u pravnom poretku BiH: prema članu II/2 Ustava, prava i slobode iz Konvencije i njenih protokola direktno se primjenjuju u Bosni i Hercegovini i imaju prioritet nad svim drugim zakonima.<ref name="ustav-bih" /> [[Evropski sud za ljudska prava]] u [[Strasbourg]]u donio je niz presuda koje su imale značajan utjecaj na pravni sistem BiH, među kojima je najpoznatija presuda u predmetu ''Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine'' iz 2009. godine, kojom je utvrđeno da ustavne odredbe o izboru članova Predsjedništva BiH i Doma naroda diskriminišu pripadnike nacionalnih manjina. Presuda do danas nije u potpunosti provedena.<ref name="sejdic-finci">{{Cite web |url=https://n1info.ba/vijesti/sejdic-finci-bez-epiloga-i-nakon-17-godina-finci-porucuje-bojim-se-i-da-je-evropa-digla-ruke-od-nas/ |title=Sejdić-Finci bez epiloga i nakon 17 godina |website=N1 |date=2026-05-18 |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Venecijanska komisija]] (Evropska komisija za demokratiju putem zakona), savjetodavno tijelo [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]], imala je značajan utjecaj na pravosudne reforme u BiH od završetka rata 1995. godine. Komisija je davala mišljenja o reformi VSTV-a, funkcionisanju Ustavnog suda BiH, izbornom zakonodavstvu i brojnim drugim pitanjima iz oblasti vladavine prava.<ref name="klix-venecijanska">{{Cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sta-je-venecijanska-komisija-iz-koje-je-amerika-istupila-i-koja-je-njena-uloga-u-bih/260108050 |title=Šta je Venecijanska komisija i koja je njena uloga u BiH |website=Klix.ba |date=2026-01-08 |access-date=2026-08-02}}</ref> U mišljenju usvojenom u martu 2024. godine, Venecijanska komisija je upozorila da neuspjeh entitetskih organa vlasti da popune upražnjena mjesta domaćih sudija ozbiljno ugrožava funkcionisanje Ustavnog suda BiH.<ref name="venecijanska-ustavni">{{Cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/venecijanska-komisija-izdala-preporuke-kako-prevazici-krizu-i-probleme-u-ustavnom-sudu-bih/537840 |title=Venecijanska komisija izdala preporuke: Kako prevazići krizu i probleme u Ustavnom sudu BiH? |website=Radiosarajevo.ba |access-date=2026-08-02}}</ref> == Reforme pravosuđa i evropske integracije == Reforma pravosuđa predstavlja jedno od ključnih poglavlja u procesu pristupanja Bosne i Hercegovine [[Evropska unija|Evropskoj uniji]]. [[Evropska komisija]] je u Mišljenju o zahtjevu BiH za članstvo u EU iz 2019. godine identificirala 14 ključnih prioriteta, od kojih se više direktno odnosi na vladavinu prava i reformu pravosuđa, uključujući jačanje nezavisnosti i integriteta pravosuđa.<ref name="ek-misljenje">{{Cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/bosnia-and-herzegovina/mi%C5%A1ljenje-o-zahtjevu-bih-za-%C4%8Dlanstvo-u-eu_bs |title=Mišljenje o zahtjevu BiH za članstvo u EU |website=EEAS |access-date=2026-08-02}}</ref> Evropski savjet je u martu 2024. godine odlučio otvoriti pristupne pregovore s Bosnom i Hercegovinom. Međutim, Evropska komisija je u Izvještaju za 2025. godinu ukazala na vrlo ograničen napredak u provedbi reformi, navodeći da prepreke od strane političkih aktera, kao i unutar samog pravosuđa, narušavaju mogućnost građana da ostvare svoja prava.<ref name="ek-izvjestaj-2025">{{Cite web |url=https://euronews.ba/region/aktuelno/41065/detaljan-izvjestaj-ek-o-napretku-bih-otvoreni-pregovori-ali-izgubljen-reformski-zamah |title=Detaljan Izvještaj EK o napretku BiH: Otvoreni pregovori, ali izgubljen reformski zamah |website=Euronews |access-date=2026-08-02}}</ref> Među ključnim otvorenim pitanjima nalaze se reforma VSTV-a i jačanje integriteta nosilaca pravosudnih funkcija, uspostava efikasnog sistema provjere izvještaja o imovini, pitanje nepostojanja Vrhovnog suda na nivou BiH, te mogućnost uspostave posebnog apelacionog suda na državnom nivou koji bi osigurao potpunu dvostepenost u postupcima pred Sudom BiH.<ref name="vstv-inicijativa" /><ref name="bih-pravo-struktura" /><ref name="reforma-pravosudje">{{Cite web |url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/40454/reforma-pravosuda-kljucni-preduvjet-za-povjerenje-gradana-i-napredak-bih-na-evropskom-putu |title=Reforma pravosuđa ključni preduvjet za povjerenje građana i napredak BiH na evropskom putu |website=Euronews |date=2025-10-29 |access-date=2026-08-02}}</ref> U martu 2025. godine, Narodna skupština Republike Srpske usvojila je zakonske akte za koje je [[Evropska služba za vanjsko djelovanje]] ocijenila da urušavaju ustavnopravni poredak BiH i funkcionalnost domaćih institucija, uključujući nepoštivanje nadležnosti Ustavnog suda BiH, VSTV-a i Tužilaštva BiH.<ref name="eeas-izjava">{{Cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/bih-izjava-potparolke-o-najnovijim-de%C5%A1avanjima_bs |title=BiH: Izjava potparolke o najnovijim dešavanjima |website=EEAS |access-date=2026-08-02}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] * [[Sud Bosne i Hercegovine]] * [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine]] * [[Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne i Hercegovine]] * [[Ministarstvo pravde Bosne i Hercegovine]] * [[Evropska konvencija o ljudskim pravima]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://vstv.pravosudje.ba/ Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne i Hercegovine] * [https://www.ustavnisud.ba/bs/ Ustavni sud Bosne i Hercegovine]{{Mrtav link}} * [https://www.sudbih.gov.ba/ Sud Bosne i Hercegovine] * [https://www.tuzilastvobih.gov.ba/ Tužilaštvo Bosne i Hercegovine] * [https://www.dei.gov.ba/bs/expansion-pack Direkcija za evropske integracije BiH — Izvještaji o napretku] {{Sudski sistem Bosne i Hercegovine}} {{BiH po temama}} [[Kategorija:Institucije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Pravosuđe Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Pravo Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sudovi u Bosni i Hercegovini]] 6pik5uiagub66349mjp4w1xgi4g34gb 0 90995 3917970 3916486 2026-08-14T11:47:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917970 wikitext text/x-wiki {{Infokutija avion |naziv = Avro Vulcan |model = Avro 698 |proizvođač = Avro |slika = Datoteka:Avro Vulcan Bomber RAF.JPEG |opis slike = Avro 698 Vulcan |designer = |prvi let = 30. august 1952. |prvi komercijalni let = |prekinut = |status = |glavni korisnik = [[Velika Britanija]] |više korisnika = |produced = |broj napravljeni = 136 |cijena = |varijante = Mk. I, Vulcan B Mk. II }} '''Avro 698 Vulcan'''<ref>{{Cite web|url=https://heritage.baesystems.com/page/avro-vulcan|title=https://heritage.baesystems.com/page/avro-vulcan|website=heritage.baesystems.com|access-date=2026-08-04|archive-date=5. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805040159/https://heritage.baesystems.com/page/avro-vulcan|url-status=dead}}</ref> je glavni nosač [[bombarder]]ske snage [[Royal Air Force|R.A.F.]] poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zadaća ovog tipa aviona je bilo preventivno čuvanje mira putem dominacije sa [[Nuklearno oružje|nuklearnim oružjem]]. Raspis potreba R.A.F. iz [[1947]]. godine za jednim bombarderom koji je u mogućnosti da nosi nuklearno oružje, završava u kooperaciji firmi Avro, Vickers Valiant i Handley Page Victor. Kao rezultat je predstavljen tzv V-bombarder sa delta formom krila i slabo uzvišenim kokpitom. Prvi let serijske varijante ovog tipa obavljen je u [[Waddington]]u 1956. godine u sklopu OCU 230 jedinice. [[31. august]]a [[1957]]. poliejeće [[prototip]] nasljednika Vulkan B Mk.2 sa jačim [[turbina]]ma, dodatnim rezervoarima za gorivo te elevonima umjesto zadnjih krila. Dolaskom [[Polaris (raketa)|Polaris raketa]], Vulcanu se mijenja namijena te se tip naoružava samo konvencionalnim bombama. == Tehnički podaci (Vulcan B Mk.2)== {| class="prettytable" |----- bgcolor="#DDDDDD" ! Podaci ! Jedinice |----- bgcolor="#EEEEEE" | Godina produkcije || 1956-1965 |----- bgcolor="#EEEEEE" | Firma || [[Avro]] <!-- |----- bgcolor="#EEEEEE" | Konstrukter: || --> |----- bgcolor="#EEEEEE" | Raspon krila || 33,80 m |----- bgcolor="#EEEEEE" | Dužina || 30,40 m |----- bgcolor="#EEEEEE" | Visina || 8,20 m |----- bgcolor="#EEEEEE" | površina krila || 368,20 m² |----- bgcolor="#EEEEEE" | Težina (prazan) || - kg |----- bgcolor="#EEEEEE" | Mogući tovar || - kg |----- bgcolor="#EEEEEE" | Težina (maksimalna pri startu) || 113.398 kg |----- bgcolor="#EEEEEE" | Putnici || - |----- bgcolor="#EEEEEE" | Posada || 5 |----- bgcolor="#EEEEEE" | Brzina || 1038 km/h |----- bgcolor="#EEEEEE" | Visina leta || 19.810 m |----- bgcolor="#EEEEEE" | Dužina leta || 7.400 km |----- bgcolor="#EEEEEE" | Pogon || 4*Rolls-Royce Olympus 301 turbine |----- bgcolor="#EEEEEE" | Snaga || 4*9.072 kp potiska |} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Avro Vulcan}} * http://www.vulcans.co.uk/ * https://web.archive.org/web/20111102183250/http://www.tvoc.co.uk/ * http://www.thunder-and-lightnings.co.uk/vulcan/history.html * {{Cite web|url=https://www.britishaviation-ptp.com/Companies/A/avro_698.html|title=avro_698|website=www.britishaviation-ptp.com|access-date=2026-08-04}} {{Avioni Avro}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bombarderi]] [[Kategorija:Avro]] axsqy208nz6lw5mxcsnwnr8bem2hgm6 0 129870 3917863 3904107 2026-08-13T12:29:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917863 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{dobar članak}} [[Datoteka:Sydney Earth Hour 2.jpg|270px|mini|desno|Mnoge zgrade u [[Sydney]]u također su ugasile svoja svjetla 2007.]] '''Sat za planetu Zemlju''' ([[engleski jezik|engl]]. '''Earth Hour''', dosl. ''Zemljin sat''), globalni događaj koji organizira WWF ([[World Wide Fund for Nature]], [[Bosanski jezik|bos]]. ''Svjetski fond za prirodu'' također poznat kao World Wildlife Fund, bos. ''Svjetski fond za divljinu''), a održava se posljednju subotu u martu svake godine, pozivajući domaćinstva i firme na gašenje njihovih nepotrebnih [[svjetlo|svjetala]] i ostalih [[električni uređaj|električnih uređaja]] na jedan sat radi podizanja svijesti o potrebi poduzimanja akcije oko [[klimatske promjene|klimatskih promjena]]. Sat za planet Zemlju pokrenuli su WWF i ''[[The Sydney Morning Herald]]'' 2007. godine kada je 2,2 miliona stanovnika Sydneya sudjelovalo gašenjem svih nepotrebnih svjetala<ref>{{cite web |url=http://www.sydneymedia.com.au/html/3263-earth-hour---earth-always.asp |title=Earth Hour - Earth Always :: Sydney Media |date=18. svibnja 2007. |publisher=City of [[Sydney]] |access-date=19. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080402233748/http://www.sydneymedia.com.au/html/3263-earth-hour---earth-always.asp |archive-date=2. 4. 2008 |url-status=dead }}</ref>. Sljedeći primjer Sydneyja, mnogi drugi gradovi širem svijeta prihvatili su događaj 2008. godine<ref>{{cite web |url=http://wwf.org.au/articles/now-is-the-hour-to-tackle-global-warming/ |title=Now is the hour to tackle global warming - WWF-Australia |publisher=Wwf.org.au |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029205653/http://www.wwf.org.au/articles/now-is-the-hour-to-tackle-global-warming/ |archive-date=29. 10. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Sat za planetu Zemlju 2010. održan je 27. marta 2010. od 20.30 do 21.30 po lokalnom vremenu. == Sat za planetu Zemlju 2010. == [[Datoteka:Botanical Garden of Curitiba, Paraná, Brazil (Earth Hour 2010).gif|260px|mini|[[Curitiba Botanički vrt]] ([[Curitiba]], Južni [[Brazil]]) u [[27. mart]]a [[2010]].]] Sat za planetu Zemlju 2010. održan je od 20.30 do 21.30 po lokalnom vremenu 27. marta<ref>{{cite web |url=http://www.earthhour.org/Homepage.aspx |title=2010 Global Site – It’s Show Time! |publisher=Earth Hour |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819024853/http://www.earthhour.org/Homepage.aspx |archive-date=19. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref>. Veća kulturna dešavanja poput kanadskih hokejaških utakmica održani su bez obzira na Sat za planetu Zemlju. Prema Vancouver Sunu "TV, posebice kada je namješten na Canuckse, smatra se nužnom upotrebom energije."<ref>{{cite web |url=http://www.vancouversun.com/technology/Earth+Hour+affect+essential+Canucks+game/2726181/story.html |title=Earth Hour won't affect 'essential' Canucks game |publisher=Vancouver Sun |date=26. marta 2010. |access-date=26. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531063412/http://www.vancouversun.com/technology/Earth+Hour+affect+essential+Canucks+game/2726181/story.html |archive-date=31. 5. 2010 |url-status=dead }}</ref> Sat za planetu Zemlju 2010. navodno je na tragu da postane do sada najveći Sat za planetu Zemlju jer će pokušati okupiti jednu milijardu sudionika sa Sata za planet Zemlju iz 2009. godine<ref>{{cite web|url=http://earthhournews.posterous.com/earth-hour-needs-you|title=Earth Hour Needs You! - Earth Hour News|publisher=Earthhournews.posterous.com|date=8. marta 2010.|access-date=25. marta 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100313141143/http://earthhournews.posterous.com/earth-hour-needs-you|archive-date=13. 3. 2010|url-status=live}}</ref>. 126 zemalja navelo je sudjelovanje u Satu za planet Zemlju 2010. Lista 1.387 ikona i spomenika širom svijeta ugasit će svoja svjetla za Sat za planetu Zemlju među kojima su: * [[Akropola (Atena)|Atenska akropola]], Atena * [[Bank of America Tower (Miami)|Bank of America Tower]], Miami * [[Big Banana]], [[Coffs Harbour]] * [[Big Ben]], London * [[Bosporski most]], Istanbul * [[Brandenburška vrata]], Berlin * [[Burj Al Arab]], Dubai * [[Burj Khalifa]], Dubai * [[Cairo Tower]], Kairo * [[CN Tower]], Toronto * [[Coca Cola Billboard, Kings Cross]], Sydney * [[Crvena tvrđava]], Delhi * [[Curitiba Botanički vrt]], [[Curitiba]] * [[Eiffelov toranj]], Pariz * [[El Ángel]], Mexico City * [[Empire State Building]], New York * [[Fontana Trevi]], Italija * [[Four Seasons Hotel Miami|Four Seasons Hotel]], Miami * [[Gateway Arch]], St. Louis * [[Hanojska operna kuća]], Hanoi * [[Abu Simbel|Hramovi u Abu Simbelu]], Asuan * [[KL Tower]], Kuala Lumpur * [[Kolosej]], Rome * [[Kosi toranj u Pisi]], Pisa * [[Krist Otkupitelj (kip)|Krist Otkupitelj]], Rio de Janeiro * [[Spomenik miru u Hirošimi|Kupola atomske bombe]], Hirošima * [[London Eye]], London * [[Manilska gradska vijećnica]], Manila * [[Nhà Rồng Harbour]], Ho Chi Minh City * [[Padrão dos Descobrimentos]], Lisbon * [[Palača Al-toot]], Riyadh Saudijska Arabija * [[Palača Malacanang]], Manila * [[Palača sjedinjenja]], Ho Chi Minh City * [[Petronas Twin Towers]], Kuala Lumpur * [[Piccadilly Circus]], London * [[Piramide u Gizi]], Kairo * [[Q1 Tower]], The Gold Coast * [[Rialto Tower]], Melbourne * [[Municipal Theatre, Ho Chi Minh City|Sajgonska operna kuća]], Ho Chi Minh City * [[Sky Tower]], Auckland * [[Slapovi Niagare]], Niagara Falls * [[SM Mall of Asia]], Manila * [[Space Needle]], Seattle * [[Sydney Harbour Bridge]], Sydney * [[Sydney Opera House]], Sydney * [[Tokyo Tower]], Tokio * [[Torre dos Clérigos]], Porto * [[Velika palača]], Bangkok * [[Viktorijini slapovi]], Zimbabve * [[Welcome to Fabulous Las Vegas Sign]], Las Vegas * [[Willis Tower]], Chicago * [[Zabranjeni grad]], Beijing Među poznatim ambasadorima Sata za planetu Zemlju koji podupiru poruku Sata za planetu Zemlju nalaze se: *nadbiskup [[Desmond Tutu]] ([[Nobel]]ov laureat), [[Helen Clark]] (bivša novozelandska premijerka, ravnateljica [[UNDP]]-a) *predsjednici/gradonačelnici: [[Valdas Adamkus]] (Litvanija), [[Nguyễn Minh Triết]] (Vijetnam)<ref>[http://vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2010/03/3BA1A23D/ Mr President joins Earth Hour in Hanoi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327233403/http://vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2010/03/3BA1A23D/ |date=27. 3. 2010 }}, VnExpress, by: Khánh Chi, datum: 26. marta 2010.</ref>, [[Boris Johnson]] (London) *zabavljači: [[The Cranberries]] (Irska), [https://web.archive.org/web/20130325193740/http://earthhourblog.posterous.com/earth-hour-launches-in-hong-kong Andox and Box] (Hong Kong), bivša Spice Girl [[Melanie Chisholm]] i panda zvana [[Mei Lan]]. Trenutačno je 214 ambasadora potpisalo podršku EH-u 2010. Sat za planet Zemlju prikupio je globalnu podršku preko četrdeset pet međunarodnih korporacija poput [[IKEA]]-e, [[HSBC]]-a, [[PwC]]-a, [[Accenture]]a i [[Nokia Siemens]] Networksa. === Poznati gradovi sudionici === Među ostalim gradovima i regijama koji podupiru događaj nalaze se: {{col-begin}} {{col-4}} [[Južna Afrika]] * [[Abuja]] * [[Antananarivo]] * [[Cape Town]] [[Sjeverna Afrika]] & [[Bliski istok]] * [[Dubai]] * [[Kuvajt (grad)|Kuwait City]] * [[Maroko]] [[Mediteran]] i [[Balkan]] * [[Atena]] * [[Beograd]] * [[Istanbul]] * [[Sofija]] * [[Lisabon]] * [[Rim]] * [[Tel Aviv]] {{col-3}} [[Skandinavija]] * [[Helsinki]] * [[Nuuk]] * [[Oslo]] * [[Stockholm]] [[Srednja Evropa]] * [[Amsterdam]] * [[Berlin]] * [[Bern]] * [[Dublin]] * [[Heidelberg]] * [[Madrid]] * [[Moskva]] * [[Pariz]] * [[Vaduz]] {{col-4}} [[Južna Azija]] * [[Delhi]] * [[Islamabad]] [[Sjeverna Azija]] * [[Astana]] [[Azija-Pacifik]] * [[Bandar Seri Begawan]] * [[Bangkok]] * [[Brisbane]] * [[Hirošima]] * [[Ho Chi Minh City]] * [[Hong Kong]] * [[Jakarta]] * [[Kuala Lumpur]] * [[Melbourne]] * [[Manila]] * [[Mumbai]] * [[Seoul]] * [[Sydney]] {{col-3}} [[Južna Amerika]] & [[Srednja Amerika]] * [[Bogota]] * [[Buenos Aires]] * [[Curitiba]] * [[Guatemala (grad)|Guatemala City]] * [[Lima]] * [[Panama City]] * [[Rio de Janeiro]] * [[San Salvador]] [[Sjeverna Amerika]] * [[Atlanta]] * [[Boston]] * [[Chicago]] * [[Hamilton]] * [[Las Vegas Strip]] * [[Los Angeles]] * [[Mexico City]] * [[Miami]] * [[New York]] * [[Ottawa]] * [[San Francisco]] * [[Toronto]] * [[Vancouver]] {{col-end}} == Sat za planet Zemlju 2009. == Sat za planetu Zemlju 2009. desio se od 20.30 do 21.30 po lokalnom vremenu 28. marta 2009. godine. 88 zemalja i 4.088 gradova sudjelovalo je u Satu za planetu Zemlju 2009. što je deset puta više gradova u odnosu na Sat za planet Zemlju 2008. (2008. godine sudjelovalo je 400 gradova)<ref>http://www.thestar.com/News/GTA/article/594450</ref>. Jednom milijardom glasova bio je proglašen cilj za Sat za planetu Zemlju 2009.<ref>{{cite web|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/belfastrsquos-city-lights-go-out-for-earth-hour-2009-14209166.html |title=Belfast’s city lights go out for Earth Hour 2009 - Local & National, News |publisher=Belfasttelegraph.co.uk |date=2. marta 2009.|access-date=25. marta 2010}}</ref> u kontekstu središnje [[Konferencija Ujedinjenih naroda o klimatskim promjenama 2009.|Konferencije Ujedinjenih naroda o klimatskim promjenama 2009.]] Među sudionicima iz 2009. bili su po prvi put [[sjedište Ujedinjenih naroda]] u [[New York (grad)|New Yorku]]<ref>{{cite web |url=http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=573&ArticleID=6105&l=en |title=Press release mart 2009 - UNEP to observe Earth Hour in support of action on climate change - United Nations Environment Programme |publisher=UNEP |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-date=7. 9. 2009 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090907221502/http%3A//www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID%3D573%26ArticleID%3D6105%26l%3Den |url-status=dead }}</ref>. UN suzdržano procijenjuje da će njegovo sudjelovanje uštedjeti 102 $ energije<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,511102,00.html |title=U.N.'s Participation in Earth Hour Is Full of Hot Air, Critics Say - United Nations |publisher=FOXNews.com |date=27. marta 2009.|access-date=25. marta 2010}}</ref>. Izvješća pokazuju da su se [[Sjedinjene Američke Države]] nalazile na vrhu u sudjelovanju u Satu za planetu Zemlju s procjenom od 80.000.000 ljudi, 318 gradova i 8 država sudionica. Na [[Filipini]]ma je sudjelovalo 647 gradova ili preko 15 miliona [[Filipinci|Filipinaca]] prema procjenama sudjelovanja u jednosatnom gašenju svjetala od 20.30 do 21.30 po lokalnom vremenu. Nakon njih nalazila se [[Grčka]] sa 484 gradova sudionika i Australija sa 309<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20090329-196862/RP-topped-Earth-Hour-participation--reports |title=RP topped Earth Hour participation-reports - INQUIRER.net, Philippine News for Filipinos |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date=29. marta 2009. |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401153538/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20090329-196862/RP-topped-Earth-Hour-participation--reports |archive-date=1. 4. 2009 |url-status=dead }}</ref><ref name=YahooPh>{{cite web |url=http://ph.news.yahoo.com/star/20090331/tph-record-power-savings-rp-earth-hour20-541dfb4.html |title='&#39;Record power savings for RP in Earth Hour 2009'&#39; |publisher=Ph.news.yahoo.com |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403201324/http://ph.news.yahoo.com/star/20090331/tph-record-power-savings-rp-earth-hour20-541dfb4.html |archive-date=3. 4. 2009 |url-status=live }}</ref>. [[Kanadska provincija]] [[Ontario]] bez grada [[Toronto|Toronta]] doživjela je pad od 6% upotrebe elektriciteta dok je [[Toronto]] doživio pad od 15,1% (gotovo udvostručeno sa 8,7% iz prethodne godine) budući da su se mnoge tvrtke zamračile uključujući znakovit [[CN Tower]].<ref>{{cite web |url=http://toronto.ctv.ca/servlet/an/local/CTVNews/20090329/earth_hour_090329/20090329?hub=TorontoHome |title=CTV Toronto - Earth Hour prompts 15 per cent T.O. power drop - CTV News |publisher=Toronto.ctv.ca |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-date=10. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310050100/http://toronto.ctv.ca/servlet/an/local/CTVNews/20090329/earth_hour_090329/20090329?hub=TorontoHome |url-status=dead }}</ref> Švedski elektricitetni operator [[Svenska Kraftnät]] zabilježio je pad od 2,1% u potrošnji energije prema svojim predviđenim brojkama između 20.00 i 21.00. Sljedećeg sata odgovarajuća brojka iznosila je 5%<ref>{{cite web|url=http://www.dn.se/nyheter/sverige/tio-villors-arliga-elforbrukning-1.832821 |title=Tjugofem villors årliga elförbrukning |language= |publisher=DN.se |date=28. marta 2009.|access-date=25. marta 2010}}</ref>. To je jednako potrošnji približno pola miliona domaćinstava od ukupno 4,5 miliona domaćinstava u [[Švedska|Švedskoj]]<ref>{{cite web |url=http://www.svk.se/Press--info/Nyheter/Nyheter-pressmeddelanden/Nyheter/Sa-paverkade-Earth-Hour-det-svenska-elsystemet/ |title=Så påverkade Earth Hour det svenska elsystemet - Svenska Kraftnät |publisher=Svk.se |date=28. marta 2009. |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812001332/http://www.svk.se/Press--info/Nyheter/Nyheter-pressmeddelanden/Nyheter/Sa-paverkade-Earth-Hour-det-svenska-elsystemet/ |archive-date=12. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref>. Prema Vijetnamskoj elektricitetnoj kompaniji, [[vijetnam]]ska potražnja za elektricitetom pala je 140.000 [[kWh]] tokom Sata za planet Zemlju. [[Filipini]] su uspjeli uštedjeti 611 MWh elektriciteta tokom ovog vremenskog perioda što je prema izjavama bilo jednako gašenju desetak termoelektrana na ugljen tokom jednog sata. ====TV kanali sudionici==== *[[National Geographic Channel (Azija)|National Geographic Channel Asia]] prekinuo je emitiranje 28. marta 2009. od 20.30 do 21.30. *Kablovski informativni kanal [[ABS-CBN News Channel|ANC]] filipinskog ABS-CBN Broadcasting Corporationa prekinuo je emitiranje tokom Sata za planetu Zemlju<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/03/27/09/anc-goes-black-earth-hour-2009 |title=ANC goes black for Earth Hour 2009 &#124; ABS-CBN News Online Beta |publisher=Abs-cbnnews.com |date=28. marta 2009. |access-date=25. marta 2010 |archive-date=15. 9. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915135257/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/03/27/09/anc-goes-black-earth-hour-2009 |url-status=dead }}</ref>. *Malezijski [[8TV (Malezija)|8TV]] zaustavio je emitiranje tokom jednog sata od 20.30<ref>{{cite web |url=http://www.myfew.net/2009/03/06/8tv-to-halt-its-prime-time-programme-transmission-for-earth-hour.html |title=8TV (Malaysia) |publisher=Myfew.net |date=6. marta 2009. |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313190343/http://www.myfew.net/2009/03/06/8tv-to-halt-its-prime-time-programme-transmission-for-earth-hour.html |archive-date=13. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref> * [[XHGC-TV|Canal 5]] u [[Meksiko|Meksiku]] zaustavio je emitiranje tokom jednog sata u Mexico Cityju počevši u 20.30. * [[Cartoon Network (UK & Irska)|Cartoon Network]] i [[Magic 105.4 FM]] emitirali su Sat za planet Zemlju od 20.30 u spomen na zbivanje. * [[National Geographic Channel]] suspendirao je redovito programiranje tokom jednog [[sat (jedinica)|sata]] i pokazao kako reducirati energetsku potrošnju tokom Sata za planet Zemlju. * [[DhiTV]] i [[Villa TV]] zaustavili su transmisiju tokom jednog sata na Maldivima počevši od 20.30. *Internetski radiji Zone105 i X FM Naga u Naga Cityju na [[Filipini]]ma sudjelovali su u Satu za planet Zemlju 2009. ugasivši svu svoju opremu i prekinuvši emitiranje od 20.30 (GMT +8)<ref>{{cite web|url=http://www.zone105.co.cc |title=Zone105 Naga: Your Oldies Music Station! |publisher=Zone105.co.cc |date=20. marta 2010.|access-date=25. marta 2010}}</ref>. * [[RTVE|Radiotelevisión Española (RTVE)]] ugasila je rasvjetu u svojim novinskim studijima i ostalim prostorima 28. marta 2009. od 20.30 do 21.30. == Sat za planetu Zemlju 2008. == Sat za planet Zemlju 2008. održavao se međunarodno 28. marta 2008. od 20.00 do 21.00 po lokalnom vremenu označivši prvu godišnjicu zbivanja. Sa 35 zemalja širom svijeta koje su sudjelovale kao službeni zastavni gradovi i preko dodatnih 400 gradova sudionika, Sat za planet Zemlju 2008. bio je proslavljen na svih sedam kontinenata. Ikonasti arhitektonski spomenici širom svijeta ugasili su svoju nepotrebnu rasvjetu tokom Sata za planet Zemlju, a među njima bili su [[Sydneyska operna kuća]] (Sydney, Australija), [[Empire State Building]] (New York City, SAD), Sears Tower (sada [[Willis Tower]], Chicago, SAD), [[Golden Gate (most)|Golden Gate Bridge]] (San Francisco, SAD), [[Bank of America Plaza (Atlanta)|Bank of America Plaza]] (Atlanta, SAD), [[Space Needle]] (Seattle, SAD), [[Table Mountain]] (Cape Town, Južna Afrika), [[Kolosej]] (Rim, Italija), Kraljevski dvorac (Stockholm, Švedska), Londonska [[Gradska vijećnica (London)|gradska vijećnica]] (Ujedinjeno Kraljevstvo), [[CN Tower]] (Toronto, Kanada), [[SM Mall of Asia]], [[SM Science Discovery Center]] (Manila, Filipini), [[Suva]] (Fidži), [[katedrala Nidaros]] (Trondheim, Norveška), [[Royal Liver Building]] (Liverpool, Ujedinjeno Kraljevstvo), [[Petronas Twin Towers]] (Kuala Lumpur, Malezija), [[KL Tower]] (Kuala Lumpur, Malezija), budistički hram Wat Arun (Bangkok, Tajland) i [[Azrieli Center]] (Tel Aviv, Izrael). Službeni website za zbivanje, [http://www.earthhour.org earthhour.org], posjetilo je 6,7 milijuna ljudi u tjednu u kojem je padao Sat za planet Zemlju. Ostali websiteovi sudjelovali su u zbivanju, a Googleova početna stranica bila je "zamračena" čitav dan u kojem se nalazio Sat za planet Zemlju. Prema online anketi Zogby Internationala 36 milijuna ljudi sudjelovalo je u Satu za planet Zemlju 2008. Anketa je također pokazala da je nastalo povećanje od 4 postotna boda u svijesti o ekološkim problemima kao što su klimatske promjene izravno nakon zbivanja. ===Sudionici 2008.=== ====Gradovi partneri==== Sat za planet Zemlju 2008. obuhvatio je sljedeće gradove partnere.<ref name = "Earth Hour cities">{{cite web |url=http://www.earthhour.org/cities |title=Cities - Earth Hour 2008 |publisher=[[World Wide Fund for Nature|WWF]] |access-date=29. marta 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331005740/http://www.earthhour.org/cities |archive-date=31. 3. 2008 |url-status=dead }}</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- valign="top" |style="width:30em;"| [[Azija]] *[[Bangkok]], [[Tajland]] *[[Metro Manila|Manila]], [[Filipini]] *[[New Delhi]], [[Indija]] *[[Tel Aviv]], [[Izrael]] |style="width:1.25em;"| |style="width:30em;"| [[Evropa]] *[[Aalborg]], [[Danska]] *[[Århus]], [[Danska]] *[[Kopenhagen]], [[Danska]] *[[Dublin]], [[Irska]] *[[Odense]], [[Danska]] |style="width:1.25em;"| |style="width:30em;"| [[Južna Amerika]] *[[Bogotá]], [[Kolumbija]] *[[Santa Cruz de la Sierra]], [[Bolivija]] |style="width:1.25em;"| |style="width:30em;"| [[Okeanija]] *[[Adelaide]], [[Australija]] *[[Brisbane]], [[Australija]] *[[Canberra]], [[Australija]] *[[Christchurch]], [[Novi Zeland]] *[[Darwin, Sjeverni Teritorij|Darwin]], [[Australija]] *[[Hobart]], [[Australija]] *[[Melbourne]], [[Australija]] *[[Perth, Zapadna Australija|Perth]], [[Australija]] *[[Suva]], [[Fidži]] *[[Sydney]], [[Australija]] |style="width:1.25em;"| |style="width:30em;"| [[Sjeverna Amerika]] *[[Atlanta]], [[Sjedinjene Države|SAD]] *[[Baltimore]], [[Sjedinjene Države|SAD]] *[[Chicago]], [[SAD]] *[[Montreal]], [[Kanada]] *[[Ottawa]], [[Kanada]] *[[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[SAD]] *[[San Francisco]], [[SAD]] *[[Greater Toronto Area|Toronto]], [[Kanada]] *[[Vancouver]], [[Kanada]] |} ===Vremenski raspored=== [[Datoteka:Sydney Harbour Bridge and Opera House Earth Hour.jpg|mini|[[Sydney Harbour Bridge]] i [[Sydney Opera House]] bili su zamračeni tokom Sata za planet Zemlju 2007.]] Prije 2008. godine San Francisco je provodio vlastiti program "Lights Out" ([[Bosanski jezik|Bs]]. ''Ugasimo svjetla'') u septembar<ref>{{cite web |last=Tyler |first=Nate |url=http://www.lightsoutsf.org/ |title=Lights Out San Francisco |access-date=29. marta 2008 |archive-date=13. 7. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713144056/http://lightsoutsf.org/ |url-status=dead }}</ref>. Godine 2008. premješten je na 29. marta radi podudaranja s australskim Satom za planetu Zemlju. Ovo je također bila godina kada je Sat za planetu Zemlju postalo međunarodno zbivanje, a San Francisco je zamoljen da bude partnerski grad u Satu za planetu Zemlju. Umjesto da održi kompetitivno zbivanje, San Francisco je odlučio podržati Sat za planetu Zemlju pa su svi napori oko Ugasimo svjetla pomaknuti radi potpore međunarodnog zbivanja Sata za planetu Zemlju. Budući da je Sat za planetu Zemlju 2008. bio u subotu, mnoge [[srednja škola|srednje škole]] na [[područje Velikog Toronta|području Velikog Toronta]] sudjelovale su gašenjem polovine svjetala u razrednim prostorima tokom posljednjeg časa škole u petak, 28. marta 2008. Iako je geslo Sata za planetu Zemlju 2008. službeno glasilo "See the difference you can make" ([[Bosanski jezik|Bs]]. ''vidi razliku koju možeš učiniti''), službena radijska reklama završavala je geslom "Dark city, bright idea" (bs. ''Mračan grad, svijetla ideja''). [[Tel Aviv]] je dogovorio svoj Sat za planetu Zemlju u četvrtak, 27. marta 2008. radi izbjegavanja konflikata sa [[šabat|sabat]]om<ref>{{Cite news | last = Ross | first = Oakland | title = Tel Aviv rock concert gets power from pedals | newspaper = [[Toronto Star]] | pages = A1, A10 | date = 28. marta 2008. | url = http://www.thestar.com/SpecialSections/EarthHour/article/404826 |access-date = 29. 3. 2008}}</ref>. Dublin je pomaknuo svoj Sat za planet Zemlju između 21 i 22 sata zbog svoje sjeverne geografske lokacije<ref>{{Cite news | last = Winsa | first = Patty | title = Someone get the lights | newspaper = [[Toronto Star]] | date = 27. marta 2008 | url = http://www.thestar.com/printArticle/350711 | access-date = 29. 3. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080403023337/http://www.thestar.com/printArticle/350711 | archive-date=3. 4. 2008 | url-status = dead }}</ref>. ===Ušteđena energija=== [[Datoteka:Colosseum Earth Hour.jpg|mini|Zamračeni [[Kolosej]] tokom Sata za planet Zemlju 2008.]] [[Datoteka:Santa Cruz de Tenerife Auditorium.jpg|mini|175px|[[Auditorio de Tenerife]] zamračen za Sat za planet Zemlju]] Prema tajlandskom ogranku WWF-a [[Bangkok]] je smanjio upotrebu elektriciteta za 73,34 [[megavat]]a što je [[megavatsat|tokom jednog sata]] jednako 41,6 tona [[ugljik dioksid]]a<ref>{{cite news |url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/03/29/earth-hour.html |title= Canadians go dark with world for Earth Hour |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |date= mart 2008 |access-date =30. 3. 2008}}</ref>. ''[[Bangkok Post]]'' izvjestila je drugačije brojke od 165 [[megavatsat]]i i 102 [[tona]] [[ugljik dioksid]]a. To je zabilježeno kao značajno manje u odnosu na sličnu kampanju koju je inicirala bangkočka gradska vijećnica prethodne godine u maju kada je ušteđeno 530 megavatsati uz istovremeno smanjenje 143 tona [[emisija ugljičnog dioksida|emisije ugljičnog dioksida]]<ref>{{cite news |url=http://www.bangkokpost.com/News/30Mar2008_news03.php|title=Lights out campaign disappointing: Bangkok helps save very little energy |date= mart 2008 |access-date =30. 3. 2008|publisher=[[Bangkok Post]] }}</ref>. Na [[Filipini]]ma je filipinski Electricity Market Corp. zabilježio pad potrošnje električne energije za oko 78,63 [[megavat]]a u [[Metro Manila|Metro Manili]] i do 102,2 megavata na otoku [[Luzon]]u<ref>{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080331-127542/Earth-Hour-made-dent-in-power-use |title=Earth Hour made dent in power use |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=31. marta 2008 |access-date=29. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526020555/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080331-127542/Earth-Hour-made-dent-in-power-use |archive-date=26. 5. 2008 |url-status=dead }}</ref>. Najveći pad potražnje od oko 39 MW dogodio se u 20.14 sata u Metro Manili i oko 116 MW u 20.34 sata u mreži Luzona<ref>{{cite news |url=http://www.inquirer.net/specialfeatures/theenvironmentreport/view.php?db=1&article=20081211-177480 |title=WWF calls for ‘lights out’ event in 2009 |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=11. decembra 2008 |access-date=29. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081212211646/http://www.inquirer.net/specialfeatures/theenvironmentreport/view.php?db=1&article=20081211-177480 |archive-date=12. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref>. [[Toronto]] je uštedio 900 megavatsata elektriciteta. 8,7% je ušteđeno ako se mjeri u odnosu na tipičnu martovsku subotnju večer<ref>{{cite news |url=http://www.thestar.com/SpecialSections/EarthHour/article/407246 |title= Toronto hits energy target |publisher=[[Toronto Star]] |date= mart 2008 |access-date = 30. 3. 2008}}</ref>. [[Irska]] je u cijelosti imala redukciju u upotrebi elektriciteta od oko 1,5% za tu večer<ref>{{cite news |url=http://www.rte.ie/news/2008/0330/environment.html |title= Ireland uses less power for 'Earth Hour' |publisher=[[RTÉ News And Current Affairs|RTÉ News]] |date= mart 2008 |access-date = 30. 3. 2008}}</ref>. U trosatnom razdoblju između 18.30 i 21.30 redukcija je iznosila 50 megavata, uštedivši 150 megavatsati ili približno 60 tona ugljičnog dioksida. To je uštedjelo manje od šest irskih osobnih otpuštanja ugljika za čitavu godinu<ref name = "continuation">{{cite news |url=http://www.breakingnews.ie/ireland/mhojojmhcwoj/ |title=Call for continuation of Earth Hour ethos |publisher=[[BreakingNews.ie]] |date=mart 2008 |access-date=31. 3. 2008 |archive-date=14. 6. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614041306/http://www.breakingnews.ie/ireland/mhojojmhcwoj/ |url-status=dead }}</ref>. [[Datoteka:Ggb during earth hour.jpg|mini|lijevo|[[Golden Gate (most)|Golden Gate Bridge]] i [[Marin Headlands]] javni otvoreni prostor u pozadini prije i tokom (okvir) Sata za planetu Zemlju 2008.]] U [[Dubai]]ju gdje je vanjska rasvjeta na nekoliko glavnih gradskih znamenitosti bila ugašena a ulična rasvjeta u odabranim područjima prigušena na 50%, elektricitetna i vodna uprava izvjestila je uštede od 100 megavatsati elektriciteta. To je predstavljalo 2,4% redukcije u potražnji u usporedbi prije nego je sat počeo<ref>{{cite news |url=http://www.arabianbusiness.com/515051-dubai-slashes-energy-use-for-earth-hour?ln=en |title=Dubai slashes energy use for Earth Hour |publisher=[[Arabian Business]] |date=mart 2008 |access-date=1. 4. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305053058/http://www.arabianbusiness.com/515051-dubai-slashes-energy-use-for-earth-hour?ln=en |archive-date=5. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref>. [[Datoteka:Earth Hour Sky Tower Auckland.jpg|mini|desno|[[Sky Tower]] u [[Auckland, Novi Zeland|Aucklandu, Novi Zeland]] ugasio je svoju uobičajenu podnu rasvjetu tokom Sata za planet Zemlju, a zatim ih ponovo upalio nakon toga.]] Najbolji rezultat viđen je u [[Christchurch]]u, [[Novi Zeland]]. Grad je izvjestio pad od 13% u potražnji elektriciteta. [[Transpower New Zealand Limited|Transpower]] ipak je izvjestio da je novozelandska potrošnja energije tokom Sata za planetu Zemlju bila 335 megavata što je više od 328 megavata prosjeka prethodnih dviju subota<ref>[http://www.stuff.co.nz/4457620a11.html Lights on, power use up for Earth Hour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620172110/http://www.stuff.co.nz/4457620a11.html |date=20. 6. 2008 }}. Kelly Andrew. [[The Dominion Post]]. Ponedjeljak, 31. marta 2008.</ref>. [[Melbourne]], [[Australija]] uštedio je 10,1% elektriciteta. [[Sydney]], grad koji je sudjelovao u Satu za planetu Zemlju 2007. i 2008., skresao je 8,4% elektricitetne potrošnje. To je manje od 10,2% iz posljednje godine no izvršni direktor Sata za planet Zemlju Andy Ridley izjavio je da nakon faktoriranja [[margina pogreške|margine pogreške]] sudjelovanje u ovom gradu bilo je jednako prethodnoj godini<ref>{{cite news |url=http://www.thestar.com/article/407472 |title= Where do we go from here? |publisher=[[Toronto Star]] |pages=A1,A17 |date= 31. marta 2008|access-date = 31. 3. 2008}}</ref> Najgori rezultat dogodio se u [[Calgary]]ju, [[Kanada]]. Gradska potrošnja energije povećala se 3,6% tokom satne vršne potražnje elektriciteta<ref>{{cite news |url=http://www.canada.com/globaltv/calgary/story.html?id=1b997ecc-3465-499f-ab5c-913213ba229a&k=48356 |title=Calgary's Earth Hour effort uses more power, not less |publisher=[[Global Calgary]] |date=30. marta 2008 |access-date=30. 3. 2008 |archive-date=5. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305044146/http://www.canada.com/globaltv/calgary/story.html?id=1b997ecc-3465-499f-ab5c-913213ba229a&k=48356 |url-status=dead }}</ref>. U Calgaryju gdje vrijeme igra veliku ulogu u potrošnji energije, grad je iskusio vrijeme 12&nbsp;°C hladnije od prethodne subotnje zabilježene temperature<ref>{{cite news |url=http://www.canada.com/edmontonjournal/news/cityplus/story.html?id=5f6ba0de-d209-45e6-b568-d1df7772d4b4&k=44185 |title=Edmontonians cut power consumption by 1.5 per cent during Earth Hour |publisher=[[Edmonton Journal]] |date=1. travnja 2008 |access-date=7. 4. 2008 |archive-date=5. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305053537/http://www2.canada.com/edmontonjournal/news/cityplus/story.html?id=5f6ba0de-d209-45e6-b568-d1df7772d4b4&k=44185 |url-status=dead }}</ref>. ===Proslave širom svijeta=== * [[Danska|Danske]] kraljevske palače [[Palača Amalienborg|Amalienborg]] i [[Palača Gråsten|Gråsten]] zamračene su na [[Margareta II. od Danske|kraljičinu]] zapovijed<ref>{{cite news | first=Mitch | last=Potter | title=Scandinavia darkens | date=mart 2008 | publisher= | url=http://www.thestar.com/SpecialSections/EarthHour/article/407156 | work=Toronto Star | access-date=29. 3. 2008 | archive-date=20. 10. 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121020194103/http://www.thestar.com/SpecialSections/EarthHour/article/407156 | url-status=dead }}</ref>. * [[Nelly Furtado]] održala je besplatni koncert na [[Nathan Phillips Square]]u u [[Downtown Toronto|Downtownu Toronta]] radi proslave Sata za planetu Zemlju<ref>{{cite news|title=Furtado headlines free Earth Hour concert in Toronto|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]]|url=http://www.cbc.ca/arts/music/story/2008/03/08/furtado-earthhour-concert.html|date=mart 2008|access-date=29. 3. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309153818/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2008/03/08/furtado-earthhour-concert.html|archive-date=9. 3. 2008|url-status=live}}</ref>. * U Torontu, Ontario studentski ''Environmental Outreach Team'' [[Sveučilište York|Sveučilišta York]] vodilo je poslijepodnevnu informativnu sjednicu o Satu za planetu Zemlju, a [[opservatorij Sveučilišta York]] ponudio je dodatnu sjednicu otvorenu za javnost<ref>{{cite news | title=Earth Hour at York's Observatory | publisher= [[York University]] | url =http://www.yorku.ca/web/yorkevents/event.asp?Event=13740 |date= mart 2008 | access-date = 30. 3. 2008}}</ref>. * aktivnosti noćnog osmatranja zvijezda održana su na inicijativu torontskog [[Centar za znanost u Ontariju|Centra za znanost u Ontariju]] i [[Opservatorij Davida Dunlapa|Opservatorija Davida Dunlapa]] iz [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hilla]]<ref>{{cite web | url=http://wwf.ca/earthhour/canada.html | title=David Dunlap Observatory | publisher=[[World Wide Fund for Nature|WWF]] | access-date=30. marta 2008 | archive-date=31. 3. 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080331133747/http://www.wwf.ca/earthhour/canada.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ontariosciencecentre.ca/calendar/default.asp?eventid=750&dmmyyyy=13032008 |title=Celebrate Earth Hour at the Science Centre |publisher= [[Ontario Science Centre]] | access-date = 30. marta 2008}}</ref>. * [[Astronomy Ireland]] postavila je visoko pogonjene teleskope u dublinskom [[Phoenix Park]]u da ljudima predstavi prednosti noćnog neba obično utopljenog u svijetlu gradsku rasvjetu<ref name = "continuation" />. U [[Tel Aviv]]u, [[Izrael]] besplatni koncert [[Knesiyat Hasekhel|Knesiyata Hasekhela]] održan je na [[Rabin trg|Rabinovu trgu]]. Energiju potrebnu za koncert generirala je grupa biciklista koji su pokretali pedalama generatore. Ostatak energije pribavljali su generatori spaljivanjem korištenog [[falafel]]nog ulja<ref>{{cite web | url=http://www.thestar.com/SpecialSections/EarthHour/article/404826 |title= Tel Aviv rocks to Earth Hour |publisher= [[Toronto Star]] | access-date = 31. marta 2008}}</ref>. * U Atlanti glavni izvršni direktor američkog ogranka WWF-a Carter Roberts i gradonačelnica Atlante Shirley Franklin pritisnuli su divovsku sklopku uživo na TV-u simbolično pokrenuvši val svjetlosti koji je išao po zgradama oko grada. * U San Franciscu javno zbivanje pod domaćinstvom američkog ogranka WWF-a pohodio je gradonačelnik Gavin Newsom, osvajač zlatne medalje figurni skejter Brian Boitano, bubnjar Grateful Deada Mickey Hart i ostale slavne osobe. Oni su se okupili da gledaju gašenje svjetala slušajući glazbu Jasona Damata. * U [[Kuala Lumpur]]u, [[Malezija]] rasvjeta najviših tornjeva blizanaca na svijetu [[Petronas Twin Towers]]a bila je ugašena<ref>{{cite web |last=Tran |first=Hieu |url=http://www3.signonsandiego.com/stories/2009/mar/28/bn28hour131944/?zIndex=74206 |title=San Diego and the world dims for Earth Hour |publisher=SignOnSanDiego.com |date=28. marta 2009. |access-date=25. marta 2010 |archive-date=1. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401182314/http://www3.signonsandiego.com/stories/2009/mar/28/bn28hour131944/?zIndex=74206 |url-status=dead }}</ref>. * U Egiptu su ugašena svjetla na [[Sfinga|Sfingi]] i [[Velike piramide u Gizi|Velikim piramidama u Gizi]] od 20.30 do 21.30<ref>{{Cite web |url=http://www.earthhour.org/news/default:en/article?id=eh6974755038146759259 |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327073456/http://www.earthhour.org/news/default%3Aen/article?id=eh6974755038146759259 |archive-date=27. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref>. ====Google==== Sat za planetu Zemlju također je dobio besplatan publicitet iz [[Google|Googlove]] korporacije. Od 12.00 sati 29. marta 2008. sve do završetka Sata za planetu Zemlju, Googlova početna stranica u SAD-u, Kolumbiji, Kanadi, Danskoj, Irskoj i UK-u promijenjena je u stranicu s crnom pozadinom. Geslo im je bilo "We've turned the lights out. Now it's your turn - Earth Hour" (hrv. ''Mi smo ugasili svjetla. Sada je na vama red - Sat za planetu Zemlju'')<ref>{{cite web|url=http://www.google.ca/intl/en/earthhour/|title=Earth Hour|publisher=Google|access-date=29. marta 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605015055/http://www.google.ca/intl/en/earthhour/|archive-date=5. 6. 2011|url-status=dead}}</ref> Google je ipak izjavio da za 2009. godinu neće promijeniti svoju stranicu opet u crno zbog konfuzije koju je uzrokovalo mnogim korisnicima<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2009/03/hour-for-earth.html|title=An hour for the Earth|publisher=Google|access-date = 28. marta 2008}}</ref>. Uobičajena miskoncepcija jest ona da crna pozadina na web stranici reducira potrošnju energije kod monitora; LCD monitori koriste konstantnu količinu energije bez obzira koje boje prikazuju. Ovo nije slučaj s [[organska svjetlosna emitirajuća dioda|organskim LED]] monitorima<ref>{{cite web|last=Freudenrich |first=Craig |url=http://electronics.howstuffworks.com/oled2.htm |title=HowStuffWorks "OLED Light" |publisher=Electronics.howstuffworks.com |date= |access-date=25. marta 2010}}</ref> iako oni nisu trenutno u popularnoj upotrebi. ====TV kanali==== *Sat za planet Zemlju bio je opsežno pokriven u Sjedinjenim Državama u sklopu Oprah, Noćnih vijesti NBC-a, Večernjih vijesti CB-a, The Today Showa, Dobro jutro, Amerika, CNN-a, CNN Internationala, The Weather Channela i drugih. Nekoliko stanica širom Sjedinjenih Država išli su uživo sa svojim pokrivanjem uključujući [[WXIA-TV|NBC u Atlanti]] koji je napravio jedan sat dugu specijalnu emisiju o Satu za planet Zemlju tokom zbivanja. *[[Kanadski]] [[The Weather Network]] premjestio je svoje studije vani između 20 i 21 sati EDT za Sat za planet Zemlju koristeći samo [[svjetlosna dioda|LED]] svjetlo čitav sat<ref>{{cite web |url=http://www.theweathernetwork.com/earthhour/?product=earthhour&pagecontent=index |title=The Weather Network - Earth Hour 2008 |publisher=[[The Weather Network]] |access-date=30. marta 2008 |archive-date=6. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080606012213/http://www.theweathernetwork.com/earthhour/?product=earthhour&pagecontent=index |url-status=dead }}</ref>. *The Agenda with Steve Paikin na [[TVOntario|TVOntariju]] emitirala je puni program samo uz svjetlost svijeća<ref>{{cite web |url=http://www.tvo.org/cfmx/tvoorg/theagenda/index.cfm?page_id=3&action=blog&subaction=viewpost&blog_id=43&post_id=7206 |title=Earth Hour by Candlelight |publisher=www.tvo.org |access-date=28. marta 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413205332/http://www.tvo.org/cfmx/tvoorg/theagenda/index.cfm?page_id=3&action=blog&subaction=viewpost&blog_id=43&post_id=7206 |archive-date=13. 4. 2009 |url-status=dead }}</ref>. == Sat za planetu Zemlju 2007. == [[Datoteka:Sydney Opera House - After.jpg|mini|Pogled na [[Sydney]] tokom Sata za planet Zemlju 2008.]] Sat za planetu Zemlju održan je 31. marta u Sydneyu, Australija u 19.30 po lokalnom vremenu. ===Mjerenje redukcije u upotrebi elektriciteta=== Sat za planetu Zemlju poznat je po rezultatima u padu potrošnje energije. Međutim niti jedna elektrana nije izvjestila o smanjenoj produkciji energije. Statistički se ovo povezuje s nultim učinkom na promjenu emisije ugljika. Prema podacima [[EnergyAustralia|EnergyAustralije]], lokalnog opskrbljivača električnom energijom, potrošnja energije tokom zbivanja 2007. u Sydneyu bila je 10,2% niža za vrijeme samog Sata nego što bi bila očekivano za to vrijeme, vremenske uvjete i obrasce potrošnje prethodnih četiriju godina. ''[[Herald Sun]]'' izjednačio je ovo s "uklanjanjem 48.613 auta s ceste tokom 1 sata"<ref name = "rage against dimming">{{cite news | last = Soloman | first = David | url = http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,21694864-7583,00.html | title = Rage, rage against dimming of the light | publisher = The Australian | date = 9. svibnja 2007 | access-date = 29. 3. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080602041228/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,21694864-7583,00.html | archive-date=2. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref>. Kritike među kojima su najpoznatije one kolumnista [[Andrew Bolt|Andrewa Bolta]] označile su zbivanje kao "kresanje toliko sićušno da je trivijalno - jednako uklanjanju šest auta s ceste tokom jedne godine"<ref name = "Earth Hour coverage should be grounded">{{cite news | last = Bolt | first = Andrew | url = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23443475-5000117,00.html | title = Earth Hour coverage should be grounded | publisher = Herald Sun | date = 28. marta 2008 | access-date = 31. 3. 2008 | archive-url = https://archive.today/20121230181333/http://www.heraldsun.com.au/opinion/earth-hour-coverage-should-be-grounded/story-e6frfifx-1111115907103 | archive-date=30. 12. 2012 | url-status = live }}</ref>. Stavljeno u kontekst, šest automobila jednako je uklanjanju šest automobila s ceste u bilo koje vrijeme tokom dana ili noći. Kao odgovor na ove kritike organizatori Sata za planet Zemlju odgovorili su da "ako staklenička redukcija postignuta u sidnejskom CBD-u tokom Sata za planetu Zemlju bude održiva jednu godinu, bit će ekvivalentna uklanjanju 48.616 auta s ceste tokom godine dana"<ref name = "EH.org_about">{{cite web |url=http://www.earthhour.org/about |title=Information about Earth Hour 2008, history, 2007 - Earth Hour 2008 |publisher=Earthhour.org |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331170537/http://www.earthhour.org/about/ |archive-date=31. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref> i nadalje tvrde da je glavni cilj Sata za planet Zemlju stvoriti svijest oko problema klimatskih promjena te "izraziti da individualna akcija u masovnim razmjerima može pomoći promijeniti naš planet na bolje"<ref name = "EH.org_about"/> a ne samo zahtijevati specifične energetske redukcije učinjene tokom sata. Brojku od 10,2% osporio je David Solomon, student finansija sa [[Univerzitet u Chicagu|Univerziteta u Chicagu]]. Bez citiranja izvora podataka ili analitičkih metoda koje tvrdi da je koristio, Solomon kaže da je koristio osmogodišnje podatke o upotrebi elektriciteta da zaključi da je pad inspiriran Satom za planetu Zemlju bio 6,33% a kad se uzmu ostali potencijalni faktori u izračun rezultat bude 2,10% što je "statistički nerazličito od nule"<ref name = "rage against dimming" />. U nekim područjima sjeverne hemisfere bit će sumrak u 20 sati što će ukloniti neke prednosti ovog zbivanja<ref>"Earth Hour too early?", ''The Canadian Magazine of Astronomy & Stargazing'' '''XIII''' (6): 37, mart 2008.</ref>. == Recepcija == Među kritikama Sata za planetu Zemlju nalaze se: *[[The Christian Science Monitor]] piše kako je većina svijeća izrađena od [[parafin]]a, teških ugljikovodika dobivenih iz sirovog ulja, fosilnog goriva, pa ovisno o tome koliko mnogo svijeća osoba zapali (ako ih neko koristi tokom Sata za planet Zemlju) bez obzira koriste li normalno [[kompaktna fluorescentna svjetlost|kompaktne fluorescentne svjetlosne]] sijalice i ovisno o izvoru energije korištenog za proizvodnju njihova elektriciteta, u nekim slučajevima zamjena svjetlosnih sijalica sa svijećama uzrokovat će porast umjesto pada emisije ugljičnog dioksida<ref>[http://features.csmonitor.com/environment/2009/03/27/does-lighting-candles-for-earth-hour-defeat-the-purpose/ Does lighting candles for Earth Hour defeat the purpose?], Christian Science Monitor, 27. marta 2009.</ref>. * Alternativnu proslavu "Sata ljudskog postignuća" promovirao je libertaristički think tank [[Institut za kompetitivno poduzetništvo|Instituta za kompetitivno poduzetništvo]] radi proslave napretka ljudskog blagostanja<ref>{{cite web |last=Minton |first=Michelle |url=http://cei.org/news-release/2009/03/19/cei-announces-%E2%80%9Chuman-achievement-hour%E2%80%9D-coincide-%E2%80%9Cearth-hour%E2%80%9D |title=Announces “Human Achievement Hour” to Coincide with “Earth Hour” |publisher=CEI |date=19. marta 2009. |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330130636/http://cei.org/news-release/2009/03/19/cei-announces-%E2%80%9Chuman-achievement-hour%E2%80%9D-coincide-%E2%80%9Cearth-hour%E2%80%9D |archive-date=30. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref>. Sudionici u ovoj proslavi zamoljeni su da "proslave postignuća čovječanstva kao što su večeranje, gledanje filmova, vožnja uokolo, očuvanje topline u vašem domu"<ref>{{cite web |url=http://network.nationalpost.com/np/blogs/fpcomment/archive/2009/03/23/this-earth-hour-leave-the-lights-on.aspx |title=This ‘Earth Hour,’ leave the lights on - FP Comment |publisher=Network.nationalpost.com |date= |access-date=25. marta 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822141820/http://network.nationalpost.com/np/blogs/fpcomment/archive/2009/03/23/this-earth-hour-leave-the-lights-on.aspx |archive-date=22. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref>. * [[Institut Ayn Rand]] pisao je kako su "sudionici proveli ugodnih šezdeset minuta u mraku, sigurni u spoznaju da su spasonosne povlastice industrijske civilizacije daleko samo za jedan svjetlosni prekidač... Zaboravite jedan tričavi sat sa samo ugašenim svjetlima. Što kažete na Mjesec za planetu Zemlju... Pokušajte provesti mjesec dana drhtajući u tami bez grijanja, elektriciteta, hladnjaka; bez elektrana ili generatora; bez ikakve štednje rada, vremena i stoga proizvoda koji štede život a koje industrijska energiji čini mogućima"<ref>[http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&id=22887&news_iv_ctrl=1021 The Real Meaning of Earth Hour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621075918/http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&id=22887&news_iv_ctrl=1021 |date=21. 6. 2010 }}, Ayn Rand Institute, 23. marta 2009.</ref>. * Iako podupiru Sat za planetu Zemlju "Carbon Sense Coalition" zahtijeva da se Sat za planet Zemlju preimenuje u "Zamračenu noć" i da se održi vani na nakraći i najhladniji dan u godini "...radi pripreme naše populacije na mračne dane koji slijede"<ref>[http://features.csmonitor.com/politics/2009/03/28/turn-out-the-lights-not-everyones-on-board-earth-hour/ Turn out the lights? Not everyone's on board Earth Hour], Christian Science Monitor, 28. marta 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://canadafreepress.com/index.php/article/9685 |title=Earth Hour or Blackout Night? |publisher=Canadafreepress.com |date= |access-date=25. marta 2010}}</ref>. *[[Bjørn Lomborg]], autor [[The Skeptical Environmentalist|Skeptičnog ekologista]], napisao je "da je neophodno učiniti [[solarna energija|solarnu]] i [[zelena energija|ostalu novu tehnologiju]] jefitinijima od fosilnih goriva što prije tako da može ugasiti naše ugljikove energetske izvore mnogo duže od jednog sata i očuvati planet živim... Fosilna goriva doslovno nam daju prosvjećenje, osvjetljujući nam svijet i dajući nam zaštitu od bjesnila elemenata. Ironično je što bi današnji čisti simbolizam trebao osluhnuti unatrag sve do [[srednji vijek|mračnijeg doba]]" <ref>[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25247677-7583,00.html Hour of no power increases emissions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329232500/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25247677-7583,00.html |date=29. 3. 2009 }}, The Australian, 27. marta 2009</ref>. * 29. marta, jedan dan nakon Sata za planetu Zemlju 2009. dnevne novine [[Dân Trí]] objavile su članak o drugoj strani Sata za planetu Zemlju. Članak se odnosio na mnogo mladih ljudi koji su odlučili voziti se po zamračenim gradovima iz zabave, trošeći naftu umjesto elektriciteta što je rezultiralo dugotrajnim prometnim čepovima<ref>[http://dantri.com.vn/c20/s20-316112/cai-nhin-khac-trong-gio-trai-dat.htm Cái nhìn khác trong Giờ Trái đất] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317133812/http://dantri.com.vn/c20/s20-316112/cai-nhin-khac-trong-gio-trai-dat.htm |date=17. 3. 2010 }}, Dân Trí Daily News, by: Cường Cao, datum: 29. marta 2009.</ref>. == Također pogledajte == * [[Ljetno računanje vremena]] * [[Dan planete Zemlje]] ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Earth hour|Sat za planet Zemlju}} * [https://web.archive.org/web/20190927133422/https://www.earthhour.org/ Earth Hour] - službeni globalni website * [http://earthhourkids.org/] - službeni dječji website Sat za planet Zemlju * [http://earthhourcanada.org/ Earth Hour Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720061234/http://earthhourcanada.org/ |date=20. 7. 2009 }} - službeni kanadski website * [https://web.archive.org/web/20101224213048/http://earthhourus.org/ Earth Hour US] - službeni američki website * [https://web.archive.org/web/20080509062713/http://www.earthhour2008.com/ Earth Hour 2008] - zbirka novinskih članaka i vijesti o Satu za planet Zemlju 2008. * [http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/top_climate_stories/earth_hour_wwf_interview.html Intervju s izvršnim direktorom Sata za planet Zemlju Andyjem Ridleyjem (WWF)] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Međunarodni praznici]] [[Kategorija:Praznici u martu]] [[Kategorija:Godišnji događaji]] 3nttcfaw84alcx5wy0zbds4qqv73ky5 0 136253 3917936 3838960 2026-08-14T00:44:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917936 wikitext text/x-wiki {{Infokutija šahista |ime = Vasilij Smislov |slika = Smyslov2002.jpg |puno ime = |nadimak = |država = {{ZID|SSSR}} <br/> {{ZID|Rusija}} |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1921|3|24}} |mjesto_rođenja = [[Moskva]], [[Sovjetski Savez]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2010|3|27|1921|3|24}}<ref>{{cite web |author= Mark Crowther |title= Vasily Smyslov 1921–2010 |date= 27. 3. 2010 |url= http://theweekinchess.com/chessnews/obituaries/vasily-smyslov-1921-2010 |work= The Week in Chess |access-date= 28. 3. 2010 |language= en |archive-date= 30. 1. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130131803/https://theweekinchess.com/chessnews/obituaries/vasily-smyslov-1921-2010 |url-status= dead }}</ref> |mjesto_smrti = Moskva, [[Rusija]] |titula = [[velemajstor (šah)|velemajstor]] |godine šampion = 1957–1958. |elo = |elo_max = 2620 (juli 1971) }} '''Vasilij Vasiljevič Smislov''' ([[ruski jezik|rus.]] Василий Васильевич Смыслов) bio je [[Sovjetski Savez|sovjetski]] i [[Rusi|ruski]] [[šah]]ovski velemajstor i nekadašnji svjetski prvak. Učio je igrati šah od svoje 6. godine. Mnogo je naučio o šahu od svog oca i učio je čitajući šahovske knjige iz očeve biblioteke. Njegov otac je 1912. pobijedio [[Aleksandar Aljehin|Aleksandra Aljehina]] na jednom od turnira. Smislov je bio [[Opera|operski]] [[pjevanje|pjevač]], mada je šah postao njegova preokupacija kad je doživio neuspjeh na audiciji za [[Boljšoj teatar]] 1950. Jednom prilikom rekao je: "Uvijek ću živjeti između šaha i [[muzika|muzike]]". Jednom je pjevao na [[Švicarska|švicarskom]] [[radio|radiju]]. Porazio je [[Mihail Botvinik|Botvinika]] [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1957.|1957.]] i postao [[Svjetsko prvenstvo u šahu|svjetski prvak]], ali je u revanšu godinu kasnije izgubio titulu. Bio je poznat po svom pozicijskom stilu, kao i po igranju [[šahovska završnica|završnica]], ali mnoge od njegovih partija karakterizira spektakularan [[šahovska taktika|taktički]] udarac. Nemjerljiv je njegov doprinos u teoriji [[šahovsko otvaranje|šahovskih otvaranja]], uključujući [[Englesko otvaranje]], [[Grünfeldova odbrana|Grünfeldovu odbranu]], [[Španska partija|Špansku partiju]] i [[Sicilijanska odbrana|Sicilijansku odbranu]]. {{citat|Šahovska igra je između [[umjetnost]]i i uma, koja ponekad treba balansirati između dva cilja: pobijediti ili proizvesti ljepotu.}} Smislov je 1948. igrao [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1948.|turnir za svjetskog prvaka]] kako bi se odlučilo ko će biti Aljehinov nasljednik. Završio je na drugom mjestu iza Botvinika. Nakon pobjede na [[Turnir kandidata 1953.|Turniru kandidata 1953]]. u [[Zürich]]u, [[Svjetsko prvenstvo u šahu|1954]]. godine igrao je za titulu protiv Botvinika. Pošto se meč završio neriješeno, Botvinik je zadržao titulu. Igrali su ponovo [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1957.|1957]] (Smislov je ponovo pobijedio na [[Turnir kandidata 1956.|Turniru kandidata]] u [[Amsterdam]]u 1956) i ovog puta savladao je Botvinika 12,5-9,5. [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1958.|Naredne godine]] Botvinik se revanširao i vratio titulu pobijedivši 12,5-10,5. == Hronologija turnira == *Januara 1938. pobjeđuje na juniorskom turniru u Rusiji. Također, iste godine dijeli 1. mjesto s ruskim majstorom Sergejom Belaventom na turniru u Moskvi. * 1940. igra na [[Sovjetsko prvenstvo u šahu|prvenstvu SSSR-a]], gdje se plasira na 3. mjesto (8 pobjeda i 10 [[remi (šah)|remija]]). * 1941. igra na Lenjingradsko-moskovskom turniru, gdje također zauzima 3. mjesto, iza Botvinika i [[Paul Keres|Keresa]] (4 pobjede, 12 remija i 4 poraza). * 1942. pobjeđuje na [[Moskva|Moskovskom]] turniru (8 pobjeda, 5 remija i 3 poraza). * 1944. zauzima 2. mjesto iza Botvinika na prvenstvu SSSR-a. * 1944-1945. pobjeđuje na Moskovskom prvenstvu. * 1945. dvaput pobjeđuje [[Samuel Reshevsky|Reshevskyja]] u radijskom meču SSSR protiv [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. * 1946. zauzima 3. mjesto iza Botvinika i [[Max Euwe|Euwea]] (7 pobjeda, 11 remija i 1 poraz). * 1948. [[FIDE]] organizira turnir u [[Den Haag|Haagu]] i Moskvi za prvaka svijeta. Smislov zauzima 2. mjesto, iza Botvinika. * Novembra 1949. dijeli 1. mjesto sa [[David Bronštejn|Davidom Bronštejnom]] na 17. prvenstvu SSSR-a (9 pobjeda, 8 remija i 2 poraza). * 1950. na [[Turnir kandidata 1950.|Turniru kandidata]] u [[Budimpešta|Budimpešti]] zauzima 3. mjesto iza Bronštejna i [[Isak Boleslavski|Boleslavskog]] (5 pobjeda, 10 remija i 3 poraza). * 1953. u [[Neuhausen am Rheinfall|Neuhausenu]] i Zürichu pobjeđuje na drugom turniru kandidata (9 pobjeda, 18 remija i 1 poraz). * Marta 1954. u Moskvi igra meč za titulu prvaka svijeta protiv Botvinika. Meč završava neriješeno, čime Botvinik zadržava titulu. * 1955. pobjeđuje u [[Zagreb]]u (10 pobjeda i 9 remija). * 1956. pobjeđuje u [[Amsterdam|Amsterdamu]] na Turniru kandidata (6 pobjeda, 11 remija i 1 poraz). * 1956. u Moskvi na 1. Aljehinovom memorijalu dijeli 1. mjesto s Botvinikom (7 pobjeda i 8 remija). * Aprila 1956. pobjeđuje na turniru kandidata održanom u Amsterdamu. * 1957. u Moskvi igra meč protiv Botvinika za titulu svjetskog prvaka. Ovog puta Smislov pobjeđuje sa 6 pobjeda, 13 remija i 3 poraza. * 1958. u Moskvi u revanš-meču gubi titulu. Njegov skor je tada bio 5 pobjeda, 11 remija i 7 poraza. Bio je prvak jednu godinu i 12 dana. * 1959. u [[Turnir kandidata 1959.|meču kandidata]] gubi od [[Mihail Talj|Mihaila Talja]] da bi se ovaj sastao s Botvinikom godinu kasnije. * 1960. pobjeđuje u Moskvi. * 1963. pobjeđuje u Moskvi. * 1965. pobjeđuje u [[Havana|Havani]] na [[José Raúl Capablanca|Capablankinom]] memorijalu (ispred [[Robert Fischer|Fischera]]). * 1965. gubi u četvrtfinalu od [[Efim Geler|Gelera]] u [[Turnir kandidata 1965.|meču kandidata]]. Ove godine je [[Boris Spaski]] pobijedio u mečevima kandidata. * 1968-1969. pobjeđuje u [[Šahovski turnir u Hastingsu|Hastingsu]]. * 1969. pobjeđuje u [[Monte Carlo|Monte Carlu]]. * 1971. u Moskvi zauzima 3. mjesto. * 1975. u [[Teesside]]u ([[Engleska]]) zauzima 2. mjesto. * 1976. u [[Lone Pine (Kalifornija)|Lone Pineu]] ([[Kalifornija]]) pobjeđuje [[Tigran Petrosjan|Petrosjana]]. * 1978. u [[Buenos Aires]]u zauzima 2. mjesto. * 1981. u Moskvi zauzima 2. mjesto. * 1982. u [[Las Palmas]]u, u svojoj 61. godini, zauzima 2. mjesto iza [[Zoltán Ribli|Zoltána Riblija]] (6 pobjeda, 5 remija i 2 poraza). Bio je najstariji igrač koji se kvalificirao za turnir kandidata. * 1983. u [[Austrija|Austriji]] igra neriješeno protiv Roberta Hubnera u četvrtfinalu mečeva kandidata (1 pobjeda, 12 remija i 1 poraz) i, po važećim pravilima, proglašen je za pobjednika. * 1984. u polufinalu je porazio Riblija (3 pobjede, 7 remija i 1 poraz). * 1984. u finalu gubi od [[Gari Kasparov|Kasparova]] 8,5:4,5. Učestvovao je u mečevima kandidata više od bilo kojeg drugog igrača, u rasponu od 33 godine (od 1950 do 1983). * 1991. u [[Njemačka|Njemačkoj]] pobjeđuje na 1. seniorskom prvenstvu svijeta. Imao je 70 godina. * 1997. u [[Kopenhagen]]u učestvuje u meču "Veterani protiv dama". == Izuzetna aktivnost == Na šahovskim olimpijadama pobijedio je u 69 partija, imao 42 remija i izgubio samo 2 partije. Na turnirima za prvaka svijeta imao je skor od 24 pobjede, 44 remija i 21 poraza. Njegov najveći rejting bio je 2690. Njegova uspješnost u postocima iznosi 60%. Smislov je bio jedan od najaktivnijih i najjačih velemajstora na svijetu. Vrlo malo igrača imalo je takvu životnu snagu da toliko dugo zadrži najveći nivo i kvalitet partija koje igra kad bi većina običnih ljudi otišla u penziju. == Odabrane partije == * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1106156, Petrosjan - Smislov, Prvenstvo SSSR-a, Moskva, 1949, Sicilijanka, Sheveningenska varijacija, Klasična (B84)] - prvi susret dvojice budućih prvaka pripao je Smislovu u preciznoj pozicijskoj izvedbi * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1048532, Smislov - Geler, Prvenstvo SSSR-a, Moskva, 1951, Sicilijanka, Zatvorena varijanta (B26)] - Smislov je kroz svoj život periodično koristio ovu varijantu i napravio nekoliko značajnih poboljšanja * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1072466 Keres - Smislov, Turnir kandidata, Zürich, 1953, Englesko otvaranje: Anglo-indijska odbrana. Ježev sistem (A17)] - u ključnom susretu u završnoj fazi turnira Smislov odbija veoma opasan Keresov napad i dolazi u poziciju da osvoji turnir * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1032329, Smislov - Botvinik, Meč za titulu svjetskog prvaka, Moskva, 1954, 9. partija, Francuska odbrana, Winawerova varijanta, Varijanta s povlačenjem, Armenska varijanta (C18)] - [[žrtva (šah)|žrtvom]] [[dama (šah)|dame]] Smislov razbija jednu od omiljenih varijanti svjetskog prvaka i ostvaruje iznenađujuću pobjedu * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1032320, Botvinik - Smislov, Meč za titulu svjetskog prvaka, Moskva, 1954, 14. partija, Kraljeva indijska odbrana, Varijanta s fjanketom, Klasični fjanketo (E67)] - nakon jedne od najdubljih priprema kod kuće ikad viđenih Smislov izvodi lanac taktičkih čarolija, uključujući i žrtvu dame, i ostvaruje lijepu pobjedu koja je iz temelja promijenila teoriju u ovoj varijanti * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1033917, Smislov - Bronštejn, Turnir kandidata, Amsterdam, 1956, Englesko otvaranje, Anglo-indijska odbrana, Varijanta kraljevog skakača (A15)] - dvojica igrača borili su se za pravo da se kvalificiraju, u završnoj fazi turnira, i Smislov pronalazi put do pobjede * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1125876, Smislov - Talj, Turnir kandidata, Bled, 1959, Sicilijanka, Najdorfova, Opecenskyjeva varijanta, Tradicionalna varijanta (B92)] - bio je to njihov prvi međusobni susret i mlada zvijezda Talj dobija oštru lekciju od veterana * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1044105, Fischer - Smislov, Kandidatski turnir, Bled, 1959, Sicilijanka, Fischer-Sozinov napad, Opća varijanta (B86)] - 16-ogodišnji Fischer izbrusio je ovo otvaranje u sjajno oružje, ali ovdje mu Smislov pokazuje nekoliko novih caka * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1125905, Smislov - Spaski, Timski meč "Moskva - Lenjingrad", 1960, Aljehinova odbrana, Moderna varijanta, Glavna varijanta (B05)] - Spaski pokušava neobičnu Aljehinovu odbranu i biva potučen prilično brzo * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1067631, Smislov - Karpov, Prvenstvo SSSR-a, Lenjingrad, 1971, Odbijeni damin gambit, Polu-Tarrascheva odbrana, Pillsburyjeva varijanta (D41)] - [[Anatolij Karpov|Karpov]] je bio mlada nadolazeća zvijezda, ali ovdje je izdržao samo 29 poteza protiv 30 godina starijeg velemajstora * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1292995, Smislov - Kasparov, Sovjetski trening-turnir za Olimpijadu (?) 1980, Sicilijanka, Najdorfova, Sheveningenska varijanta (B84)] - Smislov je u okršaju sa 42 godine mlađim Kasparovom, ali preciznom pobjedom nad budućim svjetskim prvakom pokazuje da je šah igra za sve dobi. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Vassily Smyslov}} * {{Chessgames2|id=14676|tekst=Vasilija Smislova}} {{S-start}} {{Redoslijed |prije = [[Mihail Botvinik]] |naslov = [[Svjetsko prvenstvo u šahu|Svjetski šahovski prvak]] <br/> 1957–1958. |poslije = [[Mihail Botvinik]]}} {{S-end}} {{Svjetski šahovski prvaci}} {{Svjetska šahovska Kuća slavnih}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Smislov, Vasilij}} [[Kategorija:Rođeni 1921.]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] [[Kategorija:Biografije, Moskva]] [[Kategorija:Ruski šahisti]] [[Kategorija:Sovjetski šahisti]] ht64esfz65hddx8u8yray01o0x33vm5 0 257720 3917943 3835552 2026-08-14T03:35:16Z Jommy3210 179930 /* Vanjski linkovi */ 3917943 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Yuto Nagatomo<br>長友佑都 | slika = Yuto Nagatomo 2011.jpg | punoime = Yuto Nagatomo | nadimak = | datumrođenja = 12. septembar 1986. | rodnigrad = [[Saijo]] | rodnadržava = [[Japan]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | pozicija = Desni / lijevi bek | visina = 170 cm<ref>{{cite web|title=Yuto Nagatomo|url=http://eurosport.yahoo.com/football/yuto-nagatomo.html |publisher= EUROSPORTS.COM |access-date=25. 12. 2012|archive-date=12. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212161715/http://eurosport.yahoo.com/football/yuto-nagatomo.html|url-status=dead}}</ref> | trenutniklub = [[FC Tokio]] | omladinskegodine = 2002–2004.<br>2005–2007. | omladinskipogoni = Higashi-Fukuoka<br/>Univerzitet Meiji | godine = 2007–2011.<br/>2010–2011.<br/>2011–2018.<br/>2018.<br/> 2018–2020.<br/>2020–2021.<br/>2021– | klubovi = [[FC Tokio]]<br/> → [[AC Cesena|Cesena]]<br/>[[FC Inter Milano|Inter]]<br/> → [[Galatasaray SK|Galatasaray]]<br/> [[Galatasaray SK|Galatasaray]] <br/> [[Olympique Marseille|Marseille]] <br/> [[FC Tokio]] | nastupi(golovi) = 72 (5)<br/>16 (0)<br/>170 (9) <br/> 15 (0) <br/> 32 (2) <br/> 25 (0) <br/> 40 (0) | reprezentacija = [[Nogometna reprezentacija Japana|Japan]] | nacionalnegodine = 2008– | nacionalneekipe = [[Nogometna reprezentacija Japana|Japan]] | nacionalninastupi(golovi) = 140 (4) | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 30. 11. 2022 }} '''Yuto Nagatomo''' (長友 佑都 Nagatomo Yūto) [[Nogometna reprezentacija Japana|japanski je nogometni reprezentativac]] koji igra na poziciji bočnog igrača u odbrani i veznom redu, zavisno od taktike. Nastupa za [[FC Tokio]]. ==Početak karijere== Nagatomov djed Yoshida Tatsuo i njegov brat Minoru bili su proslavljeni profesionalni biciklisti koji su se natjecali u keirinu. Yuto je nogomet zaigrao već u vrtiću. Nije uspio da uđe u juniorski tim Ehime F.C. pa je nastavio da igra za svoju srednju školu Saijo Kita, da bi kasnije prešao u Fukouku i priključio se tamošnjoj srednjoj školi. Njegov tim je igrao na završnom turniru svih japanskih srednjih škola. Pohađao je univerzitet Meiji. 2006. godine je zaigrao na poziciji beka i počeo da igra kako najbolje zna. Izabran je za ekipu svih univerziteta u Japanu, i igrao na [[Univerzijada|Univerzijadi]] 2007. godine u [[Bangkok]]u. 2007. je odabran kao jedan od najvećih talenata za razvoj u Japanu. Sa tim statusom je bio u mogućnosti da igra nogomet u profesionalnom klubu kao i na univerzitetu. Igrao je jednu utakmicu kupa za F.C. Tokio te sezone. Igrao je i na kvalifikacijama za [[Olimpijske igre]]. Za FC Tokio potpisao je 2008. dok je još bio u Meijiju. Pet mjeseci kasnije je odigrao i prvu utakmicu za reprezentaciju 24. maja 2008. u prijateljskom meču sa [[Nogometna reprezentacija Obale Slonovače|Obalom Slonovače]]. Prvi gol za reprezentaciju postigao je u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Sirija|Sirije]] 13. novembra 2008. Za svoj klub je odigrao 84 utakmice za četiri godine. ==Cesena== U julu 2010. Nagatomo je otišao na pozajmicu u italijansku Seriju A, u [[AC Cesena|Cesenu]]. Prije odlaska u [[Italija|Italiju]], dao je govor pred oko 25,000 navijača poslije meča njegovog kluba i Vissel Kobe-a. U Ceseni je odigrao prvi dio sezone na mjestu lijevog beka u početnom sastavu<ref>{{cite news|url=http://www.cesenacalcio.it/index.php?option=com_content&view=article&id=3527:il-difensore-giapponese-yuto-nagatomo-al-cesena&catid=4:comunicato-stampa&Itemid=121&lang=it|title=Il difensore giapponese Yuto Nagatomo al Cesena|date=14. 7. 2010|access-date=16. 7. 2010|work=AC Cesena|language=Italian|archive-date=1. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201192817/http://www.cesenacalcio.it/index.php?option=com_content&view=article&id=3527:il-difensore-giapponese-yuto-nagatomo-al-cesena&catid=4:comunicato-stampa&Itemid=121&lang=it|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.fctokyo.co.jp/home/index.phtml?cont=item&item=9761|title=長友佑都選手　チェゼーナへ期限付き移籍決定のお知らせ|trans-title=Player Nagatomo Yuto to Cesena in period confirmed|date=14. 7. 2010|access-date=31. 1. 2011|work=FC Tokyo|language=Japanese|archive-date=21. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721021146/http://www.fctokyo.co.jp/home/index.phtml?cont=item&item=9761|url-status=dead}}</ref>, a nakon što je potpisao trajni ugovor, odmah ga je kupio Internazionale. ==Inter== [[Datoteka:Flickr - tpower1978 - International friendly match cropped.jpg|130px|mini|lijevo|U dresu reprezentacije]] Nakon impresivnih nastupa za Cesenu i Japan na Azijskom kupu 2011. godine, potpisao je pozajmicu za Inter u januaru 2011<ref>{{cite news |title=Cesena, Nagatomo è tutto bianconero |url=http://www.tuttomercatoweb.com/?action=read&id=250851 |author=Emanuele Melfi |work=tuttomercatoweb.com |date=28. 1. 2011 |access-date=31. 1. 2011 |language=Italian}}</ref>. U suprotnom smjeru je otišao [[Davide Santon]] na posudbu, a ovime je Yuto postao prvi Japanac u Interu ikada.<ref>{{cite news|url=http://www.cesenacalcio.it/index.php?option=com_content&view=article&id=4434:davide-santon-e-del-cesena-nagatomo-allinter&catid=4:comunicato-stampa&Itemid=121&lang=it|title=Davide Santon è del Cesena, Nagatomo all'Inter|trans-title=Davide Santon to Cesena, Nagatomo to Inter|date=31. 1. 2011|access-date=31. 1. 2011|work=AC Cesena|language=Italian|archive-date=14. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214071746/http://www.cesenacalcio.it/index.php?option=com_content&view=article&id=4434:davide-santon-e-del-cesena-nagatomo-allinter&catid=4:comunicato-stampa&Itemid=121&lang=it|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35718&L=en|title=Yuto Nagatomo joins Inter|date=31. 1. 2011|access-date=31. 1. 2011|work=FC Internazionale Milano|publisher=www.inter.it|archive-date=3. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203003303/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35718&L=en|url-status=dead}}</ref> Debitirao je za Inter 6. februara s brojem 55 na leđima kada je zamijenio [[Wesley Sneijder|Wesleya Sneijdera]] u meču Serie A protiv [[AS Roma|Rome]], koji je Inter dobio 5-3. U idućem kolu je ušao kao izmjena protiv [[Juventus FC|Juventusa]]. Nakon toga je ušao u prvi sastav. Pokazao je polivalentnost igravši na poziciji desnog beka protiv Sampdorije<ref>{{cite news|url=http://www.whoscored.com/Matches/443732/Live/Italy-Serie-A-2010-2011-Sampdoria-Inter|title=Nagatomo playing at right full back|publisher=WhoScored.com}}</ref>. 6. marta je postigao prvi gol za Inter u meču protiv Genoe. 15. marta je pokazao solidarnost sa svojom domovinom koja je bila u teškim trenucima zbog zemljotresa kada je nosio zastavu svoje države na meču protiv [[Bayern München|Bayerna]] iz [[Minhen]]a<ref>{{cite news|url=http://jp.reuters.com/news/pictures/articleslideshow?articleId=JPJAPAN-20069620110316&channelName=jp_quake#a=1lang=Ja|title=長友が日の丸に「心は一つ」、欧州CLで被災地へメッセージ|date=16. 3. 2011|access-date=16. 3. 2011|work=Reuters|language=Japanese|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715175315/http://jp.reuters.com/news/pictures/articleslideshow?articleId=JPJAPAN-20069620110316&channelName=jp_quake#a=1lang=Ja|archive-date=15. 7. 2011|url-status=dead}}</ref>. Inter je igrao sa [[Schalke 04|Schalkeom]] u četvrtfinalu [[UEFA Liga prvaka|UEFA Lige prvaka]] 2011., a on i suigrač iz reprezentacije [[Atsuto Uchida]] koji igra za Schalke postali su drugi i treći Japanci koji su igrali četvrtfinale nakon [[Keisuke Honda|Keisuke Honde]]. Nakon što je sezona završena Inter je postigao dogovor sa Cesenom za trajni prelazak Nagatoma. Procijenjen je na 10.95 miliona eura, a a Inter je u razmjenu uključio mlade igrače Lucu Garritana (700,000€) i Lucu Caldirolu. ==Reprezentacija== Igrao je na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetskom prvenstvu 2010. godine]] u Japanu, a trener [[Arsene Wenger]] ga je uvrstio u najboljih 11 turnira. ==Statistika== ===Klub=== ''Statistika je tačna do meča odigranog 6. decembra 2012. '' <ref>[http://aus.worldfootball.net/spieler_profil/yuto-nagatomo/2/ Yuto Nagatomo > Klupske utakmice] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707041829/http://aus.worldfootball.net/spieler_profil/yuto-nagatomo/2/ |date=7. 7. 2012 }} worldfootball.net</ref><ref>{{Cite web |url=http://uk.soccerway.com/players/yuto-nagatomo/48597/ |title=Japan – Yuto Nagatomo – Profil sa vijestima, statistikom – Soccerway |access-date=17. 6. 2013 |archive-date=23. 6. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623003901/http://uk.soccerway.com/players/yuto-nagatomo/48597/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2"|Klub !rowspan="2"|Sezona !colspan="2"|Liga !colspan="2"|Kup^{[[#notes gs1|1]]} !colspan="2"|Liga kup^{[[#notes gs2|2]]} !colspan="2"|Kontinental^{[[#notes gs3|3]]} !colspan="2"|Ukupno |- !Utakmice !Golovi !Utakmice !Golovi !Utakmice !Golovi !Utakmice !Golovi !Utakmice !Golovi |- |rowspan="3"|[[Meiji Univerzitet]] |2006 |colspan="2"|-||1||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||1||0 |- |2007 |colspan="2"|-||1||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||1||0 |- !|Ukupno !colspan="2"|-||2||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||2||0 |- |rowspan="5"|[[F.C. Tokio]] |[[2007 J. League Divizija 1|2007]] |0||0||colspan="2"|-||1||0||colspan="2"|-||1||0 |- |[[2008 J. League Divizija 1|2008]] |29||3||3||0||3||0||colspan="2"|-||35||3 |- |[[2009 J. League Divizija 1|2009]] |31||1||1||0||4||1||colspan="2"|-||36||2 |- |[[2010 J. League Divizija 1|2010]] |12||1||colspan="2"|-||1||0||colspan="2"|-||13||1 |- !|Ukupno !72||5||4||0||9||1||colspan="2"|-||85||6 |- |rowspan="2"|[[AC Cesena]] |[[Serie A 2010/11|2010–11]] |16||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||16||0 |- !|Ukupno !16||0||0||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||16||0 |- |rowspan="4"|[[Inter Milan]] |[[Serie A 2010/11|2010–11]] |13||2||3||0||colspan="2"|-||3||0||19||2 |- |[[Serie A 2011/12|2011–12]] |35||2||1||0||colspan="2"|-||7||0||43||2 |- |[[Serie A 2012/13|2012–13]] |25||0||2||0||colspan="2"|-||8||2||35||2 |- !|Ukupno !73||4||6||0||colspan="2"|-||18||2||97||6 |- !colspan="2"|Ukupno karijera !161||9||12||0||9||1||18||2||200||12 |} <div id="notes gs1"></div>¹<small>Uključuje [[Emperor Kup]] i [[Coppa Italia]].</small> <div id="notes gs2"></div>²<small>Uključuje [[J. Liga Kup]].</small> <div id="notes gs3"></div>³<small>Uključuje [[UEFA Liga prvaka]] i [[UEFA Europska Liga]].</small> ===Reprezentacija=== {{Col-begin}}{{col-break|width=15%}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center" |- ! Tim!!Godina!!Utakmice!!Golovi |- | rowspan="4"|'''[[Nogometna reprezentacija Japana|Japan U23]]''' |- |2007||1||1 |- |2008||5||0 |- !|Total!!6||1 |- | rowspan="8"|'''[[Nogometna reprezentacija Japana|Japan]]''' |- |[[Nogometna reprezentacija Japana|2008]]||7||1 |- |[[Nogometna reprezentacija Japana|2009]]||11||2 |- |[[Nogometna reprezentacija Japana|2010]]||16||0 |- |[[Nogometna reprezentacija Japana|2011]]||10||0 |- |[[Nogometna reprezentacija Japana|2012]]||10||0 |- |[[Nogometna reprezentacija Japana|2013]]||5||0 |- !|Total!!59||3 |} ==Nagrade i uspjesi== ===Japan=== *[[AFC Azijski kup]] ('''1''') : [[2011 AFC Azijski kup|2011]] ===Klub=== ; F.C. Tokio *[[J. Liga Kup]] ('''1''') : [[2009 J. Liga Kup|2009]] ; Inter Milan *[[Coppa Italia]] ('''1''') : [[2010–11 Coppa Italia|2010–11]] ===Individual=== *[[J. League najboljih 11]] ('''1''') : [[J. League najboljih 11|2009]] ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Yuto Nagatomo}} * {{FIFA igrač|291372}} * {{NFT igrač|pid=26187}} * {{ESPN FC|119082/yuto-nagatomo}} * [http://www.inter.it/it/squadra/G0874 Yuto Nagatomo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625234438/http://www.inter.it/it/squadra/G0874 |date=25. 6. 2013 }} na inter.it {{Navkutije |ime = Sastavi Japana |naslov = Sastavi Japana |naslovstil = background-color:mediumblue; color:#ffffff; border: solid 1px red; |podaci1 = {{Sastav Japana na SP 2010. u nogometu}} {{Sastav Japana na AFC Azijskom kupu 2011}} {{Sastav Japana na FIFA Kupu konfederacija 2013.}} {{Sastav Japana na SP 2014. u nogometu}} {{Sastav Japana na AFC Azijskom kupu 2015.}} {{Sastav Japana na SP 2018. u nogometu}} {{Sastav Japana na SP 2022. u nogometu}} }} {{DEFAULTSORT:Nagatomo, Yuto}} [[Kategorija:Japanski nogometaši]] [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Nogometaši AC Cesene]] [[Kategorija:Nogometaši Inter Milana]] [[Kategorija:Nogometaši Galatasaraya]] [[Kategorija:Nogometaši Olympique Marseillea]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2010.]] [[Kategorija:Igrači na AFC Azijskom kupu 2011.]] [[Kategorija:Igrači na FIFA Kupu konfederacija 2013.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2014.]] [[Kategorija:Igrači na AFC Azijskom kupu 2015.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2018.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2022.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] [[Kategorija:Nogometaši na Olimpijskim igrama 2008.]] [[Kategorija:Nogometaši Tokija]] d12gb1webuazppkwqge1mfr3k8faxtb 0 266345 3917971 3916483 2026-08-14T11:53:00Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Prvensto Crne Gore za žene */ 3917971 wikitext text/x-wiki '''Šahovsko prvenstvo Crne Gore''' organizuje '''Šahovski savez Crne Gore'''. <br/> Kao jedna od šest republika koje su činile '''Šocijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju''', [[Crna Gora]] 1946.godine počela organizovati svoje prvenstvo. <br/> Predstavnici Crne Gore učestvovali su na prvenstvu '''Jugoslavije''' u šahu do 1992.godine, te na prvenstvu '''Srbije i Crne Gore''' u šahu u periodu od 1992. do 2006.godine. Od sticanja nezavisnosti 2006.godine, Crna Gora organizuje spostveno nacionalno prvenstvo. == Šahovski prvaci Crne Gore== {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Sjedište !! Prvak |- | I || 1946 || [[Cetinje]] || [[Božidar Kažić]] |- | II || 1948 || [[Cetinje]] || [[Radisav Radonjić]] |- | III || 1951 || [[Titograd]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | IV || 1952 || [[Cetinje]] || |- | V || 1953 || [[Titograd]] || [[Božidar Ćetković]] |- | VI || 1954 || [[Pljevlja]] || [[Blažo Sredanović]] |- | VII || 1955 || [[Nikšić]] || rowspan=2 | [[Vladimir Vukčević]] |- | VIII || 1956 || [[Cetinje]] || |- | IX || 1957 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | X || 1958 || [[Tivat]] || |- | XI || 1959 || [[Ulcinj]] || [[Momčilo Vukovieć]] |- | XII || 1960 || [[Ulcinj]] || rowspan=2 | [[Dragoljub Minić]] |- | XIII || 1961 || [[Tivat]] || |- | XIV || 1962 || [[Nikšić]] || [[Mončilo Ćestković]] |- | XV || 1963 || [[Kolašin]] || [[Maksim Lutovac]] |- | XVI || 1964 || [[Žabljak]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XVII || 1965 || [[Plav]] || rowspan=2 | [[Momčilo Ćetković]] |- | XVIII || 1966 || [[Kotor]] || |- | XIX || 1967 || [[Cetinje]] || [[Mihailo Milonjić]] |- | XX || 1968 || [[Titograd]] || rowspan=10|[[Božidar Ivanović]] |- | XXI || 1969 || [[Herceg Novi]] || |- | XXII || 1970 || [[Kotor]] || |- | XXIII || 1971 || [[Cetinje]] || |- | XXIV || 1972 || [[Sutomore]] || |- | XXV || 1973 || [[Sutomore]] || |- | XXVI || 1974 || [[Pljevlja]] || |- | XXVII || 1975 || [[Sutomore]] || |- | XXVIII || 1976 || [[Tivat]] || |- | XXIX || 1977 || [[Žabljak]] || |- | XXX || 1978 || [[Danilovgrad]] || [[Božidar Marinović]] |- | XXXI || 1979 || [[Pljevlja]] || [[Đorđije Đurović]] |- | XXXII || 1980 || [[Kolašin]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XXXIII || 1981 || [[Tivat]] || [[Radovan Brajović]] |- | XXXIV || 1982 || [[Tivat]] || rowspan=2|[[Radojica Dabetić]] |- | XXXV || 1983 || [[Tivat]] || |- | XXXVI || 1984 || [[Žabljak]] || [[Milán Živković]] |- | XXXVII || 1985 || [[Titograd]] || rowspan=4|[[Božidar Ivanović]] |- | XXXVIII || 1986 || [[Ulcinj]] || |- | XXXIX || 1987 || [[Cetinje]] || |- | XL || 1988 || [[Cetinje]] || |- | XLI || 1989 || [[Titograd]] || [[Radovan Brajović]] |- | XLII || 1990 || [[Cetinje]] || [[Pedrag Nikać]] |- | XLIII || 1991 || [[Ulcinj]] || [[Božidar Ivanović]] |- | XLIV || 1992 || [[Petrovac]] || [[Đorđije Kontić]] |- | XLV || 1993 || [[Podgorica]] || [[Mladen Krstić]] |- | XLVI || 1994 || [[Tivat]] || [[Zdravko Vuković]] |- | XLVII || 1995 || [[Tivat]] || [[Vladimir Pajković]] |- | XLVIII || 1996 || [[Cetinje]] || rowspan=2|[[Pedrag Nikač]] |- | XLIX || 1997 || [[Pljevlja]] || |- | L || 1998 || [[Kolašin]] || [[Zdravko Vukovič]] |- | LI || 1999 || [[Danilovgrad]] || [[Blažo Kalezić]] |- | LII || 2000 || [[Tivat]] || [[Drağiša Blagojević]] |- | LIII || 2001 || [[Nikšić]] || [[Dragan Kosić]] |- | LIV || 2002 || [[Bar (Crna Gora)]] || [[Dragiša Blagojević]] |- | LV || 2003 || [[Žabljak]] || [[Dragan Kosić]] |- | LVI || 2004 || [[Bijelo Polje]] || [[Nikola Đukić]] |- | LVII ||2005 || rowspan=5 | [[Cetinje]] || [[Dragiša Blagojević]] |- | LVIII || 2006 || [[Predag Nikać]] |- | LIX || 2007 || [[Drağiša Blagojević]] |- | LX || 2008 || [[Milan Draško]] |- | LXI || 2009 || [[Drağiša Blagojević]] |- | LXII || 2010 || [[Podgorica]] || [[Dragan Kosić]] |- | LXIII || 2011 || [[Tivat]] || rowspan=5| [[Nikola Đukić]] |- | LXIV || 2012 || [[Cetinje]] || |- | LXV || 2013 || [[Cetinje]] || |- | LXVI ||2014 || [[Podgorica]] || |- | LXVII ||2015 || [[Pljevlja]] || |- | LXVIII || 2016 || || [[Dragan Kosić]] |- | LXIX || 2017 || [[Bar (Crna Gora)]] || [[Nikola Djukić]] |- | LXX || 2018 || [[Bar (Crna Gora)]] || [[Nikola Djukić]] |- | LXXI ||2019 || rowspan=7|[[Podgorica]] || [[Nikola Djukić]] |- | LXXII ||2020 || [[Blažo Kalezić]] |- | LXXIII ||2021 || [[Luka Drašković]] |- | LXXIV ||2022 || [[Nikola Djukić]] |- | LXXV || 2023 || [[Drağisa Blagojević]] |- | LXXVI || 2024 || [[Nikita Petrov]] |- | LXXVII || 2025 || [[Nikita Petrov]] |- |} == Prvensto Crne Gore za žene == {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Šampion |- | 1 || 1961 || Vjera Radonjic |- | 2 || 1962 || Vasiljka Lakcevic |- | 3 || 1963 || Stanica Ivanovic |- | 4 || 1964 || Zivana Milosavljevic |- | 5 || 1965 || Stanica Ivanovic |- | 6 || 1972 || Milica Rasic |- | 7 || 1973 || rowspan=3|Dragica Kecojevic |- | 8 || 1974 |- | 9 || 1975 |- | 10 || 1976 || rowspan=2|Ruzica Pejovic |- | 11 || 1977 |- | 12 || 1978 || Nedjeljka Bakocevic |- | 13 || 1979 || rowspan=2|Miroslava Bajkovic |- | 14 || 1980 |- | 15 || 1981 || Angelina Mijatovic |- | 16 || 1982 || Branka Djurovic |- | 17 || 1983 || Angelina Mijatovic |- | 18 || 1984 || rowspan=2|Dusika Sekulovic |- | 19 || 1985 |- | 20 || 1986 || Miroslava Bajkovic |- | 21 || 1987 || Dusa Lukic |- | 22 || 1988 || Angelina Mijatovic |- | 23 || 1989 || rowspan=2|Natasa Saric |- | 24 || 1990 |- | 25 || 1991 || Angelina Mijatovic |- | 26 || 1992 || Natasa Saric |- | 27 || 1993 || rowspan=2|Lidija Spajic |- | 28 || 1994 |- | 29 || 1995 || Angelina Mijatovic |- | 30 || 1996 || Jasna Sakotic |- | 31 || 1997 || rowspan=2|Natasa Saric |- | 32 || 1998 |- | 33 || 1999 || Aleksandra Mijovic |- | 34 || 2000 || Natasa Saric |- | 35 || 2001 || rowspan=5|Aleksandra Mijovic |- | 36 || 2002 |- | 37 || 2003 |- | 38 || 2004 |- | 39 || 2005 |- | 40 || 2006 || Svetlana Bulajic |- | 1 || 2007 || Aleksandra Mijovic <ref>[https://theweekinchess.com/html/twic663.html#17 Ženki šampion 2007]</ref> |- | 2 || 2008 || Marija Stojanovic <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr14338.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2008]</ref> |- | 3 || 2009 || Jovana Vojinović <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr23680.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2009]</ref> |- | 4 || 2010 || Jovana Vojinović <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr35750.aspx?lan=26art=4&SNode=SO Ženki šampion 2010]</ref> |- | 5 || 2011 || Aleksandra Milovic <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr50153.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2011]</ref> |- | 6 || 2012 || Aleksandra Milovic |- | 7 || 2013 || Sanja Misović |- | 8 || 2014 || Nina Delević <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr154893.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2014]</ref> |- | 9 || 2015 || Nevena Radosevic <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr181662.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2015]</ref> |- | 10 || 2016 || Tijana Blagojevic <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr229489.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2016]</ref> |- | 11 || 2017 || Lidija Blagojevic <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr268661.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO Ženki šampion 2017]</ref> |- | 12 || 2018 || Tijana Rakic <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr367099.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2018]</ref> |- | 13 || 2019 || Nikolina Koljevic <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr421282.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Ženki šampion 2019]</ref> |- | 14 || 2020 || Aleksandra Milovic <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr522435.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO Ženki šampion 2020]</ref> |- | 15 || 2021 || Nikolina Koljevic <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr585914.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO Ženki šampion 2021]</ref> |- | 16 || 2022 || Nikolina Koljevic |- | 17 || 2023 || Anna Novikova <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr853831.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO Ženki šampion 2023]</ref> |- | 18 || 2024 || Ines Djendjinovic <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr1074402.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO Ženki šampion 2024]</ref> |- | 19 || 2025 || Kira Popova <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr1306100.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO Ženki šampion 2025]</ref> |- | 20 || 2026 || Mateja Popovic <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr1360044.aspx?lan=1&art=4&turdet=YES&SNode=SO Ženki šampion 2026]</ref> |} ==Crosstable== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 5th [[Podgorica]] 2011 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Aleksandra Mijović]]|Crna Gora}} ||2172 ||* ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||7.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||1802 ||½ ||* ||½ ||1 ||0 ||½ ||1 ||1 ||1 ||5.5|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||1999 ||0 ||½ ||* ||½ ||½ ||1 ||½ ||1 ||1 ||5.0|| 15.25 |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1857 ||½ ||0 ||½ ||* ||0 ||1 ||1 ||1 ||1 ||5.0|| 15.00 |- | 5. || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1826 ||0 ||1 ||½ ||1 ||* ||½ ||½ ||0 ||1 ||4.5|| |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1731 ||0 ||½ ||0 ||0 ||½ ||* ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Radmila Milosević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||½ ||1 ||2.5|| 6.00 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[Maja Čabarkapa]]|Crna Gora}} ||1914 ||0 ||0 ||0 ||0 ||1 ||0 ||½ ||* ||1 ||2.5|| 5.75 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[Berina Ajanović]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||* ||0.0|| |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Crna Gora Women Chess Championship 3rd [[Cetinje]] 2009 ! !! Player !! Rating !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7!! Points !! TB |- | 1 || align=left|{{flagathlete|[[Jovana Vojinović]]|Crna Gora}} ||2341 ||* ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||6.0|| |- | 2 || align=left|{{flagathlete|[[Sanja Misović]]|Crna Gora}} ||1943 ||0 ||* ||½ ||½ ||1 ||1 ||1 ||4.0|| |- | 3 || align=left|{{flagathlete|[[Lidija Blagojević]]|Crna Gora}} ||2057 ||0 ||½ ||* ||½ ||1 ||1 ||½ ||3.5|| |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[Kristina Bačić]]|Crna Gora}} ||1755 ||0 ||½ ||½ ||* ||0 ||½ ||1 ||2.5|| 5.50 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[Milica Bubanja]]|Crna Gora}} ||1738 ||0 ||0 ||0 ||1 ||* ||1 ||½ ||2.5|| 4.50 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[Tijana Blagojević]]|Crna Gora}} ||0 ||0 ||0 ||0 ||½ ||0 ||* ||1 ||1.5|| |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Savica Tomović]]|Crna Gora}} ||1825 ||0 ||0 ||½ ||0 ||½ ||0 ||* ||1.0|| |} [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Crnoj Gori]] nojm9mqhnn02l35ib18gbmrps7q8lka 0 362319 3917868 3856538 2026-08-13T13:14:13Z Makenzis 98619 /* Uspjesi */ 3917868 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #006600 | Ime kluba = '''The New Saints F.C.''' | Puno ime = The New Saints of Oswestry Town & Llansantffraid Football Club | Grb = The new saints grb.png | Nadimak = ''Sveci'' | Osnovan = [[1959.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Oswestry]]<br>[[Vels]] | Boje = {{colorbox|green}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Velsa|FAW]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] | Stadion = [[Park Hall (stadion)|Park Hall]]<ref>{{Cite web |url=http://www.footballgroundguide.com/leagues/welsh-premier-league-clubs/the-new-saints.html |title=Park Hall |work=footballgroundguide.com|access-date= 13. 6. 2018}}</ref> | Kapacitet = 2.034 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Velsa 2024/2025.|2024/25.]] | Webstranica = [http://www.tnsfc.co.uk/ tnsfc.co.uk] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _thinwhitehoops | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = _transparent_bottom | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 008000 | tijelo1 = 008000 | desna ruka1 = 008000 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = FFFFFF | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _whitehalf | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = _thinwhitebottom | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = 15317E | desna ruka2 = 15317E | šorc2 = 15317E | čarape2 = FFFFFF }} '''The New Saints of Oswestry Town & Llansantffraid Football Club''' ({{Jez-cy|Clwb Pêl-droed y Seintiau Newydd}}), poznatiji kao '''New Saints''' ili jednostavno skraćeno '''TNS''', profesionalni je nogometni klub iz [[Vels]]a. Nastupa u prvoj ligi Velsa. Od 1997. do 2006. klub je bio poznat pod imenom Total Network Solutions FC. Domaće utakmice igra na stadionu [[Park Hall]], čiji je kapacitet 2.000 sjedećih mjesta. ==Historija== The New Saints je osnovan 1959. godine pod imenom ''Llansantffraid FC''. Pod ovim imenom je bio poznat sve do 1997. godine, kada mijenja ime u ''Total Network Solutions FC''. Međutim 2006. godine dolazi do još jedne promjene imena, ovaj put u ''The New Saints FC''. Dvanaest puta su osvajali nacionalno prvenstvo Velsa, dok su kup osvajali šest puta. '''Imena kluba kroz historiju:''' * 1959-1997. — '''Llansantffraid F.C.''' * 1997-2006. — '''Total Network Solutions F.C.''' * 2006- — '''The New Saints F.C.''' '''Plasman po sezonama''' {| valign=top |- |valign=top| * 1993/94. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 18. * 1994/95. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 9. * 1995/96. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 12. * 1996/97. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 6. * 1997/98. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 14. * 1998/99. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 8. * 1999/00. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2000/01. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 8. * 2001/02. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2002/03. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2003/04. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2004/05. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2005/06. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak |valign=top| * 2006/07. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2007/08. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2008/09. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 3. * 2009/10. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2010/11. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2011/12. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2012/13. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2013/14. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2014/15. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2015/16. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2016/17. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2017/18. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2018/19. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak |} ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Velsa]]:''' **[[Datoteka:Cup Winner.png]] '''(18)''': 1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2021/21, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26. **[[Datoteka:Cup Finalist.png]] '''(5)''': 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2007/08, 2010/11. * '''[[Kup Velsa u nogometu|Kup Velsa]]:''' **[[Datoteka:Cup Winner.png]] '''(6)''': 1995/96, 2004/05, 2011/12, 2013//14, 2014/15, 2015/16. **[[Datoteka:Cup Finalist.png]] '''(2)''': 2000/01, 2003/04. * '''[[Velški Liga-kup]]:''' **[[Datoteka:Cup Winner.png]] '''(9)''': 1994/95, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18. ==Evropski nastupi== {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno ! |- | [[Kup pobjednika kupova 1996/97.|1996-97]] | [[Kup pobjednika kupova]] | QR | {{ZD|POLJ}} [[Ruch Hožov]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2000/01.|2000-01]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|EST}} [[FC Levadia Tallinn|Levadia Talin]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2001/02.|2001-02]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{ZD|POLJ}} [[Polonia Varšava]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2002/03.|2002-03]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{ZD|POLJ}} [[Amica Vronki]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–7 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–12''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2003/04.|2003-04]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{ZD|ENG}} [[Manchester City FC|Manchester City]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–7''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2004/05.|2004-05]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{ZD|ŠVE}} [[Östers IF]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2005/06.|2005-06]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|ENG}} [[Liverpool FC|Liverpool]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2006/07.|2006-07]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|FIN}} [[MYPA]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–2''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2007/08.|2007-08]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|LAT}} [[FK Ventspils|Ventspils]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''4–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2008/09.|2008-09]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{ZD|LIT}} [[FK Sūduva Marijampolė|Sūduva]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–2''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2009/10.|2009-10]] | [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{ZD|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram Reykjavik]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka 2010/11.|2010-11]] | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka]] | 2Q | {{ZD|IRS}} [[Bohemian FC|Bohemians]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 4–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''4–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 3Q | {{ZD|BEL}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2010/11.|2010-11]] | [[UEFA Evropska liga]] | PO | {{ZD|BUG}} [[PFK CSKA Sofija|CSKA Sofia]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–5''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga 2011/12.|2011-12]] | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{ZD|SJI}} [[Cliftonville FC|Cliftonville]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{ZD|DAN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''3–8''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2012/13.|2012-13]] | [[UEFA Evropska liga]] | 2Q | {{ZD|ŠVE}} [[Helsingborgs IF]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–3''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2013/14.|2013-14]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 2Q | {{ZD|POLJ}} [[Legia Varšava]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2014/15.|2014-15]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 2Q | {{ZD|SLK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0-2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0-3''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka 2015/16.|2015-16]] | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|FAR}} [[B36 Tórshavn]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 4–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–4 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''6–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{ZD|MAĐ}} [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–2''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2| [[UEFA Liga prvaka 2016/2017.|2016–17]] | rowspan=2| [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|SMR}} [[SP Tre Penne|Tre Penne]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''5–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{flagicon|KIP}} [[APOEL FC|APOEL]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–3''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[UEFA Liga prvaka 2017/2018.|2017–18]] | rowspan=2| [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|GIB}} [[Europa FC|Europa]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''4–3''' | [[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{flagicon|HRV}} [[HNK Rijeka|Rijeka]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–7''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} ==Poznati igrači== {{col-begin}} {{col-break}} *{{ZD|ENG}} [[Steve Anthrobus]] *{{ZD|ENG}} [[Gary Brabin]] *{{ZD|ENG}} [[Tony Henry]] *{{ZD|ENG}} [[Ken McKenna]] *{{ZD|WAL}} [[Andy Mulliner]] {{col-break}} *{{ZD|WAL}} [[Simon Davies (footballer born 1974)|Simon Davies]] *{{ZD|WAL}} [[Marc Lloyd-Williams]] *{{ZD|KAJ}} [[Jamie Wood]] *{{ZD|SV KIN}} [[Matthew Berkeley]] *{{ZD|ENG}} [[Danny Holmes]] {{col-end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.tnsfc.co.uk/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907055021/http://www.tnsfc.co.uk/ |date=7. 9. 2012 }} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=60457/profile/index.html TNS na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Velsu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1959.]] kivlqyoohkrla6cay8tmgkpnm5a0h9a 3917869 3917868 2026-08-13T13:14:34Z Makenzis 98619 3917869 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #006600 | Ime kluba = '''The New Saints F.C.''' | Puno ime = The New Saints of Oswestry Town & Llansantffraid Football Club | Grb = The new saints grb.png | Nadimak = ''Sveci'' | Osnovan = [[1959.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Oswestry]]<br>[[Vels]] | Boje = {{colorbox|green}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Velsa|FAW]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] | Stadion = [[Park Hall (stadion)|Park Hall]]<ref>{{Cite web |url=http://www.footballgroundguide.com/leagues/welsh-premier-league-clubs/the-new-saints.html |title=Park Hall |work=footballgroundguide.com|access-date= 13. 6. 2018}}</ref> | Kapacitet = 2.034 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [http://www.tnsfc.co.uk/ tnsfc.co.uk] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _thinwhitehoops | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = _transparent_bottom | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 008000 | tijelo1 = 008000 | desna ruka1 = 008000 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = FFFFFF | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _whitehalf | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = _thinwhitebottom | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = 15317E | desna ruka2 = 15317E | šorc2 = 15317E | čarape2 = FFFFFF }} '''The New Saints of Oswestry Town & Llansantffraid Football Club''' ({{Jez-cy|Clwb Pêl-droed y Seintiau Newydd}}), poznatiji kao '''New Saints''' ili jednostavno skraćeno '''TNS''', profesionalni je nogometni klub iz [[Vels]]a. Nastupa u prvoj ligi Velsa. Od 1997. do 2006. klub je bio poznat pod imenom Total Network Solutions FC. Domaće utakmice igra na stadionu [[Park Hall]], čiji je kapacitet 2.000 sjedećih mjesta. ==Historija== The New Saints je osnovan 1959. godine pod imenom ''Llansantffraid FC''. Pod ovim imenom je bio poznat sve do 1997. godine, kada mijenja ime u ''Total Network Solutions FC''. Međutim 2006. godine dolazi do još jedne promjene imena, ovaj put u ''The New Saints FC''. Dvanaest puta su osvajali nacionalno prvenstvo Velsa, dok su kup osvajali šest puta. '''Imena kluba kroz historiju:''' * 1959-1997. — '''Llansantffraid F.C.''' * 1997-2006. — '''Total Network Solutions F.C.''' * 2006- — '''The New Saints F.C.''' '''Plasman po sezonama''' {| valign=top |- |valign=top| * 1993/94. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 18. * 1994/95. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 9. * 1995/96. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 12. * 1996/97. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 6. * 1997/98. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 14. * 1998/99. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 8. * 1999/00. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2000/01. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 8. * 2001/02. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2002/03. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2003/04. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2004/05. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2005/06. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak |valign=top| * 2006/07. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2007/08. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2008/09. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 3. * 2009/10. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2010/11. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - 2. * 2011/12. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2012/13. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2013/14. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2014/15. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2015/16. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2016/17. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2017/18. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak * 2018/19. : [[Premijer liga Velsa|Premijer liga]] - Prvak |} ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Velsa]]:''' **[[Datoteka:Cup Winner.png]] '''(18)''': 1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2021/21, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26. **[[Datoteka:Cup Finalist.png]] '''(5)''': 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2007/08, 2010/11. * '''[[Kup Velsa u nogometu|Kup Velsa]]:''' **[[Datoteka:Cup Winner.png]] '''(6)''': 1995/96, 2004/05, 2011/12, 2013//14, 2014/15, 2015/16. **[[Datoteka:Cup Finalist.png]] '''(2)''': 2000/01, 2003/04. * '''[[Velški Liga-kup]]:''' **[[Datoteka:Cup Winner.png]] '''(9)''': 1994/95, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18. ==Evropski nastupi== {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno ! |- | [[Kup pobjednika kupova 1996/97.|1996-97]] | [[Kup pobjednika kupova]] | QR | {{ZD|POLJ}} [[Ruch Hožov]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2000/01.|2000-01]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|EST}} [[FC Levadia Tallinn|Levadia Talin]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2001/02.|2001-02]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{ZD|POLJ}} [[Polonia Varšava]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2002/03.|2002-03]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{ZD|POLJ}} [[Amica Vronki]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–7 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–12''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2003/04.|2003-04]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{ZD|ENG}} [[Manchester City FC|Manchester City]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–7''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2004/05.|2004-05]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{ZD|ŠVE}} [[Östers IF]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2005/06.|2005-06]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|ENG}} [[Liverpool FC|Liverpool]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2006/07.|2006-07]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|FIN}} [[MYPA]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–2''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2007/08.|2007-08]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|LAT}} [[FK Ventspils|Ventspils]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''4–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2008/09.|2008-09]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{ZD|LIT}} [[FK Sūduva Marijampolė|Sūduva]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–2''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2009/10.|2009-10]] | [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{ZD|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram Reykjavik]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka 2010/11.|2010-11]] | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka]] | 2Q | {{ZD|IRS}} [[Bohemian FC|Bohemians]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 4–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''4–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 3Q | {{ZD|BEL}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–6''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2010/11.|2010-11]] | [[UEFA Evropska liga]] | PO | {{ZD|BUG}} [[PFK CSKA Sofija|CSKA Sofia]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–5''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga 2011/12.|2011-12]] | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{ZD|SJI}} [[Cliftonville FC|Cliftonville]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{ZD|DAN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''3–8''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2012/13.|2012-13]] | [[UEFA Evropska liga]] | 2Q | {{ZD|ŠVE}} [[Helsingborgs IF]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–3''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2013/14.|2013-14]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 2Q | {{ZD|POLJ}} [[Legia Varšava]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–4''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2014/15.|2014-15]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 2Q | {{ZD|SLK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0-2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0-3''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka 2015/16.|2015-16]] | rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{ZD|FAR}} [[B36 Tórshavn]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 4–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–4 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''6–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{ZD|MAĐ}} [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–2''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2| [[UEFA Liga prvaka 2016/2017.|2016–17]] | rowspan=2| [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|SMR}} [[SP Tre Penne|Tre Penne]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''5–1''' | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{flagicon|KIP}} [[APOEL FC|APOEL]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–3''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[UEFA Liga prvaka 2017/2018.|2017–18]] | rowspan=2| [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|GIB}} [[Europa FC|Europa]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''4–3''' | [[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2Q | {{flagicon|HRV}} [[HNK Rijeka|Rijeka]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–7''' | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} ==Poznati igrači== {{col-begin}} {{col-break}} *{{ZD|ENG}} [[Steve Anthrobus]] *{{ZD|ENG}} [[Gary Brabin]] *{{ZD|ENG}} [[Tony Henry]] *{{ZD|ENG}} [[Ken McKenna]] *{{ZD|WAL}} [[Andy Mulliner]] {{col-break}} *{{ZD|WAL}} [[Simon Davies (footballer born 1974)|Simon Davies]] *{{ZD|WAL}} [[Marc Lloyd-Williams]] *{{ZD|KAJ}} [[Jamie Wood]] *{{ZD|SV KIN}} [[Matthew Berkeley]] *{{ZD|ENG}} [[Danny Holmes]] {{col-end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.tnsfc.co.uk/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907055021/http://www.tnsfc.co.uk/ |date=7. 9. 2012 }} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=60457/profile/index.html TNS na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Velsu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1959.]] foy1jk6num98zia5xgjdmtp47nmp81u 0 363536 3917939 3878117 2026-08-14T02:03:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917939 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izvršna vlast | ime = Vlada Republike Srpske | izvorno_ime = Влада Републике Српске | saziv = [[Vlada Republike Srpske Save Minića|XVIII saziv]] | slika = Seal of the Republika Srpska.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = [[Amblem Republike Srpske]]. | osnovano = {{Završni datum i godine|1992|04|22}} | teritorija = {{ZID|Republika Srpska}} | titula_vođe = [[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednik Vlade]] | imenuje = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | glavni_organ = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | ministarstva = {{Sakrij | okvir_stil = | naslov = 16 | naslov_stil = font-weight:normal; text-align:left; | podaci_stil = | podaci = {{plainlist| * [[Ministarstvo finansija Republike Srpske|Ministarstvo finansija]] * [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Ministarstvo unutrašnjih poslova]] * [[Ministarstvo pravde Republike Srpske|Ministarstvo pravde]] * [[Ministarstvo uprave i lokalne samouprave Republike Srpske|Ministarstvo uprave i lokalne samouprave]] * [[Ministarstvo za evropske integracije i međunarodnu saradnju Republike Srpske|Ministarstvo za evropske integracije i međunarodnu saradnju]] * [[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske|Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite]] * [[Ministarstvo trgovine i turizma Republike Srpske|Ministarstvo trgovine i turizma]] * [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Srpske|Ministarstvo saobraćaja i veza]] * [[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede]] * [[Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske|Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju]] * [[Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske|Ministarstvo prosvjete i kulture]] * [[Ministarstvo privrede i preduzetništva Republike Srpske|Ministarstvo privrede i preduzetništva]] * [[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske|Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite]] * [[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje]] * [[Ministarstvo porodice, omladine i sporta Republike Srpske|Ministarstvo porodice, omladine i sporta]] * [[Ministarstvo energetike i rudarstva Republike Srpske|Ministarstvo energetike i rudarstva]]}}}} | responsible = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | budžet = 6.070.000.000 [[Konvertibilna marka|KM]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/vijesti/narodna-skup%C5%A1tina-usvojila-bud%C5%BEet-republike-srpske-za-2025-godinu-i-program-ekonomskih-reformi-republike-srpske-za-period-2025-2027-godinu-kao-i-zaklju%C4%8Dke-o-posjeti-aljbina-kurtija-bih|title=Narodna skupština usvojila Budžet Republike Srpske za 2025. godinu|date=11. 12. 2024|website=narodnaskupstinars.net|language=sr-BA|access-date=15. 9. 2025}}</ref> | sjedište = [[Administrativni centar Vlade Republike Srpske|Administrativni centar]], Trg Republike Srpske 1, [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | veb-sajt = [https://vladars.rs/sr-sp-cyrl/Pages/default.aspx vladars.rs] }}{{Politika Republike Srpske}} '''Vlada Republike Srpske''' je nosilac [[Izvršna vlast|izvršne vlasti]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Vladu Republike Srpske čine [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjednik]], dva potpredsjednika (iz reda druga dva konstitutivna naroda) i 16 ministara (potrebno zadovoljiti '' "nacionalni ključ" ''). Ministre bira [[Narodna skupština Republike Srpske]], nosilac zakonodavne vlasti, kojoj je Vlada odgovorna. == Historija == Prethodnik Vlade je Ministarsko vijeće od 24 člana koji je osnovan 20. decembra 1991. Ministarsko vijeće je prestao postojati 27. marta 1992. Prva Vlada je osnovana 22. aprila 1992. na skupštini koja je održana u [[Sarajevo|Sarajevu]], na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]]. Za prvog predsjednika Vlade izabran je [[Branko Đerić]], a Vladu su pored predsjednika činila i tri ministra. Na drugoj sjednici održanoj 12. maja 1992. u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], osnovano je još devet ministarstava i donesena je odluka o pet strateških ciljeva od koji su neki: osnivanje [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], imenovanje zapovjednika i Predsjedništva. Prva Vlada je 24. juna 1992. donijela odluku o zabrani djelovanja političkih organizacija, a na prijedlog Vlade [[Narodna skupština Republike Srpske]] je 12. augusta 1992. donijela odluku o promjenama [[Ustav Republike Srpske|Ustava]], od kojih je najvažnija odluka kojom je proglašena samostalnost [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Istovremeno su ukinute regije Republike Srpske čime je RS postala jedinstvena teritorija. Branko Đerić je u oktobru 1992. podnio ostavku zbog neslaganja s ministrima Mićom Stanišićem i Momčilom Mandićem, a umjesto njega na mjesto predsjednika Vlade dolazi [[Vladimir Lukić]].<ref name="HIS">{{Cite web |url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Istorijat.aspx |title=Istorijat |access-date=11. 8. 2014 |archive-date=15. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815042634/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Aktivnosti/Pages/Istorijat.aspx |url-status=dead }}</ref> === Sazivi === # [[Vlada Republike Srpske Branka Đerića|Vlada Branka Đerića]], izabrana 22. aprila 1992. # [[Vlada Republike Srpske Vladimira Lukića|Vlada Vladimira Lukića]], izabrana 20. januara 1993. # [[Vlada Republike Srpske Dušana Kozića|Vlada Dušana Kozića]], izabrana 18. augusta 1994. # [[Vlada Republike Srpske Rajka Kasagića|Vlada Rajka Kasagića]], izabrana 17. decembra 1995. # [[Vlada Republike Srpske Gojka Kličkovića I|Vlada Gojka Kličkovića I]], izabrana 18. maja 1996. # [[Vlada Republike Srpske Gojka Kličkovića II|Vlada Gojka Kličkovića II]], izabrana 27.novembra 1996. # [[Vlada Republike Srpske Milorada Dodika I|Vlada Milorada Dodika I]], izabrana 18. januara 1998. # [[Vlada Republike Srpske Mladena Ivanića|Vlada Mladena Ivanića]], izabrana 12. januara 2001. # [[Vlada Republike Srpske Dragana Mikerevića|Vlada Dragana Mikerevića]], izabrana 17. januara 2003. # [[Vlada Republike Srpske Pere Bukejlovića|Vlada Pere Bukejlovića]], izabrana 15. februara 2005. # [[Vlada Republike Srpske Milorada Dodika II|Vlada Milorada Dodika II]], izabrana 28. februara 2006. # [[Vlada Republike Srpske Milorada Dodika III|Vlada Milorada Dodika III]], izabrana 30. novembra 2006. # [[Vlada Republike Srpske Aleksandra Džombića|Vlada Aleksandra Džombića]], izabrana 29. decembra 2010. # [[Vlada Republike Srpske Željke Cvijanović I|Vlada Željke Cvijanović I]], izabrana 12. marta 2013.<ref name="HIS"/> # [[Vlada Republike Srpske Željke Cvijanović II|Vlada Željke Cvijanović II]], izabrana 18. decembra 2014.<ref name="HIS"/> # [[Vlada Republike Srpske Radovana Viškovića I|Vlada Radovana Viškovića]], izabrana 18. decembra 2018. # [[Vlada Republike Srpske Radovana Viškovića II|Vlada Radovana Viškovića II]], izabrana 21. decembra 2022. # [[Vlada Republike Srpske Save Minića I]], izabrana 2. septembra 2025.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Media/Vijesti/Pages/vlada-republike-srpske-02092025.aspx|title=Izabrana nova Vlada Republike Srpske na čelu se premijerom Savom Minićem|date=2. 9. 2025|website=vladars.rs|publisher=Vlada Republike Srpske|access-date=15. 9. 2025}}</ref> # [[Vlada Republike Srpske Save Minića II]], izabrana 18. januara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Media/Vijesti/Pages/izabrana-nova-vlada-republike-srpske-18012026.aspx|title=Izabrana nova Vlada Republike Srpske na čelu sa Savom Minićem|date=18. 1. 2026|website=vadars.rs|publisher=[[Vlada Republike Srpske]]|access-date=16. 3. 2026}}</ref> # [[Vlada Republike Srpske Save Minića III]], izabrana 17. marta 2026.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/media/vijesti/Pages/170326-izbor-vlade.aspx|title=Izabran 20. saziv Vlade Republike Srpske|date=17. 3. 2026|website=vladars.rs|publisher=[[Vlada Republike Srpske]]|access-date=10. 5. 2026}}</ref> == Ministarstva == Ministri u Vladi Republike Srpske neposredno rukovode radom ministarstava Republike Srpske. Ministarstva su organi uprave koji obavljaju upravne i druge poslove u jednom ili više upravnih područja, a nisu pod nadzorom nekog drugog organa uprave već su neposredno potčinjena Vladi Republike Srpske. === Trenutni saziv === {{Glavni|Vlada Republike Srpske Save Minića III}} Trenutna vlada je stupila na dužnost 17. marta 2026, a za premijera po treći put izabran [[Savo Minić]].<ref name=":1" /> {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |+XX saziv Vlade Republike Srpske !Ime i prezime !Dužnost ! colspan="2" |Stranka |- |'''{{Sort|Minić|[[Savo Minić]]}}''' |'''[[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer]]''' | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- ! colspan="4" | |- |{{Sort|Vidović|[[Zora Vidović]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo finansija Republike Srpske|Ministrica finansija]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Budimir|[[Željko Budimir]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Ministar unutrašnjih poslova]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Stevanović|[[Zoran Stevanović]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Srpske|Ministar saobraćaja i veza]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Šeranić|[[Alen Šeranić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske|Ministar zdravlja i socijalne zaštite]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Klokić|[[Zlatan Klokić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo za evropske integracije i međunarodnu saradnju Republike Srpske|Ministar za evropske integracij​e i međunarodnu saradnju]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Golubović|[[Borivoje Golubović]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske|Ministar prosvjete i kulture]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Bubić|[[Radenko Bubić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo privrede i preduzetništva Republike Srpske|Ministar privrede i preduzetništva]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Kuzmić|[[Anđelka Kuzmić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministrica poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Puhovac|[[Ned Puhovac]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo trgovine i turizma Republike Srpske|Ministar trgovine i turizma]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|link|BS}} |- |{{Sort|Mastilović|[[Draga Mastilović]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|Ministrica za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|link|BS}} |- |{{Sort|Ostojić|[[Radan Ostojić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo rada i boračko-invalidske zaštite Republike Srpske|Ministar rada i boračko-invalidske zaštite]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|link|BS}} |- |{{Sort|Đokić|[[Petar Đokić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo energetike i rudarstva Republike Srpske|Ministar energetike i rudarstva]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SP|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] |- |{{Sort|Ignjatović|[[Irena Ignjatović]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo porodice, omladine i sporta Republike Srpske|Ministrica porodice, omladine i sporta]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SP|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] |- |{{Sort|Selak|[[Goran Selak]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo pravde Republike Srpske|Ministar pravde]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija Srpske|SPS]] |- |{{Sort|Vipotnik|[[Bojan Vipotnik]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske|Ministar za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}};" | |[[Ujedinjena Srpska|US]] |- |{{Sort|Jujić|[[Senka Jujić]]}} |{{nowrap|[[Ministarstvo uprave i lokalne samouprave Republike Srpske|Ministrica uprave i lokalne samouprave]]}} | width="1" style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NPS|tamno|BS}};" | |[[Narodna partija Srpske|NPS]] |} == Generalni sekretarijat == {{Glavni|Generalni sekretarijat Vlade Republike Srpske}} [[Generalni sekretarijat Vlade Republike Srpske]] obavlja poslove iz djelokruga određenog Zakonom o Vladi Republike Srpske, Uredbi o Generalnom sekretarijatu Vlade Republike Srpske i Poslovnikom Vlade Republike Srpske. Generalni sekretarijat Vlade Republike Srpske pruža potporu Vladi Republike Srpske i [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjedniku Vlade Republike Srpske]] koja treba osigurati pravovremeno i djelotvorno planiranje, provođenje, nadgledanje i predstavljanje politike Vlade Republike Srpske. Generalni sekretarijat Vlade Republike Srpske rukovodi poslovima zajedničkih službi i osigurava druge aktivnosti potrebne za djelotvorno obavljanje funkcija organa državne uprave. Ima pet osnovnih organizacijskih jedinica: * Kabinet predsjednika Vlade; * Sektor za sjednice Vlade; * Sektor za finansijske, pravne i opće poslove; * Sektor za informiranje - Biro za odnose s javnošću; * Sektor za informacijske tehnologije. == Sjedište == Vlada Republike Srpske je od 21. novembra [[2007]]. smještena u novoizgrađenu zgradu - [[Administrativni centar Vlade Republike Srpske]]. == Također pogledajte == * [[Ustav Republike Srpske]] * [[Republika Srpska]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]] * [[Spisak premijera Republike Srpske]] * [[Senat Republike Srpske]] == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.vladars.net Službena stranica Vlade Republike Srpske]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121173853/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Pages/Default.aspx |date=21. 1. 2013 }} * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena prezentacija Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} * [Http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=33452 Radio televizija Republike Srpske: Republika Srpska dobila novu Vladu 29 decembar 2010.] * [https://web.archive.org/web/20160304201330/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=41851 Radio televizija Republike Srpske: Djeca u Vladi Republike Srpske, 16.06.2011.] {{Ministarstva Vlade Republike Srpske}} {{Sazivi Vlade Republike Srpske}} [[Kategorija:Politika Republike Srpske]] [[Kategorija:Institucije Republike Srpske]] [[Kategorija:Vlada Republike Srpske|*]] lij3i1wadnfat52dfgemkyrdueoqdl9 0 377946 3917922 3894746 2026-08-13T20:50:30Z Michael Romanov 6321 ref 3917922 wikitext text/x-wiki [[Slika:Linked Genes vs. Unlinked Genes (with Crossover).png|thumb|280px|Prikazani su ishodi mejoze s nepovezanim (nezavisnim) genima, povezanim genima i povezanim genom s [[krosingover]]om.]] '''Mapiranje gena''' je realizacija svakog metoda koji je omogućava lociranje [[gen]]a i njihove međusobne udaljenosi i rasporeda na [[hromosom]]u.<ref>Hill L. (2013): Gene mapping - Glossary Entry.http://ghr.nlm.nih.gov/glossary=genemapping|date=2013-09-03|work=[http://ghr.nlm.nih.gov/ Genetics Home Reference]|publisher=Lister Hill National Center for Biomedical Communications, an Intramural Research Division of the United States National Library of Medicine, Bethesda, MD.</ref> Suština svih [[genom]]skih mapiranja je da se uspostavi kolekcija molekularnih markera na odgovarajućim pozicijama u genomu. Molekulski markeri su poželjni u svim oblicima. Geni se mogu posmatrati i kao jedna posebna vrsta genetičkih markera u izgradnji mape genoma, mapiranih na isti način kao i svaka drugi marker.<ref name="King R. C. 1998">King R. C., Stransfield W. D. (1998): Dictionary of genetics. Oxford niversity Press, New York, Oxford, {{ISBN|0-19-50944-1-7}}; {{ISBN|0-19-509442-5}}.</ref><ref name="King R. C. 1998"/><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref> ==Odnos: genetičko mapiranje – fizičko mapiranje== Postoje dva karakteristična tipa "mapa" koje se koristi u oblasti mapiranja [[genom]]a: *genetičke mape i *fizičke mape. Iako su obje mape je kolekcija [[genetički marker|genetičkih markera]] i genskih lokusa, genetičke mape su određene na osnovu međusobne udaljenosti i rasporeda gena, mjereno u centimorganima (''CM''), pri čemu je 1 '''M'''organ ekvivalent za 1% rekombinacija između posmatranih lokusa. Fizičke mape pak koriste stvarne fizičke udaljenosti obično mjerene ubrojem [[bazni par|baznih parova]]. Dok fizička mapa može biti "preciznija" u predstavljanju [[genom]]a, genetičke mape često nude uvid u prirodu različitih segmenata [[hromosom]]a, tj. genetičku udaljenost značajno se razlikuje od fizičke udaljenosti i varira u različitim genomskim regijama. One imaju različite stope rekombinacija, a takva stopa je često pokazatelj količine [[hromatin]]a (koji je obično bogat genima) nasuprot [[hromatin|heterohromatskim (obično genima siromašnim) regijama genoma. ===Genetičko mapiranje=== Prvi koraci izgradnje genetičke karte su razvoj [[genetički marker|genetičkih markera]] i mapiranje [[populacija|populacije]]. Ako su dva markera bliže na [[hromosom]]u, veće su šanse da će se skupa prenijeti na sljedeću generaciju. Stoga se "ko-segregacijski" obrasci svih markera mogu koristiti za rekonstrukciju redoslijeda lokusa. Imajući to u vidu, [[genotip]]ovi svakog markera se genetički evidentiraju za oba roditelja, kao i svake osobe u sljedećim generacijama. Kvalitet genetičke mape ju velikoj mjeri ovisi o ova dva faktora: *obuhvaćeni broj genetičkih markera na mapi i *veličina uzorka mapirana [[populacija|populacije]]. Ti faktori su međusobno interaktivni: obimnije mapiranje populacije može povećati "rezoluciju" mape i preduprijediti njenu "razvučenost", tj. nejasnoću. U genetičkom mapiranju, svako svojstvo koje se može lako razlikovati kod dva roditelja može se koristiti kao genetski marker. Geni, u tom smislu, predstavljeni su "[[osobina]]ma" koje se mogu pouzdano razlikovati između dva roditelja. Njihova veza sa drugim genetičkim markerima se računa na isti način kao da su zajednički markeri i stvarni lokusi gena, pa se se potom uključuju u region između dva najbliža susjedna markera. Ovaj proces se zatim ponavlja gledajući više markera koji ciljaju tu regiju za mapiranje susjednih gena za višu rezoluciju do određenog prepoznatljivog lokusa. Ovaj proces se često naziva "položajno kloniranje" i intenzivno se koristi u studiji biljnih [[vrsta]]. ===Fizičko mapiranje=== Budući da je stvarnu osnovu za procjenu udaljenosti lokusa uglavnom teško ili nemoguće direktno izmjeriti, fizičke mape su zapravo izgrađene raščlanjivanjem [[genom]]a u hijerarhijski manje segmente. Karakterizacijom svakog pojedinog sgmenta i njihovo ponovno sklapanje zajedno, preklapa niz tih malih fragmenata, što će omogućiti istraživačima da procijene fizičke udaljenosti između genomskih obilježja. Fragmentacija genoma može se postići [[endonukleaza|restrikcijskim enzimima]] rezanjem ili fizički razbijanjem genoma procesima kao što je sonikacija (ultrazvukom). Kada su [[DNK]] fragmenti izrezani, izdvajaju se putem [[elektroforeza|elektroforeze]]. Dobijeni rezultati migracije [[DNK]] (tj. ''genetičkih otisaka prstiju'') se koriste za identifikaciju putem umnožavanjem ([[klon]]iranjem) [[molekula]] [[DNK]] . Analizom tih rezultata fragmenti se sastavljaju primjenomautomatizirane ''FPC'' tehnike ili upotrebo sredstava za put preklapanja DNK nastavaka. Dobar izbor klonova može se dati njihovu dovoljnu količinu da se utvrdi DNK proučavanog organizma.<ref>{{cite journal|author=Ren, C. W., Lee, M.-K., Yan, B., Ding, K., Cox, B., Price, J. A., Dodgson, J. B., Zhang, H.-B.|year=2003|title=A BAC-based physical map of the chicken genome|url=https://genome.cshlp.org/content/13/12/2754|journal=Genome Research|volume=13|issue=12|pages=2754—2758|doi=10.1101/gr.1499303|issn=1088-9051|pmid=14656976}}</ref> U fizičkom mapiranju, nema direktnih načina obilježavanja određenog gena jer to mapiranje ne sadrži nikakve informacije koje se odnose na osobine i funkcije. Genetički markeri mogu biti povezani sa fizičkim mapama u procesima kao što je ''in situ'' hibridizacija. Po ovom pristupu, fizička karta može biti "uvezana" u genetičku mapu. Klonovi koji se koriste u fizičkim mapama onda mogu biti sekvencirani na lokalnom nivou da pomognu konstrukciji novog genetičkog dizajna markera i identifikaciji uzročnih lokusa. '''Macrorestrikcija''' je vrsta fizičkog mapiranja u kojoj se visoka molekulska težina jDNK digestira restrikcijskim enzimima koji imaju mali broj mjesta restrikcije. Postoje alternativni načini da se utvrdi kako se [[DNK]] u grupi klonova potpuno preklapa, bez sekvenciranja klonova. Kada se određuje mapa, klonovi se mogu koristiti kao resurs kao veliki resursi [[genom]]a. Ova vrsta mapiranja je precizniji od genetičkih mapa. ===Sekvenciranje genoma=== Sekvenciranje genoma ne-[[biologija|nebiolozi]] ponekad pogrešno nazivaju "genomsko mapiranje". Proces "sačmarica sekvenciranja", tj. nasumičnog sekvenciranja, podsjeća na proces fizičkog mapiranja: razbijenje genoma u male fragmente, karakteriziranje (sekvenciranje) svakog fragmenta i njihovo sastavljanje zajedno. (Noviji sekvenciranje tehnologije sekvenciranja su drastično različite.). Iako su opseg, svrha i proces potpuno različiti, a sklop genoma sklop se može posmatrati kao "krajnji" oblik fizičke mape, u smislu da pružanja svih informacija koje tradicionalna fizička karta može ponuditi na mnogo bolji način. ==Primjena genskog mapiranja== Identifikacija gena je obično prvi korak u razumijevanju [[genom]]a jedne [[vrsta|vrste]] [[organizam]]a, a mapiranje gena je obično prvi korak u identifikaciji [[gen]]a. Ovo mapiranje je obično polazište mnogih važnih studija, kako u stvaranju baza podataka, tako i u konkretnoj primjeni u mnogim oblastima. ===Asocijacija bolesti=== Proces identifikacije genetičkog elementa koji je odgovoran za određene bolesti se također naziva "mapiranjem". Ako je poznavanje posmatranog lokusa ograničeno, pretraga se naziva "fino mapiranje" gena. Ova informacija je izvedena iz rezultata istraživanja manifestacija bolesti u velikim oporodicama (genetička povezanost) ili [[populacija|populacijski]] baziranim istraživanjima genetičke asocijacije. ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== * [[Genska mapa]] *[[Hromosom]] *[[Hromosomska garnitura]] ==Vanjski linkovi== * [[Human Genome Project]] *{{Cite web|title=Genetic Mapping Fact Sheet|url=https://www.genome.gov/10000715|publisher=National Human Genome Research Institute, National Institutes of Health, Bethesda, MD}} *{{Cite web|title=Canada's Michael Smith Genome Sciences Centre|url=http://www.bcgsc.ca/|access-date=6. 9. 2013|location=Vancouver, British Columbia}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Hromosomi]] h1wl1rwhu9aw25xolbno80sdrrbwk8l 0 393576 3917907 3498228 2026-08-13T18:20:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917907 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Strgačina | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6792 | dužina_stepeni = 19.215 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 43 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221651<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Strgačina u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Strgačina''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Geografija == Strgačina se nalazi na lijevoj obali velikog zavoja [[Lim (rijeka)|Lima]], tamo gdje u njega utiču njegove lijeve pritoke Radojna i Sućeska, na nadmorskoj visini od oko 340 do 470 m. U tom dijelu je Lim ustvari rukavac hidroakumulacije HE Višegrad, a i ušća pritoka su također višestruko proširena.<ref>Spahić M. et al. (2000): Bosna i Hercegovina (1:250.000). Izdavačko preduzeće „Sejtarija“, Sarajevo.</ref><ref>Mučibabić B., Ur. (1998): Geografski atlas Bosne i Hercegovine. Geodetski zavod BiH, Sarajevo, {{ISBN|9958-766-00-0}}.</ref> Kraćom lokalnom cestom, Strgačina je povezana sa regionalnom cestom R-467, koja izlazi na magistralu M-5: [[Foča]] – [[Goražde]] – [[Višegrad]] – [[Zvornik]]. == Historija == Stara lokacija centra Mjesne zajednice Strgačina je, prije izgradnje HE Višegrad bila uz samo ušće Radojne i Sućeske, a nakon potapanja, mjesto se preselilo na obale hidroakumulacije. Pripremni radovi su započeti 1983, a početak glavnih radova 1. aprila 1985. godine. Prvi generatori su pušteni u pogon 25. novembra [[1989]]. godine. Podaci o tom zahvatu su impozantni. jer je trebalo: {{Citat| *iskopati 2.100.000 m³ uglavnom kamenih materijala *izgraditi nasipa 200.000 m³ *ugraditi betona 650.000 m³.}}<ref>{{Cite web |url=http://www.henadrini.com/izgradnja-objekta/ |title=Izgradnja objekta |work=henadrini.com |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202011932/http://www.henadrini.com/izgradnja-objekta/ |archive-date=2. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> Lokalno stanovništvo je već tada, značajno raseljeno, a ostatak [[Bošnjaci|Bošnjaka]] je protjeran tokom [[Rat u Bosni|rata u Bosni]], 1990-ih. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Strgačina | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221651 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 43 | g2013_bosnjaci = 41 | g2013_srbi = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 59 | g1991_muslimani = 57 | g1991_srbi = 2 | g1981_ukupno = 154 | g1981_muslimani = 130 | g1981_srbi = 10 | g1981_crnogorci = 12 | g1971_ukupno = 125 | g1971_muslimani = 104 | g1971_srbi = 15 | g1971_jugosloveni = 1 | g1971_crnogorci = 5 }} === Mjesna zajednica === Na popisu stanovništva 1991. u Mjesnoj zajednici Strgačina su bila 904 stanovnika. {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- | style="background:#ddffdd;" | '''Nacionalnost''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | '''Broj''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | '''%''' |- | style="background:#f3fff3;" | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] | align="right" | 787 | align="right" | 87,06 |- | style="background:#f3fff3;" | [[Srbi]] | align="right" | 110 | align="right" | 12,17 |- | style="background:#f3fff3;" | [[Jugoslaveni]] | align="right" | 3 | align="right" | 0,33 |- | style="background:#f3fff3;" |Ostali i nepoznato | align="right" | 4 | align="right" | 0,44 |} Ostalo je zabilježeno da je u Osnovnoj školi "Sava Kovačević", od 21. do 23. aprila 1979, bilo prisutno oko 300 učenika, uzrasta od 3. do 8. razreda.<ref>Hadžiselimović R. et al. (1985): Genetička distanca i stepen propagacijske izolovanosti lokalnih ljudskih populacija u Bosni i Hercegovini. Elaborat istraživačkog projekta, Biološki institut Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} hpjoi32o81qn2wlt59ip54tykc11rz1 0 400160 3917964 3861584 2026-08-14T10:13:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917964 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Arbanasi | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6847 | dužina_stepeni = 19.2133 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 6 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 220841<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=19. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Arbanasi u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Arbanasi''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Arbanasi | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 220841 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 6 | g2013_bosnjaci = 6 | g1991_ukupno = 61 | g1991_muslimani = 60 | g1981_ukupno = 68 | g1981_muslimani = 66 | g1981_jugosloveni = 1 | g1981_crnogorci = 1 | g1971_ukupno = 134 | g1971_muslimani = 132 | g1971_jugosloveni = 1 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} 8kgdmb0kgt8mklkxbt1uudec6idiq4g 0 400161 3917966 3861585 2026-08-14T10:52:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917966 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Arsići | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6742 | dužina_stepeni = 19.4303 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 52 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 220850<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=19. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Arsići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Arsići''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Arsići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 220850 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 52 | g2013_srbi = 52 | g1991_ukupno = 140 | g1991_srbi = 139 | g1981_ukupno = 143 | g1981_srbi = 142 | g1971_ukupno = 125 | g1971_srbi = 125 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} jsilqcts66g9mbinntgxk90gsdfnw4r 0 400191 3917947 3861601 2026-08-14T04:32:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917947 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Čavdari | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6758 | dužina_stepeni = 19.21 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 14 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 220990<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=20. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Čavdari u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Čavdari''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čavdari | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 220990 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 20. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 20. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 20. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 14 | g2013_bosnjaci = 14 | g1991_ukupno = 43 | g1991_muslimani = 43 | g1981_ukupno = 50 | g1981_muslimani = 50 | g1971_ukupno = 62 | g1971_muslimani = 62 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} t5890nrve5p4sdjq9ttf6ly1xqjfar3 0 400365 3917867 3861664 2026-08-13T13:12:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917867 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Setihovo | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6622 | dužina_stepeni = 19.2742 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 8 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221597<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Setihovo u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Setihovo''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Setihovo | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221597 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 8 | g2013_bosnjaci = 6 | g2013_bosanci = 2 | g1991_ukupno = 106 | g1991_muslimani = 100 | g1991_srbi = 2 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 208 | g1981_muslimani = 201 | g1981_srbi = 6 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 275 | g1971_muslimani = 272 | g1971_srbi = 3 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} kwjvg1dqvdvb8j6ct9ct27vkgqwfdyk 0 400366 3917871 3861665 2026-08-13T14:40:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917871 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Sokolovići | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6447 | dužina_stepeni = 19.3431 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 21 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221619<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Sokolovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Sokolovići''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sokolovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221619 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 21 | g2013_bosnjaci = 21 | g1991_ukupno = 49 | g1991_muslimani = 47 | g1991_srbi = 1 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 60 | g1981_muslimani = 48 | g1981_srbi = 1 | g1981_jugosloveni = 11 | g1971_ukupno = 71 | g1971_muslimani = 56 | g1971_srbi = 9 | g1971_jugosloveni = 6 }} == Također pogledajte == * [[Mehmed-paša Sokolović]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} pk4si2wdwnyix35q6un307bdbkneabh 0 400367 3917888 3861666 2026-08-13T17:08:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917888 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Stankovača | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6342 | dužina_stepeni = 19.2939 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 1 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221627<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Stankovača u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Stankovača''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Stankovača | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221627 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 1 | g2013_srbi = 1 | g1991_ukupno = 21 | g1991_srbi = 21 | g1981_ukupno = 49 | g1981_srbi = 49 | g1971_ukupno = 65 | g1971_srbi = 64 | g1971_jugosloveni = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} pxw3z0e9ss1qz33o9aea1g5cpkd22o7 0 400368 3917902 3861667 2026-08-13T17:36:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917902 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Staro Rudo | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6164 | dužina_stepeni = 19.3547 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 92 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221635<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Staro Rudo u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Staro Rudo''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Staro Rudo | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221635 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 92 | g2013_bosnjaci = 41 | g2013_srbi = 51 | g1991_ukupno = 247 | g1991_muslimani = 244 | g1991_srbi = 2 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 230 | g1981_muslimani = 227 | g1981_jugosloveni = 3 | g1971_ukupno = 212 | g1971_muslimani = 203 | g1971_srbi = 4 | g1971_jugosloveni = 5 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} iroqjdqj7206gyb5py5pyv38zg8d4xr 0 400369 3917906 3861668 2026-08-13T18:20:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917906 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Strgači | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6011 | dužina_stepeni = 19.3253 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 27 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221643<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Strgači u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Strgači''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Strgači | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221643 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 27 | g2013_srbi = 27 | g1991_ukupno = 71 | g1991_muslimani = 2 | g1991_srbi = 68 | g1981_ukupno = 105 | g1981_muslimani = 7 | g1981_srbi = 98 | g1971_ukupno = 168 | g1971_muslimani = 16 | g1971_srbi = 152 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} rd5es5jhpja7y9wrxomelkcup9gsmr3 0 400479 3917949 3861687 2026-08-14T04:56:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917949 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Šahdani | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6581 | dužina_stepeni = 19.1647 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 0 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221660<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Šahdani u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Šahdani''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Šahdani | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221660 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 0 | g1991_ukupno = 14 | g1991_srbi = 14 | g1981_ukupno = 53 | g1981_srbi = 52 | g1981_crnogorci = 1 | g1971_ukupno = 70 | g1971_srbi = 70 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} okcg5qujczpulilf27ckkcpht0k39ul 0 400480 3917952 3861688 2026-08-14T05:32:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917952 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Geokutija naselje u BiH | ime = Štrpci | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = Štrpci rail station.jpg | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6403 | dužina_stepeni = 19.4808 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 260 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221678<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Štrpci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Štrpci''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. Naselje se nalazi na trasi željezničke pruge Beograd–Bar. Kroz Štrpce protječe rijeka [[Uvac (rijeka)|Uvac]], dok se iznad naselja nalazi selo [[Bovan (Rudo)|Bovan]]. Mjesto se nalazi, na putu od [[Višegrad|Višegrada]] prema [[Priboj|Priboju]], na samoj granici sa [[Srbija|Srbijom]]. == Historija == === Otmica i masakr u Štrpcima === Na željezničkoj stanici u Štrpcima je 27. februara 1993. godine počinjen ratni zločin nad civilima. Pripadnici jedinice 'Osvetnici', koja je djelovala u sastavu [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], pod komandom [[Milan Lukić|Milana Lukića]], zaustavili su brzi voz br. 671 na relaciji Beograd–Bar i iz njega izveli 20 putnika nesrpske nacionalnosti (18 Bošnjaka, jednog Hrvata i jedno NN lice).<ref name="rse_strpci22">{{cite web | url = https://www.slobodnaevropa.org/a/strpci-zlocin-vojska-rs-presuda-ratni/32094345.html | title = Sud BiH osudio sedmoricu bivših pripadnika VRS-a na 91 godinu zatvora za zločin u Štrpcima | author = Radio Slobodna Evropa (RSE) | date = 21. oktobar 2022 | website = slobodnaevropa.org | access-date = 28. februar 2026 | language = bs}}</ref><ref name="zona">{{cite web | url = https://zonaneodgovornosti.net/zlocini-u-sandzaku/ | title = Zločini u Sandžaku devedesetih godina | author = Zona Neodgovornosti | website = zonaneodgovornosti.net | access-date = 27. februar 2026 | language = bs }}{{Mrtav link}}</ref> Žrtve su sa stanice odvedene u selo Prelovo kod Višegrada, gdje su zlostavljane u prostorijama osnovne škole, a potom su likvidirane u selu Mušići na obali Drine. Do danas su u jezeru Perućac pronađeni posmrtni ostaci samo četiri žrtve.<ref name="detektor_91godina">{{cite web | url = https://detektor.ba/2022/10/21/izrecena-91-godina-zatvora-za-zlocin-u-strpcima/ | title = Izrečena 91 godina zatvora za zločin u Štrpcima | author = Detektor.ba | date = 21. oktobar 2022 | website = detektor.ba | access-date = 1. mart 2026 | language = bs}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Štrpci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221678 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 260 | g2013_srbi = 259 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 308 | g1991_muslimani = 4 | g1991_srbi = 285 | g1991_jugosloveni = 13 | g1981_ukupno = 142 | g1981_srbi = 130 | g1981_jugosloveni = 1 | g1981_crnogorci = 11 | g1971_ukupno = 122 | g1971_srbi = 110 | g1971_hrvati = 4 | g1971_jugosloveni = 3 | g1971_albanci = 4 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Štrpci}} * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} * [https://www.youtube.com/watch?v=jOQ2zbXy7to Dokumentarni film: Voz 671 - Slučaj Štrpci] na platformi [[YouTube]] {{Općina Rudo}} 7ymwpa0wgmemyvtvustfyy2jj2ye49x 0 400481 3917925 3861689 2026-08-13T22:24:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917925 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Trbosilje | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6744 | dužina_stepeni = 19.1703 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 0 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221686<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Trbosilje u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Trbosilje''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trbosilje | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221686 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 0 | g1991_ukupno = 26 | g1991_srbi = 26 | g1981_ukupno = 40 | g1981_srbi = 40 | g1971_ukupno = 55 | g1971_srbi = 54 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} pw0jm5mglhhnlvyj07yq35vq3uwgfce 0 400484 3917927 3861690 2026-08-13T22:31:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917927 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Trnavci | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.7106 | dužina_stepeni = 19.4597 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 14 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221694<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Trnavci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Trnavci''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trnavci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221694 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 14 | g2013_srbi = 14 | g1991_ukupno = 56 | g1991_srbi = 56 | g1981_ukupno = 90 | g1981_srbi = 89 | g1981_hrvati = 1 | g1971_ukupno = 123 | g1971_srbi = 123 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} jh67idl3ojw6keg1q6xw7qpnp2r8r78 0 400487 3917928 3861691 2026-08-13T22:31:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917928 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Trnavci kod Rudog | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6133 | dužina_stepeni = 19.46 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 266 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221708<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Trnavci kod Rudog u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Trnavci kod Rudog''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trnavci kod Rudog | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221708 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 266 | g2013_srbi = 265 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 232 | g1991_srbi = 231 | g1981_ukupno = 287 | g1981_srbi = 266 | g1981_hrvati = 2 | g1981_jugosloveni = 18 | g1981_slovenci = 1 | g1971_ukupno = 319 | g1971_srbi = 313 | g1971_jugosloveni = 3 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} cllz1o91g0uzgokkqebbd9kgjiant5y 0 400488 3917933 3861692 2026-08-14T00:15:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917933 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Ustibar | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.5894 | dužina_stepeni = 19.4161 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 208 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221716<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ustibar u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Ustibar''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ustibar | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221716 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 208 | g2013_bosnjaci = 42 | g2013_srbi = 160 | g2013_hrvati = 1 | g2013_muslimani = 5 | g1991_ukupno = 336 | g1991_muslimani = 207 | g1991_srbi = 125 | g1981_ukupno = 344 | g1981_muslimani = 203 | g1981_srbi = 138 | g1981_jugosloveni = 3 | g1971_ukupno = 360 | g1971_muslimani = 203 | g1971_srbi = 157 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} kz8jccdo1yxwgqvdxt2erjm3z1jw1yf 0 400489 3917934 3861693 2026-08-14T00:19:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917934 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Uvac | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.5997 | dužina_stepeni = 19.4853 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 379 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221724<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Uvac u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Uvac''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Uvac | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221724 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 379 | g2013_srbi = 378 | g1991_ukupno = 515 | g1991_muslimani = 3 | g1991_srbi = 500 | g1991_jugosloveni = 5 | g1981_ukupno = 243 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 214 | g1981_jugosloveni = 22 | g1981_crnogorci = 5 | g1971_ukupno = 210 | g1971_muslimani = 3 | g1971_srbi = 190 | g1971_jugosloveni = 9 | g1971_crnogorci = 6 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} gtgprt0avosk9c30e7bx8rdqh7o21xd 0 400492 3917935 3861694 2026-08-14T00:32:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917935 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Vagan | vrsta = naselje | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = Ваган 01.jpg | opis_slike = Vagan, seoski detalj | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.5756 | dužina_stepeni = 19.4228 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 55 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221732<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vagan u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Vagan''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vagan | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221732 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 55 | g2013_srbi = 55 | g1991_ukupno = 75 | g1991_srbi = 75 | g1981_ukupno = 74 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 73 | g1971_ukupno = 90 | g1971_srbi = 89 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} 7ziy7jjux6bgbapemjuh2929lig543x 0 400496 3917938 3861695 2026-08-14T01:58:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917938 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Viti Grab | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6261 | dužina_stepeni = 19.3125 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 35 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221759<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Viti Grab u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Viti Grab''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Viti Grab | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221759 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 35 | g2013_bosnjaci = 34 | g2013_srbi = 1 | g1991_ukupno = 36 | g1991_muslimani = 36 | g1981_ukupno = 96 | g1981_muslimani = 89 | g1981_srbi = 7 | g1971_ukupno = 154 | g1971_muslimani = 150 | g1971_srbi = 4 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} lx76gbrwsfexs9uevs8z7ndq0wckay7 0 400497 3917941 3861696 2026-08-14T03:09:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917941 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Zagrađe | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6094 | dužina_stepeni = 19.3069 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 9 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221767<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zagrađe u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zagrađe''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zagrađe | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221767 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 9 | g2013_bosnjaci = 4 | g2013_srbi = 5 | g1991_ukupno = 18 | g1991_muslimani = 7 | g1991_srbi = 11 | g1981_ukupno = 59 | g1981_muslimani = 42 | g1981_srbi = 17 | g1971_ukupno = 119 | g1971_muslimani = 66 | g1971_srbi = 53 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} 2b585i9cxlq8zzof1sugegq7om4nso5 0 400499 3917942 3861697 2026-08-14T03:17:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917942 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Zarbovina | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6519 | dužina_stepeni = 19.2275 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 2 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221775<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zarbovina u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zarbovina''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zarbovina | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221775 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 2 | g2013_bosnjaci = 2 | g1991_ukupno = 10 | g1991_muslimani = 10 | g1981_ukupno = 20 | g1981_muslimani = 20 | g1971_ukupno = 67 | g1971_muslimani = 67 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} dunibdkfa46a3s54nx24z8dowu4e0e0 0 400500 3917944 3861698 2026-08-14T03:54:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917944 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Zlatari | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6111 | dužina_stepeni = 19.3442 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 73 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221783<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zlatari u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zlatari''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zlatari | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221783 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 73 | g2013_srbi = 73 | g1991_ukupno = 92 | g1991_srbi = 92 | g1981_ukupno = 121 | g1981_srbi = 116 | g1981_jugosloveni = 4 | g1981_crnogorci = 1 | g1971_ukupno = 99 | g1971_srbi = 99 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} 0rb10h680a0kddazgqebfijdme4lsw4 0 400503 3917946 3861699 2026-08-14T04:08:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917946 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Zubač | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6533 | dužina_stepeni = 19.4603 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 99 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221791<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zubač u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zubač''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zubač | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221791 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 99 | g2013_srbi = 99 | g1991_ukupno = 198 | g1991_srbi = 198 | g1981_ukupno = 267 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 227 | g1981_jugosloveni = 14 | g1971_ukupno = 300 | g1971_srbi = 300 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} 6mmqvkbyc36arf6zjdzm64set9x53qj 0 400504 3917945 3861700 2026-08-14T04:08:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917945 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Zubanj | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6219 | dužina_stepeni = 19.2583 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 22 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221805<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zubanj u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zubanj''' je naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zubanj | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221805 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 22 | g2013_bosnjaci = 16 | g2013_srbi = 6 | g1991_ukupno = 36 | g1991_muslimani = 20 | g1991_srbi = 16 | g1981_ukupno = 71 | g1981_muslimani = 39 | g1981_srbi = 32 | g1971_ukupno = 127 | g1971_muslimani = 86 | g1971_srbi = 40 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo]{{Mrtav link}} {{Općina Rudo}} blh683vj15a8zb0q9kfxkaxyzruf6dx 10 402477 3917951 3480699 2026-08-14T05:30:52Z Vratiosevalter 174471 3917951 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Šablon:Organizacione infokutije | stanje = {{{state|expanded}}} | tijeloklasa = hlist | naslov = [[Wikipedia:Poruke za šablone|Wikipedia šabloni]]: [[Organizacija|organizacione]] [[Šablon:Infokutija|infokutije]] | iznad = [[Wikipedia:Manual of Style/Infokutije|Pravila i smjernice za infokutije]] | grupa1 = Opće | podaci1 = * {{Tl|Infokutija organizacija}} * {{Tl|Infokutija službena pozicija}} * {{Tl|Infokutija religija}} | grupa2 = Država i politika | podaci2 = * {{Tl|Infokutija vatrogasci}} * {{Tl|Infokutija vladina agencija}} * {{Tl|Infokutija policijska agencija}} * {{Tl|Infokutija stranka}} * {{Tl|Infokutija svemirska agencija}} | grupa3 = Vojne organizacije | podaci3 = * {{Tl|Infokutija vojna jedinica}} | grupa4 = Obrazovanje i istraživanje | podaci4 = * {{Tl|Infokutija institut}} * {{Tl|Infokutija laboratorija}}{{smallsup|1}} * {{Tl|Infokutija opservatorija}} * {{Tl|Infokutija škola}} * {{Tl|Infokutija univerzitet}}{{smallsup|2}} | grupa5 = Kultura i javne ustanove | podaci5 = * {{Tl|Infokutija crkva}} * {{Tl|Infokutija muzej}} | grupa6 = Publikacije i mediji | podaci6 = * {{Tl|Infokutija žurnal}} * {{Tl|Infokutija magazin}} * {{Tl|Infokutija novine}} * {{Tl|Infokutija izdavač}} * {{Tl|Infokutija web stranica}} | grupa7 = Poslovanje i profesionalne organizacije | podaci7 = * {{Tl|Infokutija kompanija}} * {{Tl|Infokutija dot-com kompanija}} * {{Tl|Infokutija advokatska firma}} * {{Tl|Infokutija računovodstveno tijelo}} * {{Tl|Infokutija sindikat}} | grupa8 = Bratstva i počasne organizacije | podaci8 = * {{Tl|Infokutija orden}} * {{Tl|Infokutija bratstvo}} * {{Tl|Infokutija Velika loža}} | grupa9 = Podšabloni i pomoćni šabloni | podaci9 = * ‘’‘Adresa’’’ — {{Tl|mf-adr}} * ‘’‘Koordinate’’’ — {{Tl|coord}} * ‘’‘Datumi’’’ — {{Tl|start date}} / {{Tl|end date}} * ‘’‘Jezik’’’ — {{Tl|jezik}} * ‘’‘Mikroformat’’’ — {{Tl|UF-hcard-org}} * ‘’‘Web stranica’’’ — {{Tl|URL}} | ispod = * {{smallsup|1}} uključuje istraživačke institucije * {{smallsup|2}} uključuje koledže i druge ustanove visokog obrazovanja * [[:Kategorija:Infokutija šabloni|Kategorija infokutija]] * [[Pomoć:Infokutija|Pomoć:Infokutija]] * [[Wikipedia:Spisak infokutija|Spisak infokutija]] * [[Wikipedia:Manual of Style/Infokutije|Pravila i smjernice za infokutije]] }}{{Dokumentacija}} cecalv6hucvlsm4tg0ssiqe9kao4eod 0 409434 3917957 3904800 2026-08-14T08:04:54Z Michael Romanov 6321 kod ptica; ref 3917957 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Katepsin L1''' je [[protein]] koji je kod čovjeka [[genetički kod|kodiran]] sa lokusa [[gen]]a ''CTSL1''.<ref name=HGNC>{{cite web |url=https://www.genenames.org/data/gene-symbol-report/#!/hgnc_id/HGNC:2537 |title=HUGO Gene Nomenclature Commitee, HGNC:2537 |language=англ. |accessdate=2026-08-14|url-status=}}</ref><ref name="pmid8419312">{{cite journal | author = Chauhan SS, Popescu NC, Ray D, Fleischmann R, [[Michael M. Gottesman|Gottesman MM]], Troen BR | title = Cloning, genomic organization, and chromosomal localization of human cathepsin L | journal = J Biol Chem | volume = 268 | issue = 2 | pages = 1039–45 |date=Feb 1993 | pmid = 8419312 | pmc = | doi = }}</ref><ref name="pmid2835398">{{cite journal | author = Joseph LJ, Chang LC, Stamenkovich D, Sukhatme VP | title = Complete nucleotide and deduced amino acid sequences of human and murine preprocathepsin L. An abundant transcript induced by transformation of fibroblasts | journal = J Clin Invest | volume = 81 | issue = 5 | pages = 1621–9 |date=Jun 1988 | pmid = 2835398 | pmc = 442598 | doi = 10.1172/JCI113497 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CTSL1 cathepsin L1| url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=1514| access-date = }}</ref> Protein kodiran ovim genom je [[lizosom]]na [[cistein proteaza]], koja ima glavnu ulogu u [[katabolizam|katabolizmu]] unutarćelijskih protein. Njegove [[podloga (biohemija)|podloge]] uključuju [[kolagen]] i [[elastin]], kao i alfa-1 inhibitor proteaze, glavnog kontrolnog elementa aktivnosti [[neutrofilska elastaza|neutrofilske elastaze]]. Kodirani protein je upleten u nekoliko patoloških procesa, uključujući i miofibrilnu nekrozu u [[miopatija|miopatiji]] i ishemiji [[miokard]]a i odgovor na bubrežnu tubularnu proteinuriju.<ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> Ovaj protein, koji je član peptidazne porodice C1, je dimer, sastavljen od disulfidno povezanih teških i lahkih lanaca, oba proizvedena iz jednog proteinskog prekursora. Najmanje dvije varijante ovog gena kodiraju transkripte istog protein.<ref name="entrez"/> Dok se kod ljudi gen CTSL1 nalazi na autosomu 9,<ref name=HGNC/> kod ptica se njegov homolog nalazi na spolnom hromosomu Z.<ref>{{cite journal|author=Sazanov, A.A., Sazanova, A.L., Stekolnikova, V.A., Kozyreva, A.A., Smirnov, A.F., Dodgson, J.B.|year=2004|title=Chromosomal localization of CTSL: expanding of the region of evolutionary conservation between GGAZ and HSA9|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2052.2004.01145.x|journal=Animal Genetics|volume=35|issue=3|pages=260|doi=10.1111/j.1365-2052.2004.01145.x|issn=0268-9146|pmid=15147410}}</ref> ==Interakcije== Pokazalo se da se CTSL1 ispoljava u proteinskoj interakciji sa [[Cistatin A|cistatinom A]].<ref name=pmid12921779>{{cite journal |doi=10.1016/S0003-9861(03)00319-9 |last=Majerle |first=Andreja |authorlink= |author2=Jerala Roman |date=Sep 2003 |title=Protein inhibitors form complexes with procathepsin L and augment cleavage of the propeptide |journal=Arch. Biochem. Biophys. |volume=417 |issue=1 |pages=53–8 |publisher= |location = United States| issn = 0003-9861| pmid = 12921779 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2003-09-01_417_1/page/53| language = | format = | access-date = | quote = }}</ref><ref name=pmid9585570>{{cite journal |last=Estrada |first=S |authorlink= |author2=Nycander M|author3=Hill N J|author4=Craven C J|author5=Waltho J P|author6=Björk I |date=maj 1998 |title=The role of Gly-4 of human cystatin A (stefin A) in the binding of target proteinases. Characterization by kinetic and equilibrium methods of the interactions of cystatin A Gly-4 mutants with papain, cathepsin B, and cathepsin L |journal=Biochemistry |volume=37 |issue=20 |pages=7551–60 |publisher= |location = UNITED STATES| issn = 0006-2960| pmid = 9585570 |doi = 10.1021/bi980026r | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | format = | access-date = | quote = }}</ref> ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Cysteine proteases}} {{commonscat|Enzymes}} * [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C01.032 C01.032] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121223060820/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C01.032 |date=23. 12. 2012 }} [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Peptidaze]] [[Kategorija:EC 3.4.22]] jn2qr19en09dmqed54hlif6v773gpbz 3917958 3917957 2026-08-14T08:10:38Z Michael Romanov 6321 ref 3917958 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Katepsin L1''' je [[protein]] koji je kod čovjeka [[genetički kod|kodiran]] sa lokusa [[gen]]a ''CTSL1''.<ref name=HGNC>{{cite web |url=https://www.genenames.org/data/gene-symbol-report/#!/hgnc_id/HGNC:2537 |title=HUGO Gene Nomenclature Commitee, HGNC:2537 |language=en |accessdate=2026-08-14|url-status=}}</ref><ref name="pmid8419312">{{cite journal | author = Chauhan SS, Popescu NC, Ray D, Fleischmann R, [[Michael M. Gottesman|Gottesman MM]], Troen BR | title = Cloning, genomic organization, and chromosomal localization of human cathepsin L | journal = J Biol Chem | volume = 268 | issue = 2 | pages = 1039–45 |date=Feb 1993 | pmid = 8419312 | pmc = | doi = }}</ref><ref name="pmid2835398">{{cite journal | author = Joseph LJ, Chang LC, Stamenkovich D, Sukhatme VP | title = Complete nucleotide and deduced amino acid sequences of human and murine preprocathepsin L. An abundant transcript induced by transformation of fibroblasts | journal = J Clin Invest | volume = 81 | issue = 5 | pages = 1621–9 |date=Jun 1988 | pmid = 2835398 | pmc = 442598 | doi = 10.1172/JCI113497 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CTSL1 cathepsin L1| url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=1514| access-date = }}</ref> Protein kodiran ovim genom je [[lizosom]]na [[cistein proteaza]], koja ima glavnu ulogu u [[katabolizam|katabolizmu]] unutarćelijskih protein. Njegove [[podloga (biohemija)|podloge]] uključuju [[kolagen]] i [[elastin]], kao i alfa-1 inhibitor proteaze, glavnog kontrolnog elementa aktivnosti [[neutrofilska elastaza|neutrofilske elastaze]]. Kodirani protein je upleten u nekoliko patoloških procesa, uključujući i miofibrilnu nekrozu u [[miopatija|miopatiji]] i ishemiji [[miokard]]a i odgovor na bubrežnu tubularnu proteinuriju.<ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> Ovaj protein, koji je član peptidazne porodice C1, je dimer, sastavljen od disulfidno povezanih teških i lahkih lanaca, oba proizvedena iz jednog proteinskog prekursora. Najmanje dvije varijante ovog gena kodiraju transkripte istog protein.<ref name="entrez"/> Dok se kod ljudi gen CTSL1 nalazi na autosomu 9,<ref name=HGNC/> kod ptica se njegov homolog nalazi na spolnom hromosomu Z.<ref>{{cite journal|author=Sazanov, A.A., Sazanova, A.L., Stekolnikova, V.A., Kozyreva, A.A., Smirnov, A.F., Dodgson, J.B.|year=2004|title=Chromosomal localization of CTSL: expanding of the region of evolutionary conservation between GGAZ and HSA9|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2052.2004.01145.x|journal=Animal Genetics|volume=35|issue=3|pages=260|doi=10.1111/j.1365-2052.2004.01145.x|issn=0268-9146|pmid=15147410}}</ref> ==Interakcije== Pokazalo se da se CTSL1 ispoljava u proteinskoj interakciji sa [[Cistatin A|cistatinom A]].<ref name=pmid12921779>{{cite journal |doi=10.1016/S0003-9861(03)00319-9 |last=Majerle |first=Andreja |authorlink= |author2=Jerala Roman |date=Sep 2003 |title=Protein inhibitors form complexes with procathepsin L and augment cleavage of the propeptide |journal=Arch. Biochem. Biophys. |volume=417 |issue=1 |pages=53–8 |publisher= |location = United States| issn = 0003-9861| pmid = 12921779 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2003-09-01_417_1/page/53| language = en| format = | access-date = | quote = }}</ref><ref name=pmid9585570>{{cite journal |last=Estrada |first=S |authorlink= |author2=Nycander M|author3=Hill N J|author4=Craven C J|author5=Waltho J P|author6=Björk I |date=maj 1998 |title=The role of Gly-4 of human cystatin A (stefin A) in the binding of target proteinases. Characterization by kinetic and equilibrium methods of the interactions of cystatin A Gly-4 mutants with papain, cathepsin B, and cathepsin L |journal=Biochemistry |volume=37 |issue=20 |pages=7551–60 |publisher= |location = UNITED STATES| issn = 0006-2960| pmid = 9585570 |doi = 10.1021/bi980026r | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = en| format = | access-date = | quote = }}</ref> ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Cysteine proteases}} {{commonscat|Enzymes}} * [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C01.032 C01.032] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121223060820/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C01.032 |date=23. 12. 2012 }} [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Peptidaze]] [[Kategorija:EC 3.4.22]] tg7w0skzena2ku911o4mo2lav603txe 3917959 3917958 2026-08-14T08:19:57Z Michael Romanov 6321 ref 3917959 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Katepsin L1''' je [[protein]] koji je kod čovjeka [[genetički kod|kodiran]] sa lokusa [[gen]]a ''CTSL1''.<ref name=HGNC>{{cite web |url=https://www.genenames.org/data/gene-symbol-report/#!/hgnc_id/HGNC:2537 |title=HUGO Gene Nomenclature Commitee, HGNC:2537 |language=en |accessdate=2026-08-14|url-status=}}</ref><ref name="pmid8419312">{{cite journal | author = Chauhan SS, Popescu NC, Ray D, Fleischmann R, [[Michael M. Gottesman|Gottesman MM]], Troen BR | title = Cloning, genomic organization, and chromosomal localization of human cathepsin L | journal = J Biol Chem | volume = 268 | issue = 2 | pages = 1039–45 |date=Feb 1993 | pmid = 8419312 | pmc = | doi = }}</ref><ref name="pmid2835398">{{cite journal | author = Joseph LJ, Chang LC, Stamenkovich D, Sukhatme VP | title = Complete nucleotide and deduced amino acid sequences of human and murine preprocathepsin L. An abundant transcript induced by transformation of fibroblasts | journal = J Clin Invest | volume = 81 | issue = 5 | pages = 1621–9 |date=Jun 1988 | pmid = 2835398 | pmc = 442598 | doi = 10.1172/JCI113497 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CTSL1 cathepsin L1| url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=1514| access-date = }}</ref> Protein kodiran ovim genom je [[lizosom]]na [[cistein proteaza]], koja ima glavnu ulogu u [[katabolizam|katabolizmu]] unutarćelijskih protein. Njegove [[podloga (biohemija)|podloge]] uključuju [[kolagen]] i [[elastin]], kao i alfa-1 inhibitor proteaze, glavnog kontrolnog elementa aktivnosti [[neutrofilska elastaza|neutrofilske elastaze]]. Kodirani protein je upleten u nekoliko patoloških procesa, uključujući i miofibrilnu nekrozu u [[miopatija|miopatiji]] i ishemiji [[miokard]]a i odgovor na bubrežnu tubularnu proteinuriju.<ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> Ovaj protein, koji je član peptidazne porodice C1, je dimer, sastavljen od disulfidno povezanih teških i lahkih lanaca, oba proizvedena iz jednog proteinskog prekursora. Najmanje dvije varijante ovog gena kodiraju transkripte istog protein.<ref name="entrez"/> Dok se kod ljudi gen CTSL1 nalazi na autosomu 9,<ref name=HGNC/> kod ptica se njegov homolog nalazi na spolnom hromosomu Z.<ref>{{cite journal|author=Sazanov, A.A., Sazanova, A.L., Stekolnikova, V.A., Kozyreva, A.A., Smirnov, A.F., Dodgson, J.B.|year=2004|title=Chromosomal localization of CTSL: expanding of the region of evolutionary conservation between GGAZ and HSA9|language=en|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2052.2004.01145.x|journal=Animal Genetics|volume=35|issue=3|pages=260|doi=10.1111/j.1365-2052.2004.01145.x|issn=0268-9146|pmid=15147410}}</ref> ==Interakcije== Pokazalo se da se CTSL1 ispoljava u proteinskoj interakciji sa [[Cistatin A|cistatinom A]].<ref name=pmid12921779>{{cite journal |doi=10.1016/S0003-9861(03)00319-9 |last=Majerle |first=Andreja |authorlink= |author2=Jerala Roman |date=Sep 2003 |title=Protein inhibitors form complexes with procathepsin L and augment cleavage of the propeptide |journal=Arch. Biochem. Biophys. |volume=417 |issue=1 |pages=53–8 |publisher= |location = United States| issn = 0003-9861| pmid = 12921779 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2003-09-01_417_1/page/53| language = en| format = | access-date = | quote = }}</ref><ref name=pmid9585570>{{cite journal |last=Estrada |first=S |authorlink= |author2=Nycander M|author3=Hill N J|author4=Craven C J|author5=Waltho J P|author6=Björk I |date=maj 1998 |title=The role of Gly-4 of human cystatin A (stefin A) in the binding of target proteinases. Characterization by kinetic and equilibrium methods of the interactions of cystatin A Gly-4 mutants with papain, cathepsin B, and cathepsin L |journal=Biochemistry |volume=37 |issue=20 |pages=7551–60 |publisher= |location = UNITED STATES| issn = 0006-2960| pmid = 9585570 |doi = 10.1021/bi980026r | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = en| format = | access-date = | quote = }}</ref> ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Cysteine proteases}} {{commonscat|Enzymes}} * [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C01.032 C01.032] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121223060820/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C01.032 |date=23. 12. 2012 }} [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Peptidaze]] [[Kategorija:EC 3.4.22]] 1m7gj5k6lp3d3f48u53z5o5zdynzqyf 0 425321 3917899 3899211 2026-08-13T17:34:10Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3917899 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – štafeta 4 × 7,5 km (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZID|Norveška}}, [[Lillehammer]] | datum = 26. februar 1994. | broj_učesnika = 72 | broj_zemalja = 18 | broj_ekipa = 18 | godina = 1994 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Ricco Groß]]<br /> [[Frank Luck]]<br />[[Mark Kirchner]]<br />[[Sven Fischer]] | zlato_NOK = GER | srebro = [[Valerij Kirijenko]]<br /> [[Vladimir Dračev]]<br />[[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergej Tarasov]]<br />[[Sergej Čepikov]] | srebro_NOK = RUS | bronza = [[Thierry Dusserre]]<br /> [[Patrice Bailly-Salins]]<br />[[Lionel Laurent]]<br />[[Hervé Flandin]] | bronza_NOK = FRA | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|1992.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – štafeta (muškarci)|1998]] }} {{Biatlon na ZOI 1994.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|štafeti 4x7,5&nbsp;km]] na '''[[ZOI 1994.]]''' održana je 16. februara 1994. u [[Lillehammer]]u.<ref name="SR">[http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1994/BIA/ Biatlon na ZOI 1994. na sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210003313/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1994/BIA/ |date=10. 12. 2008 }} {{Simboli jezika|en|engleski jezik}}</ref><ref name=Biathlon>{{cite web | title = Lillehammer 1994 Official Report - Volume 4 | url = http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1994/E_BOOK4.PDF | publisher = LA84 Foundation | work = Lillehammer Olympic Organizing Committee | year = 1994 | access-date = 1. 12. 2016}}</ref> Zlatnu medalju je osvojila štafeta ujedinjene [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Njemačke]], kao i na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|prethodnoj olimpijadi]]. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Država !! Vrijeme<br/>Promašaji !! Zaostatak<ref name=Biathlon /> |- | {{gold1}} |align=left| {{ZastavaMOK|GER|1994|Zimskim}} <br/> <small> [[Ricco Groß]]<br/> [[Frank Luck]]<br/> [[Mark Kirchner]]<br/> [[Sven Fischer]] </small> | 1:30:22.1 <br/>'''(0)''' | +0.0 |- | {{silver2}} |align=left| {{ZastavaMOK|RUS|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Valerij Kirijenko]]<br/> [[Vladimir Dračev]]<br/> [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergej Tarasov]]<br/> [[Sergej Čepikov]] </small> | 1:31:23.6 <br/>'''(2)''' | +1:01.5 |- | {{bronze3}} |align=left| {{ZastavaMOK|FRA|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Thierry Dusserre]]<br/> [[Patrice Bailly-Salins]]<br/> [[Lionel Laurent]]<br/> [[Hervé Flandin]] </small> | 1:32:31.3 <br/>'''(1)''' | +2:09.2 |- | 4 |align=left| {{ZastavaMOK|BLR|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Viktor Majgourov]]<br/> [[Igor Kokrijakov]]<br/> [[Oleg Riženkov]]<br/> [[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]] </small> | 1:32:57.2 <br/>'''(0)''' | +2:35.1 |- | 5 |align=left| {{ZastavaMOK|FIN|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Erkki Latvala]]<br/> [[Harri Eloranta]]<br/> [[Timo Seppälä]]<br/> [[Vesa Hietalahti]] </small> | 1:33:11.9 <br/>'''(1)''' | +2:49.8 |- | 6 |align=left| {{ZastavaMOK|ITA|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Patrick Favre]]<br/> [[Johann Passler]]<br/> [[Pieralberto Carrara]]<br/> [[Andreas Zingerle]] </small> | 1:33:17.3 <br/>'''(5)''' | +2:55.2 |- | 7 |align=left| {{ZastavaMOK|NOR|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Ole Einar Bjørndalen]]<br/> [[Ivar Michal Ulekleiv]]<br/> [[Halvard Hanevold]]<br/> [[Jon Åge Tyldum]] </small> | 1:33:32.8 <br/>'''(0)''' | +3:10.7 |- | 8 |align=left| {{ZastavaMOK|POL|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Tomasz Sikora]]<br/> [[Jan Ziemianin]]<br/> [[Wiesław Ziemianin]]<br/> [[Jan Wojtas]] </small> | 1:33:49.3 <br/>'''(0)''' | +3:27.2 |- | 9 |align=left| {{ZastavaMOK|AUT|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Franz Schuler (biatlonac)|Franz Schuler]]<br/> [[Ludwig Gredler]]<br/> [[Wolfgang Perner]]<br/> [[Martin Pfurtscheller]] </small> | 1:34:02.9 <br/>'''(4)''' | +3:40.8 |- | 10 |align=left| {{ZastavaMOK|SLO|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Uroš Velepec]]<br/> [[Jure Velepec]]<br/> [[Boštjan Lekan]]<br/> [[Janez Ožbolt]] </small> | 1:34:19.6 <br/>'''(1)''' | +3:57.5 |- | 11 |align=left| {{ZastavaMOK|SWE|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Per Brandt]]<br/> [[Mikael Löfgren]]<br/> [[Leif Andersson (biatlonac)|Leif Andersson]]<br/> [[Ulf Johansson (biatlonac)|Ulf Johansson]] </small> | 1:34:38.8 <br/>'''(0)''' | +4:16.7 |- | 12 |align=left| {{ZastavaMOK|CZE|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Petr Garabík]]<br/> [[Tomáš Kos]]<br/> [[Ivan Masařík]]<br/> [[Jiří Holubec]] </small> | 1:35:26.0 <br/>'''(0)''' | +5:03.9 |- | 13 |align=left| {{ZastavaMOK|EST|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Olaf Mihelson]]<br/> [[Urmas Kaldvee]]<br/> [[Aivo Udras]]<br/> [[Kalju Ojaste]] </small> | 1:35:34.3 <br/>'''(3)''' | +5:12.2 |- | 14 |align=left| {{ZastavaMOK|USA|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Curt Schreiner]]<br/> [[Dave Jareckie]]<br/> [[Jon Engen]]<br/> [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncan Douglas]] </small> | 1:35:43.7 <br/>'''(0)''' | +5:21.6 |- | 15 |align=left| {{ZastavaMOK|UKR|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Vitalij Mohiljenko]]<br/> [[Taras Doljni]]<br/> [[Valentin Džima]]<br/> [[Roman Zvonkov]] </small> | 1:35:48.0 <br/>'''(4)''' | +5:25.9 |- | 16 |align=left| {{ZastavaMOK|LAT|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Oļegs Maļuhins]]<br/> [[Ilmārs Bricis]]<br/> [[Aivars Bogdanovs]]<br/> [[Gundars Upenieks]] </small> | 1:37:40.5 <br/>'''(4)''' | +7:18.4 |- | 17 |align=left| {{ZastavaMOK|GBR|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Mike Dixon (biatlonac)|Mike Dixon]]<br/> [[Ian Woods]]<br/> [[Mark Gee]]<br/> [[Kenneth Rudd]] </small> | 1:39:16.0 <br/>'''(0)''' | +8:53.9 |- | 18 |align=left| {{ZastavaMOK|SVK|1994|Zimskim}}<br/> <small> [[Pavel Sladek]]<br/> [[Pavel Kotraba]]<br/> [[Daniel Krčmar]]<br/> [[Lukaš Krejči]] </small> | 1:40:00.3 <br/>'''(3)''' | +9:38.2 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medalja |Sport = Biatlon{{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u štafetnim utrkama u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1968 – štafeta (muškarci)|1968.]] godine}} |Broj = 8 |Logo = Olympic_rings.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. | align="left" | {{ZastavaMOK|URS}} | style="background:#F7F6A8;" | 6 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | 6 |- bgcolor="#FFFFFF" | 2. | align="left" | {{ZastavaMOK|GER}}{{efn|name=GER|}} | style="background:#F7F6A8;" | 2 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | 2 |- bgcolor="#FFFFFF" | rowspan="2"|3. | align="left" | {{ZastavaMOK|FIN}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 2 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | rowspan="2"| 2 |- bgcolor="#FFFFFF" | align="left" | {{ZastavaMOK|NOR}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 2 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |- bgcolor="#FFFFFF" | rowspan="2"| 5. | align="left" | {{ZastavaMOK|GDR}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 2 | rowspan="2"| 3 |- bgcolor="#FFFFFF" | align="left" | {{ZastavaMOK|FRG}}{{efn|name=GER|}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 2 |- bgcolor="#FFFFFF" | rowspan="2"| 7 | align="left" | {{ZastavaMOK|EUN}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | rowspan="2"| 1 |- bgcolor="#FFFFFF" | align="left" | {{ZastavaMOK|RUS}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |- bgcolor="#FFFFFF" | 9. | align="left" | {{ZastavaMOK|SWE}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 2 | 2 |- bgcolor="#FFFFFF" | rowspan="2"| 10 | align="left" | {{ZastavaMOK|ITA}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 | rowspan="2"| 1 |- bgcolor="#FFFFFF" | align="left" | {{ZastavaMOK|FRA}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}}{{Commonscat|Biathlon at the 1994 Winter Olympics}} *[http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1994/BIA/mens--4-x-7_5-kilometres-relay.html Sports-Reference.com - 1994 Olympics Men's 4 x 7.5 km Relay]{{Mrtav link}} *[http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1994/BIA/mens-4-x-7_5-kilometres-relay.html Štafeta 4x7,5km na sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210021424/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1994/BIA/mens-4-x-7_5-kilometres-relay.html |date=10. 12. 2008 }} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] 1ug9jh6a4e40eev2qjyj3q30yugucz1 0 427586 3917885 3917627 2026-08-13T16:59:06Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44158-26|~2026-44158-26]] ([[User talk:~2026-44158-26|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 3900247 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Peace Palace.jpg|mini|desno|Palata mira u [[Den Haag]]u]] '''Tužba Bosne i Hercegovine protiv SR Jugoslavije za genocid''' (poznata i kao ''[[Bosna i Hercegovina]] protiv [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]]''; ''[[de iure]] naziv'': ''Primjena Konvencije i spriječavanju i kažnjavanju genocida'')<ref>{{Cite web |url=http://www.worldlii.org/int/cases/ICJ/2007/2.html |title=CASE CONCERNING THE APPLICATION OF THE CONVENTION ON THE PREVENTION AND PUNISHMENT OF THE CRIME OF GENOCIDE (BOSNIA AND HERZEGOVINA v.SERBIA AND MONTENEGRO) |access-date=24. 2. 2017 |archive-date=30. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035727/http://www.worldlii.org/int/cases/ICJ/2007/2.html |url-status=dead }}</ref> bio je sudski proces pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]] u [[Holandija|holandskom]] [[Den Haag]]u gdje je prvi put u šezdesetogodišnjoj praksi suda jedna država, [[Bosna i Hercegovina]], optužila drugu državu, tadašnju [[Savezna republika Jugoslavija|SR Jugoslaviju]], za genocid. Tužbu sudu je sastavio i podnio [[Francis Boyle]], savjetnik [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] tokom [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Dana [[26. februar]]a [[2007]]. godine, [[Međunarodni sud pravde]] je presudio da [[Srbija]] ne može biti smatrana odgovornom za [[genocid u Srebrenici]] od strane [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]].<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL26638724._CH_.2400|publisher=Reuters|title=Serbia cleared of genocide, failed to stop killing|date=26. 2. 2007|access-date=24. 2. 2017|archive-date=24. 12. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224221026/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL26638724._CH_.2400|url-status=dead}}</ref><ref name="sense-agency2007">{{cite news|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=9273&kat=3|publisher=Sense Tribunal|title=SERBIA FOUND GUILTY OF FAILURE TO PREVENT AND PUNISH GENOCIDE|date=26. 2. 2007|access-date=24. 2. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20090730091312/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=9273&kat=3|archive-date=30. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> U svojoj presudi, Sud je našao da je Srbija ipak prekršila [[Konvencija o spriječavanju i kažnjavanju zločina genocida|Konvenciju o genocidu]] time što nije učinila sve što je bilo u njenoj moći da spriječi [[genocid]], a potom nije kaznila niti predala počinioce [[Haški tribunal|Haškom tribunalu]]. Poslije ovog suđenja, Srbija je postala prva zemlja koja je po ocjeni suda prekršila Konvenciju o genocidu. Tužba [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] sadržala je navode da je Srbija direktno odgovorna za [[Genocid u Bosni i Hercegovini|genocid počinjen na čitavoj teritoriji Bosne i Hercegovine]], s namjerom da uništi [[Bošnjaci|bošnjačko]] stanovništvo Bosne i Hercegovine. Posljednje ročište održano je [[9. maj]]a [[2006]]. godine. == Tok suđenja == Članovi suda bili su: [[Rosalyn Higgins]] (predsjednica), [[Awn Shawkat Al-Khasawneh]] (potpredsjednik), [[Raymond Ranjeva]], [[Shi Jiuyong]], [[Abdul G. Koroma]], [[Hisashi Owada]], [[Bruno Simma]], [[Peter Tomka]], [[Ronny Abraham]], [[Kenneth Keith]], [[Bernardo Sepúlveda Amor]], [[Mohamed Bennouna]], [[Leonid Skotnikov]], Ahmed Mahiou (''ad hoc'' sudija izabran od strane Bosne i Hercegovine) i [[Milenko Kreća]] (''ad hoc'' sudija izabran od strane Srbije i Crne Gore). Suđenje se odvijalo u slijedećim terminima: === Prva runda iznošenja dokaza === * od [[27. februar]]a do [[7. mart]]a, 2006, Bosna i Hercegovina * od [[8. mart]]a do [[16. mart]]a, 2006, [[Srbija i Crna Gora]] === Saslušavanje vještaka, svjedoka i svjedoka-vještaka === * od [[17. mart]]a do [[21. mart]]a, 2006, Bosna i Hercegovina * od [[22. mart]]a do [[28. mart]]a, 2006, Srbija i Crna Gora === Druga runda === * od [[18. april]]a do [[24. april]]a, 2006, Bosna i Hercegovina * od [[2. maj]]a do [[9. maj]]a, 2006, Srbija i Crna Gora == Presuda == Presuda Međunarodnog suda pravde potvrdila je (kao što je to ranije presudio [[Haški tribunal]]) da su pojedine frakcije [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] počinile [[genocid u Srebrenici]] u julu [[1995]]. godine, ali je istovremeno odbacio navode tužbe da je genocid počinjen na čitavoj teritoriji Bosne i Hercegovine. U presudi se navodi da su elementi genocida ostvareni samo na području [[Srebrenica|Srebrenice]].<ref name="sfgate2007">{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2007/02/26/international/i033600S38.DTL&type=politics|title=Courte: Serbia failed to prevent genocide, UN court rules|date=26. 2. 2007|publisher=[[Associated Press]]|access-date=24. 2. 2017|archive-date=10. 8. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810091849/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2007%2F02%2F26%2Finternational%2Fi033600S38.DTL&type=politics|url-status=dead}}</ref> [[Srbija]] je javno okrivljena za nesprječavanje genocida i za nekažnjavanje i neizručivanje počinilaca - u prvom redu komandanta snaga Republike Srpske, generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]].<ref name="sense-agency2007"/> U presudi, sud je zaključio da Srbija nije počinila genocid (usvojeno sa 13 glasova sudija ''za'' i 2 ''protiv''). Također je, s 11 glasova ''za'' i 4 ''protiv'' zaključeno da Srbija nije bila ni saučesnik u genocidu, iako je zaključeno da je [[Savezna Republika Jugoslavija|SRJ]] tokom rata pružala vojnu i finansijsku podršku srpskom stanovništvu u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Srbija je okrivljena za nepoštovanje dvije privremene zaštitne mjere koje je izdao [[Međunarodni sud pravde]] u aprilu i septembru [[1993]]. godine. Tadašnjoj SR Jugoslaviji je naloženo da učini sve u njenoj moći da spriječi zločin genocida i učini sve da taj zločin ne počine vojne ili paravojne formacije pod njenom kontrolom ili koje primaju njenu podršku. Sudije su zaključile da u julu 1995. godine Srbija nije uspjela spriječiti genocid, po mišljenju suda, srpske vlasti su trebale biti svjesne ozbiljnosti situacije.<ref name="sense-agency2007"/> U donošenju ove odluke, sud se pozvao na standarde postavljene u slučaju [[Tužba Nikaragve protiv SAD|Nikaragva protiv SAD]], u kome je presuđeno da [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] nisu pravno odgovorne za akcije [[Kontra gerile]] uprkos njihovom zajedničkom cilju i javno izraženoj podršci. Sud je zaključio da drugi zločini počinjeni od strane srpskih vojnih snaga tokom rata 1992-95. ostaju na nivou [[ratni zločini|ratnih zločina]] i ne mogu se kvalifikovati kao [[genocid]]. Predsjednica Suda [[Rosalyn Higgins]] istakla je da se Sud u ovom slučaju bavio genocidom u pravnom i užem smislu riječi, a ne u širem smislu, niti pak ratnim zločinima i zločinima protiv čovječnosti.<ref name="sense-agency2007"/><ref name="sfgate2007"/> Sud je dalje odlučio da, poslije odvajanja [[Crna Gora|Crne Gore]] u maju [[2006]]. godine, druga stranka u postupku ostaje samo Srbija, ali da bilo kakva odgovornost za protekle događaje odnosi na tada postojeću [[Srbija i Crna Gora|Srbiju i Crnu Goru]], a prije nje na [[Savezna republika Jugoslavija|Saveznu republiku Jugoslaviju]] === Tačke presude === Sud je utvrdio: # Odbacuju se primjedbe sadržane u završnim podnescima od strane optužene Srbije u smislu da Sud nema nadležnost; ''(s deset glasova za i pet protiv'') # Utvrđuje se da Srbija nije počinila genocid, preko svojih organa ili osoba čija djela uključuju i njihovu odgovornost prema međunarodnom običajnom pravu, krše svoje obaveze iz ''Konvencije o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida''; ''(s trinaest glasova za i dva protiv)'' # Utvrđuje se da Srbija nije poticala na genocid, niti poticala na počinjenje genocida, i nije kršila svoje obaveze prema ''Konvenciji o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida''; ''(s jedanaest glasova za i četiri protiv)'' # Utvrđuje se da Srbija nije suodgovorna za genocid, kršenje svojih obaveza prema ''Konvenciji o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida''; ''(s dvanaest glasova za, tri protiv)'' == Također pogledajte == *[[Genocid u Srebrenici]] *[[Rat u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20100213065153/http://www.icj-cij.org/presscom/index.php?pr=1897&pt=1&p1=6&p2=1 ICJ Press Release 2007/8] *[https://web.archive.org/web/20110605012548/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=667&code=bhy&p1=3&p2=2&case=91&k=f4&p3=5 Summary of the Judgment of 26 February 2007] *[http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf |date=1. 3. 2011 }} - case 91 - Judgment of 26 February 2007 *[https://web.archive.org/web/20160303205103/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=2&k=f4&case=91&code=bhy&p3=4 Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro): List of judgements] ;2006 *IWPR staff. [http://www.iwpr.net/?p=tri&s=f&o=259860&apc_state=henh Serbia and Montenegro on Trial for Genocide], TU No 441, [http://www.iwpr.net/index.php?p=-&apc_state=henh&s=o&o=top_aims.html Institute for War & Peace Reporting], 24 February 2006 *Posner, Eric (poster), [http://uchicagolaw.typepad.com/faculty/2006/03/bosnia_v_serbia.html Article in the Boston Globe: Bosnia v. Serbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319151917/http://uchicagolaw.typepad.com/faculty/2006/03/bosnia_v_serbia.html |date=19. 3. 2017 }} on the blog site on the University of Chicago law school 9 March 2006. *Traynor, Ian. [https://www.theguardian.com/yugo/article/0,,1718803,00.html Court starts hearing Bosnia's genocide claim], [[The Guardian]], 27 February 2006 *Staff. [https://web.archive.org/web/20160304052312/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2206 Bosnia-Herzegovina will win its law suit in The Hague - interview with Srda Popovic], Bosnia Report, [https://web.archive.org/web/20170301013104/http://www.bosnia.org.uk/about/default.cfm Bosnian Institute], 31 May 2006 &mdash; An interview with a Serbian legal expert who thought that Bosnia would win the case. ;2007 *Hudson, Alexandra. [http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKL2525037520070227 Serbia cleared of genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029105718/http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKL2525037520070227 |date=29. 10. 2008 }}, [[Reuters]], 27 February 2007 *Simons, Marlise. [https://www.nytimes.com/2007/04/09/world/europe/09archives.html?_r=2&pagewanted=1&oref=slogin Genocide Court Ruled for Serbia Without Seeing Full War Archive], ''[[The New York Times]]'', April 9, 2007 *Tosh, Caroline [http://iwpr.net/?p=tri&s=f&o=333772&apc_state=henftri333778 Genocide Acquittal Provokes Legal Debate], TU No 491, [http://www.iwpr.net/index.php?p=-&apc_state=henh&s=o&o=top_aims.html Institute for War & Peace Reporting] 2 March 2007. *Hoare, Marko Attila. [https://web.archive.org/web/20160304052644/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2255 The International Court of Justice and the Decriminalisation of Genocide], ''Bosnia Report'', 9 March 2007 [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Slučajevi Međunarodnog suda pravde]] [[Kategorija:2007. u međunarodnim odnosima]] [[Kategorija:2007. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2007. u Srbiji]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Crna Gora]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Srbije i Crne Gore]] [[Kategorija:Vanjski odnosi SR Jugoslavije]] fmoupq9jwaadopxpzxkkfk3adyr2hft 0 437482 3917969 3883528 2026-08-14T11:11:58Z ~2026-44622-02 184697 3917969 wikitext text/x-wiki '''Oružane snage Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije''' ('''OS SFRJ''') bile su ustavno definirana cjelina oružanih snaga [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. Nakon uspostavljanja [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] (TO) krajem 1960-ih sastojale su se od dvije komponente: [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA) i Teritorijalne odbrane. Ustav SFRJ iz 1974. određivao je da Oružane snage čine jedinstvenu cjelinu te da im je zadatak zaštita nezavisnosti, suvereniteta, teritorijalne cjelovitosti i ustavom utvrđenog društvenog uređenja zemlje.<ref name="Ustav1974">{{cite journal |title=Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije |journal=Službeni list SFRJ |issue=9 |date=21. 2. 1974 |at=čl. 239–243 }}</ref><ref name="Marijan2009-661">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama SFRJ: Vrhovna razina |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=41 |issue=3 |year=2009 |page=661 |url=https://hrcak.srce.hr/57862 }}</ref> JNA je predstavljala operativnu komponentu Oružanih snaga i u miru je imala stalni sastav, dok je TO bila teritorijalno organizirana komponenta zasnovana u velikoj mjeri na mobilizaciji i organiziranju stanovništva za oružanu borbu. TO je mogla djelovati samostalno ili zajedno s jedinicama JNA.<ref name="Marijan2009-661" /> Republike, autonomne pokrajine i lokalne društveno-političke zajednice imale su značajne nadležnosti u organiziranju i pripremanju Teritorijalne odbrane, dok je jedinstvo Oružanih snaga osiguravano zajedničkim sistemom vrhovnog rukovođenja i komandovanja.<ref name="Ustav1974" /> Oružane snage bile su vojni dio šire [[Koncepcija općenarodne odbrane i društvene samozaštite|koncepcije općenarodne odbrane i društvene samozaštite]] (ONO i DSZ), koja je predviđala uključivanje društvenih, političkih i privrednih struktura u pripreme za odbranu zemlje. ONO i DSZ nije predstavljao posebnu treću komponentu Oružanih snaga; njihov ustavni sastav činile su JNA i TO.<ref name="Marijan2021">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Koncepcija općenarodne obrane i društvene samozaštite – militarizam samoupravnoga socijalizma |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=53 |issue=3 |year=2021 |pages=953–986 |doi=10.22586/csp.v53i3.18265 |url=https://hrcak.srce.hr/267369 }}</ref><ref name="Ustav1974" /> Tokom 1980-ih sistem rukovođenja i komandovanja bio je više puta mijenjan. Reorganizacijom poznatom kao [[Reorganizacija "Jedinstvo"|"Jedinstvo"]], provođenom od 1987. do 1990, uvedene su nove vojno-teritorijalne i komandne strukture, a položaj republičkih i pokrajinskih štabova TO u operativnom komandnom sistemu izmijenjen je u korist komandi vojišta i korpusa.<ref name="MarijanJedinstvo">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title="Jedinstvo" – Posljednji ustroj JNA |journal=Polemos |volume=VI |issue=11–12 |year=2003 |pages=11–47 |url=https://hrcak.srce.hr/2671 }}</ref> Tokom jugoslavenske političke krize 1990–1992. raspao se i zajednički sistem rukovođenja Oružanim snagama: republičke TO izlazile su iz dotadašnjeg federalnog komandnog okvira, dok se JNA tokom 1991. i 1992. institucionalno i teritorijalno transformirala zajedno s raspadom SFRJ.<ref name="Marijan2009-final">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama SFRJ: Vrhovna razina |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=41 |issue=3 |year=2009 |pages=679–686 |url=https://hrcak.srce.hr/57862 }}</ref> == Historijski razvoj == Do 1968. jugoslavenska oružana sila u praktičnom smislu bila je zasnovana na JNA, iako se pojam ''oružane snage'' koristio i ranije. Tokom 1968. počela se razvijati Teritorijalna odbrana kao nova komponenta, čime su Oružane snage postale dvokomponentna cjelina.<ref name="Marijan2009-661" /> Važan poticaj promjeni odbrambene koncepcije dala je [[Invazija Varšavskog pakta na Čehoslovačku|invazija država Varšavskog pakta na Čehoslovačku]] u augustu 1968. Jugoslavensko političko i vojno rukovodstvo nakon toga ubrzalo je razvoj sistema koji je odbranu države zasnivao na organiziranom angažiranju šireg stanovništva i društvenih resursa, uz kombiniranje djelovanja regularnih i teritorijalnih snaga.<ref name="Marijan2021" /><ref name="DulicKostic">{{cite journal |last1=Dulić |first1=Tomislav |last2=Kostić |first2=Roland |title=Yugoslavs in Arms: Guerrilla Tradition, Total Defence and the Ethnic Security Dilemma |journal=Europe-Asia Studies |volume=62 |issue=7 |year=2010 |pages=1051–1072 |doi=10.1080/09668136.2010.497015 }}</ref> Novi Zakon o narodnoj odbrani iz februara 1969. razradio je organizacijske pretpostavke općenarodne odbrane i teritorijalnih struktura. Njime su, između ostalog, uređeni štabovi i drugi organi preko kojih su društveno-političke zajednice organizirale pripreme za odbranu.<ref name="ZNO1969">{{cite journal |title=Zakon o narodnoj odbrani |journal=Službeni list SFRJ |issue=8 |date=19. 2. 1969 }}</ref><ref name="Marijan2021-1969">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Koncepcija općenarodne obrane i društvene samozaštite – militarizam samoupravnoga socijalizma |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=53 |issue=3 |year=2021 |pages=961–964 |doi=10.22586/csp.v53i3.18265 |url=https://hrcak.srce.hr/267369 }}</ref> Ustavom iz 1974. dvokomponentni sastav Oružanih snaga dobio je jasnu ustavnu osnovu. Ustav je istovremeno zadržao jedinstvo Oružanih snaga i dao republikama, autonomnim pokrajinama i općinama prava i dužnosti u uređivanju i organiziranju narodne odbrane i rukovođenju Teritorijalnom odbranom u okviru zajedničkog sistema.<ref name="Ustav1974" /> Time je sistem odbrane sadržavao istovremeno savezne i teritorijalno-decentralizirane elemente, što je kasnije postalo jedno od važnih pitanja odnosa saveznog vojnog vrha i republičkih rukovodstava.<ref name="DulicKostic" /> Od sredine 1970-ih odbrambena koncepcija sve se češće označavala zajedničkim nazivom općenarodna odbrana i društvena samozaštita. Društvena samozaštita razvijana je kao sistem zaštite društvenog i ustavnog poretka, a od 1979. ONO i DSZ institucionalno su čvršće povezani osnivanjem odgovarajućih komiteta.<ref name="Marijan2021" /> == Ustavni i zakonski položaj == Ustav SFRJ iz 1974. definirao je Oružane snage kao jedinstvenu cjelinu sastavljenu od JNA i TO. Njihova ustavna funkcija bila je odbrana nezavisnosti, suvereniteta, teritorijalne cjelovitosti i društvenog uređenja SFRJ.<ref name="Ustav1974" /> Ustavno uređenje odbrane kombiniralo je saveznu i republičko-pokrajinsku razinu. Federacija je osiguravala jedinstvo odbrambenog sistema i JNA, dok su republike, autonomne pokrajine i općine imale vlastite ustavne nadležnosti u organiziranju odbrane i Teritorijalne odbrane na svom području.<ref name="Ustav1974" /><ref name="DulicKostic" /> Odbrambene nadležnosti dodatno su uređivane saveznim i republičkim zakonima. Zakon o opštenarodnoj odbrani iz 1982. dodatno je uredio rukovođenje i komandovanje, upotrebu Oružanih snaga, mobilizaciju i položaj organa sistema ONO i DSZ.<ref name="ZONO1982">{{cite journal |title=Zakon o opštenarodnoj odbrani |journal=Službeni list SFRJ |issue=21 |year=1982 }}</ref> Opća vojna obaveza imala je ustavnu osnovu, a mirnodopski i ratni sistem bili su povezani mobilizacijskim planiranjem.<ref name="Ustav1974" /> == Sastav == === Jugoslavenska narodna armija === {{Glavni|Jugoslavenska narodna armija}} JNA je predstavljala operativnu komponentu Oružanih snaga. Za razliku od TO, imala je stalni mirnodopski sastav koji su činili profesionalni pripadnici, vojnici na služenju vojnog roka i civilne osobe na službi u Armiji. Jedna od njenih mirnodopskih funkcija bila je sprečavanje strategijskog iznenađenja i stvaranje uslova za mobilizaciju ratnog sastava Oružanih snaga.<ref name="Marijan2009-661" /> JNA je bila organizirana na saveznoj razini, a njena unutrašnja struktura, vidovi, rodovi, vojno-teritorijalna organizacija i jedinice mijenjali su se tokom vremena. Detaljna organizacija JNA predmet je zasebnog članka. === Teritorijalna odbrana === {{Glavni|Teritorijalna odbrana}} TO je bila teritorijalna komponenta Oružanih snaga i predstavljala je najširi oblik organiziranja stanovništva za oružanu borbu. Bila je namijenjena djelovanju na cijeloj teritoriji, uključujući borbu na privremeno zauzetom području, osiguravanje prostora i podršku ili zajedničko djelovanje s JNA. U određenim okolnostima jedinice TO mogle su djelovati i samostalno.<ref name="Marijan2009-661" /><ref name="Sadinlija2013">{{cite book |last=Šadinlija |first=Mesud |title=Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine 1986–1992 |publisher=Univerzitet u Sarajevu – Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava |location=Sarajevo |year=2013 |pages=17–50 |isbn=978-9958-740-89-3 |url=https://www.researchgate.net/publication/390194288_Teritorijalna_odbrana_Bosne_i_Hercegovine_1986_-_1992 }}</ref> Organizacija TO bila je vezana za republike i autonomne pokrajine te za niže društveno-političke zajednice. Konkretna vertikala štabova i jedinica razlikovala se među republikama i tokom različitih perioda, pa su detaljne republičke i lokalne strukture predmet zasebnih članaka. == Rukovođenje i komandovanje == Sistem rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama mijenjao se zajedno s ustavnim razvojem Jugoslavije. Prema Ustavu iz 1974, predsjednik Republike bio je vrhovni komandant Oružanih snaga, dok je Predsjedništvo SFRJ bilo najviše tijelo rukovođenja i komandovanja.<ref name="Marijan2009-663">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama SFRJ: Vrhovna razina |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=41 |issue=3 |year=2009 |pages=663–664 |url=https://hrcak.srce.hr/57862 }}</ref> Takvo rješenje bilo je u praksi povezano s položajem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], koji je istovremeno bio predsjednik Republike i vrhovni komandant. Nakon Titove smrti 1980. vrhovna funkcija prešla je na kolektivno Predsjedništvo SFRJ, zbog čega je tokom prve polovine 1980-ih dograđivan sistem preko kojeg je Predsjedništvo trebalo ostvarivati rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama.<ref name="Marijan2009-command">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama SFRJ: Vrhovna razina |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=41 |issue=3 |year=2009 |pages=671–675 |url=https://hrcak.srce.hr/57862 }}</ref> [[Savezni sekretarijat za narodnu odbranu]] (SSNO) imao je položaj najvišeg saveznog upravnog i stručnog organa za poslove odbrane, dok je Generalštab predstavljao ključni vojno-stručni organ komandnog sistema. Njihov odnos prema vrhovnom komandovanju mijenjao se kroz propise i doktrinarna rješenja.<ref name="Marijan2009-command" /> Predsjedništvo SFRJ usvojilo je u aprilu 1983. novu ''Strategiju oružane borbe''. Strategija je predviđala da Predsjedništvo u ratu funkciju obavlja kao Vrhovna komanda Oružanih snaga, a da SSNO obavlja štabne poslove Vrhovne komande. Slično rješenje ponovljeno je u ''Strategiji općenarodne odbrane i društvene samozaštite SFRJ'' iz 1987.<ref name="Marijan2009-674">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama SFRJ: Vrhovna razina |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=41 |issue=3 |year=2009 |pages=674–675 |url=https://hrcak.srce.hr/57862 }}</ref> == Doktrina, mobilizacija i odbrambene pripreme == Koncepcija općenarodne odbrane polazila je od pretpostavke da se odbrana zemlje ne može ograničiti na djelovanje stalne vojske. Predviđala je korištenje vojnih, privrednih, političkih i drugih potencijala društva i mogućnost nastavka otpora i u uslovima djelimične ili šire okupacije teritorije. Iskustvo jugoslavenskog partizanskog rata tokom Drugog svjetskog rata imalo je važnu ulogu u oblikovanju takve koncepcije, ali je njeno neposredno institucionalno širenje bilo povezano sa sigurnosnim promjenama iz 1968.<ref name="Marijan2021" /><ref name="DulicKostic" /> U vojnom smislu JNA i TO trebale su se međusobno dopunjavati. JNA je osiguravala operativnu i manevarsku komponentu, a TO masovniju teritorijalnu prisutnost i sposobnost djelovanja na lokalnom prostoru. Podjela nije bila apsolutna: TO je mogla učestvovati u operativnim borbenim djelovanjima, a njene jedinice mogle su biti angažirane zajedno s jedinicama JNA.<ref name="Marijan2009-661" /> Mobilizacija je bila ključna za prelazak iz mirnodopskog u ratni sistem. JNA je u miru održavala stalni sastav i pripremala mobilizaciju ratnih jedinica, dok je najveći dio TO bio zasnovan na ratnoj popuni. Ustav je vojnu obavezu definirao kao opću obavezu građana pod zakonom propisanim uslovima.<ref name="Ustav1974" /><ref name="Marijan2009-661" /> Društvena samozaštita razvijala se kao sigurnosni dio šireg sistema i tokom druge polovine 1970-ih sve se čvršće povezivala s općenarodnom odbranom. Komiteti za ONO i DSZ, institucionalizirani krajem 1970-ih i dodatno uređeni Zakonom iz 1982, imali su koordinacijsku i političko-operativnu ulogu u funkcioniranju šireg odbrambeno-sigurnosnog sistema.<ref name="Marijan2021" /><ref name="ZONO1982" /> == Reorganizacija tokom 1980-ih == Tokom prve polovine 1980-ih vojni vrh je razmatrao promjene sistema rukovođenja i komandovanja. Analize i komandno-štabna vježba ''Sloga-83'' korištene su za ukazivanje na probleme koordinacije između različitih nivoa Oružanih snaga i na razlike između mirnodopske i ratne organizacije.<ref name="Marijan2009-674" /> Predsjedništvo SFRJ donijelo je u februaru 1987. odluku o daljnjoj dogradnji sistema rukovođenja i komandovanja, nakon čega je započela reorganizacija poznata pod nazivom ''Jedinstvo''. Tokom 1987. započeto je uvođenje nove vojno-teritorijalne organizacije s trajnim komandama vojišta i korpusima kao važnim operativnim nivoom.<ref name="MarijanJedinstvo" /> U oktobru 1987. Generalštab JNA preimenovan je u Generalštab Oružanih snaga SFRJ. Reorganizacija je mijenjala i položaj Teritorijalne odbrane: republički i pokrajinski štabovi TO u ratnom sistemu vezani su za komande vojišta, dok su brigade TO i dio partizanskih sastava vezivani za korpuse. Istovremeno su republičke i pokrajinske institucije zadržavale dio nadležnosti u pripremanju, opremanju i finansiranju TO.<ref name="MarijanJedinstvo-TO">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title="Jedinstvo" – Posljednji ustroj JNA |journal=Polemos |volume=VI |issue=11–12 |year=2003 |pages=24–28 |url=https://hrcak.srce.hr/2671 }}</ref> Marijan ove promjene interpretira kao snažnu centralizaciju Oružanih snaga i smatra da su neka rješenja u pogledu republičkih prava nad TO izlazila iz okvira ustavnog položaja republika.<ref name="MarijanJedinstvo-TO" /> Šire akademske analize jugoslavenskog sistema odbrane također ukazuju na dugotrajnu napetost između načela jedinstvenog vojnog sistema i decentraliziranih republičkih nadležnosti, posebno u završnoj fazi federacije.<ref name="DulicKostic" /> Reorganizacija nije završila prvom fazom. Tokom 1989. razrađivan je plan ''Jedinstvo-2'', a u februaru 1990. njegove mjere i dodatna smanjenja objedinjeni su u plan ''Jedinstvo-3''. Promjene su obuhvatale daljnje organizacijsko-formacijsko preuređenje, smanjenja i promjene kategorizacije jedinica.<ref name="MarijanJedinstvo23">{{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title="Jedinstvo" – Posljednji ustroj JNA |journal=Polemos |volume=VI |issue=11–12 |year=2003 |pages=31–42 |url=https://hrcak.srce.hr/2671 }}</ref> == Raspad sistema 1990–1992. == Politički raspad Jugoslavije doveo je u pitanje i sistem u kojem su zajedničko vrhovno komandovanje, savezna JNA i republičke odnosno pokrajinske TO trebali djelovati kao dijelovi jedinstvenih Oružanih snaga. Tokom 1990. sporovi oko nadležnosti nad TO postali su otvoreni, posebno u Sloveniji, gdje je republičko rukovodstvo nastojalo preuzeti mirnodopsko komandovanje vlastitom TO, dok je savezno vojno rukovodstvo nastojalo zadržati njen položaj u federalnom komandnom sistemu.<ref name="Marijan2009-final" /> Kriza je tokom 1991. zahvatila i vrhovni nivo komandovanja. Predsjedništvo SFRJ bilo je politički podijeljeno i u martu nije uspjelo postići potrebnu saglasnost o mjerama koje je predlagao vojni vrh. Marijan smatra da je nakon tog zastoja Štab Vrhovne komande, odnosno savezni sekretar za narodnu odbranu, u praksi preuzeo dio funkcija koje su ustavno pripadale kolektivnom Predsjedništvu.<ref name="Marijan2009-final" /> Istovremene američke obavještajne procjene početkom 1991. već su jugoslavenski vojni sistem razmatrale u kontekstu mogućeg građanskog rata i sve težeg usklađivanja savezne JNA i republičkih vojno-političkih struktura.<ref name="CIA1991">{{cite web |title=Yugoslavia: Military Dynamics of a Potential Civil War |date=1. 3. 1991 |publisher=Office of European Analysis |website=Clinton Digital Library |url=https://clinton.presidentiallibraries.us/items/show/12290 }}</ref> Oružani sukobi u Sloveniji i Hrvatskoj tokom 1991, izlazak pojedinih republika iz federalnih institucija i raspad zajedničkog političkog autoriteta doveli su do daljnje fragmentacije Oružanih snaga. Republičke TO više nisu funkcionirale kao dijelovi jedinstvene federalne komponente, a JNA se istovremeno politički, kadrovski i teritorijalno mijenjala.<ref name="Marijan2009-final" /><ref name="DulicKostic" /> Proces raspada nastavljen je 1992. Nakon stvaranja novih vojnih struktura na prostoru Bosne i Hercegovine dio tamošnjih bivših snaga JNA ušao je u novu Vojsku Republike Srpske, dok su preostali elementi JNA u Saveznoj Republici Jugoslaviji postali dio Vojske Jugoslavije. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju u predmetu ''Delalić i drugi'' opisao je ovaj organizacijski prijelaz kao razdvajanje dotadašnjih struktura JNA na nove vojne formacije.<ref name="ICTYDelalic">{{cite web |title=Prosecutor v. Delalić et al. – Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=16. 11. 1998 |at=paras. 116–117 |url=https://www.icty.org/x/cases/mucic/tjug/en/cel-tj981116e-2.htm }}</ref> Time je do proljeća 1992. prestao funkcionirati zajednički dvokomponentni sistem JNA i Teritorijalne odbrane koji je činio Oružane snage SFRJ. Njegov raspad nije bio jedan istovremen administrativni čin, nego proces povezan s raspadom federacije, odvajanjem republičkih teritorijalnih struktura i transformacijom JNA.<ref name="Marijan2009-final" /><ref name="ICTYDelalic" /> == Literatura == * {{cite journal |last1=Dulić |first1=Tomislav |last2=Kostić |first2=Roland |title=Yugoslavs in Arms: Guerrilla Tradition, Total Defence and the Ethnic Security Dilemma |journal=Europe-Asia Studies |volume=62 |issue=7 |year=2010 |pages=1051–1072 |doi=10.1080/09668136.2010.497015 }} * {{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title="Jedinstvo" – Posljednji ustroj JNA |journal=Polemos |volume=VI |issue=11–12 |year=2003 |pages=11–47 |url=https://hrcak.srce.hr/2671 }} * {{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Rukovođenje i komandovanje Oružanim snagama SFRJ: Vrhovna razina |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=41 |issue=3 |year=2009 |pages=659–686 |url=https://hrcak.srce.hr/57862 }} * {{cite journal |last=Marijan |first=Davor |title=Koncepcija općenarodne obrane i društvene samozaštite – militarizam samoupravnoga socijalizma |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=53 |issue=3 |year=2021 |pages=953–986 |doi=10.22586/csp.v53i3.18265 |url=https://hrcak.srce.hr/267369 }} * {{cite book |last=Šadinlija |first=Mesud |title=Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine 1986–1992 |publisher=Univerzitet u Sarajevu – Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava |location=Sarajevo |year=2013 |isbn=978-9958-740-89-3 |url=https://www.researchgate.net/publication/390194288_Teritorijalna_odbrana_Bosne_i_Hercegovine_1986_-_1992 }} == Također pogledajte == * [[Jugoslavenska narodna armija]] * [[Teritorijalna odbrana]] * [[Koncepcija općenarodne odbrane i društvene samozaštite]] * [[Reorganizacija "Jedinstvo"]] * [[Savezni sekretarijat za narodnu odbranu]] * [[Raspad Jugoslavije]] == Reference == {{refspisak|2}} [[Kategorija:Oružane snage SFRJ|Oružane snage SFRJ]] [[Kategorija:Jugoslavija|Jugoslavija]] [[Kategorija:SFRJ|SFRJ]] surrxawkf9unm8y2fmoem32zj3hxhgn 0 453884 3917923 3520017 2026-08-13T21:55:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija film | naziv = Tolerantia | poster = | tekst = | režija = [[Ivan Ramadan]] | producent = Ivan Ramadan | scenarist = | uloge = | muzika = [[Mostar Sevdah Reunion]] | kinematografija = | žanr = animirani film | montaža = Ivan Ramadan | studio = | distributer = | datum = 1. februar 2008. | trajanje = 6 min. | budžet = | zemlja = [[Bosna i Hercegovina]] | jezik = }} '''''Tolerantia''''' je bosanskohercegovački prvi kratkometražni [[CGI]] [[animirani film]] iz [[2008]]. == Priznanja == === Nominacije === * The European Film Academy (2008) :: Short Film 2018 / Prix UIP<ref>{{Cite web |url=https://www.europeanfilmacademy.org/2008.106.0.html |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2019 |archive-date=4. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604175723/https://www.europeanfilmacademy.org/2008.106.0.html |url-status=dead }}</ref> === Nagrade === * [[Sarajevo Film Festival]] (2008): # [[Srce Sarajeva]] za najbolji kratki film # Prix UIP Sarajevo * [[Međunarodni festival animiranog filma Banja Luka]] (2008) ::Specijalnu nagradu žirija za kreativnost i umjetnički izraz<ref>http://www.mojenovosti.com/lat/index.php?option=novosti&idnovost=7749{{Mrtav link}}</ref> * Huesca Film Festival (2008) ::Special Mention == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{imdb title|1474921|Tolerantia}} [[Kategorija:Filmovi iz 2008.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački animirani filmovi]] c8joq9sazlt01xk9ybk64tqq0q8ch3q 0 459161 3917877 3917718 2026-08-13T16:50:59Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-44317-19|~2026-44317-19]] ([[User talk:~2026-44317-19|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 3903097 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Annelida <br>(Prstenaste gliste) | slika = Annelida collage.png | slika_opis = ''[[Arhynchite]]'' [[Echiura]], ''[[Lamellibrachia]]'' [[Pogonofora]], ''[[Hesiocaeca]]'' ([[Polychaeta]]), ''[[Notopharyngoides]]'' ([[Myzostomida]]), ''[[Eisenia]]'', ''[[Sabellastarte]]'', ''[[Haemadipsa]]'' |width = 260px | regnum = [[Animalia]] | superphylum = [[Lophotrochozoa]] | phylum = '''Annelida''' | phylum_autorstvo = [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]], [[1809]]. | razdioba_stupanj = [[Razred (biologija)|Razredi]] | razdioba = [[Polychaeta]]<br> * [[Clitellata]] * [[Polychaeta]] (P) <small>([[parafilija|parafiletske]])</small> * [[Echiura]] <small>(ex-filo)</small> * [[Sipuncula]] <small>(moguće posebno koljeno)</small> * [[Pogonophora]] <small>(reclasificado en [[Sabellida]])</small> * [[Myzostomida]] (?) <small>(''incertae sedis'')</small> * [[Aphanoneura]] (?) <small>(o Aeolosomatida)</small> * "[[Archiannelida]]" (?) <small>(nrdigurni)</small> * [[Machaeridia]] † <small>izumrli</small> }} '''Annelida''' ([[latinski|lat.]] ''annellum'' = prsten + [[starogrčki|grč.]] ίδες - ''ides'' = član grupe) '''prstenaste gliste''' su veliko [[koljeno (biologija)|koljeno]] [[životinja]] [[beskičmenjak]]a [[protostomia]], crvolikog oblika i obično prstenasto segmentiranim tijelom. Koljeno obuhvata preko 22 000 postojećih vrsta, uključujući [[polihete]], kopnene i morske gliste i [[pijavice]]. Vrste postoje i prilagođavaju se raznim ekologijama - neke u morskim sredinama razlikuju poput plimnih zona i hidrotermalnih otvora, druge u slatkoj vodi, a druge u vlažnim kopnenim sredinama.<ref name="Rouse2001AnnelOviewInAnderson">{{cite book | author=Rouse, G.| year=1998| chapter=The Annelida and their close relatives | pages=[https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3/page/176 176]–179 | editor=Anderson, D.T.| title=Invertebrate Zoology| url=https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3| publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-551368-4 }}</ref><ref name="RuppertFoxBarnesAnnelClitell">{{cite book | author1=Ruppert, E.E. | author2=Fox, R.S. | author3=Barnes, R.D. | last-author-amp=yes | title=Invertebrate Zoology | chapter=Annelida | publisher=Brooks / Cole | edition=7 | isbn=978-0-03-025982-1 | year=2004 | page=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/459 459] | url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/459 }}</ref> Tijelo annelida sastoji se od brojnih [[metamera]] ili prstenova sličnih jedni drugima. Unutrašnja anatomija odražava se i na spoljašnju, uz ponavljanje različitih organa u svakoj metameri. Nalaze se u većini vlažnih okoliša, posebno u moru, ali i u slatkoj vodi, a postoje čak i kopnene vrste. Njegova dužina kreće se od manjeg od jednog milimetra do više od 3 metra. U kolokvijalno uobičajenom jeziku pojam glista ili gujavica obično okuplja nekoliko grupa beskičmenjaka pod nazivom "crvi ", izraz bez ikakve [[taksonomija|taksonomske]] vrijednosti; mnoge sličnosti tihoblika su posljedica[[konvergentna evolucija|evolucijske konvergencije]], bez ikakvog [[filogeneza|filogenetskog]] značenja. Nisu svi crvi i gliste anelidi. Postoji nekoliko beskičmenjaka s mehkim, izduženim i cilindričnim tijelom koji ne pripadaju grupi glista. Takvi su slučajevi [[nematoda]] ili [[pljosnate gliste|pljosnatih glista]], te nekih [[artropoda|člankonožaca]], poput [[stonoga]] ili [[gusjenica]], iz kojih izlijeću [[leptiri]] i mnogi drugi [[insekt]]i. ==Anatomija == [[Datoteka:Oligochaeta anatomy.svg|thumb|300px|'''Dijagram anatomije jedne oligohete''' <br> 1 – Crijevni lumen, <br> 2 - Tiflosol, <br> 3 - Hete <br> 4 - Kutikula, <br> 5 – Krvni sudovi, <br> 6 - Epitel, <br> 7 – Kružni mišići, <br> 8 – Metamerna pregrada, <br> 9 - Metanefridijska terminalna ćelija, koja se povezuje s metanefridijskim kanalom, <br> 10 - Metanefridija, <br> 11 – Metamerna nervna ganglija.]] Anelidi su triblastne životinje sa tjelesnom šupljinom tijela zvanom [[celom]]. Ova srkudarna tjelesna duplja puna je tečnosti u kojoj se nalazi [[probavni trakt]] i drugi utrobni organi. [[Oligochaeta]] i [[Polychaetea]] obično imaju prostrane celome, a kod pijavica ([[Hirudinea]]), celom je u velikoj mjeri ispunjen tkivom i reduciran na sistem uskih kanala. Celom je podijeljen na segmente, pomoću poprečnih pregrada, što predstavlja evolucijsku novost u odnosu na nesegmentirane gliste, budući da je tijelo podijeljeno u metamere. To omogućava da hidrostatskim pritiskom stvorenim u ovoj šupljini stvaraju peristaltične pokrete, a samim tim i lokomociju životinje. Kod najtipičnijih vrsta, svaka pregrada odvaja jedan segment tijela, koji uključuje dio živčanog i cirkulacijskog sistema, omogućavajući im da funkcionišuraju relativno nezavisno. Svaki od tih neovisnih segmenata naziva se [[metamera]]. Svaka od njih je spolja označena jednim ili sa više prstenova ("anelli"). Prve metamere formiraju glavu (postoji, potom, [[kefalizacija]]); ostali člsnci čine trup. U glavi su cerebelarni čvorovi i čulni organi ([[vid]]ni, [[miris]]ni, taktilni). Tijelo prstenastih glista pokriven je [[koža|kožom]] koja luči tanak sluznozaštitni (lumbtkusni) sloj. Ispod epiderme nalazi se sloj kružne muskulature, a ispod nje jedno od uzdužnih mišićnih vlakana. Kod [[kišna glista|kišne gliste]] uzdužni mišići su ojačani [[kolagen]]im lamelama, a [[pijavica]] ima dvostruki sloj mišića između vanjskog kružnog i unutrašnjeg uzdužnog mišićnog sloja. U većini vrsta koje postoje postoje lažne nožice (patapodije), čekinje ili [[hete]], po čemu se i kategoriziraju na morske [[Polichaete]] (mnogočekinjaši) i kopnene [[Oligochaete]] (maločekinjaši). *[[krvotok|Vaskularni sistem]] uključuje dorzalni žila koja nosi krv prema prednjem dijelu crva, i ventralni uzdužni sud koji krv prevozi u suprotnom smjeru. Oba sistema su povezana vaskularnim sinusom i bočnim žilama raznih vrsta; ove gliste čak imaju i razgranate kapilare u epidermi. *[[Nervni sistem]] se sastoji od centralne nerv lanac od kojih bočnih nerava izlaz na svakoj metamerična. *[[Organi za izlučivanje|Aparat za izlučivanje]] sastoji se od [[metanefridija]], po jednog para u svakoj metameri, koji uklanjaju otpad iz pripadajućeg segmenta. U mnogim grupama, rast se ostvaruje umnožavanjem pojedinih segmentnih jedinica. Kod ostalih broj segmenata je fiksiran od ranog razvića. ==Razmnožavanje == [[Datoteka:Nerr0328.jpg|thumb|Predstavnik roda ''[[Nerreis]]'']] Ovisno o vrsti, prstenaste gliste mogu se razmnožavati seksualno ili aseksualno. ===Bespolno razmnožavanje=== Bespolna reprodukcija odvija se [[ekscizija|ekscizijom]] je model koji se ostvarije kod nekih anelida i omogućava im da se brzo razmnožavaju. Stražnja strana tijela otpada i formira novu ledinku. Položaj loma se obično određuje epidermnim rastom. Poznato je da se, na primjer, lumbrikuli i Aulofor razmnožavaju razbijanjem tijela u slične fragmente. Mnoge se druge grupe ne mogu reproducirati na ovaj način, iako mogu obnoviti većinu stražnjih segmenata u većini slučajeva.<ref>{{cite journal|last=McIntosh |first=William Carmichael|title=Annelida |volume=2 |pages=65–72}}</ref><ref>{{cite journal |last=Renne |first=Paul R. |last2=Deino |first2=Alan L. |last3=Hilgen |first3=Frederik J. |last4=Kuiper |first4=Klaudia F. |last5=Mark |first5=Darren F. |last6=Mitchell |first6=William S. |last7=Morgan |first7=Leah E. |last8=Mundil |first8=Roland |last9=Smit |first9=Jan |title=Time Scales of Critical Events Around the Cretaceous-Paleogene Boundary |journal=Science |date=7. 2. 2013 |volume=339 |issue=6120 |pages=684–687 |doi=10.1126/science.1230492 |pmid=23393261 |url=http://www.cugb.edu.cn/uploadCms/file/20600/20131028144132060.pdf |access-date=20. 1. 2020 |archive-date=7. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207164818/http://www.cugb.edu.cn/uploadCms/file/20600/20131028144132060.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Spolno razmnožavanje=== Seksualna reprodukcija omogućava vrsti kako bi se bolje prilagodila svom okruženju. Neke vrste anelida su hermafroditske, dok druge imaju odvojenih [[spol]]ova. [[Hermafrodit]]ne annelide, poput kopnenih glista, pare se tokom cijele godine u povoljnim okolišnim uvjetima. [[Kišna glista]] ae pari spajanjem. Par glista privlači sekrecija svakog od njih: da bi spojili stijela zajedno s glavama postavljaju se u suprotnim smjerovima. Sperma se prenosi iz muške pore u drugu glistu. U različitim rodovima su primijećeni različiti sistemi odlaganje sperme: postoji unutrašnja spermatoteka (komora za pohranu sperme) ili spermatofora, koje su spojene s vanjskim dijelom tijela druge gliste. Većina crnih poliheta ima odvojene mužjake i ženke i vanjsku oplodnju. Prva faza larve, koja se u nekim grupama gubi, je trepljasta trohofora, slična onom koji se nalazi u drugim glistama. Životinja počinje razvijati svoje segmente, jedan za drugim, sve dok ne dosegne svoju odraslu veličinu. Oligohete i pijavica su obično [[hermafrodit]]ne i larve nemaju slobodnog života.<ref name="CosmoEarthworms">{{Cite book | author =Blakemore, R.J. | title=Cosmopolitan Earthworms | year=2012 | publisher= VermEcology, Yokohama.}}</ref><ref>{{cite journal|last=Lavelle|first=P.|date=juli 1996|title=Diversity of Soil Fauna and Ecosystem Function|journal=Biology International|volume=33|url=http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/b_fdi_45-46/010008126.pdf|access-date=20. 4. 2009}}</ref><ref name="Rouse2001">{{cite book | author=Rouse, G. | year=1998| chapter=The Annelida and their close relatives | pages=[https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3/page/179 179]–183 | editor=Anderson, D.T.| title=Invertebrate Zoology| url=https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-551368-4 }}</ref> ==Fosilni zapisi == Budući da annelidi imaju mehka tijela, fosilizacija je posebno rijedak događaj. Zabilježene fosilne alelide su malobrojne, a nekoliko vrsta, dobro definiranih i nedvosmislenih, poznate su iz [[kambrij]]a, a postoje naznake da su postojale u pretkambrijumskom razdoblu. Najbolje sačuvani i najstariji fosili anelidi potiču iz kambrijskih ležišta kao što su Burgess Shale of Canada 3 i srednje kambrijski slojevi u Juti ([[Utah]]u). Anelidi su zastupljeni sa nekim raznolikostima u fauni potperioda Pennsylvanian ([[karbon]]) iz Mazon Creeka u [[Illinois]]u . ==Klasifikacija== ===Klasična klasifikacija=== Tradicijski, annelidi su podijeljeni u tri klase: Polychaeta, Oligochaeta i Hirudinea, koje su povezane kako slijedi: *Poliheta (Polychaete) su najveća skupina annelida i većina je morskih. Općenito su svi segmenti jednaki, svaki sa parom parapodija. Parapodije se koriste za plivanje, kopanje i disanje. *Clitellata (Clitelada) su gliste s klitelumom (specijalizirana regij u kojoj se nalaze reproduktivni organi). *Oligochaeta su razred koji uključuje velike kopnene gliste, koje su vodene i kopnene, kso i porodice mikoglista poput tubipida, što uključuje i mnoge morske članove. *Hirudinea obuhvataju ektoparazite koji isisavaju krv (pijavice) i grabežljivce malih beskičmenjaka i ostalih anelida. ===Atipske grupe=== Annelidi su definirani kao segmentirani crvi, ali postoje nihove skupine čiji predstavnici nisu segmentirani ili imaju drugu morfologiju, od kojih su mnogi tradicijsk smatrani neovisnim glistama, usko povezanim s anelidima, mada bi evolucijski poticali primitivnih poliheta, poput otkrivenih molekulskom filogenetskom analizom. Izdvojene su četiri grupeː *Echiura su nesegmentirani morski crvi s trajnim cijevastim kućicama. *Sipuncula (sipunkle) su esegmentirane morske gliste s ustima okruženi prstenom uvučenih čekinja. *Pogonofore (pogonofori) su sesilne cjevaste gliste s tentakulama, iz okeanskih dubina; vjerojatno se odnosi na polihete zvane morske Sabellida. *Mizostomidi su paraziti iglokožaca koji nemaju oblik glista, ali su ravni, zaobljeni i imaju zakačene parapodije. *Archiannelida ili Haplodrili su sitni+e jednostavne prstenaste gliste koje žive u međuprostorima između zrna morskog sedimenta (mejofaunsko stanište) i čine ih neklasificirane porodice (''incertae sedis''). Većina ovih grupa historijski su bilae prepoznate kao leptiri; naprimjer, Ray Lankester 1877. već je uključio Myzostoma, a Grobben je 1908. podijelio „kladus“ Annelida u 5 razreda: Archiannelida, Chaetopoda (Polychaeta + Oligochaeta), Echiuroidea, Hirudinei i Sipunculoidea. ==Filogenetski odnosi== Za člankonošce i njihove srodnike dugo se smatrala da su najbliži srodnici Annelida jer dijele segmentiranu organizaciju, što dovodi do zajedničkog grupisanja u Articulata. Međutim, brojne razlike između dviju skupina sugeriraju da bi to moglo biti posljedica evolucijske konvergencije. Druga važna grupa koja ima definitivan srodnički odnos s annelidima su [[mehkušci]], koji sa njima dijele prisustvo trokofornih larvi. Anelide i mehkušci su tako povezani u Lophotrochozoa, kategoriju koja je snažnije podržanu molekulskim dokazima. Najnovija molekularna analiza pokazuje, međutim, da je klasa Polychaeta [[parafilija|parafiletska]], do tačke koja obuhvata Sipunclycide, koji se tradicijski smatraju zasebnom grabom. Ove analize sugeriraju da annelidi također sadrže nekoliko malih linija nesegmentiranih crvolikih životinja, poput ekviuroida i porodice Siboglinidae, što znači da nedostatak segmentacije ovih skupina predstavlja izvedbeni karakter. Ovo takođe ukazuje da metamerizacija nije evolucijski karakter toliko snažan koliko se činilo. ===Tradicijski pristup=== Tradiciskea lasifikacija ovisi o morfološkim podacimsa, a narednia kladistika predloženo je (1997):<ref>Günter Purschke et al. 2014, [https://museumsvictoria.com.au/media/4200/247-270_mmv71_purschke_2bpz_web.pdf Systematics, evolution and phylogeny of Annelida - a morphological perspective] Memoirs of Museum Victoria 71: 247–269 (2014)</ref> {{Clade | style= font-size:100%; line-height:100% | 1={{Clade | 1=&nbsp;[[Sipuncula]] | 2={{Clade | 1=&nbsp;[[Echiura]] | label2='''Annelida''' ''s. stricto'' | 2={{Clade | label1=[[Clitellata]] | 1={{Clade | 1=&nbsp;[[Hirudinea]] | 2=&nbsp;[[Oligochaeta]]}} | label2=[[Polychaeta]] | 2={{Clade | 1=&nbsp;[[Scolecida]] | label2=[[Palpata]] | 2={{Clade | 1=&nbsp;[[Aciculata]] | 2=&nbsp;[[Canalipalpata]]}} }} }} }} }} }} ===Molekulska filogenija === Filogenetske analize uključuju Annelida u skupine kao što su Sipuncula, Echiura i Pogonophora. Međutim, nedavna analiza (2016) postavlja Sipunculidaa kao sesrtinski kladus ostatka anelida, što bi opravdalo njegovu lokaciju kao neovisne grupe.<ref>Luke A. Parry et al. 2016, [http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/283/1837/20161378 The impact of fossil data on annelid phylogeny inferred from discrete morphological characters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180602110245/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/283/1837/20161378 |date=2. 6. 2018 }} The Royal Society Publishing 2016.DOI: 10.1098/rspb.2016.1378</ref> Druge analize predstavljaju da grups Sipuncula potiče od predačkih srodnika Polychaete, približno kako slijedi:<ref>T. Struck, Anja Golombek et al. 2015, [https://www.semanticscholar.org/paper/The-Evolution-of-Annelids-Reveals-Two-Adaptive-to-Struck-Golombek/49786647d735b6a9d173c4b81b821920de5634d8 The Evolution of Annelids Reveals Two Adaptive Routes to the Interstitial Realm] Current Biology DOI: 10.1016/j.cub.2015.06.007</ref><ref>Anne Weigert & Christoph Bleidorn 2015, [https://www.semanticscholar.org/paper/Current-status-of-annelid-phylogeny-Weigert-Bleidorn/99b170aa43622fb79d9e492fc3952460c14a0c2e Current status of annelid phylogeny] Semantic Scholar DOI: 10.1007/s13127-016-0265-7</ref> {{Clade | style= font-size:100%; line-height:100% | label1='''Annelida''' ''s. lato'' | 1={{Clade | label1=Palaeoannelida | 1={{Clade | 1=[[Magelonidae]] | 2=[[Oweniidae]]}} | 2={{Clade | 1=[[Chaetopteridae]] | 2={{Clade | 1={{Clade | 1=[[Amphinomidae]] | 2=[[Sipuncula]]}} | label2=Pleistoannelida | 2={{Clade | label1='''[[Errantia]]''' | 1={{Clade | 1=[[Protodriliformia]] | 2=[[Myzostomida]] | label3=[[Aciculata]] | 3={{Clade | 1=[[Eunicida]] | 2=[[Phyllodocida]]}} }} | label2='''[[Sedentaria]]''' | 2={{Clade | 1=[[Orbiniida]] | 2={{Clade | 1=[[Canalipalpata]] (inc. [[Pogonophora]]) | 2=[[Scolecida]] (P), [[Clitellata]], [[Echiura]]}} }} }} }} }} }} }} ==Također pogledajte== *[[Plathelmintes]] *[[Artropoda]] *[[Kišna glista]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Annelida}} [[Kategorija:Beskičmenjaci]] [[Kategorija:Životinje]] [[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]] 427cm6zbqrlox1nr1mg4zwzgn6cf4k1 0 462316 3917886 3917305 2026-08-13T16:59:43Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-43660-51|~2026-43660-51]] ([[User talk:~2026-43660-51|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Astrameri|Astrameri]] 3744057 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | background = solo_izvođač | počasni_prefiks = | ime = Neno Murić | počasni_sufiks = | slika = | slika_veličina = | široka_slika = <!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --> | alt = | opis = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | ime_po_rođenju = Nedžad Murić<ref name=" Genius.com ">{{cite web |url=https://genius.com/artists/Neno-muric|title=Neno Murić Biography|author-link= Genius.com |publisher= Genius.com |date=7. 4. 2020 |website= Genius.com |access-date=7. 4. 2020}}</ref><ref name=" Ekskluziva.ba ">{{cite web|url=https://www.ekskluziva.ba/neno-muric-jedva-sam-izvukao-zivu-glavu/27181|title=Neno Murić: Jedva sam izvukao živu glavu !|author-link=Džana O.|publisher=Ekskluziva.ba|date=8. 8. 2013|website=Ekskluziva.ba|access-date=7. 4. 2020|archive-date=7. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407182657/https://www.ekskluziva.ba/neno-muric-jedva-sam-izvukao-zivu-glavu/27181|url-status=dead}}</ref> | alias = Neno Murić | datum_rođenja = 1977.<ref name="Genius.com"/> | mjesto_rođenja = [[Rožaje]], [[SFR Jugoslavija]]<ref name="Genius.com"/> | porijeklo = [[Crna Gora]]<ref name="Genius.com"/> | datum_smrti = <!-- {{datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (prvo datum smrti) --> | mjesto_smrti = | žanr = {{flatlist| * [[Pop-muzika|pop]] * [[Folk muzika|folk]] * [[Zabavna muzika|zabavna]] * [[reggaeton]] }} | zanimanje = [[Pjevanje|Pjevač]] | instrument = | karijera = 2005–sada<ref name="Genius.com"/> | izdavač = [[Gold Music]], [[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]], [[Grand produkcija]]<ref name="Genius.com"/><ref name=" Estradnjaci.ba ">{{cite web|url=https://estradnjaci.ba/neno-muric-se-u-teretani-sprema-za-gostovanja-u-grandu/|title=Neno Murić se u teretani sprema za gostovanja u Grandu|author-link=Dina.|publisher=Estradnjaci.ba|date=24. 1. 2020|website=Genius.com|access-date=7. 4. 2020|archive-date=7. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407182646/https://estradnjaci.ba/neno-muric-se-u-teretani-sprema-za-gostovanja-u-grandu/|url-status=dead}}</ref> | povezani_umjetnici = [[Hari Varešanović]], [[Brano Likić]], [[Fahrudin Pecikoza]], [[Alen Slavica]], [[Orče Zafirovski]], [[Nikša Bratoš]], [[Samir Mujagić]], [[Džejla Ramović]] | web_stranica = | značajni_instrumenti = | modul = }} '''Nedžad Murić''' (rođen 1977. u [[Rožaje|Rožaju]], [[Crna Gora]])<ref name=" Oslobođenje ">{{cite web |url=https://www.oslobodjenje.ba/o2/zivot/putovanja/neno-muric-odmara-u-rodnom-gradu-rozaje-je-moja-oaza-mira|title=Neno Murić odmara u rodnom gradu: Rožaje je moja oaza mira|author-link= A. Handžar |publisher= Oslobođenje |date=26. 6. 2017|website= Oslobodjenje.ba|access-date=7. 4. 2020}}</ref>, poznatiji kao '''Neno Murić''' je [[Crna Gora|crnogorski]] [[Pjevanje|pjevač]] [[Pop muzika|pop]] [[Muzika|muzike]].<ref name="Genius.com"/> Popularnost je stekao objavom 2 studijska [[album]]a: [[Nedostaješ mi ti]] i [[Budan sam]], te hit pjesmom [[Stope da ti ljubim (Neno Murić)|Stope da ti ljubim]], čiji autor je bio [[Hari Varešanović]], te ostalih pjesama kao što su [[Baraba mekog (Neno Murić)|Baraba mekog srca]]<ref name="Oslobođenje"/>, [[Boli duša (Neno Murić)|Boli duša]], [[Ti si ono najbolje (Neno Murić)|Ti si ono najbolje]] i [[Ukrao sam je (Neno Murić)|Ukrao sam je]]. Dobitnik je mnogobrojnih muzičkih nagrada i priznanja.<ref name="Genius.com"/> == Biografija == Neno Murić je rođen 1977. u [[Rožaje|Rožaju]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Ima brata blizanca koji se također bavi muzikom.<ref name=" Asinfo.info ">{{cite web|url=https://asinfo.info/asinfo-intervju-neno-muric-pjevac/|title=ASinfo INTERVJU: NENO MURIĆ, PJEVAČ|author-link=Boro Dukić|publisher=Asinfo.info|date=8. 8. 2016|website=Asinfo.info|access-date=7. 4. 2020|archive-date=7. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407182703/https://asinfo.info/asinfo-intervju-neno-muric-pjevac/|url-status=dead}}</ref> Početkom 1999, dolazi u [[Sarajevo]] da studira, gdje ostaje da živi<ref name="Oslobođenje"/> i nakon završetka studija.<ref name="Genius.com"/> Po zanimanju je [[profesor]] [[Historija|historije]]<ref name="Ekskluziva.ba"/>. ==Karijera== Svoju profesionalnu muzičku karijeru započinje 2005. Nekoliko godina za redom učestvovao je na festivalskim takmičenjima, poput Ohrid festa na kojem je često osvajao nagrade, kao i međunarodne festivale u [[Bugarska|Bugarskoj]] i [[Turska|Turskoj]]. U tom periodu nastaje pjesma [[Stope da ti ljubim]] koju za njega komponuju [[Hari Varešanović]] i [[Fahrudin Pecikoza]]. Neno Murić spada u klubske pjevače, i njegove nastupe prati bend pod nazivom [[Rock trajanja]]<ref name=" Expresstabloid.ba ">{{cite web |url=https://expresstabloid.ba/vijesti/111217/za-grad-celika-ga-vezu-samo-lijepe-uspomene-prvi-solisticki-koncert-nene-murica-u-zenici/|title=ZA GRAD ČELIKA GA VEŽU SAMO LIJEPE USPOMENE: Prvi solistički koncert Nene Murića u Zenici|author-link= Expresstabloid.ba |publisher= Expresstabloid.ba |date=1. 8. 2018 |website= Expresstabloid.ba |access-date=7. 4. 2020}}</ref> sa kojim je nastupao na svojim solističkim koncertima. Neno kombinuje [[Pop-muzika|pop]], [[Folk muzika|folk]] i [[reggaeton]] sa etno-folk balkanskim zvukom, te često pjeva balade.<ref name="Genius.com"/> === Album Budan sam (2005) === Prvi studijski album objavljuje 1. januara 2005. i nosi naziv [[Budan sam]]<ref name=" Music.apple.com ">{{cite web|url=https://music.apple.com/us/album/budan-sam/797268278|title=Budan sam|author-link=Music.apple.com|publisher=Music.apple.com|date=2. 11. 2016|website=Music.apple.com|access-date=7. 4. 2020|archive-date=7. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407185130/https://music.apple.com/us/album/budan-sam/797268278|url-status=dead}}</ref>. Na albumu se nalazi ukupno 10 pjesama i objavljuje ga pod izdavačkom kućom [[Gold Music]] iz Srbije. Izdvajaju se pjesme [[Magija (Neno Murić)|Magija]], [[Djevojka mog druga (Neno Murić)|Djevojka mog druga]], [[Matura (Neno Murić)|Matura]], te [[Dosta je (Neno Murić|Dosta je]]. Na albumu se nalaze i dvije live verzije za pjesme Djevojka mog druga i Dosta je. === Album Nedostaješ mi ti (2012) === Drugi album nosi naziv [[Nedostaješ mi ti]] objavljen je 25. maja 2012. u produkciji [[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT-a]] na kojem se nalazi 10 pjesama<ref name="Klix (1)"/> čiji su autori bili bosanskohercegovački i regionalni tekstopisci, kompozitori i aranžeri kao što su Hari Mata Hari, [[Alen Slavica]], [[Brano Likić]], Fahrudin Pecikoza, [[Orče Zafirovski]], [[Nikša Bratoš]], [[Samir Mujagić]]. Zaštitni znak ovog albuma je pjesma [[Stope da ti ljubim (Neno Murić)|Stope da ti ljubim]] koju su napisali Hari Varešanović i Fahrudin Pecikoza<ref name="Klix (1)"/>. Naslovnu kompoziciju [[Nedostaješ mi ti (Neno Murić)|Nedostaješ mi ti]] napisao je Alen Slavica, dok je kantautor Brano Likić komponovao dvije kompozicije od kojih jednu Neno izvodi u duetu sa [[Mirza Alijagić|Mirzom Alijagićem]], basom sarajevske pop scene i liderom benda [[Mirzino jato]]. Jedan od autora na ovom albumu je bio i Neno, i to na pjesmi [[Zahir (Neno Murić)|Zahir]].<ref name="Klix (1)"/><ref name=" Discogs.com ">{{cite web |url=https://www.discogs.com/Neno-Muri%C4%87-Nedostaje%C5%A1-Mi-Ti/release/7357907|title=Neno Murić |author-link= Discogs.com |publisher= Discogs.com |date=7. 12. 2012 |website= Genius.com |access-date=7. 4. 2020}}</ref> == Diskografija == === Albumi === * ''[[Budan sam]]'' (2005)<ref name="Genius.com"/><ref name="Music.apple.com"/> * ''[[Nedostaješ mi ti]]'' (2012)<ref name="Genius.com"/><ref name=" Klix (1) ">{{cite web |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/neno-muric-promovisao-album-nedostajes-mi-ti/120525081|title=Neno Murić promovisao album "Nedostaješ mi ti"|author-link= Klix.ba (1) |publisher= Klix.ba (1)|date=25. 5. 2012 |website= Klix.ba (1) |access-date=6. 4. 2020}}</ref><ref name="Discogs.com"/> === Singlovi === * „Stope da ti ljubim” (2005) * „Pustinja” (2011) * „Uno moja jedina” (2013) * „Baraba mekog srca” (2013)<ref name="Oslobođenje"/> * „Nek' je zdravlja i sreće” (2013) * „Biće moja duet sa grupom” [[Charter]] (2014) * „Bole daljine” (2015) * „Umirem, a rađam se” (2016) * „Zauvijek imaš me” (2016) * „Boli duša” (2017) * „Mjesec iznad Rožaja” (2017) * „Nedostaješ mi ti” (2017) * „Ukrao sam je” (2017)<ref name=" Expresstabloid ">{{cite web |url=https://expresstabloid.ba/paparazzo/62394/odlicni-nastupi-jednog-od-najboljih-klupskih-pjevaca-neno-muric-jaci-od-lavine/|title=ODLIČNI NASTUPI JEDNOG OD NAJBOLJIH KLUPSKIH PJEVAČA: Neno Murić jači i od lavine|author-link= Expresstabloid |publisher= Expresstabloid |date=5. 5. 2018 |website= Expresstabloid |access-date=7. 4. 2020}}</ref> * „Na tvojoj strani jastuka” (2018) * „Ti si ono najbolje” (2018)<ref name=" Klix ">{{cite web |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/neno-muric-predstavio-spot-za-pjesmu-koja-je-inspirisana-muzikom-toseta-proeskog/181017017|title=Neno Murić predstavio spot za pjesmu koja je inspirisana muzikom Tošeta Proeskog|author-link= Klix.ba |publisher= Klix|date=17. 10. 2018 |website= Klix.ba |access-date=7. 4. 2020}}</ref> * „Trag” (2020)<ref name=" Klix.ba ">{{cite web |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/neno-muric-predstavio-spot-trag-lezanje-na-mokrom-asfaltu-kostalo-me-upale-pluca/200125047|title=Neno Murić predstavio spot "Trag": Ležanje na mokrom asfaltu koštalo me upale pluća|author-link= E. Sl. |publisher= Klix.ba |date=30. 1. 2020 |website= Klix.ba |access-date=7. 4. 2020}}</ref> * „Ljubiš mi se" (2024) == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Murić}} [[Kategorija:Rođeni 1977.]] [[Kategorija:Biografije, Rožaje]] [[Kategorija:Crnogorski muzičari]] gi0opg4uox7a9fns1521wwmo5pe9763 0 475679 3917960 3896120 2026-08-14T09:10:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917960 wikitext text/x-wiki {{Spajanje|ALS4}} {{infokutija bolest |ime = Amiotrofna lateralna skleroza<br>(ALS)<br>(Lou Gehrigova bolest)<br>(Charcotova bolest)<br>(Bolest motornih neurona: MND)<ref name=Orphanet2009/> |slika = ALS Coronal.jpg |ois_slike = [[MRI|MRI mozga]] sa povećanim T2 signalom u zadnjem dijelu [[unutrašnja kapsula|unutrašnje kapsule]] koji se može pratiti do [[moždana kora|motorne kore]], u skladu s dijagnozom ALS-a | DiseasesDB = 29148 | ICD10 = {{ICD10|G|12|2|g|10}} | ICD9 = {{ICD9|335.20}} | ICDO = | OMIM = 105400 | MedlinePlus = 000688 | eMedicineSubj = neuro | eMedicineTopic = 14 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|24}} {{eMedicine2|pmr|10}} | MeshID = D000690 | GeneReviewsName = Amyotrophic lateral sclerosis | GeneReviewsNBK = NBK1450 | Orphanet = 803 | Scholia = Q206901 | ICD10CM = {{ICD10CM|G12.21}} *Oblast: [[Neurologija]] *Simptomi –'''Rani''': [[spazam|Ukočeni mišići]], [[fascikulacija|trzanje mišića]], postepeno rastuća slabost <ref name="NINDS2020"/><br> '''Kasniji''': Teškoće u [[govor]]enju, [[gutanje|gutanju]] i [[disanje|disanju]]; [[respiratorna insuficijencija]] *Početak: 50-te – 60-te *Uzrok: Nepoznat (većinom), naslijeđeno (malo) *Dijagnoza: Sumnja se zasniva na simptomima i podržana od [[Magnetna rezonanca|MRI]] <ref name = "NINDS2020" /> *Liječenje: Neinvazivna ventilacija *Lijekovi: [[Riluzol]], [[edaravon]]<ref name=FDA2017>{{cite web |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm557102.htm |title=FDA approves drug to treat ALS |publisher=U.S. Food and Drug Administration |date=5. 5. 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508180037/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm557102.htm |archive-date=8. 5. 2017}}</ref> *Prognoza: Očekivano trajanje života 2–4 godine *Učestalost: 2,6 /100.000 godišnje (Evropa) }} ==Definicija i simptomi== '''Amiotrofna lateralna skleroza''' ('''ALS'''; poznata i kao '''Lou Gehrigova bolest' '' u [[Kanada|Kanadi]] i [[SAD|Sjedinjenim Državama]], kao '''bolest motornih neurona''' ('''MND''') u [[Australija|Australiji]], [[Republika Irska|Irskoj]], [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], [[JAR|Južnoj Africu]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|UK]], a '''Charcotova bolest''' u frankofonskim zemljama), je [[ANS|neurodegenerativna]] [[neuromuskularna bolest]] koja rezultira progresivnim gubitkom [[neuron|motornih neurona]] koji kontroliraju [[Skeletni mišić|voljne mišiće]].<ref name="NINDS2020"/><ref name="NHS">{{cite web |title=Motor neurone disease – NHS |url=https://www.nhs.uk/conditions/motor-neurone-disease/ |website=nhs.uk |access-date=24. 10. 2020 |language=en |date=15. 1. 2018}}</ref><ref name="healthdirectAU">{{cite web |last1=Australia |first1=Healthdirect |title=Motor neurone disease (MND) |url=https://www.healthdirect.gov.au/motor-neurone-disease-mnd |website=www.healthdirect.gov.au |access-date=24. 10. 2020 |language=en-AU |date=17. 4. 2020}}</ref> ALS je najčešći tip bolesti motornih neurona.<ref name="Zucchi">{{cite journal |vauthors=Zucchi E, Bonetto V, Sorarù G |display-authors=et al |title=Neurofilaments in motor neuron disorders: towards promising diagnostic and prognostic biomarkers |journal=Molecular Neurodegeneration |volume=15 |issue=1 |pages=58 |date=15. 10. 2020 |pmid=33059698 |doi=10.1186/s13024-020-00406-3|pmc=7559190|doi-access=free }}</ref><ref name="NIH2020">{{cite web |title=Motor Neuron Diseases Fact Sheet {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke |url=https://www.ninds.nih.gov/disorders/patient-caregiver-education/fact-sheets/motor-neuron-diseases-fact-sheet |website=www.ninds.nih.gov |access-date=27. 10. 2020}}</ref> Rani simptomi ALS uključuju [[spazam|ukočeni mišići]], [[fascikulacija|trzanje mišića]] i postepeno rastuću slabost i [[atrofija mišića|trošenje mišića]].<ref name="NINDS2020">{{cite web |title=Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS) Fact Sheet {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke |url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Amyotrophic-Lateral-Sclerosis-ALS-Fact-Sheet |website=www.ninds.nih.gov |access-date=22. 10. 2020}}</ref> Može započeti slabošću ruku ili nogu, kada je poznat kao ''udovni početak'' ili s poteškoćama u [[disartrija|govorenju]] ili [[disfagija|gutanju]], kada je poznato kao ''bulbusni početak''.<ref name="NINDS2020"/><ref name=Nature2017>{{cite journal | vauthors = Hardiman O, Al-Chalabi A, Chio A, Corr EM, Logroscino G, Robberecht W, Shaw PJ, Simmons Z, van den Berg LH | title = Amyotrophic lateral sclerosis | journal = Nature Reviews. Disease Primers | volume = 3 | issue = 17071 | pages = 17071 | date = oktobar 2017 | pmid = 28980624 | doi = 10.1038/nrdp.2017.71| url = http://eprints.whiterose.ac.uk/122838/1/WR_ALS-Hardiman_V3_EDITED_FOR_AUTHOR_APPROVAL_FINAL_APPROVED-1.pdf }}</ref> Otprilike polovina pogođenih ljudi razviju barem blage poteškoće sa [[mišljenje|razmišljanju]] i ponašanju, a većina iskusi [[bol]].<ref name=Lancet2017>{{cite journal | vauthors = van Es MA, Hardiman O, Chio A, Al-Chalabi A, Pasterkamp RJ, Veldink JH, van den Berg LH | title = Amyotrophic lateral sclerosis | journal = Lancet | volume = 390 | issue = 10107 | pages = 2084–2098 | date = novembar 2017 | pmid = 28552366 | doi = 10.1016/S0140-6736(17)31287-4}}</ref><ref name=Pain2017>{{cite journal | vauthors = Chiò A, Mora G, Lauria G | title = Pain in amyotrophic lateral sclerosis | journal = The Lancet. Neurology | volume = 16| issue = 2| pages = 144–57 | date = februar 2017 | pmid = 27964824| doi = 10.1016/S1474-4422(16)30358-1 | arxiv = 1607.02870}}</ref> Pogođeni mišići odgovorni su za žvakanje hrane, govor i hodanje.<ref name = "NINDS2020"/> Gubitak motornih neurona nastavlja se sve dok se ne izgubi sposobnost jedenja, govora, kretatanja i konačno disanja.<ref name="NINDS2020"/> ALS na kraju uzrokuje [[paraliza|paralizu]] i ranu smrt, obično od [[respiratorna insuficijencija|respiratorne insuficijencije]].<ref name="Hilton">{{cite journal |vauthors=Hilton JB, White AR, Crouch PJ |title=Metal-deficient SOD1 in amyotrophic lateral sclerosis |journal=Journal of Molecular Medicine (Berlin, Germany) |volume=93 |issue=5 |pages=481–7 |date=maj 2015 |pmid=25754173 |doi=10.1007/s00109-015-1273-3|pmc=440837|doi-access=free }}</ref> == Uzroci i mehanizmi == Većina slučajeva ALS (oko 90% do 95%) nemaju poznati uzrok, a označeni su kao '' sporadični ALS ''.<ref name="NINDS2020"/><ref name="alsa">{{cite web |title=Understanding ALS |url=https://www.als.org/understanding-als |website=The ALS Association |language=en}}</ref> Međutim, vjeruje se da su uključeni i [[genetika|genetički]] i [[ekologija|okolinski faktori]].<ref name=Wingo2011>{{cite journal | vauthors = Wingo TS, Cutler DJ, Yarab N, Kelly CM, Glass JD | title = The heritability of amyotrophic lateral sclerosis in a clinically ascertained United States research registry | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 11 | pages = e27985 | year = 2011 | pmid = 22132186 | pmc = 3222666 | doi = 10.1371/journal.pone.0027985 | bibcode = 2011PLoSO...627985W }}</ref> Preostalih 5% do 10% slučajeva ima genetički uzrok povezan sa historijom bolesti u porodici, a oni su poznati kao ''porodični ALS''.<ref name="alsa"/><ref name=Lancet2011>{{cite journal |vauthors=Kiernan MC, Vucic S, Cheah BC, Turner MR, Eisen A, Hardiman O, Burrell JR, Zoing MC |title=Amyotrophic lateral sclerosis |journal=Lancet |volume=377 |issue=9769 |pages=942–55 |date=mart 2011 |pmid=21296405 |doi=10.1016/s0140-6736(10)61156-7 |doi-access=free}}</ref> Otprilike polovina ovih naslčjednih slučajeva posljedica je prisustva jednog od dva specifična [[gen]]a.<ref name = "NINDS2020"/> Osnovni mehanizam uključuje oštećenje i [[neuron|gornjih]] i donjih motornih neurona.<ref name = "NINDS2020"/> [[Dijagnoza]] temelji se na znakovima i [[simptom]]ima osobe, a testiranje se provodi kako bi se isključili drugi potencijalni uzroci.<ref name = "NINDS2020"/> == Klasifikacija == ALS je [[bolest motornih neurona]], grupa [[nervni poremećaj|neuroloških poremećaja]] koji selektivno utiču na [[motorni neuron|motorne neurone]], ćelije koje kontroliraju [[skeletni mišić|voljne mišiće]] tijela.<ref name="NINDS2020"/> Ostale bolesti motoričkih neurona uključuju stanja kao što su [[primarna lateralna skleroza]] (PLS), [[progresivna mišićna atrofija]] (PMA), [[progresivna bulbusna paraliza]], [[pseudobulbusna paraliza]] i [[monomelna amiotrofija]] ( MMA).<ref>{{Cite web|url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http://id.who.int/icd/entity/661720689|title=8B60 Motor neuron disease|website=ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics|publisher=World Health Organization|access-date=24. 1. 2019|archive-date=1. 8. 2018|archive-url=https://archive.today/20180801205234/https://icd.who.int/browse11/l-m/en%23/http://id.who.int/icd/entity/294762853#/http://id.who.int/icd/entity/661720689|url-status=dead}}</ref> Sam ALS može se klasificirati na nekoliko različitih načina: po tome koliko brzo bolest napreduje, a što je povezano sa dobom početka; po tome da li je porodična ili sporadična, te po prvopogođenoj regiji.<ref name = "NINDS2020"/> U oko 25% slučajeva najprije su pogođeni mišići lica, usta i grla, jer motorni neuroni u dijelu [[moždano stablo|moždanog stabla]] zvanom [[medulla oblongata]] (ranije nazvana "bulbus") počinje umirati prvo zajedno sa donjim motornim neuronima. Ovaj obrazac se naziva "[[bulbus]]ni – početak ALS". U oko 5% slučajeva prvo su pogođeni mišići trupa.<ref name = Lancet2011 /> U većini slučajeva bolest se širi i zahvata druge regije kičmene moždine. Nekoliko osoba s ALS-om imalo je simptome koji su ograničeni na jednu regiju kičmene moždine, najmanje 12 do 24 mjeseca prije širenja na drugu regiju; ove regijske varijante ALS-a povezane su s boljom prognozom. === Klasični ALS, PLS i PMA === [[Datoteka:UMN vs LMN.png |thumb|upright= 1.3 | Tipski ili "klasični" ALS uključujus neurone u mozgu (gornji motorni neuroni) i u kičmenoj moždini ([[donji motorni neuron]]i.<ref name="Cold Spring Harbor 2017">{{cite journal | vauthors = Grad LI, Rouleau GA, Ravits J, Cashman NR | title = Clinical Spectrum of Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS) | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 7 | issue = 8 | pages = a024117 | date = august 2017 | pmid = 28003278 | pmc = 5538408 | doi = 10.1101/cshperspect.a024117 |doi-access=free}}</ref>]] [[Primarna lateralna skleroza]] (PLS) uključuje samo gornje motorne neurone, a [[progresivna mišićna atrofija]] (PMA) samo donje motorne neurone. Raspravlja se o tome jesu li PLS i PMA zasebne bolesti ili su samo varijante ALS-a.<ref name = Lancet2017/> Klasični ALS čini oko 70% svih slučajeva ALS-a i može se podijeliti na '''ALS s početkom u ekstremitetima''' (poznat i kao spinalni napad) i '''ALS s bulbusnim početkom'''.<ref name=Lancet2017/> ALS s početkom u ekstremitetima, započinje slabošću u rukama i nogama <ref name = Nature2017 /> i čini oko dvije trećine svih klasičnih slučajeva ALS-a. ALS s bulbusnim napadom započinje slabošću u mišićima govora, žvakanja i gutanja i čini ostalih trećinu slučajeva. Bulbusni napad povezan je s lošijom prognozom od ALS-a s početkom na udovima ; populacijsko istraživanje pokazalo je da ALS s bulbusnim napadom ima medijanu preživljavanja 2,0 godine i desetogodišnju stopu preživljavanja od 3%, dok ALS s pojavom na ekstremitetima ima medijanu 2,6 godina i 10-godišnju stopu preživljavanja od 13 %. Rijetka varijanta je ALS respiratornog početka koji čini oko 3% svih slučajeva ALS, u kojima su početni simptomi poteškoće s disanjem ([[dispneja]]) s naporima, u mirovanju ili dok se leži ([[ortopneja]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Gautier G, Verschueren A, Monnier A, Attarian S, Salort-Campana E, Pouget J | title = ALS with respiratory onset: Clinical features and effects of non-invasive ventilation on the prognosis | journal = Amyotrophic Lateral Sclerosis | volume = 11 | issue = 4 | pages = 379–82 | date = august 2010 | pmid = 20001486 | doi = 10.3109/17482960903426543}}</ref> Kičmenomoždinski i bulbusni simptomi obično su blagi ili odsutni u početku. Češća je kod muškaraca. ALS s respiratornim početkom ima najgoru prognozu od bilo koje varijante ALS-a; u populacijskoj studiji, oni sa respiratornim početkom imali su medijanu preživljavanja 1,4 godine i 0% preživljavanja nakon 10 godina. Primarna lateralna skleroza (PLS) čini oko 5% svih slučajeva ALS-a i pogađa gornje motorne neurone na rukama i nogama. Međutim, više od 75% ljudi s očiglednim PLS-om razvija znakove pogođenosti donjih motornih neurona u roku od četiri godine od pojave simptoma, što znači da se do tada ne može uspostaviti definitivna dijagnoza PLS-a.<ref name=Classification2016>{{cite journal | vauthors = Al-Chalabi A, Hardiman O, Kiernan MC, Chiò A, Rix-Brooks B, van den Berg LH | title = Amyotrophic lateral sclerosis: moving towards a new classification system | journal = The Lancet. Neurology | volume = 15 | issue = 11 | pages = 1182–94 | date = oktobar 2016 | pmid = 27647646 | doi = 10.1016/S1474-4422(16)30199-5 | hdl = 2318/1636249| hdl-access = free }}</ref> PLS ima bolju prognozu od klasičnog ALS-a, jer sporije napreduje, rezultira manje funkcionalnim padom, ne utiče na sposobnost disanja i uzrokuje manje ozbiljan gubitak kilograma, Progresivna mišićna atrofija (PMA) čini oko 5% svih slučajeva ALS-a i pogađa donje motorne neurone ruku i nogu. Iako je PMA u prosjeku povezan s dužim preživljavanjem od klasičnog ALS-a, on i dalje napreduje u druge dijelove kičmene moždine s vremenom, što na kraju dovodi do respiratorne insuficijencije i smrti. Znakovi napada na gornje motorne neurone mogu se razviti kasno u toku PMA, u tom slučaju dijagnoza može biti promijenjena u klasičnu ALS. === Regijske varijante === Regijske varijante ALS-a imaju simptome koji su ograničeni na jednu regiju kičmene moždine najmanje godinu dana; napreduju sporije od klasičnog ALS-a i povezani su s dužim preživljavanjem. Primjeri uključuju sindrom mlatne ruke, sindrom mlatne noge i izolirani bulbusni ALS. Sindrom mlatne ruke i sindrom mlatne noge često se smatraju regijskim varijantama PMA, jer uključuju samo donje motorne neurone. Izolirani bulbusni ALS može uključivati gornje ili donje motorne neurone. Ove regijske varijante ALS-a ne mogu se dijagnosticirati na početku simptoma; mora se uočiti neuspjeh širenja bolesti na druge regione kičmene moždine tokom dužeg vremenskog perioda (najmanje 12 mjeseci).<ref name="Regional ALS Variants">{{cite journal | vauthors = Jawdat O, Statland JM, Barohn RJ, Katz JS, Dimachkie MM | title = Amyotrophic Lateral Sclerosis Regional Variants (Brachial Amyotrophic Diplegia, Leg Amyotrophic Diplegia, and Isolated Bulbar Amyotrophic Lateral Sclerosis) | journal = Neurologic Clinics | volume = 33 | issue = 4 | pages = 775–85 | date = novembar 2015 | pmid = 26515621 | pmc = 4629514 | doi = 10.1016/j.ncl.2015.07.003 }}</ref> Sindrom mlatne ruke, koji se naziva i brahijalna amiotrofična diplegija (dodatni nazivi uključuju skapulohumeralni oblik ALS-a, Vulpian-Bernartov sindrom, sindrom viseće ruke i sindrom neurogenog čovjeka u bačvi) karakterizira niže oštećenje motornih neurona samo na vratnom dijelu kičmene moždine, što dovodi do postepenog početka slabosti proksimalnih mišića ruke i smanjenih ili odsutnih refleksa. Sindrom mlatnih nogu, koji se naziva i amiotrofna diplegija nogu (dodatni nazivi uključuje obje potkoljenice, tj. obostrano distalno zahvatanje) uključuju pseudopolineuritski ALS, Patrikiosov sindrom, Marie-Patrikiosov ALS i peroneusni oblik ALS-a. Karakterizira ga niže oštećenje motornih neurona samo u lumbosakrumskoj kičmenoj moždini, što dovodi do postepenog početka slabosti nogu i smanjenih ili odsutnih refleksa. Izolirani bulbusni ALS karakterizira oštećenje gornjih ili donjih motornih neurona samo u bulbusnom području, što dovodi do postepenih poteškoća s govorom ([[disartrija]] i gutanjem ([[disfagija]]); [[disanje]] je uglavnom očuvano, barem u početku. Dvije male studije pokazale su da ljudi s izoliranim bulbusnim ALS-om mogu živjeti duže od ljudi s ALS-om s početkom bulbusne. === Dob početka === ALS se također može klasificirati na osnovu dobi početka. Iako je najviša dob početka 58 do 63 gogine za sporadični ALS i 47 do 52 za porodični ALS, oko 10% svih slučajeva ALS-a započinje prije 45. (ALS s "mladim početkom") i oko 1% svih slučajeva započne prije 25. (mladalački ALS). Osobe koje imaju ALS mladog uzrasta vjerojatnije su muškarci, rjeđe s bulbusnim simptomima, i vjerovatnije je da će sporije napredovati. Maloljetnička ALS vjerovatnije je porodična od ALS odrasle osobe; geni za koje je poznato da su povezani sa maloljetničkom ALS uključuju '' [[ALS2]] '', '' [[SETX]]'', ''[[SPG11]]'', ''[[FUS]]'' i ''[[SIGMAR1]]''. Iako većina ljudi s maloljetničkim ALS živi duže od onih s ALS odraslih, neki od njih imaju specifične mutacije u genima ''FUS'' i ''SOD1'', koje su povezane s lošom prognozom.<ref>{{cite journal | vauthors = Teoh HL, Carey K, Sampaio H, Mowat D, Roscioli T, Farrar M | title = Inherited Paediatric Motor Neuron Disorders: Beyond Spinal Muscular Atrophy | journal = Neural Plasticity | volume = 2017 | pages = 6509493 | date = 2017 | pmid = 28634552 | pmc = 5467325 | doi = 10.1155/2017/6509493 }}</ref> Kasni početak (nakon 65. godine) povezan je s bržim funkcionalnim padom i kraćim preživljavanjem.<ref name="Clinical Features of ALS">{{cite journal | vauthors = Tard C, Defebvre L, Moreau C, Devos D, Danel-Brunaud V | title = Clinical features of amyotrophic lateral sclerosis and their prognostic value | journal = Revue Neurologique | volume = 173 | issue = 5 | pages = 263–72 | date = maj 2017 | pmid = 28477850 | doi = 10.1016/j.neurol.2017.03.029 }}</ref> == Uzrok == Iako je tačan uzrok ALS nepoznat, smatra se da su genetički faktori i faktori okoline otprilike jednake važnosti. Genetički faktori se bolje razumiju od faktora okoline; nije definitivno utvrđeno da određeni faktor životne sredine uzrokuje ALS. [[Model praga odgovornosti]] za ALS predlaže da se ćelijska oštećenja akumuliraju tokom vremena zbog genetičkih faktora prisutnih pri rođenju i izloženosti rizicima iz okoline tokom života.<ref name=Conspiracy>{{cite journal | vauthors = Al-Chalabi A, Hardiman O | title = The epidemiology of ALS: a conspiracy of genes, environment and time | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 9 | issue = 11 | pages = 617–28 | date = novembar 2013 | pmid = 24126629 | doi = 10.1038/nrneurol.2013.203}}</ref> === Genetika === {{Glavni|Genetika amiotrofne lateralne skleroze}} ALS se može klasificirati kao porodični ili sporadični, ovisno o tome postoji li porodična historija bolesti ili ne.<ref name="fALS">{{cite web |title=About Familial ALS – ALS Research Collaboration |url=https://www.als-research.org/familial-als/ |access-date=27. 10. 2020 |archive-date=27. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027121733/https://www.als-research.org/familial-als/ |url-status=dead }}</ref> Ne postoji konsenzus među neurolozima oko tačne definicije porodičnog ALS-a. Najstrožija definicija je da osoba s ALS-om mora imati dvoje ili više rođaka prvog stepena (djecu, braću i sestre ili roditelje) koji također imaju ALS. Manje stroga definicija je da osoba sa ALS-om mora imati najmanje jednog prvog ili rođaka drugog stepena (bake/nane/nene i djedovi/dede/didovi, unuci, tetke, ujaci/daidže, nećaci, nećakinje ili polubraća i sestre) koji također ima ALS.<ref name="Neurology 2017">{{cite journal |vauthors=Vajda A, McLaughlin RL, Heverin M, Thorpe O, Abrahams S, Al-Chalabi A, Hardiman O |title=Genetic testing in ALS: A survey of current practices |journal=Neurology |volume=88 |issue=10 |pages=991–999 |date=mart 2017 |pmid=28159885 |doi=10.1212/WNL.0000000000003686 |doi-access=free|pmc=5333513 }}</ref> Obično se kaže da porodični ALS čini 10% svih slučajeva ALS-a, iako se procjene kreću od 5%<ref>{{cite journal | vauthors = Byrne S, Walsh C, Lynch C, Bede P, Elamin M, Kenna K, McLaughlin R, Hardiman O | title = Rate of familial amyotrophic lateral sclerosis: a systematic review and meta-analysis | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 82 | issue = 6 | pages = 623–7 | date = juni 2011 | pmid = 21047878 | doi = 10.1136/jnnp.2010.224501 | hdl = 2262/53330 | hdl-access = free }}</ref> do 20%.<ref name="The Neuroscientist 2015">{{cite journal | vauthors = He J, Mangelsdorf M, Fan D, Bartlett P, Brown MA | title = Amyotrophic Lateral Sclerosis Genetic Studies: From Genome-wide Association Mapping to Genome Sequencing | journal = The Neuroscientist | volume = 21 | issue = 6 | pages = 599–615 | date = decembar 2015 | pmid = 25378359 | doi = 10.1177/1073858414555404 | url = https://eprints.qut.edu.au/110861/2/UQ351652_OA.pdf | access-date = 20. 4. 2021 | archive-date = 7. 5. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200507233727/https://eprints.qut.edu.au/110861/2/UQ351652_OA.pdf | url-status = dead }}</ref> Više procjene koriste širu definiciju porodičnog ALS-a i temeljitije ispituju porodičnu historiju osoba s ALS-om.<ref name="Neurology 2017"/> U sporadičnom ALS-u ne postoji porodična historija bolesti.<ref name="NEJM 2017">{{cite journal | vauthors = Brown RH, Al-Chalabi A | title = Amyotrophic Lateral Sclerosis | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 377 | issue = 2 | pages = 162–172 | date = 13. 7. 2017 | pmid = 28700839 | doi = 10.1056/NEJMra1603471 | url = https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/amyotrophic-lateral-sclerosis(70a10b6b-0121-46ae-896b-7108a6666dcb).html | access-date = 20. 4. 2021 | archive-date = 25. 2. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210225022352/https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/amyotrophic-lateral-sclerosis(70a10b6b-0121-46ae-896b-7108a6666dcb).html | url-status = dead }}</ref> Sporadični i porodični ALS klinički i patološki izgledaju identično i genetički su slični; oko 10% osoba sa sporadičnim ALS ima mutacije u genima za koje se zna da uzrokuju porodični ALS. U svjetlu ovih paralela, izraz "sporadični ALS" kritiziran je kao obmanjujući jer implicira da slučajevi sporadične ALS uzrokuju samo faktori okoline; izraz "izolirani ALS" predložen je kao tačnija alternativa. Više od 20 gena povezano je s porodičnim ALS-om, od čega četiri čine većinu porodičnih slučajeva:<ref name="Revue Neurologique">{{cite journal | vauthors = Corcia P, Couratier P, Blasco H, Andres CR, Beltran S, Meininger V, Vourc'h P | title = Genetics of amyotrophic lateral sclerosis | journal = Revue Neurologique | volume = 173 | issue = 5 | pages = 254–262 | date = maj 2017 | pmid = 28449881 | doi = 10.1016/j.neurol.2017.03.030 }}</ref> ''[[C9orf72]]'' (40%), ''[[SOD1]]'' (20%), ''[[FUS]]'' (1–5%), and ''[[TARDBP]]'' (1–5%).<ref name=Lancet2017/> Genetika porodičnog ALS-a se bolje razumije od genetike sporadičnog ALS-a; od 2016., poznati geni ALS objasnili su oko 70% porodičnih i oko 15% sporadičnih ALS.<ref>{{cite journal | vauthors = Chia R, Chiò A, Traynor BJ | title = Novel genes associated with amyotrophic lateral sclerosis: diagnostic and clinical implications | journal = The Lancet. Neurology | volume = 17 | issue = 1 | pages = 94–102 | date = januar 2018 | pmid = 29154141 | pmc = 5901717 | doi = 10.1016/S1474-4422(17)30401-5 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zou ZY, Liu CY, Che CH, Huang HP | title = Toward precision medicine in amyotrophic lateral sclerosis | journal = Annals of Translational Medicine | volume = 4 | issue = 2 | pages = 27 | date = januar 2016 | pmid = 26889480 | pmc = 4731596 | doi = 10.3978/j.issn.2305-5839.2016.01.16 }}</ref> Sve u svemu, rođaci osobe sa ALS-om prvog stepena imaju 1% rizika od razvoja ALS-a.<ref name="Wingo2011"/><ref>{{cite book |last=Sontheimer |first=Harald |date=2015 |title=Diseases of the Nervous System |url=https://books.google.com/books?id=U_1PBAAAQBAJ |publisher=Academic Press |page=170 |isbn=978-0-12-800403-6 |access-date=2. 5. 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908005608/https://books.google.com/books?id=U_1PBAAAQBAJ |archive-date=8. 9. 2017}}</ref> ALS ima [[oligogensko nasljeđivanje|oligogenski način nasleđivanja]], što znači da su mutacije dva ili više gena potrebne da izazovu bolest. ALS i [[frontotemporalna demencija]] (FTD) sada se smatraju dijelom zajedničkog spektra bolesti (FTD-ALS) zbog genetičkih, kliničkih i patoloških sličnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Couratier P, Corcia P, Lautrette G, Nicol M, Marin B | title = ALS and frontotemporal dementia belong to a common disease spectrum | journal = Revue Neurologique | volume = 173 | issue = 5 | pages = 273–279 | date = maj 2017 | pmid = 28449882 | doi = 10.1016/j.neurol.2017.04.001 }}</ref> Genetički, ponavljajuća proširenja '' C9orf72 '' čine oko 40% porodičnih ALS i 25% porodičnih FTD-a. Klinički, 50% ljudi s ALS-om ima određena kognitivna ili etološka oštećenja, a 5-15% ima FTD, dok 40% ljudi s FTD-om ima neke simptome motornih neurona, a 12,5% ima ALS. Patološki, abnormalno agregacije proteina TDP-43 vide se u do 97% bolesnika s ALS i do 50% bolesnika s FTD-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Nguyen HP, Van Broeckhoven C, van der Zee J | title = ALS Genes in the Genomic Era and their Implications for FTD | journal = Trends in Genetics | volume = 34 | issue = 6 | pages = 404–423 | date = juni 2018 | pmid = 29605155 | doi = 10.1016/j.tig.2018.03.001 | doi-access = free }}</ref> Ostali geni za koje je poznato da uzrokuju FTD-ALS uključuju '' [[CHCHD10]] '', '' [[SQSTM1]] '' i '' [[TINA-vezana kinaza 1|TBK1]] ''. === Faktori okoline === Tamo gdje nije prisutna porodična historija bolesti&nbsp;-oko 90% slučajeva &nbsp;-nije poznat nijedan uzrok. Moguće združenosti za koja dokazi nisu konačni uključuju služenje vojnog roka i pušenje.<ref name=Martin2017>{{cite journal | vauthors = Martin S, Al Khleifat A, Al-Chalabi A | title = What causes amyotrophic lateral sclerosis? | journal = F1000Research | volume = 6 | pages = 371 | date = 2017 | pmid = 28408982 | pmc = 5373425 | doi = 10.12688/f1000research.10476.1 }}</ref> Iako su studije o vojnoj istoriji i učestalosti ALS nedosljedne, postoje slabi dokazi za [[Korelacija|pozitivne korelacije]].<ref name="beard">{{cite journal | vauthors = Beard JD, Kamel F | title = Military service, deployments, and exposures in relation to amyotrophic lateral sclerosis etiology and survival | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 37 | issue = 1 | pages = 55–70 | date = 1. 1. 2015 | pmid = 25365170 | pmc = 4325667 | doi = 10.1093/epirev/mxu001 }}</ref> Razni predloženi faktori uključuju izloženost [[Toksin| toksinima iz okoline]] (zaključeno iz geografskih studija distribucije), kao i upotrebu alkohola i duhana tokom vojne službe. Pregled 16 metaanaliza iz 2016. zaključio je da postoje ubedljivi dokazi o povezanosti sa hroničnom profesionalnom izloženošću [[olovo|olovu]]; sugestivni dokazi za rast i izloženost teškim metalima, osim olova, vide i unos beta-karotena i ozljeda glave; i slabi dokazi za unos omega-3 masnih kiselina, izlaganje elektromagnetnim poljima izuzetno niske frekvencije, pesticidi i mokraćna kiselina u serumu.<ref>{{cite journal | vauthors = Belbasis L, Bellou V, Evangelou E | title = Environmental Risk Factors and Amyotrophic Lateral Sclerosis: An Umbrella Review and Critical Assessment of Current Evidence from Systematic Reviews and Meta-Analyses of Observational Studies | journal = Neuroepidemiology | volume = 46 | issue = 2 | pages = 96–105 | date = mart 2016 | pmid = 26731747 | doi = 10.1159/000443146| doi-access = free }}</ref> U studiji iz [[SAD|Sjedinjenih Država]], 2017. Centara za kontrolu i prevenciju bolesti, koja analizira američke smrtne slučajeve od 1985. do 2011, zanimanja u korelaciji sa smrtnim slučajevima od ALS-a bila su „radnici sa bijelim okovratnicima“, kao što su upravljanje, financije , arhitektonski, računarski, pravni i obrazovni poslovi.<ref>{{cite journal | vauthors = Beard JD, Steege AL, Ju J, Lu J, Luckhaupt SE, Schubauer-Berigan MK | title = Mortality from Amyotrophic Lateral Sclerosis and Parkinson's Disease Among Different Occupation Groups - United States, 1985-2011 | journal = MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 66 | issue = 27 | pages = 718–722 | date = juli 2017 | pmid = 28704346 | pmc = 5687590 | doi = 10.15585/mmwr.mm6627a2}}</ref> Ostali potencijalni faktori rizika ostaju nepotvrđeni, uključujući izlaganje hemikalijama i elektromagnetnom polju, zanimanje, fizičke traume i električni udar.<ref>{{cite journal | vauthors = Sutedja NA, Fischer K, Veldink JH, van der Heijden GJ, Kromhout H, Heederik D, Huisman MH, Wokke JJ, van den Berg LH | title = What we truly know about occupation as a risk factor for ALS: a critical and systematic review | journal = Amyotrophic Lateral Sclerosis | volume = 10 | issue = 5–6 | pages = 295–301 | year = 2009 | pmid = 19922116 | doi = 10.3109/17482960802430799}}</ref><ref name="Ingre 2015">{{cite journal | vauthors = Ingre C, Roos PM, Piehl F, Kamel F, Fang F | title = Risk factors for amyotrophic lateral sclerosis | journal = Clinical Epidemiology | volume = 7 | pages = 181–93 | year = 2015 | pmid = 25709501 | pmc = 4334292 | doi = 10.2147/CLEP.S37505 }}</ref> Okvirna je povezanost sa izloženošću raznim [[pesticid]]ima, uključujući [[Insekticid|organohlorne insekticide]] [[aldrin]], [[dieldrin]], [[DDT]] i [[toksafen]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kamel F, Umbach DM, Bedlack RS, Richards M, Watson M, Alavanja MC, Blair A, Hoppin JA, Schmidt S, Sandler DP | title = Pesticide exposure and amyotrophic lateral sclerosis | journal = Neurotoxicology | volume = 33 | issue = 3 | pages = 457–62 | date = juni 2012 | pmid = 22521219 | pmc = 3358481 | doi = 10.1016/j.neuro.2012.04.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bozzoni V, Pansarasa O, Diamanti L, Nosari G, Cereda C, Ceroni M | title = Amyotrophic lateral sclerosis and environmental factors | journal = Functional Neurology | volume = 31 | issue = 1 | pages = 7–19 | date = 2016 | pmid = 27027889 | pmc = 4819821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malek AM, Barchowsky A, Bowser R, Youk A, Talbott EO | title = Pesticide exposure as a risk factor for amyotrophic lateral sclerosis: a meta-analysis of epidemiological studies: pesticide exposure as a risk factor for ALS | journal = Environmental Research | volume = 117 | pages = 112–9 | date = august 2012 | pmid = 22819005 | doi = 10.1016/j.envres.2012.06.007 | bibcode = 2012ER....117..112M }}</ref> == Patofiziologija == === Neuropatologija === Definitivna karakteristika ALS je smrt i gornjih motornih neurona (smještenih u [[moždana kora|motornom korteksu]] mozga) i donjih motornih neurona (smještenih u moždanom stablu i kičmenoj moždini).<ref>{{cite journal | vauthors = Robberecht W, Philips T | title = The changing scene of amyotrophic lateral sclerosis | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 14 | issue = 4 | pages = 248–64 | date = april 2013 | pmid = 23463272| doi = 10.1038/nrn3430}}</ref> U ALS-u s frontotemporalnom demencijom umiru i neuroni i frontalnog i temporalnog režnja mozga. Patološko obilježje ALS-a je prisustvo [[inkluzijsjsko tijelo|inkluzijskih tijela]] (abnormalne agregacije proteina ) poznata kao ''Bunina tijela '' u citoplazmi motornih neurona. U oko 97% ljudi sa ALS-om glavna komponenta inkluzijskih tijela je protein [[TDP-43]]; međutim, kod onih sa mutacijama '' SOD1 '' ili '' FUS '' , glavna komponenta inkluzijskih tijela<ref name="Okamoto">{{cite journal |vauthors=Okamoto K, Mizuno Y |last3=Fujita |first3=Y |title=Bunina bodies in amyotrophic lateral sclerosis |journal=Neuropathology |volume=28 |issue=2 |date=april 2008 |pages=109–15 |pmid=18069968 |doi=10.1111/j.1440-1789.2007.00873.x}}</ref><ref name="White">{{cite journal |vauthors=White JA, Banerjee R, Gunawardena S |title=Axonal Transport and Neurodegeneration: How Marine Drugs Can Be Used for the Development of Therapeutics |journal=Marine Drugs |volume=14 |issue=5 |date=19. 5. 2016 |page=102 |pmid=27213408 |doi=10.3390/md14050102|pmc=4882576 }}</ref> je protein SOD1, odnosno protein FUS. [[Gruba patologija]] ALS-a, koja su obilježja bolesti koja se može vidjeti golim okom, uključuje atrofiju skeletnih mišića i motornog korteksa, sklerozu [[kortikospinalni trakt|kortikospinalnog]] i [[kortikobulbusni trakt|kortikobulbusnog trakta]], stanjivanje hipoglosusnih nerava (koji kontroliraju jezik) i stanjivanje prednjih korijena kičmene moždine. Osim smrti motornih neurona, dvije druge karakteristike zajedničke većini varijanti ALS-a su žarišna početna patologija, što znači da simptomi počinju u jednoj regiji kičmene moždine, uz progresivno kontinuirano širenje, što znači da se simptomi s vremenom prošire na dodatne regije. [[Prion]]oliko širenje pogrešno sklopljenih proteina iz ćelije u ćeliju može objasniti zašto ALS započinje u jednom području, a širi se u druge. U [[patogeneza|patogenezu]] ALS-a također može biti uključen i [[limfni sistem]].<ref>{{Cite journal|last1=Ng Kee Kwong|first1=Koy Chong|last2=Mehta|first2=Arpan R.|last3=Nedergaard|first3=Maiken|last4=Chandran|first4=Siddharthan|date=20. 8. 2020|title=Defining novel functions for cerebrospinal fluid in ALS pathophysiology|journal=Acta Neuropathologica Communications|volume=8|issue=1|pages=140|doi=10.1186/s40478-020-01018-0|issn=2051-5960|pmc=7439665|pmid=32819425}}</ref> ===Biohemija=== [[slika:ALS Disease Pathology and Proposed Disease Mechanisms.jpg|thumb|upright=1.3|Deset predloženih mehanizama bolesti za ALS i s njima povezane gene.<ref name="Modelling ALS">{{cite journal | vauthors = Philip Van Damme P, Robberecht W, Van Den Bosch L | title = Modelling amyotrophic lateral sclerosis: progress and possibilities | journal = Disease Models and Mechanisms | volume = 10 | issue = 5 | pages = 537–49 | date = maj 2017 | pmid = 28468939 | pmc = 5451175 | doi = 10.1242/dmm.029058 }}</ref>]] Još uvijek nije potpuno razumljivo zašto neuroni umiru u ALS-u, ali smatra se da ova [[neurodegeneracija]] uključuje mnogo različitih ćelijskih i molekulskih procesa. Geni za koje je poznato da su uključeni u ALS mogu se grupirati u tri opće kategorije, zasnovane na njihovoj normalnoj funkciji: razgradnja proteina, [[citoskelet]] i [[prerada RNK]]. Mutantni protein SOD1 stvara unutarćelijske agregacije koje inhibiraju razgradnju proteina. [[Citoplazma]]tske agregacije [[divlji tip|divljeg tipa]] (normalnog) proteina SOD1 česte su u sporadičnom ALS-u. Smatra se da pogrešno savijeni mutant SOD1 može prouzrokovati pogrešno sklapanje i agregaciju divljeg tipa SOD1 u susjednim neuronima na način sličan prionima. Ostali geni za razgradnju proteina, koji mogu uzrokovati ALS kada su mutirani uključuju [[valozin-sadržeći protein|VCP]] ,[[Optineurin|OPTN]] , TBK1 i SQSTM1. Tri gena uključena u ALS koji su važni za održavanje citoskeleta i za [[akson]]ski transport uključuju '' [[DCTN1]] '', '' [[PFN1]] '' i '' [[TUBA4A]]''. Postoji veliki broj ALS gena koji kodiraju [[RNK]]-vezujuće proteine. Prvi koji je otkriven bio je protein TDP-43, jedarni protein koji se agregira u citoplazmi motornih neurona u gotovo svim slučajevima ALS-a; međutim, mutacije u '' TARDBP '', genu koji kodira TDP-43, rijedak su uzrok ALS-a. ''FUS'' kodovi za FUS, drugi protein koji veže RNK sa sličnim funkcija na TDP-43, može uzrokovati ALS kada mutira. Smatra se da mutacije u '' TARDBP '' i '' FUS '' povećavaju afinitet vezanja domena male složenosti, uzrokujući njihove dotične proteine koji se agregiraju u citoplazmi. Kada se ovi mutirani RNK-vezujući proteini pogrešno presaviju i agregiraju, oni će možda moći pogrešno uklopiti normalni protein i unutar i između ćelija na prionski način. To također dovodi do smanjenog nivoa RNK -vezujućih proteina u jedru, što može značiti da njihovi ciljni RNK-transkripti ne prolaze normalnu obradu. Ostali geni za metabolizam RNK povezani sa ALS uključuju '' [[angiogenin|ANG]]'', ''[[SETX]]'' i ''[[MATR3]]''. ''C9orf72'' je najčešće mutirani gen u ALS-u i uzrokuje smrt motornih neurona kroz niz mehanizama. Patogena mutacija je heksanukleotidna ponovljena ekspanzija (serija od šest nukleotida ponovljenih šest i više puta); osobe sa 30 ponavljanja su normalne, dok ljudi sa stotinama ili hiljadama ponavljanja mogu imati porodični ALS, frontotemporalnu demenciju ili ponekad sporadični ALS. Tri mehanizma bolesti povezana s tim ponavljanjima '' C9orf72 '' su taloženje transkripata RNK u jedru, translacijom RNK u toksične proteine dipeptidnih ponavljanja u citoplazmi i smanjenim nivoima normalnog proteina C9orf72. Bioenergetska disfunkcija [[mitohondrija]], koja dovodi do disfunkcionalne homeostaze aksonskog motornog neurona (smanjena aksonska dužina i brz aksonski transport mitohondrijskog tereta) pokazala se u '' C9orf72 '' – ALS-u, koristeći [[inducirane pluripotentne matične ćelije]] (iPSC), tehnologije povezane sa [[CRISPR / Cas9 uređivanj genoma|CRSIPR / Cas9]] uređivanjem gena i ljudskim post-mortem ispitivanjem tkiva kičmene moždine.<ref name="link.springer.com">{{Cite journal|last1=Mehta|first1=Arpan R.|last2=Gregory|first2=Jenna M.|last3=Dando|first3=Owen|last4=Carter|first4=Roderick N.|last5=Burr|first5=Karen|last6=Nanda|first6=Jyoti|last7=Story|first7=David|last8=McDade|first8=Karina|last9=Smith|first9=Colin|last10=Morton|first10=Nicholas M.|last11=Mahad|first11=Don J.|date=4. 1. 2021|title=Mitochondrial bioenergetic deficits in C9orf72 amyotrophic lateral sclerosis motor neurons cause dysfunctional axonal homeostasis|url=http://link.springer.com/10.1007/s00401-020-02252-5|journal=Acta Neuropathologica|language=en|doi=10.1007/s00401-020-02252-5|pmid=33398403|issn=0001-6322|doi-access=free}}</ref> [[Ekscitotoksičnost]] ili smrt nervnih ćelija uzrokovana visokim nivoom unutarćelijskog kalcija uslijed prekomjerne stimulacije od strane ekscitacijskog [[neurotransmiter]]a [[glutamat]]a, mehanizam je za koji se smatra da je zajednički svim oblicima ALS-a. Motorni neuroni su osjetljiviji na ekscitotoksičnost od ostalih tipova neurona, jer imaju niži kapacitet puferiranja kalcija i tip glutamatnog receptora ([[receptor AMPA]]) koji je propusniji za kalcij. U ALS postoje smanjeni nivoi ekscitacijskog transportera [[aminokiselina]] 2 ([[EAAT2]]), koji je glavni transporter koji uklanja glutamat iz [[sinapse]]; to dovodi do povećanih nivoa sinaptičkog glutamata i ekscitotoksičnosti. Riluzol, lijek koji umjereno produžava preživljavanje u ALS, inhibira oslobađanje glutamata iz presinaptičkih neurona; međutim, nije jasno je li ovaj mehanizam odgovoran za svoj terapeutski učinak. == Dijagnoza == [[Datoteka: ALS cross.jpg |thumb |upright= 1.3 | MRI (aksijalno [[Oporavak inverzije oslabljen fluidom|FLAIR]]) pokazuje povećano [[centrifuga|''T₂'']] signal unutar [[Interna kapsula|stražnjeg dijela unutrašnje kapsule]], u skladu s dijagnozom ALS.]] Nijedan test ne može pružiti definitivnu dijagnozu ALS-a, iako je prisustvo znakova gornjeg i donjeg motornog neurona u jednom udu izrazito sugestivno. Umjesto toga, dijagnoza ALS-a temelji se prvenstveno na simptomima i pregleda [[ljekar]]a, uz niz testova kako bi se isključile druge bolesti. Ljekari dobivaju punu [[medicinska historija|medicinsku historiju]] te osobe i obično redovno obavljaju neurološki intervalni pregled za procjenu ili se pogoršavaju simptomi, kao što su mišićna slabost, atrofija mišića, [[hiperrefleksija]] i spastičnost. Brojni biomarkeri se proučavaju za to stanje, ali do sada nisu u općoj medicinskoj upotrebi.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Z, Henderson RD, David M, McCombe PA | title = Neurofilaments as Biomarkers for Amyotrophic Lateral Sclerosis: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 10 | pages = e0164625 | date = 2016 | pmid = 27732645 | pmc = 5061412 | doi = 10.1371/journal.pone.0164625 | bibcode = 2016PLoSO..1164625X }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vu LT, Bowser R | title = Fluid-Based Biomarkers for Amyotrophic Lateral Sclerosis | journal = Neurotherapeutics | volume = 14 | issue = 1 | pages = 119–134 | date = januar 2017 | pmid = 27933485 | pmc = 5233638 | doi = 10.1007/s13311-016-0503-x }}</ref> == Upravljanje == Ne postoji lijek za ALS. Upravljanje se fokusira na liječenje simptoma i pružanje potporne njege, s ciljem poboljšanja kvaliteta života i produženja preživljavanja. Ovu njegu najbolje pružaju multidisciplinarni timovi zdravstvenih radnika; pohađanje multidisciplinarne ALS klinike povezano je s dužim preživljavanjem, manje hospitalizacija i poboljšanjem kvaliteta života. [[Riluzol]] produžava preživljavanje za oko 2-3 mjeseca. [[Edaravon]] lagano usporava funkcionalni pad kod malog broja ljudi s ALS-om; skup je i mora se davati svakodnevnom intravenskom infuzijom koja može smanjiti kvalitet života.<ref name=Eda2018>{{cite journal |vauthors=Yeo CJ, Simmons Z |title=Discussing edaravone with the ALS patient: an ethical framework from a U.S. perspective |journal=Amyotrophic Lateral Sclerosis and Frontotemporal Degeneration |volume=19 |issue=3–4 |pages=167–72 |date=maj 2018 |pmid=29334251 |doi=10.1080/21678421.2018.1425455}}</ref> Za liječenje drugih simptoma mogu se koristiti drugi lijekovi. [[Neinvazivna ventilacija]] (NIV) glavni je tretman respiratorne insuficijencije kod ALS-a. Kod ljudi sa normalnom funkcijom bulbusa, produžava preživljavanje za oko sedam mjeseci i poboljšava kvalitet života. Jedno istraživanje pokazalo je da je NIV neučinkovit za ljude s lošom bulbusnom funkcijom, dok je druga sugerirala da može pružiti skromnu korist za preživljavanje. Mnogi ljudi s ALS-om imaju poteškoće s podnošenjem NIV-a . Invazivna ventilacija opcija je za ljude sa naprednim ALS-om, kada NIV nije dovoljan za upravljanje njihovim simptomima. Dok invazivna ventilacija produžava preživljavanje, napredovanje bolesti i funkcionalni pad se nastavlja. Može smanjiti kvalitet života osoba s ALS-om ili njihovih njegovatelja. Invazivna ventilacija češće se koristi u Japanu nego u Sjevernij Americi ili Evropi. Fizioterapija može promovirati funkcionalnu neovisnost, putem aerobika, opsega pokreta i vježbi istezanja. Radna terapija može pomoći u aktivnostima svakodnevnog života, putem adaptivne opreme. Logopedija može pomoći osobama s ALS-om koji imaju poteškoće u govoru. Sprječavanje gubitka kilograma i pothranjenosti kod osoba s ALS-om poboljšava preživljavanje i kvalitet života. U početku se poteškoćama u gutanju (disfagija) mogu upravljati promjenama u prehrani i tehnikama gutanja. Treba uzeti u obzir [[cijev za hranjenje]], ako neko s ALS izgubi 5% ili više tjelesne težine ili ako ne može sigurno progutati hranu i vodu. Sonda za hranjenje obično se ubaci [[PEG|perkutanom endoskopskom gastrostomijom]] (PEG). Slabi su dokazi da PEG cijevi poboljšavaju preživljavanje. Umetanje PEG-a obično se izvodi s namjerom poboljšanja kvaliteta života. Palijativna njega trebala bi započeti nedugo nakon što se nekome dijagnosticira ALS. Rasprava o problemima s krajem života daje ljudima s ALS vremena da razmisle o svojim preferencijama za njegu na kraju života i mogu pomoći u izbjegavanju neželjene intervencije ili postupaka. Nega u hospiciju može poboljšati upravljanje simptomima na kraju života i povećava vjerovatnoću mirne smrti. U posljednjim danima života, opioidi se mogu koristiti za liječenje bolova i dispneje, dok se benzodiazepini mogu koristiti za liječiti [[anksioznost]]. === Terapija === [[slika:Using a head mounted laser to point to a communication board.jpg|thumb|280px|Muškarac sa ALS komunicira sa svojom suprugom pokazujući na slova i riječi laserskim pokazivačem montiranim na glavu.]] [[Fizioterapija]] ima veliku ulogu u rehabilitaciji osoba s ALS-om. Konkretno, profesionalni fizioterapeuti i logopedi mogu postaviti ciljeve i promovirati koristi za osobe sa ALS odlaganjem gubitka snage, održavanjem izdržljivosti, ograničavanjem bolova, poboljšanjem govora i gutanja, sprečavanjem komplikacija i promocijom funkcionalne neovisnosti.<ref name="Lewis & Rushanan">{{cite journal | vauthors = Lewis M, Rushanan S | title = The role of physical therapy and occupational therapy in the treatment of amyotrophic lateral sclerosis | journal = NeuroRehabilitation | volume = 22 | issue = 6 | pages = 451–61 | year = 2007 | pmid = 18198431 | doi = 10.3233/NRE-2007-22608 }}</ref><ref name="asha">{{cite web|title=Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS)|url=http://www.asha.org/public/speech/disorders/ALS/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120802064043/http://www.asha.org/public/speech/disorders/ALS/|url-status=dead|archive-date=2. 8. 2012|publisher=American Speech-Language-Hearing Association, Rockville, MD|access-date=30. 11. 2016}}</ref> Radna terapija i posebna oprema kao što je [[pomoćna tehnologija]] takođe mogu poboljšati neovisnost i sigurnost ljudi tokom ALS-a. Nježna vježba na čistom [[zrak]]u, sa malim uticajem, kao što je obavljanje svakodnevnih aktivnosti život, hodanje, plivanje i [[stacionarni bicikl]]izam može ojačati mišiće bez utjecaja, poboljšati kardiovaskularno zdravlje i pomoći ljudima u borbi protiv umora i depresije. Opseg pokreta i vježbi istezanja mogu pomoći u prevenciji bolnih [[spazan|ukoćwnosti]] i skraćivanja (kontraktura) mišića. Fizički i radni terapeuti mogu preporučiti vježbe koje pružaju ove prednosti bez pretjeranog rada mišića, jer iscrpljenost mišića može dovesti do pogoršanja simptoma povezanih s ALS-om, umjesto pružanja pomoći takvim osobama. Predlaženi su uređaji kao što su rampe, zagrade, šetači, oprema za kupaonice (stolice za tuširanje, podizači za WC, itd.) i invalidska kolica koja pomažu ljudima da ostanu mobilni. Radni terapeuti mogu pružiti ili preporučiti opremu i adaptacije kako bi omogućili ljudima sa ALS da zadrže što više sigurnosti i neovisnosti u svakodnevnim aktivnostima.<ref name="ajop">{{cite journal | vauthors = Arbesman M, Sheard K | title = Systematic review of the effectiveness of occupational therapy-related interventions for people with amyotrophic lateral sclerosis | journal = The American Journal of Occupational Therapy | volume = 68 | issue = 1 | pages = 20–26 | year = 2014 | pmid = 24367951 | doi = 10.5014/ajot.2014.008649 | doi-access = free }}</ref> Budući da je respiratorna insuficijencija primarni uzrok smrtnosti, fizioterapeuti mogu pomoći u poboljšanju respiratornih ishoda kod osoba s ALS-om, primjenom plućne fizioterapije. To uključuje trening inspiratornih mišića, trening regrutovanja volumena pluća i terapiju ručno potpomognutog kašlja, usmjerenu na povećanje snage respiratornih mišića kao i na povećanje stope preživljavanja.<ref>{{Cite journal|last=Macpherson|first=Chelsea E.|last2=Bassile|first2=Clare C.|date=juli 2016|title=Pulmonary Physical Therapy Techniques to Enhance Survival in Amyotrophic Lateral Sclerosis: A Systematic Review|url=https://journals.lww.com/01253086-201607000-00002|journal=Journal of Neurologic Physical Therapy|language=en|volume=40|issue=3|pages=165–175|doi=10.1097/NPT.0000000000000136|issn=1557-0576}}</ref> Osobe s ALS-om koje imaju poteškoće u govoru ili gutanju mogu imati koristi od rada s [[patologija govornog jezika|patologom govornog jezika]]. Ovi zdravstveni radnici mogu ljude naučiti prilagodljivim strategijama, kao što su tehnike koje će im pomoći govoriti glasnije i jasnije. Kako ALS napreduje, patolozi govornog jezika mogu preporučivati upotrebu augmentativne i alternativne komunikacije, kao što su pojačala glasa, uređaji za generiranje govora (ili uređaji za izlaz glasa) ili niskotehnološke komunikacijske tehnike kao što su laserski pokazivači montirani na glavu, abecedne ploče ili da/ne signali. Govorni patolozi mogu takođe pomoći ljudima kojima je dijagnosticiran ALS s oštećenjem gutanja (disfagija), što može uključivati modificiranu prehranu, vježbe gutanja, kompenzacijske strategije. Osobama s ALS-om možda će biti potreban postavljanje traheostom, što će SLP-ovi pomoći u upravljanju. == Epidemiologija == ALS je najčešća bolest motornih neurona kod odraslih i treća najčešća neurodegenerativna bolest, poslije [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]].<ref>{{cite book | vauthors = Checkoway H, Lundin JI, Kelada SN | year = 2011 | chapter = Chapter 22: Neurodegenerative diseases | editor1-last = Rothman | editor1-first = Nathaniel | editor2-last = Hainaut | editor2-first = Pierre | editor3-last = Schulte | editor3-first = Paul | editor4-last = Smith | editor4-first = Martyn | editor5-last = Boffetta | editor5-first = Paolo | editor6-last = Perera | editor6-first = Frederica | title = Molecular Epidemiology: Principles and Practices | url = https://archive.org/details/molecularepidemi0000unse_e6j0 | publisher = International Agency for Research on Cancer | pages = [https://archive.org/details/molecularepidemi0000unse_e6j0/page/408 408]–409 | isbn = 978-9283221630 }}</ref> Procjenjuje se da širom svijeta od ALS-a godišnje oboli 1,9 na 100.000 ljudi, dok se procjenjuje da broj ljudi koji imaju ALS u bilo kojem trenutku iznosi oko 4,5 osobe na 100.000.<ref name="Global Epidemiology">{{cite journal | vauthors = Chiò A, Logroscino G, Traynor BJ, Collins J, Simeone JC, Goldstein LA, White LA | title = Global Epidemiology of Amyotrophic Lateral Sclerosis: A Systematic Review of the Published Literature | journal = Neuroepidemiology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 118–30 | date = 2013 | pmid = 23860588 | pmc = 4049265 | doi = 10.1159/000351153 }}</ref> U Evropi broj novih slučajeva godišnje iznosi oko 2,6 ljudi na 100.000, dok je broj pogođenih 7–9 ljudi na 100.000. Životni rizik od razvoja ALS-a je 1:350 za evropske muškarce i 1:400 za evropske žene. Muškarci imaju veći rizik uglavnom zbog toga što je ALS kičmenog napada češći kod muškaraca nego kod žena. Broj oboljelih od ALS-a u Sjedinjenim Državama u 2015. godini bio je 5,2 osobe na 100.000, a veći je bio kod bijelaca. muškaraca i ljudi starijih od 60 godina. Broj novih slučajeva je oko 0,8 ljudi na 100.000 godišnje u istočnoj Aziji i oko 0,7 ljudi na 100.000 godišnje u južnoj Aziji. Oko 80% epidemioloških studija ALS-a provedeno je u Evropi i Sjedinjenim Državama, uglavnom na ljudima sjevernoevropskog porijekla. Nema dovoljno podataka za određivanje stope ALS-a u većem dijelu svijeta, uključujući Afriku, dijelovi Azije, Indije, Rusije i Južne Amerike. Postoji nekoliko geografskih klastera u zapadnom Pacifiku gdje je zabilježeno da je prevalencija ALS 50-100 puta veća od ostatka svijeta , uključujući Guam, [[poluotok Kii]] u Japanu i [[Nova Gvineja|Zapadnoj Novoj Gvineji]]. Incidencija na ovim područjima smanjila se od 1960-ih;<ref name=Orphanet2009>{{cite journal | vauthors = Wijesekera LC, Leigh PN | title = Amyotrophic lateral sclerosis | journal = Orphanet Journal of Rare Diseases | volume = 3 | issue = 4 | pages = 3 | date = februar 2009 | pmid = 19192301 | pmc = 2656493 | doi = 10.1186/1750-1172-4-3 }}</ref> uzrok ostaje nepoznat.<ref name = Conspiracy /> ALS može utjecati na ljude svih rasa i etničkog porijekla, ali je češći kod bijelaca nego kod Afrikanaca, Azijata ili Latinoamerikanaca. U Sjedinjenim Državama 2015. prevalencija ALS-a kod bijelaca bila je 5,4 ljudi na 100.000, dok je prevalencija crnaca bila 2,3 osobe na 100.000. Srednji zapad imao je najveću prevalenciju od četiri regije popisa SAD-a sa 5,5 ljudi na 100.000, a slijedile su sjeveroistočna (5,1), južna (4,7) i zapadna Amerika (4,4). Srednji zapad i sjeveroistok vjerovatno su imali veću prevalenciju ALS-a jer imaju veći udio bijelaca od juga i zapada. Etnički mješovite populacije mogu biti u manjem riziku od razvoja ALS-a; istraživanje na Kubi pokazalo je da su ljudi mješovitih predaka rjeđe umirali od ALS-a nego bijelci ili crnci. Postoje i razlike u genetici ALS-a između različitih etničkih grupa; najčešći gen za ALS u Evropi je ''C9orf72'', zatim slijede ''SOD1'', ''TARDBP'' i ''FUS'', dok je najčešći gen za ALS u Aziji ''SOD1'', nakon čega slijede ''FUS'', ''C9orf72'' i ''TARDBP''. [[slika:Prevalence of ALS in the United States by age group, 2012-2015.jpg|thumb|upright=1.5| Procijenjena prevalencija ALS-a u Sjedinjenim Državama, prema dobnim skupinama, 2012.–2015.]] ALS može uticati na ljude u bilo kojoj dobi, ali najveća incidencija je između 50 i 75 godina i drastično opada nakon 80 godina. Razlog smanjene incidencije kod starijih nije jasan. Jedno mišljenje je da ljudi koji prežive 80-ih možda nisu genetički podložni razvoju ALS-a; alternativno, ALS kod starijih osoba može ostati nedijagnosticiran zbog [[komorbiditet]]a (drugih bolesti koje imaju), poteškoća s posjetom neurologu ili brzog umiranja od agresivnog oblika ALS-a. U Sjedinjenim Državama 2015. najmanja prevalencija bila je u starosnoj grupi od 18 do 39 godina, dok je najveća grupi od 70 do 79 godina. Sporadični ALS obično započinje u dobi od 58. do 63, dok porodični ALS počinje ranije, obično oko 47. do 52. godine. Predviđa se broj slučajeva ALS-a širom svijeta poveća sa 222.801 u 2015. na 376.674 u 2040., porast od 69%. To će uglavnom biti posljedica starenja svjetske populacije, posebno u zemljama u razvoju.<ref name=Lancet2011/><ref name="Current Issues in ALS Epidemiology">{{cite journal | vauthors = Luna J, Logroscino G, Couratier P, Marin B | title = Current issues in ALS epidemiology: Variation of ALS occurrence between populations and physical activity as a risk factor | journal = Revue Neurologique | volume = 173 | issue = 5 | pages = 244–53 | date = maj 2017 | pmid = 28477849 | doi = 10.1016/j.neurol.2017.03.035 }}</ref> ==Takođeer pogledajte== * [[Transportin 1]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Amyotrophic lateral sclerosis}} * {{CNS bolesti nervnog sistema}} {{Amiotrofna lateralna skleroza}} {{Authority control}} [[Kategorija:Amiotrofna lateralna skleroza| ]] [[Kategorija:Bolesti motornih neurona]] [[Kategorija:Rijetke bolesti]] [[Kategorija:Neriješeni problemi u neuronauci]] [[Kategorija:Citoskeletni defekti]] [[Kategorija:Neuromuskularni poremećaji]] [[Kategorija:RTTNEURO]] psaspume3tybi4rcvzzpbel23d44pbm 2 483260 3917905 3691392 2026-08-13T17:58:00Z Deepfriedokra 116596 Deepfriedokra premjestio je stranicu [[Korisnik:Kostović]] na [[Korisnik:Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]] bez ostavljanja preusmjerenja: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Kostović|Kostović]]" u "[[Special:CentralAuth/Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084|Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]]" 3691392 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 483268 3917904 3367194 2026-08-13T17:57:59Z Deepfriedokra 116596 Deepfriedokra premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Kostović]] na [[Razgovor s korisnikom:Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]] bez ostavljanja preusmjerenja: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Kostović|Kostović]]" u "[[Special:CentralAuth/Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084|Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]]" 3367194 wikitext text/x-wiki == Dobro došli! == Pozdrav, Kostović! Izražavamo Vam srdačnu dobrodošlicu. Nadamo se da će Vam se svidjeti rad u našoj zajednici. Kao novom korisniku, ovaj kratki uvod mogao bi Vam pomoći: {{Clickable button 2|Pomoć:Uvod|Naučite više o uređivanju|class=mw-ui-progressive|style=margin-left: 1.6em;}} Ako imate bilo kakva pitanja, imamo mali kutak gdje Vam iskusni saradnici mogu pomoći: {{Clickable button 2|Wikipedia:Čaršija/Pomoć|Potražite pomoć|style=margin-left: 1.6em;}} Ako niste sigurni gdje možete doprinositi, pogledajte aktivne projekte ovdje: {{Clickable button 2|Wikipedia:Vrata zajednice#Kako mogu pomoći?|Potražite zadatke|style=margin-left: 1.6em;}} Ne zaboravite se potpisivati sa četiri tilde (<nowiki>~~~~</nowiki>). Sretno uređivanje! <!-- Template:Welcome--> – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 11:08, 14 oktobar 2021 (CEST) lfzhu9fdzusgk1nh6ndvmtdzcqdm4o4 0 494655 3917921 3917342 2026-08-13T20:50:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917921 wikitext text/x-wiki [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2024.]] (''UEFA Euro 2024'') [[nogomet]]ni je turnir koji se održava od 14. juna do 14. jula 2024. na kojem učestvuju 24 muške reprezentacije iz nacija koje su članice Unije evropskih fudbalskih asocijacija ([[UEFA]]). Turnir se prenosi putem televizije i radija širom svijeta. == Televizija == === UEFA === {| class="wikitable" !Teritorija !Nosilac prava !Ref |- |Albanija |{{flatlist| *[[Televizioni Klan|TV Klan]] *Tring}} |<ref>{{Cite web|title=Tv Klan blen të drejtat ekskluzive për Euro 2024|url=https://tvklan.al/tv-klan-blen-te-drejtat-ekskluzive-per-euro-2024/|access-date=24. 11. 2023|publisher=TV Klan|date=17. 11. 2023}}</ref><ref>{{Cite Web|title=Kampionati Europian i Futbollit, ekskluzivisht për të gjithë abonentët e platformës Tring|url=https://shqiptarja.com/lajm/euro-2024-tring-fiton-te-drejten-ekskluzive-te-trasmetimit-te-kampionatit-dy-kanale-te-dedikuara|access-date=21. 5. 2024|publisher=shqiptarja.com|date=15. 5. 2024}}</ref> |- |Andora |{{flatlist| *[[RTVE]] *[[TF1 Group|TF1]] *[[Groupe M6|M6]]}} |<ref name=M6/><ref name=TF1/><ref name=TVE/> |- |Armenija |[[Armenia TV]] |<ref name=UEFA>{{Cite web|title=ISO UEFA EURO 2024|url=https://editorial.uefa.com/resources/0271-143d5ca22321-81cd74fb3de0-1000/iso_uefa_euro_2024_-_20220119.pdf|access-date=19. 1. 2022|website=uefa.com|publisher=UEFA|archive-date=20. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120135936/https://editorial.uefa.com/resources/0271-143d5ca22321-81cd74fb3de0-1000/iso_uefa_euro_2024_-_20220119.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |Austrija |{{flatlist| *[[ORF (emiter)|ORF]] *[[ServusTV]] }} |<ref>{{cite news|title=TV-Knaller: EURO 2024 und 2028 auf ServusTV|url=https://www.oe24.at/sport/fussball/international/tv-knaller-euro-2024-und-2028-auf-servustv/471597757|access-date=1. 4. 2021|work=sport 24 auto|publisher=oe24.at|date=1. 4. 2021|language=de}}</ref><ref>{{cite news|title=ServusTV und ORF kooperieren bei FIFA WM 2022 und UEFA EURO 2024|url=https://www.servustv.com/sport/a/servustv-und-orf-kooperieren-bei-fifa-wm-2022-und-uefa-euro-2024/239899/|access-date=23. 6. 2022|work=ServusTV|date=23. 6. 2022|language=de|archive-date=17. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017111854/https://www.servustv.com/sport/a/servustv-und-orf-kooperieren-bei-fifa-wm-2022-und-uefa-euro-2024/239899/|url-status=dead}}</ref> |- |Azerbejdžan |{{flatlist|*[[İctimai Television]] *CBC Sport }} |<ref>{{Cite web|title=Azərbaycanda Avropa çempionatını bu kanal yayımlayacaq|date=9. 2. 2023 |url=https://sportline.az/post/azerbaycanda-avropa-chempionatini-bu-kanal-yayimlayacaq|access-date=27. 5. 2023|publisher=Sportline}}</ref><ref>{{cite news|title=Azərbaycanlı futbol azarkeşləri üçün Avropa çempionatında sürpriz|url=https://oxu.az/idman/azerbaycanli-futbol-azarkesleri-ucun-avropa-cempionatinda-surpriz|access-date=13. 6. 2024|date=12. 6. 2024}}</ref> |- |Belgija |{{flatlist}} *[[RTBF]] *[[VRT (emiter)|VRT]] {{endflatlist}} |<ref>{{Cite web|title=Les Diables sur la RTBF jusqu’en 2028!|url=https://www.rtbf.be/sport/football/euro/detail_les-diables-sur-la-rtbf-jusqu-en-2028?id=10802321|access-date=23. 7. 2021|website=rtbf.be|date=12. 7. 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Kijk deze zomer en de komende jaren naar het EK voetbal|url=https://sporza.be/nl/2021/04/28/kijk-deze-zomer-en-de-komende-jaren-naar-het-ek-voetbal-basketbal-en-hockey-op-sporza~1619624477083/|access-date=27. 5. 2021|publisher=Sporza|date=29. 4. 2021}}</ref> |- |Bjelorusija |{{Flatlist|*[[Capital TV (Bjelorusija)|Capital TV]] *RTR}} |<ref>{{Cite news|title=Мировой футбол в Беларуси! ЗАО «Столичное телевидение» – официальный партнер УЕФА по трансляции ЧЕ|url=https://sport5.by/news/football/evro-2024/Matchi-Evro2024-s-zavtrashnego-dnya-v-Belarusi-mozhno-uvidet-po-TV|date=13. 6. 2024|access-date=14. 6. 2024|archive-date=14. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614140459/https://sport5.by/news/football/evro-2024/Matchi-Evro2024-s-zavtrashnego-dnya-v-Belarusi-mozhno-uvidet-po-TV/|url-status=dead}}</ref> |- |Bosna i Hercegovina |[[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHRT]] |<ref name=UEFA/> |- |Bugarska |{{flatlist| *[[Bugarska nacionalna televizija|BNT]] *[[Nova (bugarski TV kanal)|Nova]] }} |<ref>{{cite news|title=Nova Broadcasting Group secures broadcasting rights to UEFA EURO 2024™ and UEFA EURO 2028™|url=https://nova.bg/accents/view/2022/02/17/357421/nova-broadcasting-group-secures-broadcasting-rights-touefa-euro-2024-and-uefa-euro-2028/|access-date=17. 2. 2022|work=Nova|date=17. 2. 2022}}</ref> |- |Crna Gora |{{flatlist| *[[Radio-televizija Crne Gore|RTCG]] *[[Arena Sport]] }} |<ref name=UEFA/><ref>{{cite news|title=Uz RTCG gledajte najbolji fudbal i čitajte najzanimljivije vijesti|url=https://rtcg.me/cir/euro2024/vijesti/564134/uz-rtcg-gledajte-najbolji-fudbal-i-citajte-najzanimljivije-vijesti.html|access-date=10. 6. 2024|publisher=RTCG|date=10. 6. 2024}}</ref> |- |Češka |[[Češka televizija|ČT]] |<ref>{{Cite web|title=Reprezentační fotbal bude do roku 2028 na České televizi, práva má na další dvě Eura|url=https://sport.ceskatelevize.cz/clanek/fotbal/reprezentacni-fotbal-bude-do-roku-2028-na-ceske-televizi-prava-ma-na-dalsi-dve-eura/61602595d60dfef4a41f85da|access-date=11. 10. 2021|website=sport.ceskatelevise.cz|date=8. 10. 2021}}</ref> |- |Danska |{{flatlist| *[[DR (emiter)|DR]] *[[TV 2 (Danska)|TV 2]]}} |<ref name=Denmark>{{cite news|last1=Svenson|first1=David|title=TV2 Denmark dislodges Discovery by acquiring all Uefa national team rights|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv2-denmark-dislodges-discovery-by-acquiring-all-uefa-national-team-rights/|access-date=10. 9. 2020|work=SportBusiness|date=10. 9. 2020}}</ref> |- |Estonija |{{flatlist| *[[Eesti Rahvusringhääling|ERR]] *[[TV3 Group (Baltik)|TV3]] }} |<ref name=Baltics>{{cite news|title=NENT Group's Viaplay becomes home of UEFA national team football in Estonia, Latvia and Lithuania|url=https://www.viaplaygroup.com/news/news-releases/nent-groups-viaplay-becomes-home-uefa-national-team-football-estonia-latvia-and|work=NENT|date=1. 9. 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=TV3 Group and Viaplay Group enter Baltics agreement |url=https://tv3group.eu/newsstream/tv3-group-and-viaplay-group-enter-baltics-agreement/ |website=TV3 Group |access-date=16. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316022328/https://tv3group.eu/newsstream/tv3-group-and-viaplay-group-enter-baltics-agreement/ |archive-date=16. 3. 2024 |date=1. 2. 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Jalgpalli EM finaalturniiri näitavad Eestis TV3 ja ETV |url=https://sport.tv3.ee/uefa-euro-2024/jalgpalli-em-finaalturniiri-naitavad-eestis-tv3-ja-etv/ |website=Sport.tv3.ee |publisher=TV3 |access-date=30. 5. 2024 |language=Estonian |date=9. 5. 2024 |archive-date=23. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123183403/https://sport.tv3.ee/uefa-euro-2024/jalgpalli-em-finaalturniiri-naitavad-eestis-tv3-ja-etv/ |url-status=dead }}</ref> |- |Finska |[[Yle]] |<ref>{{cite news|last1=Ross|first1=Martin|title=YLE regains Finnish national team rights in six-year Uefa deal|url=https://www.sportbusiness.com/news/yle-regains-finnish-national-team-rights-in-six-year-uefa-deal/|access-date=23. 9. 2020|work=SportBusiness|date=23. 9. 2020}}</ref> |- |Francuska |{{flatlist| *[[TF1 Group|TF1]] *[[Groupe M6|M6]] *[[beIN Sports (francuski TV kanal)|beIN Sports]] }} |<ref name=M6>{{Cite web|title=LE GROUPE M6 DIFFUSEUR DES MATCHS DES BLEUS DE LA LIGUE DES NATIONS 2022/2023 ET DE L'EURO 2024|url=https://www.groupem6.fr/le-groupe-m6-diffuseur-des-matchs-des-bleus-de-la-ligue-des-nations-2022-2023-et-de-leuro-2024/|access-date=5. 5. 2022|publisher=M6|archive-date=31. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831112902/https://www.groupem6.fr/le-groupe-m6-diffuseur-des-matchs-des-bleus-de-la-ligue-des-nations-2022-2023-et-de-leuro-2024/|url-status=dead}}</ref><ref name=TF1>{{Cite web|title=LE GROUPE TF1 ACQUIERT AUPRÉS DE L'UEFA LES DROITS DES MATCHS DE L'ÉQUIPE DE FRANCE|url=https://groupe-tf1.fr/sites/default/files/communiques/communique_de_presse_le_groupe_tf1_acquiert_aupres_de_luefa_les_droits_des_matchs_de_lequipe_de_france.pdf|access-date=5. 5. 2022|publisher=TF1}}</ref><ref>{{cite news|title=Euro 2024 : L'UEFA Euro 2024™ et l'UEFA Euro 2028™ diffusés en intégralité sur beIN SPORTS !|url=https://www.beinsports.com/fr-fr/football/euro/articles/euro-2024-l-uefa-euro-2024-et-l-uefa-euro-2028-diffus%C3%A9s-en-int%C3%A9gralit%C3%A9-sur-bein-sports-2024-06-07|access-date=7. 6. 2024|publisher=beIN Sports|date=7. 6. 2024}}</ref> |- |Grčka |[[Grčka radio-televizija|ERT]] |<ref>{{cite news|title=Η ΕΡΤ «κατέκτησε» το Euro 2024 και το Euro 2028|url=https://www.newsbeast.gr/media/arthro/7469083/i-ert-katektise-to-euro-2024-kai-to-euro-2028|access-date=14. 7. 2021|work=Newsbeast.gr|date=5. 2. 2021|language=greek}}</ref> |- |Gruzija |[[Gruzijski javni emiter|GPB]] |<ref name=UEFA/> |- |Hrvatska |[[Hrvatska radiotelevizija|HRT]] |<ref>{{Cite web|title=Vrhunski nogomet i dalje u programu Hrvatske radiotelevizije!|url=https://sport.hrt.hr/medunarodni-nogomet/vrhunski-nogomet-i-dalje-u-programu-hrvatske-radiotelevizije-7517359|access-date=23. 5. 2022|website=sport.hrt.hr|publisher=HRT}}</ref> |- |Irska |[[RTÉ]] |<ref name=UEFA/> |- |Island |[[RÚV]] |<ref>{{cite news|last1=Örn Jónsson|first1=Einar|title=EM í fótbolta 2024 og 2028 á RÚV|url=https://www.ruv.is/frett/2021/02/05/em-i-fotbolta-2024-og-2028-a-ruv|access-date=25. 3. 2021|work=RÚV|date=2. 6. 2021|language=is}}</ref> |- |Italija |{{flatlist| *[[RAI]] *[[Sky Sport (Italija)|Sky Sport]] }} |<ref name=UEFA/><ref name=ITA>{{cite news|title=Europei 2024 su Sky Sport: date, format e stadi|url=https://sport.sky.it/calcio/europei/europei-2024-gironi-partite-guida#00|access-date=5. 7. 2023|publisher=Sky Sport|date=4. 7. 2023|language=it}}</ref> |- |Izrael |{{flatlist| *Charlton *[[Izraelski javni emiter|KAN]] }} |<ref name=UEFA/><ref>{{cite news|title=חגיגת כדורגל: ספורט 1 ישדר את יורו 2024 {{!}} רשימת המשחקים|url=https://m.maariv.co.il/culture/tv/Article-1097250|access-date=30. 5. 2024|date=7. 5. 2024}}</ref> |- |Kazahstan |[[Kazahstanska radio-televizija|Qazaqstan]] |<ref name="UEFA2">{{Cite|title=Where to watch the UEFA EURO 2024: TV broadcast partners, TV broadcast partners, live streams|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028c-1aac3485461c-41747e62ee85-1000--where-to-watch-uefa-euro-2024-tv-broadcast-partners-live-st/|date=23. 4. 2024|publisher=UEFA}}</ref><ref>{{Cite web|title=XVII чемпионат Европы по футболу в прямом эфире покажут телеканалы «Qazaqstan» и «Qazsport»|url=https://www.qazsporttv.kz/ru/news/17493/|access-date=30. 5. 2024|publisher=Qazsport|date=17. 5. 2024}}</ref> |- |Kosovo |Artmotion |<ref>{{Cite web|title=Kosova, Nations League, Kampionatet Evropiane, Kualifikimet për Botërorin dhe Ndeshjet Miqesore në Futboll i Bashkohen Familjes ARTMOTION|url=https://www.artmotion.net/2022/06/10/kosova-nations-league-kampionatet-evropiane-kualifikimet-per-boterorin-dhe-ndeshjet-miqesore-ne-futboll-i-bashkohen-familjes-artmotion/|access-date=17. 6. 2022|publisher=Artmotion|language=sq|archive-date=25. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625232416/https://www.artmotion.net/2022/06/10/kosova-nations-league-kampionatet-evropiane-kualifikimet-per-boterorin-dhe-ndeshjet-miqesore-ne-futboll-i-bashkohen-familjes-artmotion/|url-status=dead}}</ref> |- |Latvija |[[TV3 Group (Baltik)|TV3]] |<ref name=Baltics/> |- |Lihtenštajn |[[Swiss Broadcasting Corporation|SRG SSR]] |<ref name=SRG/> |- |Litvanija |[[TV3 Group (Baltik)|TV3]] |<ref name=Baltics/> |- |Mađarska |[[MTVA (Mađarska)|MTVA]] |<ref>{{Cite web|title=Újabb történelmi bejelentés: 2028-ig az M4 Sport a magyar labdarúgó-válogatott és a következő két Eb kizárólagos otthona|url=https://m4sport.hu/magyar-foci/cikk/2021/11/15/ujabb-tortenelmi-bejelentes-2028-ig-az-m4-sport-a-magyar-labdarugo-valogatott-es-a-kovetkezo-ket-eb-kizarolagos-otthona/|access-date=18. 11. 2021|website=m4sport.hu|publisher=MTVA|language=hu}}</ref> |- |Malta |[[Public Broadcasting Services|PBS]] |<ref name=UEFA/> |- |Moldavija |[[Teleradio-Moldova|TRM]] |<ref>{{Cite web|title=Teleradio-Moldova a încheiat un acord cu UEFA care îi permite să transmită în următorii 5 ani meciurile echipei naţionale de fotbal şi două campionate europene de fotbal|url=https://trm.md/ro/comunicate-trm/teleradio-moldova-a-incheiat-un-acord-cu-uefa-care-ii-permite-sa-transmita-in-urmatorii-5-ani-meciurile-echipei-nationale-de-fotbal-si-doua-campionate-europene-de-fotbal|access-date=17. 11. 2023|publisher=TRM|date=16. 11. 2023|archive-date=27. 11. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127053431/https://trm.md/ro/comunicate-trm/teleradio-moldova-a-incheiat-un-acord-cu-uefa-care-ii-permite-sa-transmita-in-urmatorii-5-ani-meciurile-echipei-nationale-de-fotbal-si-doua-campionate-europene-de-fotbal|url-status=dead}}</ref> |- |Nizozemska |[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] |<ref>{{cite news|title=EK voetbal ook in 2024 live te zien bij NOS|url=https://nos.nl/collectie/13781/artikel/2386426-ek-voetbal-ook-in-2024-live-te-zien-bij-nos|access-date=24. 6. 2021|work=NOS.nl|date=24. 6. 2021|language=nl}}</ref> |- |Norveška |{{flatlist| *[[NRK]] *[[TV 2 Group|TV 2]] }} |<ref>{{cite news|last1=Svenson|first1=David|title=TV2, NRK secure Uefa national team rights in long-term deal|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv2-nrk-secure-uefa-national-team-rights-in-long-term-deal/|access-date=10. 9. 2020|work=SportBusiness|date=8. 9. 2020}}</ref> |- |Njemačka |{{flatlist| *[[ARD (emiter)|ARD]] *[[ZDF]] *[[RTL Deutschland|RTL]] *[[:de:Magenta Sport|Magenta Sport]] }} |<ref>{{cite news|title=Einigung zwischen ARD/ZDF und der Deutschen Telekom über die UEFA EURO 2020, die FIFA WM 2022 und die UEFA EURO 2024|url=https://presseportal.zdf.de/pressemitteilung/mitteilung/einigung-zwischen-ardzdf-und-der-deutschen-telekom-ueber-die-uefa-euro-2020-die-fifa-wm-2022-und-di/|access-date=9. 3. 2021|publisher=ZDF|date=9. 3. 2021|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mediengruppe RTL zeigt 17 Spiele der Europameisterschaft 2024|url=https://www.rtl.de/cms/em-2024-mediengruppe-rtl-zeigt-17-spiele-der-europameisterschaft-2024-im-free-tv-4718812.html|access-date=7. 12. 2023|publisher=RTL|date=9. 3. 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Telekom sichert sich Medienrechte für die Heim-EM 2024|url=https://www.telekom.com/de/medien/medieninformationen/detail/telekom-sichert-sich-medienrechte-fuer-die-heim-em-2024-583472|access-date=7. 12. 2023|publisher=Telekom|date=23. 10. 2019|language=de}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bassam|first1=Tom|title=Report: Euro 2024 rights go to Deutsche Telekom |url=http://www.sportspromedia.com/news/euro-2024-tv-rights-germany-deutsche-telekom|access-date=23. 9. 2019|work=SportsPro|date=23. 9. 2019}}</ref> |- |Poljska |[[Telewizja Polska|TVP]] |<ref>{{cite news|title=Mecze reprezentacji Polski do 2028 roku w Telewizji Polskiej. W tym Euro 2024 i Euro 2028!|url=https://sport.tvp.pl/52924516/reprezentacja-polski-w-tvp-do-2028-roku-euro-2024-i-euro-2028-w-telewizji-polskiej-prawa-transmisyjne|access-date=23. 3. 2021|work=TVP|date=23. 3. 2021|language=Pl}}</ref> |- |Portugal |{{flatlist|*[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]] *[[Sociedade Independente de Comunicação|SIC]] *[[Televisão Independente|TVI]] *[[Sport TV|SportTV]] }} |<ref>{{Cite web|title=Euro 2024: estreia de Portugal é na SIC|url=https://sicnoticias.pt/desporto/2023-12-06-Euro-2024-estreia-de-Portugal-e-na-SIC-1987e8fc|access-date=7. 12. 2023|publisher=SIC|date=6. 12. 2023|archive-date=6. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106080227/https://sicnoticias.pt/desporto/2023-12-06-Euro-2024-estreia-de-Portugal-e-na-SIC-1987e8fc|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Euro 2024: os jogos que vão dar na TVI (e os outros em canal aberto)|url=https://maisfutebol.iol.pt/euro-2024/jogos/euro-2024-os-jogos-que-vao-dar-na-tvi-e-os-outros-em-canal-aberto|access-date=7. 12. 2023|publisher=TVI|date=6. 12. 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Euro2024: RTP assegura transmissão de 12 jogos, SIC e TVI cinco |url=https://desporto.sapo.pt/futebol/euro/artigos/euro2024-rtp-assegura-transmissao-de-12-jogos-sic-e-tvi-cinco |website=SAPO Desporto |publisher=SAPO |access-date=6. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206220241/https://desporto.sapo.pt/futebol/euro/artigos/euro2024-rtp-assegura-transmissao-de-12-jogos-sic-e-tvi-cinco |archive-date=6. 12. 2023 |url-status=live |language=pt-PT |date=6. 12. 2023}}</ref> |- |Rumunija |[[Pro TV]] |<ref>{{cite news|last1=Boerescu|first1=Gabriela|title=PRO TV anunță achiziționarea drepturilor de difuzare pentru UEFA EURO 2024 și 2028!|url=https://www.protv.ro/exclusiv/pro-tv-anunta-achizitionarea-drepturilor-de-difuzare-pentru-uefa-euro-2024-si-2028.html|access-date=12. 7. 2021|work=Pro TV|date=11. 7. 2021|language=ro}}</ref> |- |Rusija |{{flatlist| *[[Match TV]] *Okko Sport }} |<ref>{{cite news|title=Евро-2024 в России покажут «Матч ТВ» и Okko|trans-title=Match TV and Okko will broadcast Euro-2024 in Russia|url=https://matchtv.ru/football/matchtvnews_NI2063268_Jevro_2024_v_Rossii_pokazhut_Match_TV_i_Okko|access-date=28. 5. 2024|work=Match TV|date=28. 5. 2024|language=ru}}</ref> |- |San Marino |{{flatlist| *[[RAI]] *[[Sky Sport (Italija)|Sky Sport]] }} |<ref name=UEFA/><ref name=ITA/> |- |Srbija |{{flatlist| *[[Radio-televizija Srbije|RTS]] *[[Arena Sport]] }} |<ref name=UEFA/><ref>{{cite news|title=Vest koja će obradovati sve navijače: Cela Srbija će od sada MOĆI DA GLEDA fudbalsku reprezentaciju|url=https://sport.blic.rs/a-m-p-article?uuid=eee5b1f2-cfa4-44fb-8ceb-da2fe773c147&type=article&id=PULS_CMS-Article-eee5b1f2-cfa4-44fb-8ceb-da2fe773c147&gem_id=zDhAsjBAM4sJJDzrazyWz8eAj8L85kOpLV2.bu1DJkv.g7&tpv=SPORT_MOBILE_FUDBAL/DOMACI_FUDBAL&tdv=SPORT_BLIC_RS/sportblic/fudbal/domaci_fudbal/ART|access-date=24. 3. 2022|work=Blic|publisher=sport.blic.rs|date=24. 3. 2022|language=Serbian}}</ref> |- |Slovačka |[[Markíza]] |<ref>{{Cite web|title=Skupina Markíza získala exkluzívne vysielacie práva na futbalové EURO 2024 a EURO 2028|url=https://www.tvnoviny.sk/sport/futbal/2044581_skupina-markiza-ziskala-exkluzivne-vysielacie-prava-na-futbalove-euro-2024-a-euro-2028|access-date=17. 11. 2021|website=tvnoviny.sk|publisher=TV Noviny}}</ref><ref>{{cite news|title=EURO 2024 a 2028 nebudú na RTVS. Vysielacie práva získala iná televízia|url=https://sportnet.sme.sk/spravy/futbal-markiza-ziskala-vysielacie-prava-na-euro-2024-aj-euro-2028/|access-date=16. 11. 2021|work=SME|date=16. 11. 2021|language=sk}}</ref> |- |Slovenija |{{flatlist| *[[Radiotelevizija Slovenija|RTV]] *[[Sport Klub]] }} |<ref name=UEFA/><ref>{{Cite web|title=Slovenija po 24 letih znova na evropskem prvenstvu!|url=https://www.rtvslo.si/sport/nogomet/evropsko-prvenstvo-v-nogometu/slovenija-po-24-letih-znova-na-evropskem-prvenstvu/688910|access-date=7. 12. 2023|publisher=RTV|date=21. 11. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Evropsko prvenstvo v Nemčiji 2024 na programih Sportkluba|url=https://sportklub.n1info.si/nogomet/evropsko-prvenstvo-v-nemciji-2024-na-programih-sportkluba/|access-date=21. 11. 2023|publisher=SportKlub|date=21. 11. 2023}}</ref> |- |Španija |[[RTVE]] |<ref name=TVE>{{cite news|title=RTVE con la Selección RTVE refuerza su compromiso con la Selección Española de Fútbol: emitirá la Eurocopa 2024 de Alemania|url=https://www.rtve.es/rtve/20220526/rtve-emitira-eurocopa-2024-alemania/2351691.shtml|access-date=26. 5. 2022|publisher=RTVE|date=26. 5. 2022|language=es}}</ref> |- |Švedska |{{flatlist| *[[Sveriges Television|SVT]] *[[TV4 (Sweden)|TV4]] }} |<ref>{{cite news|last1=Ross|first1=Martin|title=TV4 and SVT retain Uefa European Championships rights|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv4-and-svt-retain-uefa-european-championships-rights/|access-date=10. 11. 2020|work=SportBusiness|date=10. 11. 2020}}</ref> |- |Švicarska |[[SRG SSR]] |<ref name=SRG>{{Cite web|title=Nationalmannschafts-Fussball bis 2028 bei der SRG|url=https://www.srgssr.ch/de/news-medien/news/nationalmannschafts-fussball-bis-2028-bei-der-srg|access-date=24. 6. 2021|website=srgssr.ch|date=24. 6. 2021}}</ref> |- |Turska |[[Turska radio-televizija|TRT]] |<ref name=UEFA/> |- |Ukrajina |{{flatlist| *[[Suspilne]] *[[Megogo]] }} |<ref>{{cite web|title=Суспільне та MEGOGO покажуть УЄФА ЄВРО-2024|url=https://corp.suspilne.media/newsdetails/9526|access-date=18. 4. 2024|work=Suspilne|date=18. 4. 2024|language=uk}}</ref> |- |Ujedinjeno Kraljevstvo |{{flatlist| *[[BBC]] *[[ITV (TV mreža)|ITV]] }} |<ref>{{cite news|title=The BBC and ITV to show UEFA Euro 2024 and UEFA Euro 2028|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2022/bbc-itv-uefa-euro-2024-euro-2028|access-date=9. 11. 2022|work=BBC|date=9. 11. 2022}}</ref> |- |Vatikan |{{flatlist|*[[RAI]] *[[Sky Sport (Italija)|Sky Sport]]}} |<ref name="UEFA2"/><ref>{{Cite web |last=Sport |first=Sky |date=21. 11. 2023 |title=Euro 2024 su Sky Sport: tutto quello che c'è da sapere |url=https://sport.sky.it/calcio/europei/europei-2024-gironi-partite-guida |access-date=22. 5. 2024 |website=sport.sky.it |language=it}}</ref> |} === Na letovima i na otvorenom moru === {| class="wikitable" !Nosilac prava !Ref |- |[[Sport 24]] |<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Rory |date=22. 4. 2024 |title=Euro 2024 lands on IMG-owned Sport 24 |url=https://www.sportindustry.biz/news-categories/news/euro-2024-uefa-img-sport-24-broadcast-coverage/ |access-date=29. 4. 2024 |website=Sport Industry Group |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jordan |first=Thea |title=IMG's Sport 24 Announces Deal To Broadcast UEFA Euro 2024 |url=https://www.img.com/sports/our-news/imgs-sport-24-announces-deal-to-broadcast-uefa-euro-2024 |access-date=29. 4. 2024 |website=IMG |language=en-GB |archive-date=23. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123184153/https://www.img.com/sports/our-news/imgs-sport-24-announces-deal-to-broadcast-uefa-euro-2024 |url-status=dead }}</ref> |} === Ostatak svijeta === {| class="wikitable" !Teritorija !Nosilac prava !Ref |- |Australija |[[Optus Sport]] |<ref>{{cite news|title=Optus Sport secures the rights to broadcast UEFA EURO 2024|url=https://sport.optus.com.au/articles/os43930/optus-sport-uefa-euro-2024-broadcast-rights-announcement|access-date=7. 6. 2022|work=Optus Sport|date=7. 6. 2022|archive-date=15. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015180714/https://sport.optus.com.au/articles/os43930/optus-sport-uefa-euro-2024-broadcast-rights-announcement|url-status=dead}}</ref> |- |[[Karibi]] |C Sport |<ref>{{cite news|title=CSport Channels Kickoff with Premier League|url=https://verticastmediagroup.com/press-release/85-csport-channels-kickoff-with-premier-league|access-date=1. 8. 2022|date=26. 7. 2022|archive-date=27. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727145501/https://verticastmediagroup.com/press-release/85-csport-channels-kickoff-with-premier-league|url-status=dead}}</ref> |- |[[MENA]] |[[beIN Sports (Srednjo istočni TV Kanal)|beIN Sports]] |<ref>{{cite news|title=UEFA & beIN SPORTS agree major 3-year rights renewal for MENA until 2024|url=https://www.beinsports.com/en/football/news/uefa-bein-sports-agree-major-3-year-rights-re/1701285|access-date=14. 7. 2021|work=beIN Sports|date=10. 6. 2021}}</ref> |- |Novi Zeland |[[Spark New Zealand#Spark Sport|Spark Sport]] |<ref>{{cite news|title=Streaming wars: Spark Sport extends Uefa deal for Euro 2024 and 2028|url=https://www.nzherald.co.nz/business/streaming-wars-spark-sport-extends-uefa-deal-for-euro-2024-and-2028/SVTNAPYRQ3RDHIPHRY6OG3AVPY/|access-date=9. 5. 2022|date=9. 5. 2022}}</ref> |- |[[Supsaharska Afrika]] |New World TV |<ref>{{cite news|title=New World TV lands Uefa national team rights in long-term deal|url=https://www.sportcal.com/News/FeaturedNews/137211|access-date=8. 1. 2022|work=Sportcal|date=7. 1. 2022|archive-date=8. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108230159/https://www.sportcal.com/News/FeaturedNews/137211|url-status=dead}}</ref> |- |Sjedinjene Američke Države |{{flatlist| *[[Fox Sports (Sjedinjene Američke Države)|Fox Sports]] *[[FuboTV]] }} |<ref>{{Cite web |date=3. 11. 2021 |title=FOX Sports Scores Media Rights to UEFA European Championship in Landmark Deal |url=https://www.foxsports.com/presspass/latest-news/2021/11/03/fox-sports-scores-media-rights-uefa-european-championship-landmark-deal |archive-url=https://web.archive.org/web/20220311154000/https://www.foxsports.com/presspass/latest-news/2021/11/03/fox-sports-scores-media-rights-uefa-european-championship-landmark-deal |archive-date=3. 11. 2021 |access-date=3. 11. 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=fuboTV Acquires Exclusive Rights to Select UEFA National Team Football and UEFA European Championship Matches Through FOX Sports|url=https://www.businesswire.com/news/home/20220124005188/en/fuboTV-Acquires-Exclusive-Rights-to-Select-UEFA-National-Team-Football-and-UEFA-European-Championship-Matches-Through-FOX-Sports|access-date=25. 1. 2022|work=Business Wire|date=24. 1. 2022}}</ref> |} == Reference == {{refspisak}}{{Evropsko prvenstvo u nogometu 2024.}} 0iufe3aujn4lk0s5onhejmo20oi1yb3 0 494759 3917940 3916215 2026-08-14T02:16:29Z MMichkov 104027 added coordinates 3917940 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="font-size:90%; width:21em; text-align:left;" <tr><th style="text-align:center; font-size:120%;" class="fn n org" colspan="2">Ergela Lipik</th></tr> !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="0" style=background-color:#eeac41;color:#FEEEED|[[Lipik]], [[Požeško-slavonska županija]], [[Hrvatska]] |-bgcolor= "#dcae48"| <tr><td style="text-align:center;" colspan="2">[[Datoteka:ErgelaLipik2.jpg|300px|Objekti i tereni ergele Lipik]]</td></tr> <tr><td style="text-align:center;" colspan="2">''<hr /></td></tr> <tr><th>Osnovana</th><td>[[1843]].</td></tr> <tr><th>Osnivač</th><td>Grof Izidor Janković</td></tr> <tr><th>Tip:</th><td>državna institucija</td></tr> <tr><th>Direktor:</th><td>[[Nikola Grizelj]]</td></tr> <tr><th>Radnici:</th><td>12 ([[2018]].) <tr><th>Mjesto:</th><td>[[Lipik]], [[Požeško-slavonska županija]], [[Hrvatska]]</td></tr> <tr><th>Web stranica:</th><td>http://ergela-lipik.org/hr/o-ergeli/</td></tr> |} '''Ergela Lipik''' je državna ždrebarnica ili [[Konjogojstvo|konjogojska farma]] smještena u gradu [[Lipik]]u, [[Požeško-slavonska županija]], [[Hrvatska]], koja vuče porijeklo od 1843. godine.<ref>{{Cite web|url=http://ergela-lipik.org/en/home/|title=Ergela Lipik osnovana 1843|website=ergela-lipik.org|language=hr|access-date=5. 12. 2022}}</ref> Danas obuhvata oko 43 [[hektar]]a površine<ref>{{Cite web|url=http://ergela-lipik.org/hr/aktivnosti/|title=Ergela Lipik ima ukupno 43 hektara poljoprivrednih površina|website=ergela-lipik.org|language=hr|access-date=5. 12. 2022}}</ref> u zapadnom dijelu grada, sa ukupno 74 konja, od kojih su 70 [[lipicaner]]i.<ref>{{Cite web|url=https://www.compas.com.hr/clanak/5/5627/biljezimo-konstantno-povecanje-broja-posjetitelja.html|title=Broj posjetitelja u stalnom porastu|website=compas.com.hr|language=hr|access-date=5. 12. 2022}}</ref> Broj stalno zaposlenih je 12. {{glavni|Lipicaner}} ==Historija== Lipička ergela, koju je 1843. godine osnovao grof Izidor Janković kada je sagradio velike [[Staja|staje]] na svom imanju, u početku je imala dvadesetak konja. Godine 1906. novi vlasnik, Stjepan Layer iz [[Virovitica|Virovitice]], posjedovao je dvadeset kobila rase lipicanera, noniusa i englesko-arapske te tri pastuha. Godine 1936. ergela je proširena za 60-tak novih konja, dok je 1954. ovaj broj porastao na otprilike 250. Uzgoj konja naglo je prekinut kasnih 1960-ih godina od strane lokalnih [[vlast]]i i tek početkom 1980-ih počeo je da se obnavlja.<ref>{{Cite web|url=https://repozitorij.unipu.hr/islandora/object/unipu:749|title=Lipik za vrijeme i nakon drugog svjetskog rata|website=Sveučilište Jurja Dobrile u Puli|language=hr|access-date=5. 12. 2022|archive-date=5. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205213427/https://repozitorij.unipu.hr/islandora/object/unipu:749|url-status=dead}}</ref> Za vrijeme [[Rat u Hrvatskoj|rata za hrvatsku nezavisnost]] ergela je prestala da postoji. Više od 100 konja, većinom lipicanera, odvele su srpske [[Okupacija|okupacione]] snage, i to na okupiranu teritoriju Hrvatske te u [[Srbija|Srbiju]], ili su zaklani. Poslije rata, objekti ergele su renovirani, a dio preživjelih konja je vraćeno iz Srbije. Godine 2008. ergela Lipik ponovo postaje državna ergela. == Opis objekata i sadržaja ergele == Ergela se prostire na površini od oko 43 hektara i obuhvata četiri [[objekat|objekta]] sa [[staja]]ma, nekoliko pomoćnih objekata (uključujući magacine, prostorije za opremu i pribor, itd.), dresurni prostor i prodavnicu [[suvenir]]a. Jedna od staja služi za smještaj [[pastuh]]a, druga za smještaj [[kobila]] sa tek okoćenom [[ždrebad]]i, treća za jednogodišnjake, a četvrta za opremu za sportska [[Takmičenje|takmičenja]]. Kompletan uzgoj, testiranje performansi i briga o konjima u ergeli su pod kontinuiranom kontrolom stručnjaka. Cilj je da se pokrene prednost u [[Selekcija|selekciji]] i očuvanje genetskog potencijala konja, posebno za uzgoj lipicanaca u Hrvatskoj. Ergela organizuje razne [[Obrazovanje|obrazovne]] programe i trening-radionice, a uključena je u [[Turistička destinacija|turističke]] rute u [[Požeško-slavonska županija|Požeško-slavonskoj županiji]].<ref>{{Cite web|url=https://lipikvasceka.com/hr|title=Ergela Lipik|website=lipikvasceka.com|language=hr|access-date=5. 12. 2022|archive-date=3. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203061523/https://lipikvasceka.com/hr|url-status=dead}}</ref> ==Osnovni pastusi i kobile== Danas u ergeli Lipik postoji pet muških lipicanskih konjogojskih linija: Conversano (osnovana 1767.), Favory (1779.), Neapolitano (1770.), Siglavy (1810.) i Pluto (1765.). Od Favoryja potiče Favory Mara LII-3, današnji pastuh za rasplod u lipičkoj ergeli, oždrijebljen 2004. godine. Linije kobila u ergeli su: Batosta, Capriola, Allegra, Trompeta, Gaeta, Gaetana, Bonadea, Monteaura, Wera, Krabbe, Drava, Kitty, Cica i Liza. == Slike == {| class="wikitable" align=center valign=top cellspacing=2 |- bgcolor=#DACF94 align=center valign=top ||[[Datoteka:Lipicanci Drzavna ergela Lipik 31032012 02 roberta f.jpg|220px|centar]]<p style="font-size: 85%"> Lipicaneri na ergeli ||[[Datoteka:ErgelaLipik3.jpg|220px|centar]]<p style="font-size: 85%"> Tereni za dresuru ||[[Datoteka:ErgelaLipik1.jpg|220px|centar]]<p style="font-size: 85%"> Objekti na ergeli |} == Također pogledajte == * [[Ergela međimurskog konja, Žabnik]] * [[Ergela Đakovo]] * [[Stočarstvo]] == Reference == {{refspisak}} {{Coord|45.415642|N|17.140993|E|display=title}} == Vanjski linkovi == * [http://ergela-lipik.org/hr/naslovna/ Zvanična stranica ergele Lipik] * [http://www.lipizzan-online.com/main.asp?VID=1&Kat1=81&Kat2=517&Kat3=532&scsqs=1&_=2 Ergela Lipik - članica Internacionalne lipicanske federacije] * [https://www.034portal.hr/hrvoje-kovacic--sad-se-tek-vidi-koliko-je-turizam-kompleksan-sustav-i-vazan-dio-gospodarstva--233 Ergela - važan dio turističke ponude Lipika] [[Kategorija:Požeško-slavonska županija]] [[Kategorija:Konji]] [[Kategorija:Poljoprivreda]] [[Kategorija:Građevine i strukture u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Hrvatskoj]] 8nturenjt7qs9nlrg5sao1wenkmc0yz 0 496122 3917924 3889995 2026-08-13T21:56:09Z Bosancica by MK 173186 Napad je počeo 9. maja 1993. 3917924 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = Opsada Mostara | sirina = <!-- širina infokutije --> | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i [[Bošnjačko-hrvatski sukob|bošnjačko-hrvatskog sukoba]] | slika = Damaged buildings from the fighting on the Croatian side of Mostar.JPEG | velicina_slike = 260 | alt = | opis_slike = Uništene zgrade u [[Mostar]]u nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] | datum = april 1992 – juni 1992.<br>maj 1993 – april 1994. | mjesto = [[Mostar]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43|20|N|17|48|E|region:BA|display=inline,title}} | karta_vrsta = | karta_reljef = | karta_velicina = | karta_znakvel = | karta_opis = | karta_oznaka = | teritorija = | rezultat = Pobjeda [[Hrvatska vojska|HV]]–[[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]]–[[Armija Republike Bosne i Hercegovine|ARBiH]] (1992)<br>Vojna pat pozicija (1994){{sfn|Christia|2012|p=159}}{{sfn|Mulaj|2008|p=54}} * Etnički sastav istočnog i zapadnog Mostara homogeniziran * Veliko uništavanje mostarske kulturne baštine | akcija = | status = <!-- ako je sukob završen koristiti |rezultat = --> | strane_zaglavlje = | strana1 = '''1992''':<br/>{{flag|Herceg-Bosna}}<br/>{{flag|Hrvatska}}<br/>{{flagicon|BiH|1992}} [[Republika Bosna i Hercegovina]] | strana1a = '''1993–94''':<br/>{{flag|Herceg-Bosna}}<br/>{{flag|Hrvatska}} | strana2 = | strana2a = '''1993–94''':<br/>{{flagicon|BiH|1992}} [[Republika Bosna i Hercegovina]] | strana3 = '''1992''':<br/>[[File:Helmet decal of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] [[JNA]]<br/>{{flag|Republika Srpska}} | strana3a = '''1993–94''':<br/>{{flag|Republika Srpska}} | komandant1 = {{flagicon|Herceg-Bosna}} [[Milivoj Petković]]<br/>{{flagicon|Herceg-Bosna}} [[Slobodan Praljak]]<br/> {{flagicon|Herceg-Bosna}} [[Miljenko Lasić]] | komandant1a = <!-- od 'a' do 'd' --> | komandant2 = {{flagicon|BiH|1992}} [[Sefer Halilović]]<br/>{{flagicon|BiH|1992}} [[Rasim Delić]]<br/>{{flagicon|BiH|1992}} [[Arif Pašalić]] | komandant2a = <!-- od 'a' do 'd' --> | komandant3 = {{flagicon|SFRJ}} [[Momčilo Perišić]]<br/>{{flagicon|Republika Srpska}} [[Radovan Grubač]] | komandant3a = <!-- od 'a' do 'd' --> | jedinice1 = | jedinice2 = | jedinice3 = | snage1 = OZ jugoistočna Hercegovina: 6.000 vojnika (1993) | snage2 = [[Četvrti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|4. korpus]]: 4.000 vojnika (1993) | snage3 = 17.000 vojnika (1992) | polsnaga1 = | polsnaga2 = | polsnaga3 = | vojsnaga1 = | vojsnaga2 = | vojsnaga3 = | žrtve1 = | žrtve2 = | žrtve3 = | žrtve4 = 2,000 mrtvih (1992–94)<br/>{{circa|90.000}} izbjeglica (1992) | napomena = | vojna_kampanja = <!-- ime šablona napravljenog korištenjem šablona {{vojna kampanja}} --> }} '''Opsada Mostara''' vođena je tokom rata u Bosni prvo 1992. godine, a zatim kasnije od 1993. do 1994. godine. U početku je trajala između aprila 1992. i juna 1992. godine, a uključivala je [[Hrvatsko vijeće odbrane]] (HVO) i [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armiju Republike Bosne i Hercegovine]]. (ARBiH) protiv [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] (JNA) kojom su dominirali Srbi nakon što je Bosna i Hercegovina proglasila nezavisnost od Jugoslavije. Ta faza je okončana u junu 1992. nakon uspjeha operacije Čagalj koju su pokrenule [[Hrvatska vojska]] (HV) i HVO. Usljed prve opsade oko 90.000 stanovnika Mostara je pobjeglo, a brojni vjerski objekti, kulturne ustanove i mostovi su oštećeni ili uništeni. Kako je širi sukob sazrijevao i politički krajolik se mijenjao, bosanski Hrvati i Bošnjaci su počeli da se bore jedni protiv drugih, što je kulminiralo [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Hrvatsko-bošnjačkim ratom]]. U periodu od juna 1993. do aprila 1994. godine HVO je opsjedao istočni Mostar koncentrisan na Bošnjake, što je rezultiralo smrću brojnih civila, prekidom humanitarne pomoći, oštećenjem ili uništenjem deset džamija, te dizanjem u zrak historijskog [[Stari most|Starog mosta]]. Neprijateljstva su okončana potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] u martu 1994. i uspostavom [[Federacija Bosne i Hercegovine|Hrvatsko-bošnjačke federacije]]. == Pozadina == 1990. i 1991. godine Srbi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini su proglasili niz "[[Srpska autonomna oblast|srpskih autonomnih oblasti]]". Srbi su koristili dobro opremljenu [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovensku narodnu armiju]] (JNA) u odbrani ovih teritorija.{{sfn|Lukic|Lynch|1996|p=203}} Već u septembru ili oktobru 1990. JNA je počela da naoružava bosanske Srbe i organizuje ih u milicije. Do marta 1991, JNA je podijelila oko 51.900 komada vatrenog oružja srpskim paravojnim jedinicama i 23.298 komada vatrenog oružja [[Srpska demokratska stranka|Srpskoj demokratskoj stranci]] (SDS).{{sfn|Ramet|2006|p=414}} Hrvatska vlada počela je naoružavati Hrvate u Hercegovini 1991. i početkom 1992. godine, očekujući da će Srbi proširiti rat na Bosnu i Hercegovinu.{{sfn|Goldstein|1999|p=243}} To je također pomoglo naoružavanju bošnjačke zajednice. Od jula 1991. do januara 1992. JNA i srpske paravojne snage koristile su teritoriju BiH za napade na Hrvatsku.{{sfn|Lukic|Lynch|1996|p=206}} Tokom rata u Hrvatskoj, predsjednik RBIH Alija Izetbegović dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, navodeći da "ovo nije naš rat", a sarajevska vlada ne preduzima odbrambene mjere protiv mogućeg napada bosanskih Srba i JNA.{{sfn|Shrader|2003|p=25}} Dana 25. marta 1991. godine, hrvatski predsjednik Franjo Tuđman [[Sastanak u Karađorđevu|sastao se u Karađorđevu]] s predsjednikom Srbije Slobodanom Miloševićem, navodno kako bi razgovarali o podjeli Bosne i Hercegovine.{{sfn|Ramet|2010|p=263}}{{sfn|Tanner|2001|p=286}} U novembru je osnovana autonomna [[Hrvatska zajednica Herceg Bosna|Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]] (HZ HB), koja je tvrdila da nema secesijski cilj i da će služiti kao "pravna osnova za lokalnu samoupravu". Obećali su da će poštovati Vladu RBIH pod uslovom da Republika Bosna i Hercegovina bude nezavisna od "bivše i svake vrste buduće Jugoslavije".{{sfn|Ramet|2010|p=264}} Za njegovog predsjednika imenovan je [[Mate Boban]].{{sfn|Toal|Dahlman|2011|p=105}} U decembru je Tuđman, u razgovoru sa liderima bosanskih Hrvata, rekao da "iz perspektive suvereniteta, Bosna i Hercegovina nema perspektive" i preporučio da hrvatska politika "podržava suverenitet [Bosne i Hercegovine] do trenutka kada Hrvatskoj više ne bude odgovaralo."{{sfn|Ramet|2010|p=265}} Nakon učešća JNA u [[Rat u Hrvatskoj|Domovinskom ratu]], mostarski Hrvati su jedinice JNA smatrali okupatorskom snagom. Percipirana je kao sila prijateljska prema Srbima i neprijateljska prema Hrvatima i Bošnjacima (bosanskim Muslimanima). Dana 4. februara 1992. lokalni hrvatski građani blokirali su puteve od Mostara do Čitluka i Širokog Brijega u znak protesta zbog ponašanja rezervista JNA na tom području. Srbi su 6. februara blokirali put od Mostara do Sarajeva.{{sfn|CIA|2002|pp=155}} Dana 29. februara i 1. marta 1992. održan je [[referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]]. Bošnjaci i bosanski Hrvati snažno su podržavali nezavisnost, dok su bosanski Srbi uglavnom bojkotovali referendum. Većina birača glasala je za nezavisnost i 3. marta 1992. predsjednik Alija Izetbegović proglasio je nezavisnost od Jugoslavije, koju je Hrvatska odmah priznala.<ref>[[Dieter Nohlen|Nohlen, D]] & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'' {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref> Dana 14. marta došlo je do pucnjave u Mostaru na kasarnu JNA u gradu. Sljedećeg dana građani Mostara su postavili barikade i tražili povlačenje snaga JNA. Dana 1. aprila došlo je do sukoba između JNA i hrvatskih snaga u nekoliko okolnih sela i južnom predgrađu Jasenice.{{sfn|CIA|2002|pp=155}} Dana 8. aprila, bosanski Hrvati su organizovani u Hrvatsko vijeće odbrane (HVO),{{sfn|Tanner|2001|p=286}} a pridružio se i popriličan broj Bošnjaka.{{sfn|Goldstein|1999|p=243}} Dana 15. aprila formirana je Armija Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH), sa nešto više od dvije trećine trupa koje su činili Bošnjaci i gotovo jednu trećinu Hrvati i Srbi.{{sfn|Hoare|2010|p=127}} Centralna vlada u Sarajevu se borila da se organizuje i formira efikasnu vojnu snagu protiv Srba. Izetbegović je koncentrisao sve svoje snage na zadržavanje kontrole nad Sarajevom. U ostatku Bosne i Hercegovine, vlada se morala osloniti na HVO, koji je već formirao svoju odbranu, da zaustavi srpsko napredovanje.{{sfn|Tanner|2001|p=286}}{{sfn|Shrader|2003|p=13}} == Prva opsada (april – juni 1992) == === Uvod === U aprilu su počele borbe na više lokacija u Hercegovini. Druga vojna oblast JNA, kojom je komandovao general-pukovnik [[Milutin Kukanjac]], rasporedila je elemente 5. banjalučkog korpusa i 9. kninskog korpusa u rejon [[Kupres]]a, zauzevši grad od Hrvatske vojske (HV) i HVO-a koji su zajednički branili to područje u [[Bitka za Kupres 1992.|Bici za Kupres 1992.]], 7. aprila i prijeteći [[Livno|Livnu]] i [[Tomislavgrad]]u na jugozapadu. Četvrta vojna oblast JNA, kojom je komandovao general [[Pavle Strugar]], angažovala je 13. Bilećki korpus i 2. Titogradski korpus za zauzimanje [[Stolac|Stoca]] i većeg dijela istočne obale rijeke Neretve južno od Mostara. [[Široki Brijeg]] je 7. i 8. aprila bio na udaru jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva.{{sfn|CIA|2002|pp=155}}{{sfn|CIA|2002|pp=156}} === Opsada === [[File:Map 16 - Herzegovina Dubrovnik April-June 1992.jpg|thumb|upright|alt=Military map of Operation Jackal|Mapa [[Operacija "Lipanjske zore"|operacije "Lipanjske zore"]] koja je dovela do prekida opsade 1992.]] Artiljerijski napadi JNA na predgrađe Mostara počeli su 6. aprila i grad je odatle periodično granatiran. Tokom sljedeće sedmice JNA je postepeno uspostavila kontrolu nad velikim dijelovima grada. Dana 9. aprila snage JNA odbile su napad hrvatskih snaga, sada u sastavu HVO-a, na vojni aerodrom u Mostaru. Snage Teritorijalne odbrane bosanskih Srba zauzele su 11. aprila dvije obližnje hidroelektrane na rijeci Neretvi.{{sfn|CIA|2002|pp=156}} Dana 19. aprila 1992. godine, general [[Momčilo Perišić]], komandant 13. Bilećkog korpusa u Mostaru, naredio je artiljerijskim jedinicama da napadnu naselja Cim, Ilići, Bijeli Brijeg i Donja Mahala.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.6''|2013|p=288}} Snage JNA u Mostaru brojale su 17.000 vojnika.{{sfn|Christia|2012|p=157}} U februaru 1992. godine, na prvom od mnogih sastanaka, Boban, Josip Manolić, Tuđmanov pomoćnik, a prethodno hrvatski premijer, i Radovan Karadžić, predsjednik samoproglašene Republike Srpske, sastali su se u Grazu u Austriji kako bi razgovarali o podjeli Bosne i Hercegovine i potrebnih transfera stanovništva.{{sfn|Toal|Dahlman|2011|p=105}} Karadžić i Boban su se 6. maja, bez bošnjačkih predstavnika, ponovo sastali u Grazu i sklopili sporazum o prekidu vatre{{sfn|CIA|2002|pp=156}} i o teritorijalnoj podjeli Bosne i Hercegovine.{{sfn|Williams|9 May 1992}}{{sfn|Lukic|Lynch|1996|pp=210–212}} Sporazum nije obuhvatio Mostar: bosanski Srbi su smatrali da istočni Mostar treba da bude u srpskoj administrativnoj jedinici, dok su bosanski Hrvati smatrali da cijeli Mostar treba da bude u hrvatskoj, na osnovu granica Banovine Hrvatske iz 1939. godine. Strane su se na kraju razišle i sljedećeg dana su snage JNA i bosanskih Srba, kasnije preimenovane u Vojsku Republike Srpske (VRS), izvršile napad na položaje koje su držali Hrvati na istočnoj obali rijeke. Osim uskog pojasa na istočnoj obali Neretve, Hrvati su držali Bijelo Polje na sjeveroistoku. JNA je držala položaje na brdima s kojih se pružao pogled na grad sa istoka, brdu Hum južno od grada, nekoliko predgrađa na jugu i dijelu područja na sjeveru.{{sfn|CIA|2002|pp=156}} Hrvatska vojska planirala je ofanzivu na JNA i VRS kodnog naziva [[Operacija Čagalj]]. Cilj operacije je bio rasteretiti Mostar i razbiti JNA oko opkoljenog Dubrovnika. Pripreme za operaciju obavio je general HV-a Janko Bobetko. Bobetko je preraspodijelio zapovjednu strukturu HVO-a. Snage HVO-a su krajem maja započele seriju napada na položaje JNA i VRS oko Mostara. Dana 23. maja HVO je zauzeo planinu Hum. Operacija Čagalj počela je 7. juna kada su se snage HV/HVO-a pomakle istočno i sjeverno od Čapljine prema Stocu i Mostaru. Kao podrška glavnom napadu, HVO je napao položaje VRS-a na zapadnoj obali Neretve i 11. juna zauzeo planinu Orlovac i sela Varda, Čule i Kruševo na jugozapadu i Jasenicu i Slipčiće na jugu. Do sljedećeg dana HVO je potisnuo sve preostale snage VRS-a istočno od rijeke Neretve. Srpske snage su 13. juna uništile dva mosta preko Neretve, a ostao je samo [[Stari most]], koji je, međutim, bio oštećen.{{sfn|CIA|2002|pp=156}}{{sfn|CIA|2002|pp=157}} U međuvremenu, snage HV/HVO-a brzo su napredovale i 14. juna stigle do predgrađa Mostara. Do 15. juna HVO je konsolidovao Stolac, a 4. bojna mostarskog HVO-a zauzela je kasarnu JNA "Sjeverni logor" u Mostaru. Da bi se izvršila veza sa jedinicama HV-a i HVO-a koje su napredovale na sjever preko Bune i Blagaja, mostarske snage HVO-a su uz podršku 4. bojne 4. gardijske brigade HV-a krenule na jug od grada preko Jasenice.{{sfn|CIA|2002b|pp=361}} Dvije snage koje su napredovale susrele su se na Međunarodnom aerodromu Mostar 17. juna. HVO je očistio naselje Bijelo Polje na sjeveroistoku i napredovao dalje na istok uz obronke planine Velež.{{sfn|CIA|2002|pp=157}} Nakon povlačenja VRS-a iz istočnog Mostara, Srbi su protjerani iz grada.{{sfn|Kumar|1999|p=55}} Do 21. juna VRS je potpuno potisnuta iz Mostara. ARBiH je podržavala potiskivanje grada na istok samo u sporednoj ulozi. HVO je u to vrijeme bio sastavljen i od Hrvata i od Bošnjaka. Iako je linija fronta još uvijek bila blizu Mostara, uzvisinu koja je direktno gledala na Mostar na istočnoj obali Neretve osiguravale su snage HV-a i HVO-a.{{sfn|CIA|2002|pp=157}} HVO je počeo uspostavljati kontrolu nad Mostarom, a po preuzimanju Boban je izbacio Bošnjake iz javnog života i na njihovo mjesto postavio HDZ-ove tvrdolinijaše, podigao blokade na putevima po gradu i ograničio slobodu kretanja Bošnjaka unutar i izvan Mostara.{{sfn|Kumar|1999|p=56}} === Posljedice === [[File:Hirlimann-mostar-eglise.jpg|thumb|Katolička crkva u Potocima pored Mostara, uništena u maju 1992.]] Mostar je teško oštećen granatiranjem JNA tokom opsade. Među uništenim ili teško oštećenim zgradama su katolička katedrala Marije, Majke Crkve, Franjevačka crkva i samostan, Biskupski dvor (sa bibliotečkom zbirkom od preko 50.000 knjiga), 12 od 14 džamija, historijski muzej, arhiv, te niz drugih kulturnih institucija. Svi gradski mostovi su porušeni, a Stari most je jedini ostao. Sredinom juna 1992. godine, nakon pomjeranja borbene linije na istok, HVO je srušio srpski pravoslavni manastir Žitomislić, dok je u Sabornu crkvu Svete Trojice upala neidentifikovana grupa.{{sfn|Ruggles|2012|p=152–153}} JNA je optužena za maltretiranje nesrba i pljačku i paljenje imovine Bošnjaka i Hrvata.{{sfn|Nizich|1992|p=17}} Oko 90.000 od 120.000 stanovnika Mostara je pobjeglo.{{sfn|Kaufman|13 July 1992}} Hiljade Bošnjaka koji su napustili Mostar tokom opsade počeli su se vraćati u grad. Pratile su ih mnoge bošnjačke izbjeglice iz drugih bosanskih gradova koje je zauzela VRS.{{sfn|Tanner|2001|p=287}} U istraživanjima javnog mnjenja koje su tokom 2000-ih u Srbiji sproveli Beogradski centar za ljudska prava i Strategic Marketing Group, manje od 20 posto ispitanika vjeruje da je JNA zapravo kontrolisala Mostar.{{sfn|Ivković|Hagan|2011|pp=101-3}} == Druga opsada (juni 1993 – april 1994) == === Uvod === {{Glavni|Bošnjačko-hrvatski sukob}} Iako prvobitno u prijateljskim odnosima, odnosi između dva saveznika počeli su da se pogoršavaju u drugoj polovini 1992.{{sfn|Ramet|2010|p=264}} Hrvatska vlada je igrala "dvostruku igru"{{sfn|Ramet|2010|p=265}} u Bosni i Hercegovini i "vojno rješenje je zahtijevalo da Bosna bude saveznik, ali diplomatsko rješenje zahtijevalo Bosnu kao žrtvu".{{sfn|Hoare|March 1997|p=127}} Tuđmanova Hrvatska demokratska zajednica (HDZ) zauzimala je važne pozicije u bosanskohercegovačkoj vladi, uključujući premijersko mjesto i ministarstvo obrane, ali je uprkos tome vodila odvojenu politiku i odbijala da se HVO integriše u ARBiH.{{sfn|Hoare|2010|p=127}} Jerko Doko, bosanski ministar odbrane, dao je HVO-u prioritet u nabavci vojnog oružja.{{sfn|Hoare|2010|p=127}} Tuđman je u januaru 1992. godine dogovorio da Stjepan Kljuić, predsjednik Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine (HDZ BiH) koji je zagovarao saradnju s Bošnjacima u pravcu jedinstvene bosanske države, bude svrgnut i da ga zamijeni Mate Boban, koji je favorizirao pripajanje dijelova Bosne i Hercegovine naseljene Hrvatima Hrvatskoj.{{sfn|Ramet|2006|p=343}}{{sfn|Tanner|2001|p=286}} U stranci je postojao raskol između Hrvata iz etnički mješovitih područja srednje i sjeverne Bosne i onih iz Hercegovine.{{sfn|Hockenos|2003|p=92}} Postojali su i regionalni lobiji sa različitim interesima unutar bošnjačke Stranke demokratske akcije (SDA), koji su uključivali Sarajevo, Srednju Bosnu, Hercegovinu, Bosansku Krajinu i Sandžak.{{sfn|Dyker|Vejvoda|2014|pp=105}} Izetbegović je bio pod jakim Tuđmanovim pritiskom da pristane da Bosna i Hercegovina bude u konfederaciji sa Hrvatskom; međutim, Izetbegović je želio spriječiti da Bosna i Hercegovina dođe pod uticaj Hrvatske ili Srbije. Zbog toga što bi to osakatilo pomirenje Bošnjaka i Srba, onemogućilo povratak bošnjačkih izbjeglica u istočnu Bosnu i iz drugih razloga, usprotivio se Izetbegović. Dobio je ultimatum od Bobana koji je upozorio da, ako ne proglasi konfederaciju s Tuđmanom, hrvatske snage neće pomoći u obrani Sarajeva od uporišta udaljenih 40 kilometara.{{sfn|Burns|6 July 1992}} Počevši od juna, počeli su razgovori između Bošnjaka i Hrvata o vojnoj saradnji i mogućem spajanju njihovih vojski.{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=227}} Hrvatska vlada preporučila je premještanje sjedišta ARBiH iz Sarajeva bliže Hrvatskoj i zalagala se za njegovu reorganizaciju u nastojanju da se snažno poveća hrvatski uticaj.{{sfn|Burns|26 July 1992}} U junu i julu, Boban je pojačao pritisak "blokirajući isporuku oružja koje je sarajevska vlada, zaobilazeći embargo Ujedinjenih nacija (UN) na sve pošiljke u bivšu Jugoslaviju, tajno kupovala".{{sfn|Nizich|1992|p=31}} Dana 3. jula 1992. godine, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna je formalno proglašena, amandmanom na prvobitnu odluku iz novembra 1991.{{sfn|Dyker|Vejvoda|2014|pp=103}}{{sfn|Malcolm|1995|p=318}} Ona je preuzela vlast nad vlastitom policijom, vojskom, valutom i obrazovanjem i proširila svoju vlast na mnoge oblasti u kojima su Bošnjaci bili većina. Dozvoljavala je samo hrvatsku zastavu, a jedina dozvoljena valuta bila je [[hrvatska kuna]], njen službeni jezik je bio hrvatski, a usvojen je i školski program na hrvatskom jeziku. Mostar, u kojem su Bošnjaci činili neznatnu većinu, određen je za glavni grad samoproglašene zajednice.{{sfn|Tanner|2001|p=287}} Izetbegović i Tuđman potpisali su 21. jula u Zagrebu sporazum o prijateljstvu i saradnji između Bosne i Hercegovine i Hrvatske.{{sfn|Trifunovska|1994|p=656}} Sporazum im je omogućio da "sarađuju u suprotstavljanju [srpskoj] agresiji" i da koordiniraju vojne napore.{{sfn|Burns|21 July 1992}} Stavio je HVO pod komandu ARBiH.{{sfn|Ramet|2006|p=463}} Saradnja je bila neharmonična, ali je omogućila transport oružja u ARBiH kroz Hrvatsku uprkos UN-ovom embargu na oružje,{{sfn|Goldstein|1999|p=243}} otvarajući kanale koje je prethodno blokirao Boban.{{sfn|Burns|26 July 1992}} U ljeto 1992. godine HVO se počeo čistiti svoje redove od Bošnjaka{{sfn|Lukic|Lynch|1996|p=212}} i mnogi su otišli u ARBiH videći da Hrvati imaju separatističke ciljeve.{{sfn|Mojzes|2011|p=168}} Kako je bosanska vlada počela naglašavati svoj islamski karakter, hrvatski pripadnici napustili su ARBiH da bi se pridružili HVO-u ili su bili protjerani.{{sfn|Shrader|2003|p=33}} Krajem septembra, Izetbegović i Tuđman su se ponovo sastali i pokušali uspostaviti vojnu koordinaciju protiv VRS-a, ali bezuspješno.{{sfn|Ramet|2006|p=436}} ​​Do oktobra, sporazum je pao i nakon toga Hrvatska je preusmjerila isporuku oružja u Bosnu i Hercegovinu zaplijenivši značajnu količinu za sebe{{sfn|Udovički|Štitkovac|2000|p=192}} i Boban je napustio savez s bosanskom vladom.{{sfn|Sells|1998|p=96}} Od oktobra 1992. godine bošnjačke snage lojalne Izetbegoviću i pojačane dobrovoljcima mudžahedina iz nekoliko islamskih zemalja borile su se protiv snaga bosanskih Hrvata koje je podržavala Hrvatska vojska.{{sfn|Ramet|2010|p=264}} U ovom trenutku hrvatsko-bošnjački sukob je kulminirao do dugotrajne artiljerijske vatre s obje strane. U to vrijeme HVO je imao snagu od 45.000, a ARBiH 80.500. ARBiH je, međutim, bila veoma nedovoljno opremljena i do kraja 1993. mogla je snabdjeti samo 44.000 vojnika vatrenim oružjem.{{sfn|Ramet|2006|p=434}} Do novembra, hrvatske snage kontrolisale su oko 20% Bosne i Hercegovine. Kako se eskalacija nastavila, zagrebačka vlada je u Bosnu i Hercegovinu rasporedila jedinice HV-a i specijalne snage Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP RH).{{sfn|Ramet|2006|p=436}} Božo Raić, bosanski Hrvat, ministar odbrane Bosne i Hercegovine i član HDZ-a,{{sfn|Hoare|2010|pp=128-29}} okrivio je srpsku vladu za razdor i zatražio od bošnjačke strane da se "otrijezni".{{sfn|Ramet|2006|p=436}} Nakon odlaska snaga JNA i VRS u Mostar pojačale su se tenzije između Hrvata i Bošnjaka. Do sredine aprila 1993. godine grad je ppostao podijeljen, sa zapadnim dijelom kojim su dominirale snage HVO-a, a istočnim dijelom gdje je uglavnom bila koncentrisana ARBiH. Četvrti korpus ARBiH bio je stacioniran u istočnom Mostaru i pod komandom [[Arif Pašalić|Arifa Pašalića]].{{sfn|CIA|2002|pp=200}}{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=522}} HVO u jugoistočnoj Hercegovini je bio pod komandom Miljenka Lasića.{{sfn|Shrader|2003|p=69}} Hrvatsko-bošnjački sukob već je bjesnio u srednjoj Bosni, ali najgore je uslijedilo u Mostaru.{{sfn|Tanner|2001|p=290}} U aprilu je bilo nekoliko mrtvih od snajperske vatre u Mostaru. Dogovoreno je primirje između dvije strane koje nije dugo trajalo.{{sfn|CIA|2002|pp=194}} Krajem aprila u potpunosti je izbio hrvatsko-bošnjački rat. Gojko Šušak, hrvatski ministar obrane, sastao se 21. aprila u Zagrebu s lordom Ovenom. Šušak je izrazio ljutnju zbog ponašanja Bošnjaka i rekao da su se dva hrvatska sela u istočnoj Hercegovini predala u srpske ruke umjesto da rizikuju da dođu pod kontrolu Bošnjaka. === Napad 9. maja 1993. === Borbe su počele u ranim satima 9. maja 1993. Pod artiljerijskom vatrom su bile i istočna i zapadna strana Mostara. Međutim, dokazi su i dalje veoma podijeljeni u pogledu toga kako je počeo napad 9. maja 1993. godine.{{sfn|Christia|2012|p=158}}{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=194}} Uoči 9. maja, i HVO i ARBiH su se pripremali za potencijalni napad. Svi posmatrači međunarodne zajednice izjavili su da je HVO započeo napad 9. maja 1993.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=197}} Napad je izazvao bijes u UN-u.{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=135}} Komandant UNPROFOR-a general Lars-Eric Wahlgren nazvao je to "velikim hrvatskim napadom".{{sfn|CIA|2002|pp=194}} Pripadnici ARBiH su izjavili da je HVO izvršio napad na ARBiH.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=195}} Prema navodima HVO-a, ARBiH je ujutro 9. maja napala kasarnu Tihomir Mišić koju je držao HVO, poznat i kao ''Sjeverni logor.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=195}}'' Bez obzira na to, ne postoje naređenja koja potvrđuju da su HVO ili ARBiH izvršili napad 9. maja 1993.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=198}} U procesu protiv rukovodstva Herceg-Bosne/HVO-a, MKSJ je zaključio da: "HVO je 9. maja 1993. godine izvršio veliki napad na ABiH u Mostaru, tokom kojeg je zauzeo kompleks zgrada Vranica u kojem se nalazilo sjedište ABiH Tokom ove akcije koja je trajala nekoliko dana, vojnici HVO-a digli su u zrak Baba Besir džamiju. Vojnici HVO-a su izvršili masovna hapšenja Muslimana u zapadnom Mostaru i odvojili muškarce od žena, djece i staraca. Muškarci pripadnici ABiH su zatočeni u u zgradi MUP-a u 'Duvanskom institutu' gdje su divljački pretučeni. Drugi muškarci - jedni pripadnici ABiH, a drugi ne - zatočeni su i pretučeni na Mašinskom fakultetu. Deset vojnika ABiH je poginulo od posljedica nasilja nad njima. Djeca i starije osobe zapadnog Mostara upućene su na Heliodrom gdje su držane nekoliko dana prije nego što su se mogle vratiti kućama."{{sfn|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|Prlić et al. CIS|p=6}} HVO je protjerivao Bošnjake na područjima Mostara koje je kontrolisao ili ih je slao u logore u Dretelju, Heliodromu, Gabeli i Ljubuškom gdje su izgladnjivani, mučeni i ubijani. HVO je postao pasivan na svim frontovima prema VRS-u ili je sa njima sarađivao. Izuzetak su bili Orašje, Usora i Bihać gdje se održavao savez sa ARBiH. Tuđman je smijenio visoke oficire HV-a koji su se protivili ratu sa ARBiH, a Janko Bobetko je postavljen za načelnika hrvatske centrale.{{sfn|Magaš|Žanić|2001|p=367}} === Eskalacija sukoba === [[File:Map 26 - Herzegovina - Jablanica-Konjic, 1993.jpg|thumb|Linije fronta u sjevernoj i centralnoj [[Hercegovina|Hercegovini]] krajem 1993.]] Glavna borbena mjesta 9. maja bile su Kasarna "Tihomir Mišić" pod kontrolom HVO-a i centrala ARBiH u zapadnom Mostaru u podrumu kompleksa zgrada ''zvanog Vranica''. Zgrada je teško granatirana 9. maja, a HVO ju je zauzeo sljedećeg dana. Kasnije je ubijeno 10 bošnjačkih ratnih zarobljenika iz zgrade.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=221}} Narednih dana vođene su ulične borbe. Zapovjednik HVO-a [[Milivoj Petković]] i zapovjednik ARBiH [[Sefer Halilović]] potpisali su 13. maja sporazum o prekidu vatre. Međutim, borbe u gradu su se nastavile. Dana 16. maja HVO je zauzeo mali pojas teritorije na desnoj obali Neretve. Situacija se smirila 21. maja i dvije strane su ostale raspoređene na linijama fronta.{{sfn|CIA|2002|pp=194}} Početkom juna HVO je kontrolirao znatan dio Mostara. HVO je imao pet brigada, puk specijalnih snaga i oko pet bataljona vojne policije. Ove snage su podržavali i oni u gradovima jugozapadne Hercegovine uključujući [[Ljubuški]], [[Čitluk]] i [[Čapljina|Čapljinu]]. Nasuprot tome, 4. korpus ARBiH je imao samo 41. mostarsku brigadu pod direktnom mostarskom komandom.{{sfn|Christia|2012|p=158}} Isti korpus je imao ukupno oko 4.000 ljudi organizovanih u četiri brigade.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.2''|2013|p=172}} Početkom 1993. godine Glavna centrala HVO-a je u svojoj Operativnoj zoni jugoistočna Hercegovina utvrdio da je snaga HVO-a iznosila 6.000 oficira i vojnika.{{sfn|Shrader|2003|p=22}} ARBiH je 30. juna zauzela Kasarnu "Tihomir Mišić" na istočnoj obali Neretve, branu hidroelektrane na rijeci i glavne sjeverne prilaze gradu. ARBiH je također preuzela kontrolu nad naseljem Vrapčići u sjeveroistočnom Mostaru. Tako su osigurali cijeli istočni dio grada. Dana 13. jula ARBiH je pokrenula još jednu ofanzivu i zauzela Bunu i Blagaj, južno od Mostara. Dva dana kasnije vodile su se borbe preko prve linije fronta za kontrolu nad sjevernim i južnim prilazima Mostaru. HVO je krenuo u protunapad i ponovo zauzeo Bunu.{{sfn|CIA|2002|pp=200}} ARBiH nije uspjela ponoviti svoje pobjede u srednjoj Bosni protiv HVO-a i u potpunosti protjerati hrvatske snage. U zapadnom dijelu grada HVO je ostao na snazi. Potom su protjerali bošnjačko stanovništvo iz zapadnog Mostara, dok su hiljade muškaraca odvedene u improvizovane logore, većinom u nekadašnji heliodrom u blizini sela Dretelj, južno od Mostara.{{sfn|Tanner|2001|p=290}} ARBiH je držala zarobljenike Hrvate u zatočeničkim objektima u selu Potoci, sjeverno od Mostara,<ref name="justicereport2">{{cite web|url=http://www.justice-report.com/en/articles/bosnia-arrests-five-mostar-war-crimes-suspects|title=Bosnia Arrests Five Mostar War Crimes Suspects|publisher=justice-report.com|access-date=18. 2. 2016|archive-date=1. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301112537/http://www.justice-report.com/en/articles/bosnia-arrests-five-mostar-war-crimes-suspects|url-status=dead}}</ref> u logoru Četvrte osnovne škole u Mostaru.<ref name="Dalje2">{{cite web|url=http://arhiva.dalje.com/en-world/17-years-in-prison-for-crimes-against-croats/17251|title=17 Years in Prison for Crimes Against Croats|publisher=dalje.com|access-date=25. 1. 2007|archive-date=2. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302165616/http://arhiva.dalje.com/en-world/17-years-in-prison-for-crimes-against-croats/17251|url-status=dead}}</ref> Obje strane su se smirile i okrenule granatiranju i snajperskom djelovanju jedna na drugu, iako je nadmoćno teško naoružanje HVO-a nanijelo ozbiljnu štetu istočnom Mostaru.{{sfn|Tanner|2001|p=290}} Između juna 1993. i aprila 1994. HVO je kontrolisao istočnu stranu Mostara. MKSJ je utvrdio da su "tokom ovog perioda istočni Mostar i naselje Donja Mahala na zapadu bili izloženi dugotrajnom vojnom napadu od strane HVO-a, uključujući intenzivnu i neprekidnu vatru i granatiranje. Ova vatra i granatiranje izazvalo je mnogo žrtava, uključujući smrt brojnih civila i predstavnika međunarodnih organizacija. Deset džamija je teško oštećeno ili uništeno. HVO je ometao, a povremeno čak i potpuno prekidao prolaz humanitarne pomoći. Tako je muslimansko stanovništvo bilo prisiljeno da živi u izuzetno teškim uslovima, bez hrane, vode, struje i adekvatne njege. Mnoge žene, uključujući i jednu 16-godišnju djevojku, silovali su vojnici HVO-a prije nego što su protjerani preko linije fronta u istočni Mostar."{{sfn|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|Prlić et al. CIS|p=6}} HVO je ispalio preko 100.000 granata na istočni Mostar.{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=135}} Tokom hrvatsko-bošnjačkog sukoba, Srbi, koji su i dalje bili najjača snaga, sarađivali su i s Bošnjacima i sa Hrvatima, vodeći politiku ravnoteže na lokalnom nivou i savezništvo sa slabijom stranom. Na širem području Mostara Srbi su pružali vojnu podršku bošnjačkoj strani.{{sfn|Christia|2012|p=160}} Artiljerija VRS-a prestala je pucati na ARBiH koja je držala istočni Mostar i granatirala položaje HVO-a na brdima iznad Mostara.{{sfn|Christia|2012|p=161}} U septembru 1993. ARBiH je pokrenula operaciju poznatu kao [[Operacija "Neretva '93"]] protiv HVO-a u cilju proboja u dolinu južne Neretve i poraza HVO-a u Hercegovini. Izvedeni su koordinisani napadi na položaje HVO-a u tom području. Težište napada bilo je uporište HVO-a Vrdi sjeverno od Mostara, ali je HVO uspio odbiti napad. Snage ARBiH i HVO-a imale su sukobe u Mostaru i njegovom Bijelom Polju i Raštanima. ARBiH je ostvarila određene ograničene dobitke napadajući van grada u tri pravca. HVO je odgovorio artiljerijskim granatiranjem istočnog dijela grada 23. septembra i neučinkovitim protunapadom 24. septembra. Korištenje artiljerije od strane ARBiH i HVO-a dodatno je oštetilo grad, ali nijedna strana nije ostvarila značajnije dobitke. Nakon višednevnih pregovora, 3. oktobra je dogovoreno primirje. Desetine hrvatskih civila ubijeno je u selima sjeverno od Mostara tokom operacije.{{sfn|CIA|2002|pp=202–203}}{{sfn|Thomas|2006|p=27}} Dana 22. oktobra, Tuđman je dao instrukcije Šušku i Bobetku da nastave podržavati Herceg-Bosnu, smatrajući da se tamo "riješava buduća granica hrvatske države".{{sfn|Ramet|2010|p=265}} === Rušenje Starog mosta === Nakon završetka opsade JNA, Stari most je bio posljednji most koji je povezivao dvije obale rijeke Neretve. ARBiH je držala položaje u neposrednoj blizini mosta i koristila ga je u periodu od maja do novembra 1993. godine za borbena dejstva na prvoj liniji fronta, kao i stanovnici desne i lijeve obale Neretve kao sredstvo komunikacije i snabdijevanja.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.3''|2013|p=458–459}} Stari most je granatirao HVO počevši od juna 1993. godine, a 8. novembra tenk HVO-a je počeo pucati na most sve dok ga nije srušio u rijeku Neretvu 9. novembra.{{sfn|CIA|2002|pp=201}}{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.3''|2013|p=461}} Tuđman je na sastanku 10. novembra sa rukovodstvom Herceg Bosne pitao ko je srušio most. Rukovodstvo je negiralo odgovornost, Boban je odgovorio da je "ranije toliko pucano, a padale su strašne kiše, da se sam srušio", dok je Prlić rekao da njihovi ljudi ne mogu doći do mosta.{{sfn|ICTY|P06581}} Tuđman je bio zabrinut zbog ograničavanja reakcije međunarodne zajednice i medija.{{sfn|Walasek|2015|p=95}} Hrvatski državni dnevni list ''Vjesnik'' okrivio je "svijet koji nije učinio ništa da zaustavi rat", dok je [[Hrvatska radiotelevizija]] okrivila Bošnjake.{{sfn|Kurspahić|2003|p=132}} Uništenjem je praktično potpuno izolovana bošnjačka enklava Donja Mahala na desnoj obali Neretve. Nekoliko dana kasnije HVO je uništio improvizovani most Kamenica, koji je izgradila ARBiH u martu 1993.{{sfn|''Prlic et al. judgement vol.3''|2013|p=460}} MKSJ u predmetu ''Prlić i dr.'' zaključenio je da je most bio legitimni vojni cilj HVO-a, ali da je njegovo uništenje nanijelo nesrazmjernu štetu bošnjačkom civilnom stanovništvu Mostara.{{sfn|''Prlic et al. judgement summary''|2013}} Predsjedavajući sudija [[Jean-Claude Antonetti]] dao je izdvojeno mišljenje i rekao da "analiza video snimka nije omogućila Vijeću da van razumne sumnje utvrdi ko je izazvao konačno urušavanje Starog mosta."{{sfn|Prlic et al. judgement vol.6|2013|p=325}} === Vašingtonski sporazum === {{Glavni|Vašingtonski sporazum}} [[File:Bosnian President Alija Izetbegovic and Croatian President Franjo Tudjman sign the Croat-Muslim Federation Peace Agreement - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|thumb|[[Franjo Tuđman]] i [[Alija Izetbegović]] potpisuju [[Vašingtonski sporazum]] 1994.]] [[File:Hirlimann-Mostar-evacuation.jpg|thumb|Francuski IFOR Artiljerijski odred, stacioniran u Mostaru 1995.]] U septembru 1993. pokušaj pomirenja hrvatske i bošnjačke strane potopljen je nastavkom borbi u srednjoj Bosni i Mostaru i činjenicom da Bošnjaci u to vrijeme nisu bili zainteresovani za mir. U ljeto 1993. Tuđman i Milošević su predložili vlastite planove za labavu zajednicu triju republika. Izetbegović je rekao da će se o tome dogovoriti pod uslovom da bošnjačka jedinica čini najmanje 30% Bosne i Hercegovine i da ima izlaz na rijeku Savu i Jadransko more. Srpska strana je bila spremna da prihvati samo 24%, a plan nije uspio.{{sfn|Tanner|2001|p=292}} U januaru 1994. Izetbegović je Tuđmanu dostavio dva različita plana podjele Bosne i Hercegovine i oba su odbijena.{{sfn|Ramet|2010|p=265}} Do februara 1994, generalni sekretar UN-a je izvijestio da se u Bosni i Hercegovini nalazi između 3.000 i 5.000 hrvatskih redovnih vojnika, a Vijeće sigurnosti UN-a osudilo je Hrvatsku, upozoravajući da će, ako ne okonča "sve oblike miješanja", doći do poduzimanja "ozbiljnih mjera".{{sfn|Tanner|2001|p=292}}{{sfn|Lewis|4 February 1994}} Vlada Republike Bosne i Hercegovine je stavila cifru na 20.000, nazvavši to invazijom.{{sfn|Darnton|16 February 1994}} Istog mjeseca s vlasti su smijenjeni [[Mate Boban]] i tvrdolinijaši HVO-a,{{sfn|Tanner|2001|p=292}} dok su iz ARBiH smijenjeni kriminalni elementi.{{sfn|Christia|2012|p=177}} U Washingtonu su 26. februara počeli razgovori između lidera bosanskohercegovačke vlade i [[Mate Granić]]a, hrvatskog ministra vanjskih poslova o mogućnostima trajnog prekida vatre i konfederacije bošnjačkih i hrvatskih regija.{{sfn|Bethlehem|Weller|1997|p=liv}} Do tada je udio teritorije Bosne i Hercegovine pod kontrolom HVO-a pao sa 20% na 10%.{{sfn|Magaš|Žanić|2001|p=66}}{{sfn|Hoare|2010|p=129}} Pod snažnim američkim pritiskom,{{sfn|Tanner|2001|p=292}} u Washingtonu je 1. marta postignut privremeni sporazum o hrvatsko-bošnjačkoj federaciji. Dana 18. marta, na ceremoniji koju je priredio američki predsjednik [[Bill Clinton]], premijer RBIH [[Haris Silajdžić]], hrvatski ministar vanjskih poslova Mate Granić i predsjednik Herceg-Bosne [[Krešimir Zubak]] potpisali su sporazum o prekidu vatre. Sporazum su potpisali i predsjednik RBIH [[Alija Izetbegović]] i hrvatski predsjednik [[Franjo Tuđman]], čime je okončan hrvatsko-bošnjački sukob. Prema sporazumu, kombinovana teritorija koju su držale hrvatske i snage Armije R BiH podijeljena je na deset autonomnih kantona.{{sfn|Bethlehem|Weller|1997|p=liv}} Iako je HVO imao prednost u naoružanju, bitka za Mostar je okončana neodlučno i grad je podijeljen na dva dijela po etničkoj osnovi.{{sfn|Christia|2012|p=159}}{{sfn|Mulaj|2008|p=54}} Mostar je došao pod upravu EU na privremeni dvogodišnji period tokom kojeg je trebao biti reintegrisan kao "jedinstvena, samoodrživa i multietnička uprava". UN su 23. maja uspostavile sporazum o slobodi kretanja u regiji Mostara, ali stanovnici grada Mostara i dalje nisu mogli putovati između istoka i zapada. Hrvatski lideri protestirali su protiv oba sporazuma u zapadnom Mostaru. Mostarski biskup je tvrdio da je to grad sa hrvatskom većinom koji je dio katoličke Herceg-Bosne i da administracija EU nije volja naroda.{{sfn|Kumar|1999|pp=80-1}} Nekoliko mjeseci nakon Vašingtonskog sporazuma hrvatska vlada nastavila je s iredentizmom. Prema pisanju ''Novog lista'', [[Ivić Pašalić]], koji je bio ključni savjetnik Tuđmana i djelovao u njegovo ime, predvodio je tročlanu delegaciju u blizini Banjaluke kako bi s Karadžićem razgovarali o podjeli Bosne i Hercegovine. Karadžić je na sastanku predložio razmjenu teritorija i stanovništva, što je Tuđmana jako zanimalo.{{sfn|Ramet|2010|p=265}} == Žrtve, demografski pomak i razaranja == [[File:Aerial_photograph_of_Mostar_city_in_1997.JPEG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_photograph_of_Mostar_city_in_1997.JPEG|lijevo|mini|Zračna fotografija Mostara 1997.]] Opsada je rezultirala smrću oko 2.000 osoba.{{sfn|Yarwood|Seebacher|Strufe|Wolfram|1999|p=4}}{{sfn|Bollens|2007|p=170}} Prema izvještaju Ewe Tabeau, koji je koristio MKSJ, najmanje 539 osoba je umrlo u istočnom Mostaru od maja 1993. do kraja sukoba. Taj broj ne uključuje 484 smrti koje su imale nepoznato mjesto smrti, ali su se dogodile tokom opsade. Od 539 poginulih, 49,5% su bili civili, a 50,5% borci.{{sfn|Tabeau|2009|p=369}} Prije rata u opštini Mostar živjelo je 43.037 Hrvata, 43.856 Bošnjaka, 23.846 Srba i 12.768 Jugoslovena.{{sfn|Tabeau|2009|p=234}} Zapadni, jugozapadni i južni Mostar imali su relativnu hrvatsku većinu, sjeverni Mostar i Stari grad Mostar imali su relativnu bošnjačku većinu, a jugoistočni Mostar je imao apsolutnu bošnjačku većinu. Prema podacima iz 1997. godine, opštine koje su 1991. imale relativnu većinu Hrvata postale su sve hrvatske, a opštine koje su imale bošnjačku većinu postale su sve bošnjačke.{{sfn|Tabeau|2009|p=239–240}} Zbog raseljavanja ljudi iz drugih gradova u Bosni i Hercegovini tokom rata, istočni Mostar je imao preko 30.000 raseljenih lica iz istočne Hercegovine, Stoca, Čapljine i zapadnog Mostara. U zapadnom Mostaru bilo je oko 17.000 raseljenih lica iz srednje Bosne, Sarajeva, Jablanice i Konjica. U zapadnom Mostaru postojao je namjerni projekt hrvatske vlade da tamo presele Hrvati kako bi se uspostavila demografska i politička kontrola. Međunarodna krizna grupa je primijetila da je "uska bošnjačka pluralnost iz 1991. godine zamijenila značajna hrvatska većina".{{sfn|Bollens|2007|p=171}} Mostar je jedan od ratom najteže pogođenih gradova u Bosni i Hercegovini. Najviše je pretrpjelo područje istočnog Mostara naseljenog Bošnjacima i bošnjačkom dijelu zapadnog Mostara gdje je uništeno ili teško oštećeno oko 60 do 75 posto objekata. U zapadnom Mostaru naseljenom Hrvatima oko 20% zgrada je teško oštećeno ili uništeno, uglavnom na zapadnoj strani linije neprijateljstva. Procjenjuje se da je pogođeno od 6.500 od 17.500 stambenih jedinica u gradu.{{sfn|Bollens|2007|p=171}} == Rekonstrukcija == {{multiple image|footer=(lijevo) [[Stari most]] pod rekonstrukcijom 2003. (desno) Srpska pravoslavna crkva, pod rekonstrukcijom 2021.|align=right|total_width=360px|caption_align=right|header_align=right|image1=Bosnia, Mostar, old bridge 2.JPG|image2=Cathedral of Holy Trinity, Mostar.jpg}} Nakon završetka rata, pojavili su se planovi za rekonstrukciju mosta. [[Svjetska banka]], [[UNESCO]], Fond za kulturu Aga Khana i Svjetski fond za spomenike formirali su koaliciju koja će nadgledati obnovu Starog mosta i historijskog centra Mostara. Dodatna sredstva obezbijedile su Italija, Holandija, Turska, Hrvatska i Razvojna banka Vijeća Evrope, kao i bosanska vlada. U oktobru 1998. godine UNESCO je osnovao međunarodni komitet stručnjaka koji će nadgledati radove na projektovanju i rekonstrukciji. Odlučeno je da se izgradi most što sličniji originalu, koristeći istu tehnologiju i materijale.{{sfn|Armaly|Blasi|Hannah|2004}} Most je ponovo izgrađen lokalnim materijalima od strane Er-Bu Construction Corp, turske kompanije, koristeći otomanske građevinske tehnike.<ref>{{cite web|url=http://www.gen-eng.florence.it/starimost/00_main/main.htm|title=Stari Most|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717000941/http://www.gen-eng.florence.it/starimost/00_main/main.htm|archive-date=17. 7. 2012|url-status=dead|access-date=17. 7. 2012|df=dmy-all}}</ref> Korišten je kamen iz lokalnih kamenoloma, a ronioci mađarske vojske su iz rijeke ispod izvlačili kamenje sa originalnog mosta. Rekonstrukcija je počela 7. juna 2001. Rekonstruisani most je svečano otvoren 23. jula 2004.{{sfn|Armaly|Blasi|Hannah|2004}} == Suđenje == Rukovodstvo HVO-a, [[Jadranko Prlić]], [[Bruno Stojić]], [[Milivoj Petković]], [[Valentin Ćorić]], [[Berislav Pušić]] i [[Slobodan Praljak]], osuđeni su 2013. godine prvostepenom presudom [[Haški tribunal|Haškog tribunala]] tokom rata u BiH. Vijeće je u presudi konstatovalo da je za vrijeme prisustva HVO-a u Mostaru hiljade bosanskih Muslimana i drugih ne-Hrvata protjerano iz zapadnog dijela grada i protjerano u istočni dio.{{sfn|''Prlic et al. judgement summary''|2013}} Komandant ARBiH [[Sefer Halilović]] optužen je od strane MKSJ za ratne zločine počinjene tokom operacije Neretva '93, ali je proglašen nevinim.{{sfn|''Halilovic judgement''|2007|p=4}} [[Sud Bosne i Hercegovine]] je 2007. godine osudio osam bivših vojnika ARBiH za zločine nad hrvatskim zarobljenicima u Mostaru.<ref name="Dalje2"/> Četiri bivša pripadnika HVO-a osuđena su 2011. godine za zločine nad Bošnjacima u zatvoru Vojno. 2014. godine počelo je suđenje petorici bivših vojnika ARBiH za zločine nad Hrvatima u selu Potoci kod Mostara.<ref name="justicereport2"/> ==Fusnote== {{refspisak|30em}} ==Reference== ===Knjige i časopisi=== {{Refbegin|35em}} * {{cite journal |last1=Armaly |first1=Maha |last2=Blasi |first2=Carlo |last3=Hannah |first3=Lawrence |year=2004 |title=Stari Most: Rebuilding More Than a Historic Bridge in Mostar |url=https://archive.org/details/sim_museum-international_2004-12_56_4/page/6 |journal=Museum International |volume=56 |issue=4 |pages=6–17 |doi=10.1111/j.1468-0033.2004.00044.x |s2cid=161607816}} *{{cite book |title=The 'Yugoslav' Crisis in International Law |last1=Bethlehem |first1=Daniel L. |last2=Weller |first2=Marc |year=1997 |page=liiv |series=Cambridge International Documents Series |volume=5 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46304-1 |url=https://books.google.com/books?id=7SczBzxA6-IC&pg=PR54}} * {{cite book |last=Bollens |first=Scott A. |year=2007 |title=Cities, Nationalism and Democratization |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=978-1-134-11183-1 |url=https://books.google.com/books?id=S6l8AgAAQBAJ}} * {{cite book |last1=Burg |first1=Steven L. |last2=Shoup |first2=Paul S. |title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention |publisher=M. E. Sharpe |location=Armonk |year=1999 |isbn=978-0-7656-3189-3 |url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev |url-access=registration}} *{{cite book |ref={{harvid|CIA|2002}} |url=https://books.google.com/books?id=_oZpAAAAMAAJ |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1 |author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, D.C. |year=2002 |isbn=978-0-16-066472-4}} *{{cite book |ref={{harvid|CIA|2002b}} |url=https://books.google.com/books?id=jodpAAAAMAAJ |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 2 |author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, D.C. |year=2002 |isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite book |last=Christia |first=Fotini |title=Alliance Formation in Civil Wars |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |author-link=Fotini Christia |year=2012 |isbn=978-1-139-85175-6 |url=https://books.google.com/books?id=psYgAwAAQBAJ}} * {{cite book |last=Goldstein |first=Ivo |author-link=Ivo Goldstein |title=Croatia: A History |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=1999 |isbn=978-1-85065-525-1 |url=https://books.google.com/books?id=pSxJdE4MYo4C}} * {{cite journal |last=Hoare |first=Marko Attila |author-link=Marko Attila Hoare |title=The Croatian Project to Partition Bosnia-Hercegovina, 1990–1994 |url=https://archive.org/details/sim_east-european-quarterly_1997-03_31_1/page/121 |journal=East European Quarterly |date=mart 1997 |volume=31 |number=1 |pages=121–138 |ref={{harvid|Hoare|March 1997}}}} * {{cite book |last=Hoare |first=Marko Attila |contribution=The War of Yugoslav Succession |editor-last=Ramet |editor-first=Sabrina P. |title=Central and Southeast European Politics Since 1989 |pages=111–136 |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-139-48750-4 |url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C}} * {{cite book |last=Hockenos |first=Paul |title=Homeland Calling: Exile Patriotism and the Balkan Wars |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |year=2003 |isbn=978-0-8014-4158-5 |url=https://books.google.com/books?id=e4pAs4JYSAMC}} * {{cite book |last1=Ivković |first1=Sanja Kutnjak |last2=Hagan |first2=John |year=2011 |title=Reclaiming Justice: The International Tribunal for the Former Yugoslavia and Local Courts |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-534032-7 |url=https://books.google.com/books?id=T8dMAgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Kumar |first=Radha |author-link=Radha Kumar |year=1999 |title=Divide and Fall?: Bosnia in the Annals of Partition |publisher=Verso |location=London and New York |isbn=978-1-85984-183-9 |url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC}} * {{cite book |last1=Kurspahić |first1=Kemal |author-link=Kemal Kurspahić |title=Prime Time Crime: Balkan Media in War and Peace |publisher=United States Institute of Peace |location=Washington, D.C. |year=2003 |isbn=978-1-929223-39-8 |url=https://books.google.com/books?id=dyN2xrDAE98C}} * {{cite book |last1=Lukic |first1=Reneo |last2=Lynch |first2=Allen |year=1996 |title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-829200-5 |url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC}} * {{cite book |last1=Magaš |first1=Branka |last2=Žanić |first2=Ivo |year=2001 |title=The War in Croatia and Bosnia-Herzegovina 1991–1995 |publisher=Frank Cass |location=London |isbn=978-0-7146-8201-3 |url=https://books.google.com/books?id=9NljlSh2vpIC}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Povijest Bosne: kratki pregled |trans-title=Bosnia: A Short History |url=https://books.google.com/books?id=Y8BKAQAACAAJ |year=1995 |publisher=Erasmus Gilda |isbn=9783895470820}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Kledja |year=2008 |title=Politics of Ethnic Cleansing: Nation-State Building and Provision of Insecurity in Twentieth-Century Balkans |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |isbn=978-0-7391-4667-5 |url=https://books.google.com/books?id=sGQVdG63WPYC}} * {{cite book |last=Mojzes |first=Paul |year=2011 |title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the 20th Century |publisher=Rowman and Littlefield Publishers |location=Plymouth |isbn=978-1-4422-0663-2 |url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC}} * {{cite book |last=Nizich |first=Ivana |title=War Crimes in Bosnia-Heczegovina |publisher=Human Rights Watch |year=1992 |location=New York |volume=1 |isbn=978-1-56432-083-4 |url=https://books.google.com/books?id=nltdtAo38K0C}} * {{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |year=2006 |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |isbn=978-0-253-34656-8 |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC}} * {{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |contribution=Politics in Croatia since 1990 |editor-last=Ramet |editor-first=Sabrina P. |title=Central and Southeast European Politics Since 1989 |pages=258–285 |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-139-48750-4 |url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C}} *{{cite book |last=Ruggles |first=D. Fairchild |author-link=D. Fairchild Ruggles |title=On Location: Heritage Cities and Sites |publisher=Springer |location=New York, NY |isbn=978-1-4614-1108-6 |url=https://books.google.com/books?id=1W8XWWOxGgoC |year=2012}} * {{cite book |last=Sells |first=Michael Anthony |author-link=Michael Sells |title=The Bridge Betrayed: Religion and Genocide in Bosnia |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1998 |isbn=978-0-520-92209-9 |url=https://books.google.com/books?id=FAdxZ6F2uEAC}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1_ceXJTw71MC |title=The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994 |first=Charles R. |last=Shrader |publisher=[[Texas A&M University Press]] |location=College Station, Texas |year=2003 |isbn=978-1-58544-261-4}} *{{cite book |last=Tanner |first=Marcus |title=Croatia: a nation forged in war |year=2001 |edition=2nd |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven; London |isbn=0-300-09125-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/croatianationfor0000tann_f0k3}} * {{cite book |last=Thomas |first=Nigel |year=2006 |title=The Yugoslav Wars (2): Bosnia, Kosovo, and Macedonia, 1992–2001 |publisher=Osprey Publishing |location=New York |isbn=978-1-84176-964-6 |url=https://books.google.com/books?id=a7cOQ9Nch2AC}} * {{cite book |last1=Toal |first1=Gerard |last2=Dahlman |first2=Carl T. |title=Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2011 |isbn=978-0-19-973036-0 |url=https://books.google.com/books?id=Q1TrvGxJeasC}} * {{cite book |last=Trifunovska |first=Snežana |title=Yugoslavia Through Documents: From its Creation to its Dissolution |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |location=Dordrecht |year=1994 |isbn=978-0-7923-2670-0 |url=https://books.google.com/books?id=PvjLRzgyKKkC}} * {{cite book |last1=Udovički |first1=Jasminka |last2=Štitkovac |first2=Ejub |contribution=Bosnia and Hercegovina: The Second War |editor1-last=Udovički |editor1-first=Jasminka |editor2-last=Ridgeway |editor2-first=James |title=Burn This House: The Making and Unmaking of Yugoslavia |pages=175–216 |year=2000 |publisher=Duke University Press |location=Durham |isbn=978-0-8223-2590-1 |url=https://books.google.com/books?id=DHMioF8-CewC}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=flmPBAAAQBAJ |last1=Dyker |first1=David A. |last2=Vejvoda |first2=Ivan |title=Yugoslavia and After: A Study in Fragmentation, Despair and Rebirth |location=New York City |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-89135-2}} * {{cite book |last=Walasek |first=Helen |title=Bosnia and the Destruction of Cultural Heritage |publisher=Ashgate Publishing |location=Dorchester |year=2015 |isbn=978-1-4094-3704-8 |url=https://books.google.com/books?id=9Fm4BwAAQBAJ}} * {{cite book |last1=Yarwood |first1=John R. |last2=Seebacher |first2=Andreas |last3=Strufe |first3=Niels |last4=Wolfram |first4=Hedwig |year=1999 |title=Rebuilding Mostar: Urban Reconstruction in a War Zone |publisher=Liverpool University Press |location=Liverpool |isbn=978-0-85323-903-1 |url=https://books.google.com/books?id=ajTCcwTarrcC}} {{Refend}} ===Novinski članci=== {{Refbegin|35em}} * {{cite news |last=Burns |first=John F. |author-link=John F. Burns |title=Croats Claim Their Own Slice of Bosnia |url=https://www.nytimes.com/1992/07/06/world/croats-claim-their-own-slice-of-bosnia.html?scp=9&sq=boban+bosnia&st=cse&pagewanted=all |newspaper=New York Times |date=6. 7. 1992 |ref={{harvid|Burns|6 July 1992}}}} * {{cite news |last=Burns |first=John F. |title=U.N. Resumes Relief Flights to Sarajevo |url=https://www.nytimes.com/1992/07/22/world/un-resumes-relief-flights-to-sarajevo.html?pagewanted=all |newspaper=New York Times |date=21. 7. 1992 |ref={{harvid|Burns|21 July 1992}}}} * {{cite news |last=Burns |first=John F. |title=Croatian Pact Holds Risks for Bosnians |url=https://www.nytimes.com/1992/07/26/world/croatian-pact-holds-risks-for-bosnians.html?pagewanted=all |newspaper=New York Times |date=26. 7. 1992 |ref={{harvid|Burns|26 July 1992}}}} * {{cite news |last=Darnton |first=John |title=U.N. Forcing Croatia to Acknowledge Its 'Invisible' Army in Bosnia |url=https://www.nytimes.com/1994/02/16/world/un-forcing-croatia-to-acknowledge-its-invisible-army-in-bosnia.html |newspaper=New York Times |date=16. 2. 1994 |ref={{harvid|Darnton|16 February 1994}}}} * {{cite news |last=Lewis |first=Paul |title=U.N. Security Council Warns Croatia on Troops in Bosnia |url=https://www.nytimes.com/1994/02/04/world/un-security-council-warns-croatia-on-troops-in-bosnia.html |newspaper=New York Times |date=4. 2. 1994 |ref={{harvid|Lewis|4 February 1994}}}} * {{cite news |last=Kaufman |first=Michael T. |author-link=Michael T. Kaufman |title=A Bridge Over Bosnia's Desperation |newspaper=The New York Times |date=13. 7. 1992 |url=https://www.nytimes.com/1992/07/13/world/a-bridge-over-bosnia-s-desperation.html |ref={{harvid|Kaufman|13 July 1992}}}} * {{cite news |last=Williams |first=Carol J. |title=Serbs, Croats Met Secretly to Split Bosnia |url=http://articles.latimes.com/1992-05-09/news/mn-1603_1_united-states |newspaper=Los Angeles Times |date=9. 5. 1992 |ref={{harvid|Williams|9 May 1992}}}} {{Refend}} ===Međunarodni, vladini i nevladini izvori=== {{Refbegin|35em}} * {{cite web | title = Prlić et al. – Case Information Sheet | id = IT-04-74 | publisher = International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia | url = http://www.icty.org/x/cases/prlic/cis/en/cis_prlic_al_en.pdf | ref = {{harvid|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|Prlić et al. CIS}} }} *{{cite web|ref={{harvid|Prlic et al. judgement vol.2|2013}}|url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-2.pdf|title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić - Judgement - Volume 2 of 6|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|date=29. 5. 2013}} *{{cite web|ref={{harvid|Prlic et al. judgement vol.3|2013}}|url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-3.pdf|title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić - Judgement - Volume 3 of 6|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|date=29. 5. 2013}} *{{cite web|ref={{harvid|Prlic et al. judgement vol.6|2013}}|url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-6.pdf|title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić - Judgement - Volume 6 of 6|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|date=29. 5. 2013}} *{{cite web|ref={{harvid|Prlic et al. judgement summary|2013}}|url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529_summary_en.pdf|title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić - Judgement - Summary|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|date=29. 5. 2013}} *{{cite web|ref={{harvid|Halilovic judgement|2007}}|url=http://www.icty.org/x/cases/halilovic/acjug/en/071016_Halilovic_summary_en.pdf|title=Prosecutor v. Sefer Halilović - Appeals Chamber Judgement|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|date=16 Oct 2007}} *{{cite web|ref={{harvid|ICTY|P06581}}|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|title=Croatian Presidential Transcripts for 10-11-93 - exhibit P06581|date=26. 10. 2007}} *{{cite book|url=http://www.helsinki.org.rs/doc/testimonies33.pdf|title=Conflict in Numbers: Casualties of the 1990s Wars in the Former Yugoslavia (1991–1999)]|first=Ewa|last=Tabeau|publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia|year=2009}} {{Refend}} {{SFRJ portal}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Historija Mostara]] [[Kategorija:Bitke JNA u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1993. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1994. u Hrvatskoj]] f4qk26e4zb2npjur5wxmlojxpjaiew1 0 502320 3917866 3745937 2026-08-13T13:04:29Z AdnanSa 226 3917866 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum rođenja|df=y|1958|8|16}} | nagrade = [[L'Oréal-UNESCO For Women in Science Awards|UNESCO L'Oréal Award]] (2011)<br>[[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] (2022)<br>[[Wolfova nagrada za fiziku]] (2022)<br>[[Nobelova nagrada za fiziku]] (2023) | slika = Anne LHuiller 01.JPG }} '''Anne Geneviève L'Huillier''' (rođena 16. augusta 1958.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/lhuillier/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=4. 10. 2023}}</ref>) je francusko-švedska [[fizičar]]ka<ref>{{Cite web|url=https://www.nasonline.org/member-directory/members/20044049.html|title=Anne L'Huillier|website=www.nasonline.org|access-date=6. 12. 2023}}</ref> i profesorica [[Atomska fizika|atomske fizike]] na [[Univerzitet Lund|Univerzitetu Lund]] u [[Švedska|Švedskoj]]. Vodi grupu [[Atofizika|za fiziku atosekunde]] koja proučava kretanje [[elektron]]a u realnom vremenu, koje se koristi za razumijevanje hemijskih reakcija na atomskom nivou.<ref>{{Cite web|url=https://www.zeiss.com/corporate/int/innovation-and-technology/research-award-winners.html|title=Carl Zeiss Research Award|website=ZEISS International|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219003440/https://www.zeiss.com/corporate/int/innovation-and-technology/research-award-winners.html|archive-date=19. 2. 2017|url-status=dead|access-date=29. 4. 2017}}</ref> Njena eksperimentalna i teorijska istraživanja zaslužna su za postavljanje temelja za oblast atohemije.<ref name="Bubola">{{Cite news|last=Bubola|first=Emma|last2=Miller|first2=Katrina|title=Nobel Prize in Physics Awarded to 3 Scientists for Illuminating How Electrons Move|url=https://www.nytimes.com/2023/10/03/science/nobel-prize-physics.html|work=The New York Times|date=3. 10. 2023}}</ref> Godine 2003. ona i njena grupa su oborili svjetski rekord za najkraći laserski puls, od 170 [[Atosekunda|atosekundi]].<ref name="Fysik">{{Cite book|title=Fysik i Lund: i tid och rum|publisher=Fysiska institutionen i samarbete med Gidlunds förlag|year=2016|isbn=9789178449729|editor-last=Forkman|editor-first=Bengt|location=Lund|pages=371, 374|language=sv|editor-last2=Holmin Verdozzi|editor-first2=Kristina}}</ref> L'Huillier je postala član [[Kraljevska švedska akademija nauka|Kraljevske švedske akademije nauka]] 2004.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.nasonline.org/member-directory/members/20044049.html|title=Anne L'Huillier|website=National Academy of Sciences|access-date=3. 10. 2023}}</ref> Dobitnica je raznih nagrada za fiziku, uključujući [[Wolfova nagrada za fiziku|Wolfovu nagrada za fiziku]] 2022.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/|title=Anne L'Huillier|date=8. 2. 2022|website=Wolf Foundation|language=en-US|access-date=6. 10. 2023|archive-date=8. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208173351/https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/|url-status=dead}}</ref> i [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 2023.<ref name="davis-2023"> {{Cite news|last=Davis|first=Nicola|title=Nobel prize in physics awarded to three scientists for work on electrons|date=3. 10. 2023|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/science/2023/oct/03/nobel-prize-in-physics-awarded-to-three-scientists-for-work-on-electrons|access-date=3. 10. 2023}}</ref> == Istraživanje == L'Huillierino istraživanje obuhvata eksperimentalne i teorijske aspekte generisanja visokih harmonika<ref>Riječ harmonik koristi se u nauci za označavanje sadržilaca osnovne frekvencije nekog talasa (zvučnih, električnih ili svjetlosnih)</ref> u [[gas]]ovima, što odgovara izuzetno kratkim svjetlosnim impulsima u [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastom spektralnom]] opsegu, koji traju desetine ili stotine atosekundi. Godine 1987, L'Huillier je prva primijetila da gasovi poput [[argon]]a reaguju na laser tako što se pobuđuju i emituju dodatno zračenje ili alikvotne tonove, na različitim sadržiocima frekvencije lasera.<ref>Wood, Charlie (3 October 2023). "[https://www.quantamagazine.org/physicists-who-explored-tiny-glimpses-of-time-win-nobel-prize-20231003/ Physicists Who Explored Tiny Glimpses of Time Win Nobel Prize]". Quanta magazine.</ref> Godine 1991, L'Huillier je u saradnji sa Kennethom Schaferom i Kennethom Kulanderom predstavila numeričke simulacije vremenski zavisne [[Schrödingerova jednačina|Schrödingerove jednačine]] kako bi razumjela generisanje harmonika višeg reda. Prvi su predvidjeli oblik spektra visokih harmonika i uslove faznog usklađivanja. Godine 1994., Maciej Lewenstein, L’Huiller i Paul Corkum predstavili su potpunu kvantnu teoriju generisanja visokih harmonika. L'Huillier koristi atosekundne izvore za proučavanje ultrabrze dinamike elektrona u atomskim i molekularnim sistemima. Godine 2003. njena grupa je oborila svjetski rekord za najkraći laserski impuls, koji je trajao 170 atosekundi. Ovi atosekundni izvori smatraju se najbržim kamerama na svijetu, koristeći izuzetno kratke impulse svjetlosti za mjerenje elektrona dok se kreću ili mijenjaju energiju. L’Huillierove metode za proučavanje i manipulisanje elektronima pomoću svjetlosti bile su pioniri u oblasti atohemije jer omogućavaju proučavanje elektronskih procesa tokom hemijskih reakcija. Godine 2010, eksperiment koji je vodio [[Ferenc Krausz]] na Institutu za kvantnu optiku Max Planck istakao je nesklad između teorije i eksperimentalnih rezultata u vezi sa kašnjenjima fotoemisije u atomima [[neon]]a. L'Huillierova grupa u Lundu riješila je ovaj problem 2017. godine eksperimentalnim otkrivanjem doprinosa pobuđenih elektrona. Ispravljanjem ovog efekta, L'Huillierova grupa je pronašla odlično slaganje s teorijom. == Reference == {{Refspisak}} {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{Wolfova nagrada za fiziku}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:l' Huillier, Anne}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Biografije, Pariz]] 6cdzktaq5ki8llnengntf6bi6k88s16 3917954 3917866 2026-08-14T07:39:43Z AdnanSa 226 3917954 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum rođenja|df=y|1958|8|16}} | nagrade = [[L'Oréal-UNESCO For Women in Science Awards|UNESCO L'Oréal Award]] (2011)<br>[[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] (2022)<br>[[Wolfova nagrada za fiziku]] (2022)<br>[[Nobelova nagrada za fiziku]] (2023) | slika = Anne LHuiller 01.JPG }} '''Anne Geneviève L'Huillier''' (rođena 16. augusta 1958.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/lhuillier/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=4. 10. 2023}}</ref>) je francusko-švedska [[fizičar]]ka<ref>{{Cite web|url=https://www.nasonline.org/member-directory/members/20044049.html|title=Anne L'Huillier|website=www.nasonline.org|access-date=6. 12. 2023}}</ref> i profesorica [[Atomska fizika|atomske fizike]] na [[Univerzitet Lund|Univerzitetu Lund]] u [[Švedska|Švedskoj]]. Vodi grupu [[Atofizika|za fiziku atosekunde]] koja proučava kretanje [[elektron]]a u realnom vremenu, koje se koristi za razumijevanje hemijskih reakcija na atomskom nivou.<ref>{{Cite web|url=https://www.zeiss.com/corporate/int/innovation-and-technology/research-award-winners.html|title=Carl Zeiss Research Award|website=ZEISS International|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219003440/https://www.zeiss.com/corporate/int/innovation-and-technology/research-award-winners.html|archive-date=19. 2. 2017|url-status=dead|access-date=29. 4. 2017}}</ref> Njena eksperimentalna i teorijska istraživanja zaslužna su za postavljanje temelja za oblast atohemije.<ref name="Bubola">{{Cite news|last=Bubola|first=Emma|last2=Miller|first2=Katrina|title=Nobel Prize in Physics Awarded to 3 Scientists for Illuminating How Electrons Move|url=https://www.nytimes.com/2023/10/03/science/nobel-prize-physics.html|work=The New York Times|date=3. 10. 2023}}</ref> Godine 2003. ona i njena grupa su oborili svjetski rekord za najkraći laserski puls, od 170 [[Atosekunda|atosekundi]].<ref name="Fysik">{{Cite book|title=Fysik i Lund: i tid och rum|publisher=Fysiska institutionen i samarbete med Gidlunds förlag|year=2016|isbn=9789178449729|editor-last=Forkman|editor-first=Bengt|location=Lund|pages=371, 374|language=sv|editor-last2=Holmin Verdozzi|editor-first2=Kristina}}</ref> L'Huillier je postala član [[Kraljevska švedska akademija nauka|Kraljevske švedske akademije nauka]] 2004.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.nasonline.org/member-directory/members/20044049.html|title=Anne L'Huillier|website=National Academy of Sciences|access-date=3. 10. 2023}}</ref> Dobitnica je raznih nagrada za fiziku, uključujući [[Wolfova nagrada za fiziku|Wolfovu nagrada za fiziku]] 2022.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/|title=Anne L'Huillier|date=8. 2. 2022|website=Wolf Foundation|language=en-US|access-date=6. 10. 2023|archive-date=8. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208173351/https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/|url-status=dead}}</ref> i [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 2023.<ref name="davis-2023"> {{Cite news|last=Davis|first=Nicola|title=Nobel prize in physics awarded to three scientists for work on electrons|date=3. 10. 2023|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/science/2023/oct/03/nobel-prize-in-physics-awarded-to-three-scientists-for-work-on-electrons|access-date=3. 10. 2023}}</ref> == Istraživanje == L'Huillierino istraživanje obuhvata eksperimentalne i teorijske aspekte generisanja visokih harmonika<ref>Riječ harmonik koristi se u nauci za označavanje sadržilaca osnovne frekvencije nekog talasa (zvučnih, električnih ili svjetlosnih)</ref> u [[gas]]ovima, što odgovara izuzetno kratkim svjetlosnim impulsima u [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastom spektralnom]] opsegu, koji traju desetine ili stotine atosekundi. Godine 1987, L'Huillier je prva primijetila da gasovi poput [[argon]]a reaguju na laser tako što se pobuđuju i emituju dodatno zračenje ili alikvotne tonove, na različitim sadržiocima frekvencije lasera.<ref>Wood, Charlie (3 October 2023). "[https://www.quantamagazine.org/physicists-who-explored-tiny-glimpses-of-time-win-nobel-prize-20231003/ Physicists Who Explored Tiny Glimpses of Time Win Nobel Prize]". Quanta magazine.</ref> Godine 1991, L'Huillier je u saradnji sa Kennethom Schaferom i Kennethom Kulanderom predstavila numeričke simulacije vremenski zavisne [[Schrödingerova jednačina|Schrödingerove jednačine]] kako bi razumjela generisanje harmonika višeg reda. Prvi su predvidjeli oblik spektra visokih harmonika i uslove faznog usklađivanja. Godine 1994., Maciej Lewenstein, L’Huiller i Paul Corkum predstavili su potpunu kvantnu teoriju generisanja visokih harmonika. L'Huillier koristi atosekundne izvore za proučavanje ultrabrze dinamike elektrona u atomskim i molekularnim sistemima. Godine 2003. njena grupa je oborila svjetski rekord za najkraći laserski impuls, koji je trajao 170 atosekundi. Ovi atosekundni izvori smatraju se najbržim kamerama na svijetu, koristeći izuzetno kratke impulse svjetlosti za mjerenje [[elektron]]a dok se kreću ili mijenjaju energiju. L’Huillierove metode za proučavanje i manipulisanje elektronima pomoću svjetlosti bile su pioniri u oblasti atohemije jer omogućavaju proučavanje elektronskih procesa tokom hemijskih reakcija. Godine 2010, eksperiment koji je vodio [[Ferenc Krausz]] na Institutu za kvantnu optiku Max Planck istakao je nesklad između teorije i eksperimentalnih rezultata u vezi sa kašnjenjima fotoemisije u atomima [[neon]]a. L'Huillierova grupa u Lundu riješila je ovaj problem 2017. godine eksperimentalnim otkrivanjem doprinosa pobuđenih elektrona. Ispravljanjem ovog efekta, L'Huillierova grupa je pronašla odlično slaganje s teorijom. == Počasti i nagrade == L'Huillier je bila članica Nobelovog komiteta za fiziku između 2007. i 2015. godine, a članica je Švedske akademije nauka od 2004. godine.<ref>[https://www.kva.se/en/news/nya-ledamoter-2/ "Nya ledamöter"]. Kungl. Vetenskapsakademien.</ref> Godine 2003. dobila je nagradu Julius Springer. Godine 2011. dobila je UNESCO-vu nagradu L'Oréal, a 2013. nagradu Carl-Zeiss za istraživanje, medalju Blaise Pascal i počasni doktorat na Univerzitetu Pierre et Marie Curie (UPMC) u Parizu. Izabrana je za stranog saradnika Nacionalne akademije nauka 2018. godine. Godinu dana kasnije 2019, dobila je nagradu za fundamentalne aspekte kvantne elektronike i [[Optika|optike]], koju je objavilo Evropsko fizičko društvo. Anne L'Huillier je članica Američkog fizičkog društva i Optice. Nagradu Max Born Optičkog društva Amerike, dobila je 2021. godine za "pionirski rad u nauci o ultrabrzim laserima i atosekundnoj fizici, shvatanje i razumijevanje generacije visokih harmonika i primjenu iste na vremenski razlučeno snimanje kretanja elektrona u atomima i molekulama". Wolfovu nagradu za fiziku dobila je 2022. za "pionirski doprinos nauci o ultrabrzim laserima i atosekundnoj fizici" zajedno s Ferencom Krauszom i Paulom Corkumom. Također za 2022. godinu, njih troje su nagrađeni nagradom BBVA Fondacije Frontiers of Knowledge u osnovnim naukama.<ref>"The Frontiers of Knowledge Award goes to Anne L'Huillier, Paul Corkum and Ferenc Krausz for enabling subatomic particles to be observed in motion over the shortest time scale captured by science". Premios Fronteras. 22 February 2023.</ref> Iste godine je dobila i francusku Legiju časti. U septembru 2023. godine dobila je nagradu Berthold Leibinger Zukunftspreis za "generisanje visokih harmonika i atosekundnu fiziku", da bi joj u oktobru bila dodijeljena Nobelova nagrada za fiziku, zajedno s Krauszom i Pierreom Agostinijem "za eksperimentalne metode koje generišu atosekundne [[Impuls (fizika)|impulse]] [[svjetlost]]i za proučavanje dinamike elektrona u materiji". U novembru iste te godine dobila je počasni doktorat Univerziteta Paris-Saclay. Počasni doktorat Univerziteta u Bordeauxu dobila je martu 2024. godine, a u maju Univerziteta u Portu. == Reference == {{Refspisak}} {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{Wolfova nagrada za fiziku}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:l' Huillier, Anne}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Biografije, Pariz]] ny3cdgi2pe6rwzpsampcau6d63ei6fg 0 505031 3917865 3695134 2026-08-13T12:44:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917865 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}'''Sedmi saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 9. novembar 2006. na osnovu rezultata [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Narodna skupština Republike Srpske|općih izbora]] koji su održani 1. oktobra.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/sedmi-saziv|title=Sedmi saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Za [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] ponovno je izabran [[Igor Radojičić]] iz [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]-a. == Raspodjela mandata == {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! style="text-align:left; background:#e9e9e9; vertical-align:center;" |Politička stranka ! style="background:#e9e9e9;" |Broj mandata |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |41 |- |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |17 |- |[[Partija demokratskog progresa|PDP]] |8 |- |[[Demokratski narodni savez|DNS]] |4 |- |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] |4 |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]] | 3 |- |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |3 |- |[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]] | 2 |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | 1 |- !Ukupno !83 |} == Također pogledajte == * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Šesti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VI saziv]] |naslov = VII saziv |poslije = [[Osmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VIII saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|7]] [[Kategorija:2006. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2007. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2008. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2009. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2010. u Bosni i Hercegovini]] jd8yi156r7ikrds6n7el08wvdse36qz 0 505033 3917950 3695135 2026-08-14T05:12:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917950 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}'''Šesti saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 28. novembar 2002. na osnovu rezultata [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Narodna skupština Republike Srpske|općih izbora]] koji su održani 5. oktobra.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/sesti-saziv|title=Šesti saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Za [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] ponovno je izabran [[Dragan Kalinić]] iz [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a i vršio je tu funkciju sve do 29. juna 2004. kada je, sa još oko 60 funkcionera Srpske demokratske stranke, razriješen svih političkih funkcija na osnovu odluke [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visokog predstavnika]] za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] [[Paddy Ashdown]]<nowiki/>a uključujući i funkcije [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] i predsjednika Srpske demokratske stranke.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/ashdown-smijenio-dragana-kalinica/040630007|title=Ashdown smijenio Dragana Kalinića|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Dana 20. jula 2004. [[Dušan Stojičić]] iz [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a postaje novi predsjednik Narodne skupštine sve do 28. februar 2006. kada ga zamjenuje [[Igor Radojičić]] iz [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]-a. == Raspodjela mandata == {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! style="text-align:left; background:#e9e9e9; vertical-align:center;" |Politička stranka ! style="background:#e9e9e9;" |Broj mandata |- |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |26 |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |19 |- |[[Partija demokratskog progresa|PDP]] |9 |- |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |6 |- |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] |4 |- |[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]] | 4 |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | 3 |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]] | 3 |- |[[Demokratski narodni savez|DNS]] |3 |- |[[Srpski narodni savez Republike Srpske|SNS]] |1 |- |[[Partija ujedinjenih penzionera Republike Srpske|PUP]] |1 |- |[[Demokratska stranka Republike Srpske|DS RS]] |1 |- |[[Demokratska patriotska stranka|DPS]] |1 |- |[[Demokratska patriotska stranka|SNP]] |1 |- |[[Nova hrvatska inicijativa|NHI]] |1 |- !Ukupno !83 |} == Također pogledajte == * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Peti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|V saziv]] |naslov = VI saziv |poslije = [[Sedmi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|VII saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|6]] [[Kategorija:2002. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2003. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2004. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2005. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2006. u Bosni i Hercegovini]] 885k5cbiyrwj9ued8mrje2m9ch90ch8 0 505037 3917948 3695137 2026-08-14T04:42:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917948 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}'''Četvrti saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 19. oktobra 1998. na osnovu rezultata [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Narodna skupština Republike Srpske|općih izbora]] koji su održani 12. i 13. septembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/cetvrti-saziv|title=Četvrti saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Za [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] izabran je [[Petar Đokić]] iz [[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]]-a. == Raspodjela mandata == {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! style="text-align:left; background:#e9e9e9; vertical-align:center;" |Politička stranka ! style="background:#e9e9e9;" |Broj mandata |- |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |19 |- |[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu|KzC BiH]] |15 |- |[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]] |11 |- |[[Srpski narodni savez Republike Srpske|SNS]] |11 |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |6 |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|SP]] |5 |- |[[Demokratska socijalistička partija Republike Srpske|DSP]] |5 |- |[[Radikalna stranka Republike Srpske|RS RS]] |2 |- |[[Srpska koalicija za Republiku Srpsku|SKzRS]] |2 |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | 2 |- |[[Koalicija za kralja i otadžbinu|KzKO]] | 1 |- |[[Nova hrvatska inicijativa|NHI]] |1 |- |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] |1 |- |[[Nezavisni kandidat|Nezavisni]] |2 |- !Ukupno !83 |} == Također pogledajte == * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Treći saziv Narodne skupštine Republike Srpske|III saziv]] |naslov = IV saziv |poslije = [[Peti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|V saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|4]] [[Kategorija:1998. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1999. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2000. u Bosni i Hercegovini]] eg6wt9jvybv5fb7j0muyej4u0te1ljj 0 505041 3917926 3695138 2026-08-13T22:25:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917926 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}}'''Treći saziv [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]''' konstituisan je 27. decembra 1997. na osnovu rezultata [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|prijevremenih izbora 1997.]] koji su održani 22. i 23. novembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.narodnaskupstinars.net/?q=la/narodna-skup%C5%A1tina/saziv/tre%C4%87i-saziv|title=Treći saziv NSRS|last=|date=14. 1. 2015|website=www.narodnaskupstinars.net|publisher=[[Narodna skupština Republike Srpske]]|language=bs|access-date=10. 4. 2024}}</ref> Za [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske|predsjednika Narodne skupštine]] ponovno je izabran [[Dragan Kalinić]] iz [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a, koji je također vršio ovu funkciju krajem [[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Prvog saziva]], zamjenjivši [[Momčilo Krajišnik|Momčila Krajišnika]], te u [[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Drugom sazivu]]. == Politička kriza == {{Glavni|Kriza u Republici Srpskoj 1997. i 1998.}} Politička kriza predstavljala je politički sukob između reformista, koju je predvodila [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]] [[Biljana Plavšić]], i tvrdolinijaških nacionalista, koju je predvodio bivši predsjednik i ratni zločinac [[Radovan Karadžić]] i njegovi saradnici iz tadašnje vladajuće [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]].<ref>{{Cite news|title=Uzroci krize: Republika Srpska na rubu raskola|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/uzroci-krize-republika-srpska-na-ivici-raskola/27732169.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=13. 5. 2016|access-date=11. 4. 2024|language=sh|first=Nedim|last=Dervišbegović}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/01/10/plavsic.profile/|title=CNN.com - Plavsic: The Iron Lady who turned - January 10, 2001|website=edition.cnn.com|access-date=11. 4. 2024|archive-date=13. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013013759/https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/01/10/plavsic.profile/|url-status=dead}}</ref> Kriza počinje tako što je [[Biljana Plavšić]], bivša članica [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednica Republike Srpske]], postala predsjednica entiteta, nakon što se, zbog međunarodnog pritiska i optužbi za [[Ratni zločin|ratne zločine]] i [[genocid]], povukao i u bjegstvo otišao [[Radovan Karadžić]]. Ubrzo je došla u sukob sa [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] i Karadžićem, koji su i nakon povlačenja sa svih državnih i partijskih dužnosti ostali veoma utjecajni. Sukob je prvenstveno bio na liniji formalne i neformalne moći, ali i prelaska iz ratnih u mirnodopske uslove. Na vidjelo su izašli i antagonizmi između istočnog i zapadnog dijela [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i pitanje sjedišta entiteta, koji je sa ratnog mjesta na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]], mimo [[Ustav Republike Srpske|Ustava]], premješten u [[Banja Luka|Banjaluku]]. [[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|Drugi saziv Narodne skupštine RS]], izabran na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Narodna skupština Republike Srpske|općim izborima 1996]], raspustila je predsjednica 3. jula 1997. NSRS nije prihvatio tu odluku i nastavio je rad donošenjem akata koji će kasnije biti poništeni. Narodna skupština je 5. jula izglasala da joj se oduzmu ovlaštenja i prenesu na Vrhovno vijeće odbrane. Plavšić se, u međuvremenu, sastala sa specijalnim izaslanikom [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a za [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivšu Jugoslaviju]] [[Peter Galbraith|Peterom Galbraithom]] u Banjaluci i nastavila da učvršćuje svoju podršku međunarodne zajednice.<ref>{{Cite web|url=https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=3edbb74f23e6e86e2031d3661064fd1b&mediatype=video&source=youtube|title=Bosnia - Law to strip Plavsic of powers|website=newsroom.ap.org|access-date=11. 4. 2024}}</ref> U proljeće 1997. Republika Srpska je ušla u stanje velike političke krize. [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|MUP RS]] je bio podijeljen na istočni dio, gdje je podržavao Krajišnika i većinu SDS-a, i na zapadni dio, gdje je podržavao Plavšić. U Banjaluci su u septembru izbili neredi, a demonstranti su navodno pokušavali da zauzmu [[Palata Republike|Predsjedničku palatu]] i [[Radiotelevizija Republike Srpske|entitetsku radioteleviziju]]. Predsjednica Plavšić optužila je rukovodstvo SDS-a i pristalice Karadžića za pokušaj [[Državni udar|državnog udara]].<ref>Kecmanovic, Nenad; Antic, Cedomir (2016). ''History of Republika Srpska''. Belgrade: Nedeljnik. str. 345.</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=92605a518289bfee2d2a04e6426e753d&mediatype=video&source=youtube|title=BOSNIA: PLAVSIC ACCUSES ADVERSARIES OF COUP ATTEMPT IN BANJA LUKA|website=newsroom.ap.org|access-date=11. 4. 2024}}</ref> Na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|vanrednim parlamentarnim izborima 1997.]] ujedinjena opozicija predvođena [[Srpski narodni savez|Srpskim narodnim savezom]], strankom koju je u međuvremenu formirala Plavšićeva, [[Socijalistička partija Republike Srpske|Socijalistička partija]], koju su predvodili [[Drago Ilić]] i [[Živko Radišić]], i [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]], su pobijedili. Na prijedlog Plavšićeve, Narodna skupština je za [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjednika vlade]] izabrala [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]], iako je njegova stranka tada imala samo dva poslanika. Plavšić i Dodik su imali podršku [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] u sprovođenju reformi i izbacivanju iz političkog života tada osumnjičenih, sada osuđenih, ratnih zločinaca, među kojima je i [[Radovan Karadžić]].<ref>{{Cite web|url=https://1997-2001.state.gov/briefings/statements/1999/ps990203b.html|title=Bosnia: Republika Srpska Prime Minister Nomination|date=3. 2. 1999|website=1997-2001.state.gov|publisher=[[State Department]]}}</ref> == Raspodjela mandata == {| class="wikitable" style="text-align:left;" !Politička stranka !Skr. !Broj mandata !Broj glasova |- |[[Srpska demokratska stranka]] |SDS |24 |209.767 |- |[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu|Koalicija za cjelovitu i demokratsku BiH]] |KzC BiH |16 |136.801 |- |[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|Srpska radikalna stranka RS]] |SRS RS |15 |126.852 |- |[[Srpski narodni savez|Srpski narodni savez RS]] |SNS RS |15 |124.746 |- |[[Socijalistička partija Republike Srpske|Socijalistička partija]] |SP RS |9 |78.150 |- |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |SDP BiH |2 |21.178 |- |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |SNSD |2 |14.954 |- !Ukupno ! !83 !712.448 |} == Također pogledajte == * [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [Http://www.narodnaskupstinars.net Službena stranica Narodne skupštine Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=27. 2. 2021 }} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Drugi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|II saziv]] |naslov = III saziv |poslije = [[Četvrti saziv Narodne skupštine Republike Srpske|IV saziv]]}} {{S-end}} {{Sazivi Narodne skupštine Republike Srpske}} [[Kategorija:Narodna skupština Republike Srpske|3]] [[Kategorija:1997. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1998. u Bosni i Hercegovini]] odf38yufrnjtjodle12ssiugs5d6430 0 506897 3917882 3631244 2026-08-13T16:54:28Z AnToni 2325 3917882 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = Mate Bulić | počasni_sufiks = | slika = Mate Bulić ,grudska večer ZG 2009.jpg | slika_veličina = | široka_slika = | alt = | opis = | pozadina = solo_izvođač | ime_na_maternjem = | ime_na_maternjem_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1957|02|18}}<ref name="VL">{{cite web| url=https://www.vecernji.hr/enciklopedija/mate-bulic-18068| title=Mate Bulić| date=1. 12. 2016| work=[[Večernji list]]| access-date=31. 7. 2018}}</ref> | mjesto_rođenja = [[Blatnica (Čitluk)|Blatnica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | porijeklo = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | žanr = [[Narodna muzika]] | zanimanje = Pjevač | instrument = | karijera = | izdavač = | povezani_umjetnici = [[Miroslav Škoro]], [[Marko Perković Thompson|Marko Perković]] | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Mate Bulić''' (18. februar 1957) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[Pop-muzika|pop]] i [[Folk muzika|folk]] [[Pjevanje|pjevač]]. Od 1990-ih živi i nastupa u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu]] u [[Njemačka|Njemačkoj]. == Biografija == Školovanje je završio u [[Čitluk]]u i [[Mostar]]u, diplomirao je [[Elektrotehnika|elektrotehniku]]. Preselio se u Frankfurt gdje se oženio i zasnovao porodicu. Tek kasnije počeo je da razvija svoju muzičku karijeru, a početkom 1990-ih počinje snimati vlastite pjesme. Godine 1994. izlazi njegov prvi album "[[Gdje ste noćas prijatelji stari]]." Poznat je po korištenju brojnih elemenata tradicionalne hrvatske muzike koje ugrađuje u svoju glazbu, poput upotrebe lijerice i pjevanja [[Ganga|gange]]. Sarađivao je s mnogim hrvatskim umjetnicima, među kojima se izdvajaju [[Miroslav Škoro]] i [[Marko Perković Thompson|Marko Perković]].<ref name="CR">{{cite web | url=https://www.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101231| title=Mate Bulić| work=crorec.hr| publisher=[[Croatia Records]]| access-date=31. 7. 2018}}</ref> == Diskografija == # ''[[Gdje ste noćas prijatelji stari]]'' (1994) # ''[[Dodijalo pajdo]]'' (1997) # ''[[Hrvatske narodne pjesme (Mate Bulić)|Hrvatske narodne pjesme]]'' (1998) # ''[[Pjevajte sa mnom]]'' (1999) # ''[[Sve najbolje]]'' (2001) # ''[[Gori borovina]]'' (2003) # ''[[Megamix]]'' (2004) # ''[[Kako mi je, tako mi je]]'' (2007) # ''[[Domu mom]]'' (2011) # ''[[Sretan Božić, moj narode]]'' (2017) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Discogs artist|Mato Bulić}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bulić, Mate}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Blatnica (Čitluk)]] [[Kategorija:Rođeni 1957.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] jqakyhksitr812pys6r7wr6ic7844ok 3917883 3917882 2026-08-13T16:54:50Z AnToni 2325 3917883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = Mate Bulić | počasni_sufiks = | slika = Mate Bulić ,grudska večer ZG 2009.jpg | slika_veličina = | široka_slika = | alt = | opis = | pozadina = solo_izvođač | ime_na_maternjem = | ime_na_maternjem_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1957|02|18}}<ref name="VL">{{cite web| url=https://www.vecernji.hr/enciklopedija/mate-bulic-18068| title=Mate Bulić| date=1. 12. 2016| work=[[Večernji list]]| access-date=31. 7. 2018}}</ref> | mjesto_rođenja = [[Blatnica (Čitluk)|Blatnica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | porijeklo = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | žanr = [[Narodna muzika]] | zanimanje = Pjevač | instrument = | karijera = | izdavač = | povezani_umjetnici = [[Miroslav Škoro]], [[Marko Perković Thompson|Marko Perković]] | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Mate Bulić''' (18. februar 1957) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[Pop-muzika|pop]] i [[Folk muzika|folk]] [[Pjevanje|pjevač]]. Od 1990-ih živi i nastupa u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu]] u [[Njemačka|Njemačkoj]]. == Biografija == Školovanje je završio u [[Čitluk]]u i [[Mostar]]u, diplomirao je [[Elektrotehnika|elektrotehniku]]. Preselio se u Frankfurt gdje se oženio i zasnovao porodicu. Tek kasnije počeo je da razvija svoju muzičku karijeru, a početkom 1990-ih počinje snimati vlastite pjesme. Godine 1994. izlazi njegov prvi album "[[Gdje ste noćas prijatelji stari]]." Poznat je po korištenju brojnih elemenata tradicionalne hrvatske muzike koje ugrađuje u svoju glazbu, poput upotrebe lijerice i pjevanja [[Ganga|gange]]. Sarađivao je s mnogim hrvatskim umjetnicima, među kojima se izdvajaju [[Miroslav Škoro]] i [[Marko Perković Thompson|Marko Perković]].<ref name="CR">{{cite web | url=https://www.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101231| title=Mate Bulić| work=crorec.hr| publisher=[[Croatia Records]]| access-date=31. 7. 2018}}</ref> == Diskografija == # ''[[Gdje ste noćas prijatelji stari]]'' (1994) # ''[[Dodijalo pajdo]]'' (1997) # ''[[Hrvatske narodne pjesme (Mate Bulić)|Hrvatske narodne pjesme]]'' (1998) # ''[[Pjevajte sa mnom]]'' (1999) # ''[[Sve najbolje]]'' (2001) # ''[[Gori borovina]]'' (2003) # ''[[Megamix]]'' (2004) # ''[[Kako mi je, tako mi je]]'' (2007) # ''[[Domu mom]]'' (2011) # ''[[Sretan Božić, moj narode]]'' (2017) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Discogs artist|Mato Bulić}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bulić, Mate}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Čitluk]] [[Kategorija:Rođeni 1957.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] pp4lz28twiqjzmqdf6shhiup7lxbdr0 0 514175 3917930 3874184 2026-08-13T23:57:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917930 wikitext text/x-wiki '''Product information management''' '''(PIM)''', što u prevodu znači '''Upravljanje informacijama o proizvodu''', je proces upravljanja svim informacijama potrebnim za promociju i prodaju proizvoda kroz različite [[Distribucija (marketing)|distribucione kanale]]. Ove podatke o proizvodu kreira interna organizacija kako bi podržala višekanalnu marketinšku strategiju. Centralno čvorište podataka o proizvodima može se koristiti za distribuciju informacija prodajnim kanalima kao što su [[e-commerce]] web stranice, štampani katalozi, tržišta poput [[Amazon (kompanija)|Amazona]] i [[Google]] Shoppinga, društvene mreže poput [[Instagram|Instagrama]] i elektronski podaci za partnere u trgovini. Također, važna uloga PIM-a je smanjenje stope napuštanja kroz pružanje boljih informacija o proizvodu.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitalcommerce360.com/2019/03/11/why-pim-is-crucial-to-every-distributors-ecommerce-strategy/|title=Why PIM is crucial to every distributor's ecommerce strategy|last=Latt|first=Aung|date=11. 3. 2019|website=Digital Commerce 360|language=en-US|access-date=10. 5. 2020}}</ref> PIM rješenja su najrelevantnija za kompanije koje se bave [[Maloprodaja|poslovanjem prema potrošačima]] (B2C) i [[B2B|poslovanjem prema poslovnim subjektima]] (B2B) koje prodaju proizvode kroz različite prodajne kanale u širokom spektru industrija.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitalcommerce360.com/2020/01/20/building-a-roadmap-for-growth-in-b2b-digital-commerce/|title=Building a roadmap for growth in B2B digital commerce|last=Demery|first=Paul|date=20. 1. 2020|website=Digital Commerce 360|language=en-US|access-date=10. 5. 2020}}</ref> Upotrebu PIM-a generalno određuju faktori kao što su: * Širok asortiman proizvoda i/ili složen skup podataka o proizvodu * Česte promjene karakteristika proizvoda * Povećanje broja prodajnih kanala * Neujednačena informatička infrastruktura (mnoštvo izvora podataka i formata) * Online poslovanje i elektronsko naručivanje * Različita tržišta i zahtjevi za lokalizaciju * Podrška SEO strategijama kompanije PIM upravlja podacima o proizvodu usmjerenim prema kupcima, koji su potrebni za podršku na više geografskih lokacija, višejezične podatke, održavanje i modifikaciju [[Proizvod (ekonomija)|informacija o proizvodu]] unutar centralizovanog kataloga proizvoda. PIM može djelovati kao centralizovano čvorište za pohranu informacija o proizvodima iz svih kanala.<ref>{{cite book|last1=Chen|first1=Whei-Jen|url=https://books.google.com/books?id=fq6jBAAAQBAJ&pg=PA63|title=Building 360-Degree Information Applications|last2=Adams|first2=Bruce|last3=Dean|first3=Colin|last4=Naganna|first4=Soma Shekar|last5=Nandam|first5=Uday K.|last6=Thorne|first6=Edward|last7=Redbooks|first7=I. B. M.|date=1. 10. 2014|publisher=IBM Redbooks|isbn=978-0-7384-3992-1|page=63|language=en}}</ref> Podaci o proizvodima koje kompanija posjeduje mogu biti rasuti po različitim odjelima i čuvani kod zaposlenih ili u različitim sistemima, umjesto da budu dostupni centralno; podaci mogu biti sačuvani u različitim formatima ili samo u fizičkom obliku. Također, PIM pomaže kompanijama da poboljšaju [[Optimizacija stope konverzije|optimizaciju stope konverzije]] (CRO) kroz dosljedno brendiranje i smanjenje stope napuštanja. Osim toga, PIM omogućava automatizaciju većine procesa kreiranja proizvoda. Sve u svemu, PIM pruža centralizovano rješenje za medijski neovisno održavanje podataka o proizvodima, efikasno prikupljanje podataka, upravljanje podacima i isporuku.<ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@bpsingh/know-the-importance-of-product-information-management-pim-f0fc02c8e62e|title=Know the Importance of Product Information Management (PIM)|last=Smith|first=Brian|date=21. 5. 2018|website=Medium|language=en|access-date=4. 10. 2022}}</ref> == Sinonimi i srodni pojmovi == * [[Upravljanje podacima o proizvodu]] (PDM) predstavlja korištenje softvera ili drugih alata za praćenje i kontrolu informacija vezanih za određeni proizvod. Upravljani podaci obično uključuju opise i tehničke specifikacije proizvoda. * [[Upravljanje resursima proizvoda]] (Product Resource Management) koristi se kod nekih dobavljača softvera kao sinonim za PIM, kao i upravljanje sadržajem proizvoda (Product Content Management), što je pojam popularan u Engleskoj i Francuskoj. * [[Upravljanje životnim ciklusom proizvoda]] (Product Lifecycle Management - PLM) odnosi se više na strategiju upravljanja nego na specifičnu informatičku tehnologiju, s ciljem optimizacije čitavog životnog ciklusa proizvoda, od početka preko inženjerskog dizajna i proizvodnje tokom vremena. * [[Upravljanje medijskim resursima]] ili upravljanje digitalnim resursima (Media Asset Management ili Digital Asset Management) odnosi se na upravljanje nestrukturiranim multimedijalnim objektima kao što su slike, grafike i prezentacije, kao i metapodacima (podatci o podacima). Pojam se prvenstveno koristi u medijskoj industriji. * [[Krosmedijsko objavljivanje]] (Cross Media Publishing) dolazi iz industrije štampe i oglašavanja i odnosi se na koordinirano korištenje više medija na komplementaran način. Također označava ponovnu upotrebu pojedinačnih strukturnih elemenata, kao što su tekst, slike ili grafike, u različitim medijima. * [[Upravljanje informacijama o proizvodima i sindikacija]] (Product Information Management & Syndication) naglašava potrebu za sposobnostima za nesmetano širenje sadržaja proizvoda kroz (online) prodajne kanale.<ref>{{cite web|url=https://iceclog.com/pim-for-rich-media-assets-and-other-data/|title=What is Product Information Management (PIM) in a Syndicated, Multimedia world?|date=|publisher=Icecat|accessdate=}}</ref> * [[Upravljanje iskustvom proizvoda]] (Product Experience Management) je praksa kroz koju kompanija pruža korisnicima iskustvo vezano za njene proizvode ili usluge tokom životnog ciklusa kupca.<ref>{{Cite web|url=https://adage.com/article/industry-insights/product-experience-management-critical-component-cmo-arsenal/2213026|title=Product experience management: A critical component of the CMO arsenal|date=6. 11. 2019|website=adage.com|language=en|access-date=10. 5. 2020|archive-date=25. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825172512/https://adage.com/article/industry-insights/product-experience-management-critical-component-cmo-arsenal/2213026|url-status=dead}}</ref> PIM je ključan za ovo, jer, prema analitičaru Forrester-a: „Odlično iskustvo proizvoda počinje s odličnim podacima o proizvodu“.<ref>{{Cite web|url=https://www.forrester.com/blogs/great-product-experiences-start-with-great-product-data/|title=Great Product Experiences Start With Great Product Data|last=LeClair|first=Amanda|date=21. 1. 2020|website=Forrester|language=en-US|access-date=6. 4. 2024}}</ref> * [[Master artikla]] (Item Master) je još jedan termin koji se koristi za tehnologiju koja prikuplja, organizuje i kontroliše informacije o proizvodu unutar kompanije.<ref>{{cite web|url=https://www.plytix.com/what-is-pim|title=What is PIM?|website=Plytix|access-date=1. 7. 2022}}</ref> == Tehnologija i upotreba == PIM sistemi konsoliduju sve informacije o proizvodu na jednoj platformi. Oni pomažu povezivanju kanala maloprodaje i proizvodnje kako bi se odgovorilo na složene izazove u upravljanju i održavanju kvaliteta podataka o proizvodu. U pogledu [[IT infrastruktura|informatičke infrastrukture]] kompanije, ovo znači da PIM platforma radi iznad ili paralelno s [[Baza podataka|bazom podataka]], aplikacijskim serverom i/ili [[XML]]-baziranom razmjenom informacija o proizvodu. To čini osnovu na kojoj se mogu izgraditi poslovni procesi prodaje i nabavke. PIM rješenja omogućavaju upravljanje pristupom i autorizacijama korisnika za sve informacije u bazi podataka, procesima naručivanja povezanim sa sistemima za upravljanje inventarom i mehanizmima za modularna proširenja putem web-baziranog administrativnog interfejsa. Sistemi prodajnih mjesta i [[online platforme za kupovinu]], kao što su online tržišta, zasnivaju se na elektronskim katalozima. PIM sistemi mogu učitati opisne podatke o proizvodima kao sadržaj u rješenje za upravljanje katalozima, gdje su proizvodi grupisani i upravljani za određena ciljana tržišta. Standardi interfejsa za razmjenu podataka, kao što je Open ICEcat, omogućavaju besprijekornu razmjenu elektronskih kataloga između dobavljača s jedne strane i firmi za nabavku i operatora tržišta s druge strane. E-nabavna rješenja su usko povezana i automatizuju proces nabavke robe i usluga. Ova rješenja stvaraju transparentnost podataka o proizvodima od više dobavljača, podržavajući centralizovano upravljanje katalozima od više dobavljača i olakšavajući istraživanje cijena i kvaliteta. Sistemi za upravljanje podacima često nisu interoperabilni, što znači da razmjena podataka bez PIM-a može dovesti do ozbiljnih posljedica za poslovanje. Neke kompanije koriste [[upravljanje glavnim podacima]] (master data management) kao informatički resurs umjesto PIM-a. Međutim, sistemi za upravljanje glavnim podacima nisu poslovna aplikacija i često nemaju korisničku pristupačnost ni mogućnost upravljanja podacima o proizvodima, uključujući obogaćivanje podataka, validaciju i pravila radnog toka, što utiče na [[povrat na investiciju]].<ref>{{Cite web|url=https://searchdatamanagement.techtarget.com/definition/master-data-management|title=What is Master Data Management (MDM) and Why is it Important?|access-date=10. 11. 2024|archive-date=23. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223101041/https://searchdatamanagement.techtarget.com/definition/master-data-management|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.retail-week.com/retail-voice/retailers-beware-the-price-of-poor-product-information/7033005.article?authent=1|title=Retailers: beware the price of poor product information}}</ref> PIM je doživio transformativnu sinergiju s [[Umjetna inteligencija|umjetnom inteligencijom]] (AI), nudeći poboljšane mogućnosti u oblasti upravljanja podacima o proizvodima. AI djeluje kao virtualni asistent, podržavajući obogaćivanje podataka o proizvodima i donošenje odluka kroz razne poslovne procese unutar PIM-a. Neki od ključnih slučajeva upotrebe uključuju automatsku atribuciju i pisanje opisa proizvoda. AI igra ključnu ulogu u automatskoj atribuciji, koristeći neuronske mreže i kompjuterski vid za validaciju atributa koje primjenjuju članovi tima, dok istovremeno sugeriše potencijalno propuštene atribute. Ovo ne samo da osigurava tačnost podataka o proizvodima, već omogućava i automatizovanu kategorizaciju proizvoda, čime se povećava raznolikost asortimana po kategoriji i poboljšavaju sistemi pretrage, navigacije i personalizacije/preporuka. Osim toga, AI doprinosi automatskom pisanju opisa proizvoda tako što brzo generiše opise na osnovu obogaćenih atributa i korisničkih smjernica. Ovo pomaže u efikasnom kreiranju raznovrsnih marketinških opisa za kategorije proizvoda sa sličnim karakteristikama, omogućavajući brzo kreiranje i obogaćivanje sadržaja.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitalwavetechnology.com/2023/08/24/harnessing-the-power-of-artificial-intelligence-in-product-information-management/|title=Harnessing the Power of Artificial Intelligence in Product Information Management|last=|first=|date=24. 8. 2023|website=Digital Wave Technology|access-date=10. 11. 2024|archive-date=4. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153845/https://www.digitalwavetechnology.com/2023/08/24/harnessing-the-power-of-artificial-intelligence-in-product-information-management/|url-status=dead}}</ref> == Povezanost s upravljanjem sadržajem u preduzeću == [[Upravljanje sadržajem u preduzeću]] (Enterprise Content Management - ECM) obuhvata tehnologije, metode i alate koji se koriste za prikupljanje, skeniranje, pohranu, arhiviranje i distribuciju elektronskog sadržaja. Razlikuju se četiri posebne podgrupe. [[Sistemi za upravljanje dokumentima]] koriste se za arhiviranje, dok [[upravljanje podacima o proizvodu]] (PDM) uključuje upravljanje strukturiranim, tehničkim podacima, kao što su dijagrami dijelova i liste. [[Sistemi za upravljanje sadržajem]] više su komercijalno orijentisani i pružaju okvir za upravljanje znanjem ili informativne usluge putem upravljanja nestrukturiranim sadržajem tipa dokumenata. PIM sistemi se koriste za upravljanje strukturiranim podacima u poslovnom kontekstu, omogućavajući distribuciju podataka kroz različite kanale, od elektronskih kataloga i online prodavnica do štampanih kataloga. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Upravljanje proizvodima]] 9xo9mfiyth57kngo2tywwqln003d0dp 2 523334 3917894 3917061 2026-08-13T17:21:46Z AnToni 2325 3917894 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours hlist" align=right | * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960 <small><small>(30/30)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|1964 <small><small>(51/51)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1968.|1968 <small><small>(72/72)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1972.|1972 <small><small>(62/62)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1976.|1976 <small><small>(74/74)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|1980 <small><small>(76/76)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|1984 <small><small>(95/95)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988 <small><small>(92/92)</small></small>]]</s> * <s> [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992 <small><small>(196/196)</small></small>]]</s> * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994 <small><small>(172/191)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998 <small><small>(141/179)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002 <small><small>(130/188)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006 <small><small>(127/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010 <small><small>(116/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014 <small><small>(97/205)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018 <small><small>(93/200)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022 <small><small>(97/210)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026 <small><small>(91/210)</small></small>]] jlwqb6xslpbnedjg8mzpwh96wxmx4e4 0 523779 3917965 3874799 2026-08-14T10:31:55Z ~2026-44403-30 184695 /* added necessary content */ 3917965 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal "Debilhana" Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na ''Europe Liberty Forumu'' 2025. u [[Bruxelles]]u | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[novinar]], kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''[[Dnevni avaz]]''. Njegovi politički komentari i javni istupi bili su predmet medijskih reakcija i polemika u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://istraga.ba/protiv-je-povorke-novinare-naziva-frustriranim-zlonamjernim-i-bolesnim-druzi-se-s-kriminalcima-i-porucuje-kriticarima-dolazimo-po-vas/|title=Protiv je povorke...|website=Istraga.ba|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Rođen je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je završio [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prvu gimnaziju]] i diplomirao na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Novinarsku karijeru započeo je 2009. na [[Radio 202 (Sarajevo)|Radiju 202]], nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući [[Depo.ba]], [[Federalna televizija|Federalnu televiziju]] i magazin ''[[Slobodna Bosna]]''. Od 2020. angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''[[Liberalni forum]]'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=26. 3. 2026}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=26. 3. 2026}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 0rl69gly8cgsacnze4ythc7n4d3xho0 3917968 3917965 2026-08-14T11:11:16Z Bosancica by MK 173186 Poništena izmjena [[Special:Diff/3917965|3917965]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-44403-30|~2026-44403-30]] ([[User talk:~2026-44403-30|razgovor]]) 3917968 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na ''Europe Liberty Forumu'' 2025. u [[Bruxelles]]u | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[novinar]], kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''[[Dnevni avaz]]''. Njegovi politički komentari i javni istupi bili su predmet medijskih reakcija i polemika u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://istraga.ba/protiv-je-povorke-novinare-naziva-frustriranim-zlonamjernim-i-bolesnim-druzi-se-s-kriminalcima-i-porucuje-kriticarima-dolazimo-po-vas/|title=Protiv je povorke...|website=Istraga.ba|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Rođen je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je završio [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prvu gimnaziju]] i diplomirao na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Novinarsku karijeru započeo je 2009. na [[Radio 202 (Sarajevo)|Radiju 202]], nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući [[Depo.ba]], [[Federalna televizija|Federalnu televiziju]] i magazin ''[[Slobodna Bosna]]''. Od 2020. angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=26. 3. 2026}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''[[Liberalni forum]]'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=26. 3. 2026}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=26. 3. 2026}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=26. 3. 2026}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 01fxs5cholxzgukl0ts9t1wtwln7ohx 0 524992 3917915 3917457 2026-08-13T19:44:50Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Abnormalna psihologija]] na [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]]: Uobičajen naziv 3917457 wikitext text/x-wiki {{Short description|Grana psihologije}} <!-- Tema i usmjerenje ovog uvodnog dijela odnose se na psihopatologiju, odnosno na proučavanje odstupanja od uobičajenih (normalnih) misli, ponašanja i emocija kod ljudi. Ove tri ljudske osobine mogu se kod svakog pojedinca izražavati na različite načine. Psihički poremećaj može nastati kao posljedica promijenjenog ponašanja, emocija ili mišljenja koji nisu u skladu s društvenim normama ili funkcionalnim ponašanjem. Neki od glavnih dijelova ovog članka uključuju natprirodna i psihološka objašnjenja, kao i raspravu o različitim psihičkim poremećajima, koji su navedeni i opisani u kasnijem dijelu članka. Psihopatologija je područje koje je intenzivno istraživano i proučavano u okviru psihologije. --> [[File:Edvard Munch - Anxiety - Google Art Project.jpg|thumb|right|<center>''Anksioznost'' (1894), slika norveškog slikara [[Edvard Munch|Edvarda Muncha]], koja prikazuje osjećaj tjeskobe i egzistencijalne napetosti</center>]] '''Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja''' je grana [[psihologija|psihologije]] koja se bavi proučavanjem neuobičajenih obrazaca [[ponašanje|ponašanja]], [[emocija]] i [[mišljenje|mišljenja]] koji se mogu tumačiti kao [[mentalni poremećaj|psihički poremećaji]]. Iako se neka ponašanja mogu smatrati neobičnim ili odstupajućim, ova oblast psihologije se najčešće bavi takvim pojavama u okviru [[klinička psihologija|kliničke psihologije]].<ref name="Barlow2015">{{cite book |last=Barlow |first=David H. |author2=Durand, V. Mark |date=2015 |title=Abnormal Psychology: An Integrative Approach |url=https://dspace.sxcjpr.edu.in/jspui/bitstream/123456789/1020/1/Copy%20of%20Barlow%20%26%20Durand_Abnormal_7e%20%281%29.pdf |edition=7. |location=Stamford, CT |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-75561-8 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref><ref name="Beidel2014">{{cite book |last=Beidel |first=Deborah C. |author2=Bulik, Cynthia M. |author3=Stanley, Melinda A. |date=2014 |title=Abnormal Psychology |url=https://www.pearsonhighered.com/assets/preface/0/2/0/5/0205968244.pdf |edition=3. |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson |isbn=978-0-205-96654-7 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Stručnjaci već dugo pokušavaju razumjeti i objasniti ponašanja koja se smatraju aberantnim ili devijantnim. Takva ponašanja mogu uključivati statistički rijetke oblike ponašanja, kršenje društvenih normi, ličnu patnju ili poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju. Različite kulture često imaju različite načine razumijevanja i objašnjavanja takvih pojava. U ovom području psihologije polazi se od pretpostavke da psihička stanja mogu imati više različitih uzroka. U njihovom objašnjavanju koriste se različiti teorijski pristupi iz [[opća psihologija|opće psihologije]], ali i iz drugih naučnih disciplina. Ipak, među stručnjacima i dalje postoje rasprave o tome šta se tačno podrazumijeva pod pojmom „abnormalno“. <ref name="DavisonNeale2001">{{cite book |last=Davison |first=Gerald C. |author2=Neale, John M. |date=2001 |title=Psihologija abnormalnog doživljavanja i ponašanja |url=https://pdfcoffee.com/document-15-3-pdf-free.html |location=Jastrebarsko |publisher=Naklada Slap |pages=880 |isbn=9789531910606 |access-date=15. mart 2026 |language=hr }}</ref> Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja proučava dva osnovna tipa ponašanja: [[adaptivno ponašanje|adaptivno]] i [[maladaptivno ponašanje|maladaptivno]]. Maladaptivno ponašanje ukazuje na to da osoba ima određene poteškoće i da se teško nosi sa stresom iz okoline. To može dovesti do problema u svakodnevnom životu, kao što su poteškoće s emocijama, mišljenjem, ponašanjem i komunikacijom. Adaptivno ponašanje, s druge strane, pomaže osobi da se uspješno prilagodi svom okruženju i da lakše komunicira i razumije druge ljude.<ref name="Beidel2014" /> U prošlosti su psiholozi i biolozi često različito objašnjavali [[mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]]. Ova razlika u pristupima povezana je filozofskim [[dualizam|dualizmom]] o [[problem uma i tijela|odnosu između uma i tijela]]. Tokom vremena razvijeni su i različiti načini klasifikacije psihičkih poremećaja, a pojam abnormalnog može obuhvatati tri kategorije: [[subnormalno]], [[natprirodno]] i [[paranormalno]].<ref name="Kring2014">{{cite book |last=Kring |first=Ann M. |author2=Johnson, Sheri L. |author3=Davison, Gerald C. |author4=Neale, John M. |date=2014 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_i1q4 |edition=12. |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-01849-1 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> [[Klinička psihologija]] je primijenjena grana psihologije koja se bavi procjenom, razumijevanjem i tretmanom psihičkih stanja u kliničkoj praksi. Područje psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja pruža teorijski okvir za takav rad. Međutim, savremeni klinički psiholozi u svojoj praksi rijetko koriste izraz ''abnormalno'', jer se on može smatrati pojednostavljenim ili stigmatizirajućim. Umjesto toga, u stručnoj literaturi i praksi češće se koriste termini koji preciznije opisuju psihička stanja i poremećaje. Pojam [[psihopatologija]] uglavnom se koristi u sličnom značenju. On naglašava postojanje osnovne [[patologija|patološke]] promjene ili procesa bolesti, što je u skladu s medicinskim modelom objašnjavanja psihičkih poremećaja. Zbog toga se ovaj termin češće koristi u medicinskoj disciplini [[psihijatrija|psihijatriji]] nego u psihologiji.<ref name="Stanghellini2013">{{cite journal | last = Stanghellini | first = Giovanni | date = 2013 | title = Psychopathology: re-humanizing psychiatry | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 127 | issue = 6 | pages = 436–437 | doi = 10.1111/acps.12091 | url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acps.12091 | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> == Historija == === Humoralna teorija === [[File:Hippocrates.png|thumb|right|<center>Hippokrat</center>]] U antičkoj medicini vjerovalo se da zdravlje tijela i uma zavisi od ravnoteže tjelesnih tečnosti. Jedan od prvih koji je razvio takvo objašnjenje bio je [[Hipokrat]] (460–377. p. n. e.), koji je smatrao da bolest nastaje kada se naruši ravnoteža takozvanih ''humora'', odnosno vitalnih tjelesnih tečnosti. Prema humoralnoj teoriji postojale su četiri osnovne tečnosti: krv, sluz, žuta žuč i crna žuč. Svaka od osnovnih tečnosti utječe na određene osobine ličnosti i emocionalna stanja, što je kasnije povezano s teorijom [[četiri temperamenta]]. Na primjer, višak sluzi povezivao se s tromošću i umorom, višak crne žuči s [[melankolija|melankolijom]], žuta žuč s naglom naravi i razdražljivošću, dok se višak krvi povezivao s optimizmom, vedrinom i samopouzdanjem.<ref name="Nevid2018">{{cite book |last=Nevid |first=Jeffrey S. |authorlink = |date=2018 |title=Abnormal Psychology in a Changing World |url=https://studentebookhub.com/wp-content/uploads/2024/preview/9780135792049.pdf |location=New York |publisher=Pearson |page=11 |isbn=978-0-134-44758-2 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> === Azili === Praksa smještanja osoba s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]] u posebne ustanove, poznate kao [[psihijatrijska bolnica|azili]], započela je 1547. godine, kada je [[Henrik VIII od Engleske|kralj Henrik VIII]] osnovao u Londonu ustanovu [[Bethlem Royal Hospital|St. Mary of Bethlehem]]. Ova bolnica, kasnije poznata pod nadimkom ″Bedlam″, poznata je po veoma lošim uslovima i nehumanom tretmanu pacijenata.<ref name="NolenHoeksema2013">{{cite book |last=Nolen-Hoeksema |first=Susan |date=2013 |title=Abnormal Psychology |url=https://dokumen.pub/ise-abnormal-psychology-9nbsped-126523776x-9781265237769.html |edition=6. |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0078035388 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Azili su ostali u upotrebi tokom [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] i [[renesansa|renesanse]]. U mnogim od tih ranih ustanova uslovi života bili su izuzetno teški. Pacijenti su često smatrani teretom za društvo, bili su zatvarani i izolovani, a ponekad i tretirani više kao objekti nego kao osobe kojima je potrebna pomoć. U nekim od takvih ustanovama pacijentima je ipak pružana određena medicinska njega. Pored toga, postojalo je i naučno interesovanje za neuobičajena ponašanja, iako su takva istraživanja u ranim azilima bila rijetka. Pacijenti su ponekad bili izlagani javnosti radi zabave ili zarade, što odražava tadašnje društvene stavove prema osobama sa psihičkim poremećajima. Rani azili često su bili organizovani po uzoru na postojeće kaznene institucije, što dodatno naglašava njihov represivni karakter.<ref name="Fadul2014">{{cite book |last=Fadul |first=Jose A. |date=2014 |title=Encyclopedia of Theory & Practice in Psychotherapy & Counseling |location=Raleigh, NC |publisher=Lulu Press Inc. |isbn=978-1-312-34920-9 |language=en }}</ref> [[File:Philippe Pinel.jpg|thumb|right|<center>Philippe Pinel</center>]] Krajem 18. stoljeća, rad [[Philippe Pinel]] u Francuskoj bio je osnova za razvoj humanijeg pristupa u tretmanu osoba sa psihičkim poremećajima.<ref name="DavisonNeale2001" /> Pinel je zagovarao ideju da pacijenti ne smiju biti tretirani okrutno, kao da su životinje ili kriminalci, već s poštovanjem i ljubaznošću. Njegove eksperimentalne mjere, poput skidanja okova s pacijenata, inicijalno su naišle na otpor osoblja i društva. Ipak, praksa humanog tretmana pokazala se uspješnom i postala je podsticaj za reformu upravljanja psihijatrijskim ustanovama.<ref name="Fadul2014" /> Tokom 19. i 20. stoljeća došlo je do promjena u načinu brige o osobama s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Na razvoj humanijeg pristupa utjecali su brojni reformatori, među kojima se posebno ističe [[Dorothea Dix]]. Ona je ukazivala na loše uslove u kojima su živjele osobe s psihičkim problemima i nastojala je potaknuti društvo i vlasti da poboljšaju njihovo zbrinjavanje. ″Dix je, više nego bilo koja druga ličnost u 19. stoljeću, učinila da ljudi u Americi i gotovo cijeloj Evropi postanu svjesni da su osobe s psihičkim bolestima izložene ozbiljnim zlostavljanjima.″<ref>{{cite book |last1=Rimm |first1=David C. |last2=Somervill |first2=John W. |date=1977 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse |location=New York |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-588840-0 |language=en }}</ref> U isto vrijeme djelovao je i [[Social hygiene movement|Pokret za mentalnu higijenu]], koji je naglašavao važnost brige o fizičkom i općem blagostanju osoba s psihičkim poteškoćama. Zahvaljujući takvim inicijativama prikupljena su sredstva za izgradnju novih ustanova za smještaj i liječenje pacijenata. Tokom 20. stoljeća broj [[psihijatrijska bolnica|psihijatrijskih bolnica]] znatno se povećao, a briga o osobama s psihičkim poremećajima postala je organizovanija. Do 1939. godine u državnim psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama bilo je više od 400.000 pacijenata.<ref name="Osborn2009">{{cite journal | last = Osborn | first = Lawrence A. | date = 2009 | title = From beauty to despair: the rise and fall of the American State Mental Hospital | journal = The Psychiatric Quarterly | volume = 80 | issue = 4 | pages = 219–31 | doi = 10.1007/s11126-009-9109-3 | pmid = 19633958 | url = https://www.researchgate.net/publication/26697023_From_Beauty_to_Despair_The_Rise_and_Fall_of_the_American_State_Mental_Hospital | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> Boravak u tim bolnicama često je bio dugotrajan, a neki pacijenti ostajali su u ustanovama godinama. Iako su ove ustanove predstavljale određeni napredak u odnosu na ranije azile, metode liječenja ostale su ograničene. Uprkos reformama, pacijenti su u mnogim slučajevima i dalje bili izloženi grubom i nehumanom tretmanu. Promjene u odnosu prema osobama s psihičkim poremećajima počele su 1946. godine, kada je [[Mary Jane Ward]] objavila roman Zmijsko gnijezdo (eng. ''The Snake Pit''). Knjiga, prema kojoj je kasnije snimljen i istoimeni film, skrenula je pažnju javnosti na teške uslove u kojima su živjeli pacijenti u psihijatrijskim bolnicama. Djelo je potaknulo širu društvenu raspravu o potrebi humanijeg tretmana u prenapučenim psihijatrijskim ustanovama.<ref name="Osborn2009" /> Iste godine u Sjedinjenim Američkim Državama osnovan je Nacionalni institut za mentalno zdravlje (eng. ''National Institute of Mental Health''), koji je pružao podršku za obuku bolničkog osoblja i za istraživanja o stanju i potrebama pacijenata. U tom periodu u Sjedinjenim Američkim Državama je donesen i Zakon Hill–Burton (eng. ''Hill–Burton Act''), u skladu s kojim je finansirana izgradnja zdravstvenih ustanova, uključujući bolnice za mentalno zdravlje. Kasnije je usvojen i Zakon o zdravstvenim uslugama u zajednici iz 1963. godine (eng. ''Community Health Services Act of 1963''), koji je doveo do razvoja ambulantnih psihijatrijskih službi, psihijatrijskih odjela u općim bolnicama i centara za rehabilitaciju i savjetovanje u lokalnim zajednicama.<ref name="Fadul2014" /> === Deinstitucionalizacija === Krajem 20. stoljeća u mnogim zemljama započeo je proces deinstitucionalizacije, tj. premještanja pacijenata iz velikih, izoliranih psihijatrijskih bolnica u zajednicu. Kao posljedica ovog procesa, veliki broj bolnica je zatvoren. Na primjer, u Engleskoj je od 130 bolnica izgrađenih početkom 20. stoljeća na početku 21. stoljeća ostalo otvoreno samo njih 14.<ref name="Osborn2009" /> Godine 1963. predsjednik Sjedinjenih Američkih Država [[John F. Kennedy|John F. Kennedy]] osnovao je pokret za razvoj zdravstvenih usluga u zajednici (eng. ''community health movement''), predstavljajući ga kao ″nov i ambiciozan pristup″ zaštiti mentalnog zdravlja. Cilj ove inicijative bio je preusmjeriti brigu o osobama s psihičkim poremećajima iz velikih institucija u centre u zajednici, gdje bi pacijenti dobivali koordiniranu i dostupnu podršku i njegu. Tokom narednih četrdeset godina broj pacijenata u psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama smanjio se za približno 90 posto.<ref name="NolenHoeksema2013" /> Proces deinstitucionalizacije doveo je do postepenog ukidanja dugotrajnog boravka pacijenata u izoliranim psihijatrijskim bolnicama. Takva dugotrajna izolacija pacijenata u bolnicama često je dovodila do negativnih posljedice na njihovo već narušeno mentalno zdravlje. Na primjer, dugotrajna institucionalizacija osoba sa [[shizofrenija|shizofrenijom]] mogla je dovesti do pogoršanja negativnih simptoma bolesti, poput emocionalnog povlačenja, gubitka motivacije i otežane komunikacije.<ref name="Mancevski2007">{{cite journal | last = Mancevski | first = Branislav | author2 = Keilp, John | author3 = Kurzon, Matthew | author4 = Berman, Robert M. | author5 = Ortakov, Vladimir | author6 = Harkavy-Friedman, Jill | author7 = Rosoklija, Gorazd | author8 = Dwork, Andrew J. | date = 2007 | title = Lifelong Course of Positive and Negative Symptoms in Chronically Institutionalized Patients with Schizophrenia | journal = Psychopathology | volume = 40 | issue = 2 | pages = 83–92 | doi = 10.1159/000098488 | pmid = 17215594 | url = https://karger.com/psp/article-abstract/40/2/83/284622/Lifelong-Course-of-Positive-and-Negative-Symptoms | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> Ipak, deinstitucionalizacija je ponekad bila predmetom kritika. Pojedini autori smatrali su da je zatvaranje velikih psihijatrijskih bolnica u nekim slučajevima dovelo do povećanja broja osoba s teškim psihičkim poremećajima koje žive bez adekvatnog smještaja i odgovarajuće podrške, uključujući i porast beskućništva među osobama koje su ranije bile institucionalno zbrinute.<ref name="Page2012">{{cite journal | last = Page | first = Joshua | author2 = Petrovich, James | author3 = Kang, Sung-Yeon | date = 2012 | title = Characteristics of homeless adults with serious mental illnesses served by three street-level federally funded homelessness programs | journal = Community Mental Health Journal | volume = 48 | issue = 6 | pages = 699–704 | doi = 10.1007/s10597-011-9473-y | pmid = 22370894 | url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10597-011-9473-y | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref><ref name="Jones1986">{{cite book |last=Jones |first=Billy E. |date=1986 |title=Treating the Homeless: Urban Psychiatry's Challenge |url=https://archive.org/details/isbn_0880480807 |location=Washington, D.C. |publisher=American Psychiatric Press |isbn=978-0-88048-080-2 |language=en }}</ref> == Objašnjavanje odstupajućeg ponašanja == Pokušaji razumijevanja odstupajućeg ili neuobičajenog ponašanja prisutni su kroz cijelu historiju ljudskog društva. Tokom vremena razvijala su se različita objašnjenja psihičkih poremećaja, koja se u literaturi najčešće svrstavaju u tri osnovna pristupa: [[natprirodno|natprirodni]], [[biološko|biološki]] i [[psihološko|psihološki]].<ref name="Barlow2015" /> Natprirodni pristup objašnjava odstupajuće ponašanje kao posljedicu djelovanja nadnaravnih sila ili duhovnih utjecaja. Biološki pristup polazi od pretpostavke da su psihički poremećaji povezani s promjenama u funkcionisanju mozga i nervnog sistema. U okviru ovog pristupa istražuju se genetski faktori, neurohemijski procesi u mozgu, hormonalni utjecaji i struktura i funkcija moždanih regija uključenih u regulaciju emocija i ponašanja. Psihološki pristup naglašava ulogu psihičkih procesa i iskustava u nastanku i održavanju psihopatologije. On obuhvata različite teorijske pravce, uključujući kognitivne, bihejvioralne, humanističke i psihodinamske modele. Ovi pristupi ispituju na koji način razmišljanje, emocionalne reakcije, obrasci učenja i životna iskustva mogu doprinijeti razvoju psihičkih poteškoća.<ref name="Barlow2015" /> Savremena istraživanja sve češće naglašavaju da se psihički poremećaji ne mogu objasniti samo jednim pristupom. Umjesto toga, mnogi autori zagovaraju integrativni ili biopsihosocijalni model, prema kojem na mentalno zdravlje istovremeno utječu biološki, psihološki i društveni faktori.<ref name="Engel1977">{{cite journal | last = Engel | first = George L. | date = 1977 | title = The need for a new medical model: A challenge for biomedicine | journal = Science | volume = 196 | issue = 4286 | pages = 129–136 | doi = 10.1126/science.847460 | url = https://globalization.anthro-seminars.net/wp-content/uploads/2016/11/Need-for-a-New-Medical-Model-A-Challenge-for-Biomedicine.pdf | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> === Natprirodna objašnjenja === U najranijim objašnjenjima odstupajućeg ponašanja dominirala su natprirodna objašnjenja, koja se često naziva i demonološkim pristupom. Prema ovom shvatanju, neobična ili odstupajuća ponašanja objašnjavala su se djelovanjem sila izvan ljudskog tijela, kao što su demoni, duhovi ili drugi natprirodni utjecaji. U nekim vjerovanjima smatralo se da na ljudsko ponašanje mogu utjecati i Mjesec, planete i zvijezde. Jedna od najstarijih praksi koja seže do [[kameno doba|kamenog doba]] bio je postupak [[trepanacija|trepanacije]] u kojem se kod osoba koje su imale [[mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] pravio otvor na lobanji kako bi se, prema tadašnjim vjerovanjima, iz glave ″oslobodili″ zli duhovi. Slična uvjerenja postojala su u različitim civilizacijama. Stari [[Drevna Kina|Kinezi]], [[Drevni Egipat|Egipćani]] i [[Hebreji]] smatrali su da su psihičke poteškoće posljedica djelovanja zlih duhova te su kao način liječenja primjenjivali [[egzorcizam]].<ref name="Barlow2015" /> U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] u Evropi bilo je rašireno vjerovanje da odstupajuće ponašanje nastaje zbog djelovanja vještica, demona ili drugih nadnaravnih sila. Osobe s psihičkim poremećajima često su smatrane opsjednutima, pa su religijski rituali korišteni kao način liječenja. U slučajevima kada takvi postupci nisu davali rezultate, ponekad su primjenjivane i veoma surove mjere, uključujući zatvaranje, fizičko kažnjavanje i druge oblike mučenja. Vjerovanje da su vještice, demoni i duhovi odgovorni za odstupajuće ponašanje zadržalo se sve do 15. stoljeća.<ref name="Barlow2015" /> U 16. stoljeću švicarski liječnik i astrolog [[Paracelsus]] (1493–1541) počeo je dovoditi u pitanje ovakva objašnjenja. On je smatrao da odstupajuće ponašanje nije posljedica djelovanja demona ili vještica, već da može biti povezano s prirodnim utjecajima, poput kretanja nebeskih tijela. Iako je u savremenoj nauci natprirodna tradicija zamijenjena biološkim i psihološkim pristupima, vjerovanja o utjecaju nadnaravnih sila na ljudsko ponašanje i danas su prisutna u nekim društvima i religijskim zajednicama.<ref name="Barlow2015" /> === Natprirodna vjerovanja i prakse === U mnogim ranim društvima odstupajuće ponašanje objašnjavalo se djelovanjem natprirodnih sila. U nekim lovačko-sakupljačkim zajednicama postojalo je vjerovanje da su osobe koje pokazuju neobično ponašanje opsjednute zlonamjernim duhovima. Takva vjerovanja povezuju se s praksom [[trepanacija|trepanacije]], postupkom pravljenja otvora u lobanji, za koji se smatralo da omogućava oslobađanje zlih duhova iz tijela.<ref name="HansellDamour2002">{{cite book |last=Hansell |first=James |author2=Damour, Lisa |date=2002 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000hans |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-38982-8 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Iako nije jednostavno precizno definirati psihologiju abnormalnog ponašanja i doživljavanja, jedno od mogućih određenja polazi od toga da se odstupanje može prepoznati kroz statističku rijetkost određenog ponašanja u populaciji.<ref name="Davison1990">{{cite book |last=Davison |first=Gerald C. |author2=Neale, John M. |date=1990 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0005davi |edition=5. |location=New York |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-81352-1 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Formalniji odgovor na duhovna objašnjenja odstupajućeg ponašanja bila je praksa [[egzorcizam|egzorcizma]]. Ovaj ritual, koji su provodili vjerski autoriteti, imao je za cilj ″istjerivanje″ duhova za koje se vjerovalo da uzrokuju patološko ponašanje. U nekim historijskim periodima osobe s neobičnim mišljenjem ili ponašanjem bile su isključivane iz zajednice, protjerivane ili strogo kažnjavane. Na primjer, sumnja na vještičarstvo u pojedinim društvima kažnjavala se smrću. U kasnom srednjem vijeku značajan utjecaj imalo je djelo [[Čekić protiv vještica]] (lat. ''Malleus Maleficarum''), koje su napisala dvojica katoličkih inkvizitora, a koje su kao osnuvu svog postupanja koristili mnogi inkvizitori i progonioci vještica. Ova knjiga sadržavala je rane pokušaje klasifikacije ponašanja koja su smatrana devijantnim i smjernice za progon osoba optuženih za vještičarstvo.<ref name="Herzig2010">{{cite journal | last = Herzig | first = Tamar | date = 2010 | title = Malleus maleficarum (review) | journal = Magic, Ritual, and Witchcraft | volume = 5 | issue = 1 | pages = 135–138 | doi = 10.1353/mrw.0.0161 | url = https://muse.jhu.edu/article/383188 | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> === Biološka objašnjenja === U biološkom ili medicinskom pristupu psihički poremećaji objašnjavaju se biološkim ili medicinskim uzrocima. Prema ovom shvatanju, odstupajuće ponašanje može biti povezano s genetskim faktorima, somatskim bolestima, infekcijama ili hemijskim neravnotežama u mozgu. Ovaj pristup polazi od ideje da se psihički poremećaji mogu razumjeti na sličan način kao i druge bolesti organizma.<ref name="Barlow2015" /> Važnu ulogu u razvoju biološkog pristupa imao je grčki liječnik [[Hipokrat]], koji se smatra ocem zapadne medicine. On i njegovi saradnici su između 450. i 350. godine p. n. e. napisali zbirku medicinskih tekstova kasnije poznatu kao [[Hipokratov korpus]] (eng. ''Hippocratic Corpus''). U tim spisima navodi se da se odstupajuće ponašanje može liječiti kao i svaka druga bolest. Hipokrat je smatrao da je mozak središte [[svijest]]i, [[emocija]], [[inteligencija|inteligencije]] i [[mudrost]]i, te je vjerovao da poremećaji koji zahvataju ove funkcije potječu iz mozga.<ref name="Barlow2015" /> Kasnije je ove ideje preuzeo i razradio rimski liječnik [[Galen]]. Njegovi radovi imali su veliki utjecaj na medicinu i psihijatriju, a biološki pristup koji je razvijao ostao je utjecajan u evropskoj medicini sve do 18. stoljeća. U savremenoj psihologiji i psihijatriji biološki pristup i dalje ima značajnu ulogu. Istraživanja u ovom području usmjerena su na razumijevanje genetskih faktora, strukture i funkcije mozga, kao i neurohemijskih procesa koji mogu biti povezani s nastankom psihičkih poremećaja. U liječenju se često koristi farmakoterapija, često u kombinaciji s različitim oblicima psihoterapije.<ref name="Cherry2016">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2016 |title=What Is Abnormal Psychology? |url=https://www.verywell.com/what-is-abnormal-psychology-2794775 |work=Verywell Mind |access-date=15. mart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504153123/https://www.verywell.com/what-is-abnormal-psychology-2794775 |archive-date=4. maj 2017 |language=en }}</ref> === Psihološka objašnjenja === [[Sigmund Freud]] je osmislio strukturu ličnosti na osnovu koje se psihičke funkcije dijele na tri dijela: id, ego i superego. Ovi dijelovi pomažu da razumijemo kako pojedinac reaguje na svijet oko sebe i na vlastite unutrašnje impulse.<ref name="Boag2014">{{cite journal | last = Boag | first = Simon | date = 2014 | title = Ego, drives, and the dynamics of internal objects | journal = Frontiers in Psychology | volume = 5 | issue = 5 | pages = 666 | doi = 10.3389/fpsyg.2014.00666 | pmc = 4076885 | pmid = 25071640 | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4076885/ | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> Id predstavlja naše instinktivne impulse ili nagone, koji uglavnom ostaju nesvjesni. Superego funkcioniše kao unutrašnja savjest i sadrži društvene norme i moralne vrijednosti koje smo usvojili. Ego pokušava da poveže impulse ida sa zahtjevima superega na realan način, vodeći računa o stvarnosti. Ako superego nije pravilno razvijen ili je nesistematično formiran, osoba može razviti iracionalne ili neuobičajene misli i postupke koji su u suprotnosti s normama i vrijednostima društva.<ref name="Boag2014" /> ==== Iracionalna uvjerenja ==== Iracionalna uvjerenja nastaju zbog nesvjesnih strahova i mogu dovesti do neuobičajenog ili problematičnog ponašanja. Ova uvjerenja često nisu u skladu s realnošću i otežavaju svakodnevno funkcionisanje.<ref name="Turner2016">{{cite journal | last = Turner | first = Martin J. | author-link = | date = 2016 | title = Rational Emotive Behavior Therapy (REBT), Irrational and Rational Beliefs, and the Mental Health of Athletes | journal = Frontiers in Psychology | volume = 7 | issue = | pages = 1423 | doi = 10.3389/fpsyg.2016.01423 | pmc = 5028385 | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5028385/ | access-date = 15. mart 2026 | language = en | publisher = Manchester Metropolitan University }}</ref> Racionalno-emotivno-bihejvioralna terapija (REBT) je metoda koja pomaže ljudima da prepoznaju i zamijene iracionalna uvjerenja racionalnim i adaptivnijim načinom razmišljanja, čime se smanjuje psihička patnja i problematično ponašanje.<ref name="Turner2016" /> ==== Sociokulturni utjecaji ==== Na ponašanje pojedinca utječe širok spektar faktora iz njegovog društvenog okruženja. To uključuje porodicu, prijatelje, obrazovne i radne institucije, kao i zakone i društvene norme u zemlji ili šire. Diskriminacija ili nejednakost, bilo da je zasnovana na društvenoj klasi, prihodima, rasi, etničkoj pripadnosti ili spolu, može povećati rizik od razvoja neuobičajenih ili odstupajućih obrazaca ponašanja.<ref name="Whitbourne2013">{{cite book |last=Whitbourne |first=Susan Krauss |authorlink = |date=2013 |title=Abnormal Psychology: Clinical Perspectives on Psychological Disorders |url=https://dokumen.pub/abnormal-psychology-clinical-perspectives-on-psychological-disorders-10nbsped-9781265407988-1265407983.html |location=New York, NY |publisher=McGraw-Hill Higher Education |page= |isbn=978-1265407988 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> === Višestruki uzroci === Psihički poremećaji rijetko se mogu objasniti samo jednim teorijskim pristupom, a takvo objašnjenje vodi redukcionizmu, odnosno pojednostavljenom tumačenju složenih pojava.<ref name="HansellDamour2002" /> Većina psihičkih poremećaja nastaje uslijed kombinacije više faktora, pa je pri dijagnostici i objašnjavanju odstupajućeg ponašanja važno uzeti u obzir različite pristupe i teorijske perspektive. Objašnjavanje psihičkih poremećaja korištenjem više teorijskih pristupa poznato je kao model višestrukih uzroka. [[Model dijateze-stresa]]<ref name="Zvolensky2005">{{cite journal | last = Zvolensky | first = Michael J. | date = 2005 | title = Diathesis stress model for panic-related distress: a test in a Russian epidemiological sample | journal = Behaviour Research and Therapy | volume = 43 | issue = 4 | pages = 521–532 | doi = 10.1016/j.brat.2004.09.001 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0005796704002256 | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> naglašava višestruku uzročnost u psihopatologiji, objašnjavaći da poremećaji nastaju zbog kombinacije predisponirajućih i neposrednih uzroka. Neposredni uzrok je okidač, tj. događaj ili situacija koja izaziva određeno ponašanje, dok predisponirajući uzrok predstavlja osnovni faktor koji u interakciji s neposrednim uzrocima doprinosi razvoju poremećaja. Oba tipa uzroka imaju značajnu ulogu u nastanku psihičkog poremećaja.<ref name="Jeronimus2016">{{cite journal | last = Jeronimus | first = Bertus F. | date = 2016 | title = Neuroticism's prospective association with mental disorders halves after adjustment for baseline symptoms and psychiatric history, but the adjusted association hardly decays with time: a meta-analysis on 59 longitudinal/prospective studies with 443 313 participants | journal = Psychological Medicine | volume = 46 | issue = 14 | pages = 2883–2906 | doi = 10.1017/S0033291716001653 | url = https://www.cambridge.org/core/journals/psychological-medicine/article/abs/neuroticisms-prospective-association-with-mental-disorders-halves-after-adjustment-for-baseline-symptoms-and-psychiatric-history-but-the-adjusted-association-hardly-decays-with-time-a-metaanalysis-on-59-longitudinalprospective-studies-with-443-313-participants/5070A58444A05CCAC7E00411F51EDF51 | access-date = 15. mart 2026 | language = en }}</ref> === Savremeni koncepti abnormalnosti === U savremenoj psihologiji abnormalnost se ne određuje samo jednim kriterijem. Istraživači i kliničari koriste različite pristupe kako bi procijenili da li određeno ponašanje ili psihičko stanje odstupa od uobičajenog. Nijedan od ovih pristupa sam po sebi nije dovoljan da objasni psihičke poremećaje, ali zajedno mogu pomoći u njihovom razumijevanju. ''Statistička abnormalnost'' – odnosi se na osobine ili ponašanja koja se pojavljuju kod malog broja osoba u populaciji.<ref>{{Cite web |last=Gilles-Thomas |first=David L. |date=1989 |title=Definitions of Abnormality |url=https://www.acsu.buffalo.edu/~dgthomas/Abpsy/lecture1.html |access-date=15. mart 2026 }}</ref> U ovom pristupu abnormalnim se smatra ono što je statistički rijetko. Međutim, rijetkost sama po sebi ne znači da je riječ o psihičkom poremećaju. Na primjer, veliko bogadstvo ili fizička privlačnost statistički su rijetke pojave, ali se ne smatraju psihičkim poremećajima. ''Psihometrijska abnormalnost'' – u okviru [[Psihometrija|psihometrije]] abnormalnost se određuje kao odstupanje od statistički utvrđene norme, kao što je prosječan koeficijent inteligencije (IQ) od 100. Rezultat IQ testa koji je niži od prosjeka 70–75 IQ može ukazivati na određene poteškoće u učenju i svakodnevnom funkcionisanju. Ipak, stvarne poteškoće zavise od mnogih faktora i zavise od životnih okolnosti i podrške koju osoba ima. S druge strane, visok rezultat na testu inteligencije, iako predstavljaja odstupanje od prosjeka, obično se ne smatraja znakom psihičkog poremećaja. ''Devijantno ponašanje'' – odnosi se na ponašanje koje odstupa od društvenih normi i očekivanja. Međutim, takvo ponašanje ne mora nužno značiti postojanje psihičkog poremećaja. S druge strane, osoba može imati psihički poremećaj i bez vidljivog odstupanja u ponašanju. ''Kombinovani kriteriji'' – u savremenoj psihologiji abnormalnost se često procjenjuje na osnovu postojanja više faktora istovremeno, kao što su prisustvo psihičke patnje, poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju, poremećeni psihički procesi, neprimjerene reakcije u određenim situacijama, kao i ponašanja koja mogu nanijeti štetu samoj osobi ili drugima.<ref name="Bennett2003">{{cite book |last=Bennett |first=Peter |date=2003 |title=Abnormal and Clinical Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalclinical0000benn_z3d2 |publisher=Open University Press |isbn=978-0-335-21236-1 |language=en }}</ref> Zbog složenosti psihičkih poremećaja, u psihološkoj praksi se obično kombinuju ovi pristupi kako bi se dobilo potpunije objašnjenje abnormalnog ponašanja i doživljavanja. ==== Primjeri ==== Postoji veliki broj [[mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]] koji se u psihologiji proučavaju u okviru psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja. Među njima su, između ostalih, sljedeći poremećaji: ===== Shizofrenija ===== [[Shizofrenija]] je psihički poremećaj koji može dovesti do ozbiljnog poremećaja u percepciji stvarnosti. Psihotična priroda ovog poremećaja često se manifestuje kroz [[deluzija|deluzije]] i [[halucinacija|halucinacije]]. Savremena istraživanja pokazuju da je nastanak shizofrenije povezan s više faktora. Među njima su genetska predispozicija, ali i biološki procesi koji utječu na razvoj i funkcionisanje mozga. Neki naučni radovi ukazuju da promjene u razvoju mozga mogu nastati već tokom prenatalnog perioda, što može povećati vjerovatnoću za razvoj ovog poremećaja kasnije u životu.<ref name="Phares2020">{{cite book |last=Phares |first=Vicky |date=2020 |title=Understanding Abnormal Child Psychology |url=https://www.scribd.com/document/770142040/Understanding-Abnormal-Child-Psychology-Phares-Vicky-Author-2020-Hoboken-NJ-Wiley-1119605253-525b37b7f888c48f27643e3f69ef81bb-An |location=Hoboken, NJ |publisher=Wiley |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> ===== Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću ===== [[Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću]] (ADHD) je perzistentan neurorazvojni poremećaj koji se najčešće identifikuje tokom ranog školskog uzrasta. Karakteriše ga razvojno neodgovarajući nivo pažnje, hiperaktivnost i impulsivnost koji direktno ometa funkcionalno prilagođavanje djeteta u socijalnom i akademskom okruženju. Osobe s ovim poremećajem često se suočavaju s poteškoćama u održavanju koncentracije, lako im se odvlači pažnja i mogu imati problema u organizovanju svakodnevnih aktivnosti. Također, često zaboravljaju obaveze ili gube predmete neophodne za rad i život. Hiperaktivnost i impulsivnost se manifestuju kroz stalni fizički ili unutrašnji nemir, nemogućnost mirnog sjedenja, pretjerano pričanje i prekidanje drugih u razgovoru ili aktivnostima.<ref name="Phares2020" /> Ovi simptomi direktno utječu na školsko postignuće, kvalitet društvenih odnosa i opće svakodnevno funkcionisanje osobe. ===== Antisocijalni poremećaj ličnosti ===== [[Antisocijalni poremećaj ličnosti]] je psihički poremećaj iz grupe poremećaja ličnosti, kojeg karakteriše zanemarivanja prava drugih, kršenje društvenih normi i zakona, kao i nedostatak empatije i kajanja. Osobe s antisocijalnim poremećajem ličnosti često pokazuju izraženu impulsivnost, agresivnost i neodgovornost. Njihovo ponašanje može uključivati manipulaciju i obmanjivanje drugih, kao i korištenje laži ili površnog šarma radi lične koristi.<ref name="Sánchez_de_Ribera_2019">{{cite journal |last=Sánchez de Ribera |first=Olga |author2=Kavish, Nicholas |author3=Katz, I. M. |author4=Boutwell, Brian B. |author5=Back, M. |date=2019 |title=Untangling Intelligence, Psychopathy, Antisocial Personality Disorder, and Conduct Problems: A Meta–Analytic Review |journal=European Journal of Personality |volume=33 |issue=5 |pages=529–564 |doi=10.1002/per.2207 |url=https://www.researchgate.net/publication/322775355_Untangling_intelligence_psychopathy_personality_disorders_conduct_problems_A_meta-analytic_review |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Također je česta ravnodušnost prema vlastitoj ili tuđoj sigurnosti. ===== Disocijativni poremećaj identiteta ===== [[Disocijativni poremećaj identiteta]] (DID), u ranijim klasifikacijama poznat kao poremećaj podvojene ličnosti, predstavlja složen psihički poremećaj koji se često opisuje kao neurorazvojni i posttraumatski poremećaj. Karakteriše ga prisustvo dva ili više različitih identiteta ili stanja ličnosti koji naizmjenično preuzimaju kontrolu nad ponašanjem osobe. Svaki od tih identiteta može imati vlastite obrasce mišljenja, percepcije i ponašanja, a ponekad i različit stepen svijesti o drugim identitetima.<ref name="Boysen2013">{{cite journal |last=Boysen |first=Guy A. |author2=VanBergen, Alexandra |date=2013 |title=A review of published research on adult dissociative identity disorder: 2000–2010 |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=201 |issue=1 |pages=5–11 |doi=10.1097/NMD.0b013e31827aaf81 |pmid=23274288 |url=https://www.academia.edu/35652569/A_Review_of_Published_Research_on_Adult_Dissociative_Identity_Disorder |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> U naučnoj literaturi često se navode dva glavna modela koji pokušavaju objasniti nastanak ovog poremećaja: posttraumatski i sociokognitivni model.<ref name="Boysen2013" /> Posttraumatski model pretpostavlja da se poremećaj razvija kao posljedica teških i dugotrajnih traumatskih iskustava u djetinjstvu, kao što su fizičko, emocionalno ili seksualno zlostavljanje. U takvim okolnostima dijete može razviti disocijaciju kao psihološki mehanizam suočavanja s traumom, pri čemu se traumatična sjećanja i emocije razdvajaju u različita stanja svijesti, tj. različite identitete. Ovaj proces omogućava djetetu da nastavi svakodnevno funkcionisati uprkos traumatskim iskustvima. Istraživanja pokazuju da veliki broj osoba s dijagnozom disocijativnog poremećaja identiteta ima historiju hroničnog zlostavljanja ili zanemarivanja u ranom djetinjstvu.<ref name="Brand2016">{{cite journal |last=Brand |first=Bethany L. |author2=Loewenstein, Richard J. |author3=Spiegel, David |date=2016 |title=Dispelling myths about dissociative identity disorder treatment: An empirically based approach |journal=Psychiatry |volume=79 |issue=2 |pages=169–189 |doi=10.1080/00332747.2016.1194743 |url=https://www.dcjs.virginia.gov/sites/dcjs.virginia.gov/files/training-events/6851/brand_loewenstein_spiegel_2014_dispelling_myths_did_treatment.pdf |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Sociokognitivni model, s druge strane, smatra da se ponašanja povezana s više identiteta mogu razvijati pod utjecajem društvenih i kulturnih faktora. Prema ovom pristupu, pojedinci mogu nesvjesno usvajati obrasce ponašanja koji su povezani s idejom postojanja više identiteta, u skladu s očekivanjima okoline ili kulturnim predstavama o ovom poremećaju.<ref name="Boysen2013" /> ===== Socijalni anksiozni poremećaj ===== [[Socijalni anksiozni poremećaj]] (SAD), ranije poznat kao socijalna fobija, je psihički poremećaj iz grupe anksioznih poremećaja koji karakteriše intenzivan i trajan strah od društvenih situacija. Osobe s ovim poremećajem doživljavaju izrazitu nelagodu u situacijama u kojima mogu biti posmatrane ili procjenjivane od strane drugih osoba.<ref name="McEnery2019">{{cite journal |last=McEnery |first=Carla |author2=Lim, Michelle H. |author3=Tremain, Hailey |author4=Knowles, Ann |author5=Alvarez-Jimenez, Mario |date=2019 |title=Prevalence rate of social anxiety disorder in individuals with a psychotic disorder: A systematic review and meta-analysis |journal=Schizophrenia Research |volume=208 |pages=25–33 |doi=10.1016/j.schres.2019.01.045 |pmid=30722947 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0920996419300489 |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> Srž poremećaja predstavlja strah od negativne evaluacije, odnosno uvjerenje da će ponašanje osobe ili vidljivi znakovi anksioznosti biti ocijenjeni kao neprikladni ili ponižavajući.<ref name="DSM5TR2022">{{cite book |last=American Psychiatric Association |date=2022 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR) |location=Washington, DC |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0-89042-575-6 |language=en}}</ref> Osobe sa socijalnim anksioznim poremećajem često osjećaju snažan strah u većini, a ponekad i u gotovo svim društvenim situacijama, posebno u okolnostima koje uključuju javni nastup, upoznavanje novih ljudi ili interakciju s nepoznatim osobama.<ref name="McEnery2019" /> Zbog intenziteta simptoma, ovaj poremećaj može značajno narušiti svakodnevno funkcionisanje pojedinca, uključujući profesionalni, obrazovni i društveni život. Razvoj ovog poremećaja može biti povezan s traumatičnim ili izrazito neugodnim iskustvima koja su se dogodila u prisustvu drugih osoba, kao što su javna kritika, ismijavanje ili osjećaj poniženja. Takva iskustva mogu doprinijeti formiranju trajnog straha od sličnih društvenih situacija u budućnosti.<ref name="Phares2020" /> ===== Generalizirani anksiozni poremećaj ===== [[Generalizirani anksiozni poremećaj]] (GAD) je psihički poremećaj iz grupe anksioznih poremećaja koji karakteriše hronična, prekomjerna i teško kontrolisana zabrinutost vezana za različite aspekte svakodnevnog života. Za razliku od specifičnih fobija, anksioznost kod ovog poremećaja nije vezana za određeni objekt ili situaciju, već se može odnositi na širok spektar tema, poput zdravlja, finansija, porodičnih odnosa ili poslovnih obaveza. Prema kriterijima dijagnostičkog priručnika DSM-5-TR, zabrinutost mora biti prisutna većinu dana tokom perioda od najmanje šest mjeseci.<ref name="DSM5TR2022" /> Osobe s generaliziranim anksioznim poremećajem često doživljavaju zabrinutost koju je teško kontrolisati, čak i kada ne postoji stvarna ili neposredna prijetnja. Pored stalne brige, mogu se javiti i dodatni simptomi, poput razdražljivosti, umora, poteškoća s koncentracijom i osjećaja unutrašnjeg nemira ili napetosti.<ref name="Tyrer2006">{{cite journal |last=Tyrer |first=Peter |author2=Baldwin, David |date=2006 |title=Generalised anxiety disorder |journal=The Lancet |volume=368 |issue=9553 |pages=2156–2166 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69865-6 |pmid=17174708 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673606698656/abstract |access-date=15. mart 2026 |language=en }}</ref> ===== Specifična fobija ===== [[Specifična fobija|Specifična fobija]] predstavljaja anksiozni poremećaj koji karakteriše intenzivan i iracionalan strah povezan s određenim objektom ili situacijom.<ref name="Ipser2013">{{cite journal |last=Ipser |first=Jonathan C. |author2=Singh, Leesha |author3=Stein, Dan J. |date=2013 |title=Meta-analysis of functional brain imaging in specific phobia |journal=Psychiatry and Clinical Neurosciences |volume=67 |issue=5 |pages=311–322 |doi=10.1111/pcn.12055 |pmid=23711114 |url=https://www.academia.edu/3858960/Meta_analysis_of_functional_brain_imaging_in_specific_phobia |access-date=16. mart 2026 |language=en }}</ref> Osobe sa ovim poremećajem doživljavaju izrazit strah i izraženu potrebu za izbjegavanjem fobičnog podražaja, iako često prepoznaju da je njihov strah pretjeran u odnosu na stvarnu opasnost. Specifične fobije ubrajaju se među najčešće psihičke poremećaje u općoj populaciji, a istraživanja pokazuju da se češće javljaju kod žena nego kod muškaraca.<ref name="Eaton2018">{{cite journal |last=Eaton |first=William W. |author2=Bienvenu, O. Joseph |author3=Miloyan, Beyon |date=2018 |title=Specific phobias |journal=The Lancet Psychiatry |volume=5 |issue=8 |pages=678–686 |doi=10.1016/S2215-0366(18)30169-X |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S221503661830169X |access-date=16. mart 2026 |language=en }}</ref> Među najčešće opisanim oblicima specifičnih fobija u kliničkoj literaturi ubrajaju se: * arahnofobija (''arachnophobia'') – strah od pauka i drugih sličnih zglavkara, * ofidiofobija (''ophidiophobia'') – strah od zmija, * kinofobija (''cynophobia'') – strah od pasa, * akrofobija (''acrophobia'') – strah od visine, * astrafobija (''astraphobia'') – strah od grmljavine i munja, * niktofobija (''nyctophobia'') – strah od mraka ili noći, * klaustrofobija (''claustrophobia'') – strah od zatvorenih ili uskih prostora, * aerofobija (''aerophobia'') – strah od letenja avionom, * tripanofobija (''trypanophobia'') – strah od medicinskih igala i injekcija, * hemofobija (''hemophobia'') – strah od krvi, * dentofobija (''dentophobia'') – strah od stomatoloških zahvata, * emetofobija (''emetophobia'') – strah od povraćanja, * kulrofobija (''coulrophobia'') – strah od klaunova, * glosofobija (''glossophobia'') – strah od javnog govora. Kliničke manifestacije specifičnih fobija uključuju snažne fiziološke i emocionalne reakcije pri susretu s izvorom straha ili čak pri samoj pomisli na takvu situaciju. Među najčešće simptome ubrajaju se ubrzan rad srca, otežano disanje, drhtanje, osjećaj panike i snažna potreba za bijegom iz situacije koja izaziva strah. Jedan od osnovnih mehanizama održavanja poremećaja jeste izbjegavanje. Kada osoba izbjegne kontakt s fobičnim podražajem, anksioznost se privremeno smanjuje, što dodatno učvršćuje uvjerenje da je izbjegavani objekt ili situacija opasna. U težim slučajevima čak i iščekivanje mogućeg susreta s izvorom straha može značajno utjecati na planiranje svakodnevnih aktivnosti i kvalitet života.<ref name="DSM5TR2022" /> ===== Posttraumatski stresni poremećaj ===== [[Posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP) je psihički poremećaj koji nastaje kao odloženi ili produženi odgovor na stresni događaj ili situaciju izuzetno ugrožavajuće ili katastrofalne prirode. Posttraumatski stresni poremećaj se može manifestovati kroz fizičke i psihičke simptome, uključujući, ali ne ograničavajući se na: noćne more, flashbackove, izbjegavanje situacija ili stimulusa povezanih s traumom, osjećaj srama i krivnje, ljutnju, pojačanu budnost (hipervigilanciju) i socijalnu izolaciju.<ref name="Kube2020">{{cite journal |last=Kube |first=Tobias |author2=Berg, Max |author3=Kleim, Birgit |author4=Herzog, Philipp |date=2020 |title=Rethinking post-traumatic stress disorder – A predictive processing perspective |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=113 |pages=448–460 |doi=10.1016/j.neubiorev.2020.04.014 |pmid=32315695 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763419311029 |access-date=16. mart 2026 |language=en }}</ref> Simptomi se obično javljaju unutar tri mjeseca od traumatičnog iskustva, ali u nekim slučajevima može doći do odloženog početka, mjesecima ili godinama nakon događaja. == Teorijski pristupi == Razumijevanje abnormalnog ponašanja i doživljavanja kroz historiju se mijenjalo u zavisnosti od dominantne paradigme. Savremena psihologija i psihijatrija prepoznaju tri glavna pristupa: === Somatogeni pristup === Somatogeni pristup smatra da su psihički poremećaji direktna posljedica bioloških i fizioloških poremećaja u mozgu. [[Emil Kraepelin]], pionir ovog pristupa, postavio je temelje modernoj psihijatrijskoj klasifikaciji posmatrajući psihičke bolesti kao organske procese <ref name="Kraepelin1883">{{cite book |last=Kraepelin |first=Emil |date=1883 |title=Compendium der Psychiatrie |trans-title=Textbook of Psychiatry |location=Leipzig |publisher=Abel |language=de }}</ref>. Historijski gledano, razvoj ovog pristupa doveo je do primjene radikalnih bioloških tretmana, poput lobotomije, ali je istovremeno postavio temelje za savremenu psihofarmakologiju i genetička istraživanja u psihologiji. === Psihogeni pristup === Psihogeni pristup naglašava da abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kao posljedica psiholoških procesa, emocionalnih konflikata ili neadekvatnog učenja. Unutar ovog pristupa razvile se se značajne škole i terapijski pravaci, uključujući: * [[Psihoanaliza|Psihoanalitički pravac]] ([[Sigmund Freud]]): Fokusira se na nesvjesne konflikte i potisnuta sjećanja iz ranog djetinjstva. Rani tretmani uključivali su katarzu i hipnozu radi oslobađanja potisnutih emocija.<ref name="Bennett2003" /> * [[Bihevioralna psihologija|Bihevioralni pravac]] ([[Burrhus Frederic Skinner|B.F. Skinner]], [[John Broadus Watson|J.B. Watson]]): Smatra da je abnormalno ponašanje naučeno putem kondicioniranja i da se može mijenjati modifikacijom okoline i procesom učenja. * [[Kognitivna psihologija|Kognitivni pravac]] ([[Aaron Beck|A. Beck]], [[Albert Ellis|A. Ellis]]): Fokusira se na iracionalna uvjerenja i kognitivne distorzije. Poremećaj se ne posmatra kao rezultat samog događaja, već načina na koji osoba interpretira taj događaj.<ref name="Hofmann2012">{{cite journal |last=Hofmann |first=Stefan G. |author2=Asnaani, Anu |author3=Vonk, Imke J. J. |author4=Sawyer, Alice T. |author5=Fang, Angela |date=oktobar 2012 |title=The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses |journal=Cognitive Therapy and Research |volume=36 |issue=5 |pages=427–440 |doi=10.1007/s10608-012-9476-1 |url=https://www.researchgate.net/publication/235786385_The_Efficacy_of_Cognitive_Behavioral_Therapy_A_Review_of_Meta-analyses |access-date=16. mart 2026 |language=en }}</ref> * [[Humanistički psihologija|Humanistički pravac]] ([[Carl Rogers|C. Rogers]], [[Abraham Maslow|A. Maslow]]): Naglašava ljudsku težnju ka samoostvarenju. Abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kada su prepreke u okruženju toliko snažne da ometaju lični rast i razvoj potencijala. === Biopsihosocijalni pristup === Biopsihosocijalni model integriše prethodne pristupe i sugeriše da psihički poremećaji nastaju složenom interakcijom biološke ranjivosti, psiholoških faktora (poput ličnosti i načina suočavanja) i socijalnog okruženja (porodica, kultura, stresni događaji).<ref name="Engel1977" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Abnormal psychology}} * {{cite book |editor1=Hersen, Michel |editor2=Sledge, William H. |date=2002 |title=Encyclopedia of Psychotherapy |url=https://elmirmohammedmemorypsy.com/wp-content/uploads/2023/11/encyclopedia-of-psychotherapy.pdf |location=Amsterdam; Boston |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-343010-6 |access-date=15. 3. 2026 |language=en |archive-date=25. 10. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025081547/https://elmirmohammedmemorypsy.com/wp-content/uploads/2023/11/encyclopedia-of-psychotherapy.pdf |url-status=dead }} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Abnormalna psihologija| ]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] [[Kategorija:Klinička psihologija]] dcffqk57wrk1tontn2dsy8r5f8qcd1l 3917919 3917915 2026-08-13T20:02:08Z Bosancica by MK 173186 Sitne korekcije 3917919 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Edvard Munch - Anxiety - Google Art Project.jpg|mini|desno|300px|<center>''Anksioznost'' (1894), slika norveškog slikara [[Edvard Munch|Edvarda Muncha]], koja prikazuje osjećaj tjeskobe i egzistencijalne napetosti</center>]] '''Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja''' je grana [[psihologija|psihologije]] koja se bavi proučavanjem neuobičajenih obrazaca [[ponašanje|ponašanja]], [[emocija]] i [[mišljenje|mišljenja]] koji se mogu tumačiti kao [[mentalni poremećaj|psihički poremećaji]]. Iako se neka ponašanja mogu smatrati neobičnim ili odstupajućim, ova oblast psihologije se najčešće bavi takvim pojavama u okviru [[klinička psihologija|kliničke psihologije]].<ref name="Barlow2015">{{cite book |last=Barlow |first=David H. |author2=Durand, V. Mark |date=2015 |title=Abnormal Psychology: An Integrative Approach |url=https://dspace.sxcjpr.edu.in/jspui/bitstream/123456789/1020/1/Copy%20of%20Barlow%20%26%20Durand_Abnormal_7e%20%281%29.pdf |edition=7. |location=Stamford, CT |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-75561-8 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref><ref name="Beidel2014">{{cite book |last=Beidel |first=Deborah C. |author2=Bulik, Cynthia M. |author3=Stanley, Melinda A. |date=2014 |title=Abnormal Psychology |url=https://www.pearsonhighered.com/assets/preface/0/2/0/5/0205968244.pdf |edition=3. |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson |isbn=978-0-205-96654-7 |access-date=15. 3. 2026 |language=en}}</ref> Stručnjaci već dugo pokušavaju razumjeti i objasniti ponašanja koja se smatraju aberantnim ili devijantnim. Takva ponašanja mogu uključivati statistički rijetke oblike ponašanja, kršenje društvenih normi, ličnu patnju ili poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju. Različite kulture često imaju različite načine razumijevanja i objašnjavanja takvih pojava. U ovom području psihologije polazi se od pretpostavke da psihička stanja mogu imati više različitih uzroka. U njihovom objašnjavanju koriste se različiti teorijski pristupi iz [[opća psihologija|opće psihologije]], ali i iz drugih naučnih disciplina. Ipak, među stručnjacima i dalje postoje rasprave o tome šta se tačno podrazumijeva pod pojmom „abnormalno“. <ref name="DavisonNeale2001">{{cite book |last=Davison |first=Gerald C. |author2=Neale, John M. |date=2001 |title=Psihologija abnormalnog doživljavanja i ponašanja |url=https://pdfcoffee.com/document-15-3-pdf-free.html |location=Jastrebarsko |publisher=Naklada Slap |pages=880 |isbn=9789531910606 |access-date=15. 3. 2026 |language=hr }}</ref> Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja proučava dva osnovna tipa ponašanja: [[adaptivno ponašanje|adaptivno]] i [[maladaptivno ponašanje|maladaptivno]]. Maladaptivno ponašanje ukazuje na to da osoba ima određene poteškoće i da se teško nosi sa stresom iz okoline. To može dovesti do problema u svakodnevnom životu, kao što su poteškoće s emocijama, mišljenjem, ponašanjem i komunikacijom. Adaptivno ponašanje, s druge strane, pomaže osobi da se uspješno prilagodi svom okruženju i da lakše komunicira i razumije druge ljude.<ref name="Beidel2014" /> U prošlosti su psiholozi i biolozi često različito objašnjavali [[mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]]. Ova razlika u pristupima povezana je filozofskim [[dualizam|dualizmom]] o [[problem uma i tijela|odnosu između uma i tijela]]. Tokom vremena razvijeni su i različiti načini klasifikacije psihičkih poremećaja, a pojam abnormalnog može obuhvatati tri kategorije: [[subnormalno]], [[natprirodno]] i [[paranormalno]].<ref name="Kring2014">{{cite book |last=Kring |first=Ann M. |author2=Johnson, Sheri L. |author3=Davison, Gerald C. |author4=Neale, John M. |date=2014 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_i1q4 |edition=12. |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-01849-1 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> [[Klinička psihologija]] je primijenjena grana psihologije koja se bavi procjenom, razumijevanjem i tretmanom psihičkih stanja u kliničkoj praksi. Područje psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja pruža teorijski okvir za takav rad. Međutim, savremeni klinički psiholozi u svojoj praksi rijetko koriste izraz ''abnormalno'', jer se on može smatrati pojednostavljenim ili stigmatizirajućim. Umjesto toga, u stručnoj literaturi i praksi češće se koriste termini koji preciznije opisuju psihička stanja i poremećaje. Pojam [[psihopatologija]] uglavnom se koristi u sličnom značenju. On naglašava postojanje osnovne [[patologija|patološke]] promjene ili procesa bolesti, što je u skladu s medicinskim modelom objašnjavanja psihičkih poremećaja. Zbog toga se ovaj termin češće koristi u medicinskoj disciplini [[psihijatrija|psihijatriji]] nego u psihologiji.<ref name="Stanghellini2013">{{cite journal | last = Stanghellini | first = Giovanni | date = 2013 | title = Psychopathology: re-humanizing psychiatry | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 127 | issue = 6 | pages = 436–437 | doi = 10.1111/acps.12091 | url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acps.12091 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> == Historija == === Humoralna teorija === [[Datoteka:Hippocrates.png|mini|desno|300px|<center>Hippokrat</center>]] U antičkoj medicini vjerovalo se da zdravlje tijela i uma zavisi od ravnoteže tjelesnih tečnosti. Jedan od prvih koji je razvio takvo objašnjenje bio je [[Hipokrat]] (460–377. p. n. e.), koji je smatrao da bolest nastaje kada se naruši ravnoteža takozvanih ''humora'', odnosno vitalnih tjelesnih tečnosti. Prema humoralnoj teoriji postojale su četiri osnovne tečnosti: krv, sluz, žuta žuč i crna žuč. Svaka od osnovnih tečnosti utječe na određene osobine ličnosti i emocionalna stanja, što je kasnije povezano s teorijom [[četiri temperamenta]]. Na primjer, višak sluzi povezivao se s tromošću i umorom, višak crne žuči s [[melankolija|melankolijom]], žuta žuč s naglom naravi i razdražljivošću, dok se višak krvi povezivao s optimizmom, vedrinom i samopouzdanjem.<ref name="Nevid2018">{{cite book |last=Nevid |first=Jeffrey S. |authorlink = |date=2018 |title=Abnormal Psychology in a Changing World |url=https://studentebookhub.com/wp-content/uploads/2024/preview/9780135792049.pdf |location=New York |publisher=Pearson |page=11 |isbn=978-0-134-44758-2 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> === Azili === Praksa smještanja osoba s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]] u posebne ustanove, poznate kao [[psihijatrijska bolnica|azili]], započela je 1547. godine, kada je [[Henrik VIII od Engleske|kralj Henrik VIII]] osnovao u Londonu ustanovu [[Bethlem Royal Hospital|St. Mary of Bethlehem]]. Ova bolnica, kasnije poznata pod nadimkom ″Bedlam″, poznata je po veoma lošim uslovima i nehumanom tretmanu pacijenata.<ref name="NolenHoeksema2013">{{cite book |last=Nolen-Hoeksema |first=Susan |date=2013 |title=Abnormal Psychology |url=https://dokumen.pub/ise-abnormal-psychology-9nbsped-126523776x-9781265237769.html |edition=6. |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0078035388 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Azili su ostali u upotrebi tokom [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] i [[renesansa|renesanse]]. U mnogim od tih ranih ustanova uslovi života bili su izuzetno teški. Pacijenti su često smatrani teretom za društvo, bili su zatvarani i izolovani, a ponekad i tretirani više kao objekti nego kao osobe kojima je potrebna pomoć. U nekim od takvih ustanovama pacijentima je ipak pružana određena medicinska njega. Pored toga, postojalo je i naučno interesovanje za neuobičajena ponašanja, iako su takva istraživanja u ranim azilima bila rijetka. Pacijenti su ponekad bili izlagani javnosti radi zabave ili zarade, što odražava tadašnje društvene stavove prema osobama sa psihičkim poremećajima. Rani azili često su bili organizovani po uzoru na postojeće kaznene institucije, što dodatno naglašava njihov represivni karakter.<ref name="Fadul2014">{{cite book |last=Fadul |first=Jose A. |date=2014 |title=Encyclopedia of Theory & Practice in Psychotherapy & Counseling |location=Raleigh, NC |publisher=Lulu Press Inc. |isbn=978-1-312-34920-9 |language=en }}</ref> [[Datoteka:Philippe Pinel.jpg|mini|desno|300px|<center>Philippe Pinel</center>]] Krajem 18. stoljeća, rad [[Philippe Pinel]] u Francuskoj bio je osnova za razvoj humanijeg pristupa u tretmanu osoba sa psihičkim poremećajima.<ref name="DavisonNeale2001" /> Pinel je zagovarao ideju da pacijenti ne smiju biti tretirani okrutno, kao da su životinje ili kriminalci, već s poštovanjem i ljubaznošću. Njegove eksperimentalne mjere, poput skidanja okova s pacijenata, inicijalno su naišle na otpor osoblja i društva. Ipak, praksa humanog tretmana pokazala se uspješnom i postala je podsticaj za reformu upravljanja psihijatrijskim ustanovama.<ref name="Fadul2014" /> Tokom 19. i 20. stoljeća došlo je do promjena u načinu brige o osobama s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Na razvoj humanijeg pristupa utjecali su brojni reformatori, među kojima se posebno ističe [[Dorothea Dix]]. Ona je ukazivala na loše uslove u kojima su živjele osobe s psihičkim problemima i nastojala je potaknuti društvo i vlasti da poboljšaju njihovo zbrinjavanje. ″Dix je, više nego bilo koja druga ličnost u 19. stoljeću, učinila da ljudi u Americi i gotovo cijeloj Evropi postanu svjesni da su osobe s psihičkim bolestima izložene ozbiljnim zlostavljanjima.″<ref>{{cite book |last1=Rimm |first1=David C. |last2=Somervill |first2=John W. |date=1977 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse |location=New York |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-588840-0 |language=en }}</ref> U isto vrijeme djelovao je i [[Social hygiene movement|Pokret za mentalnu higijenu]], koji je naglašavao važnost brige o fizičkom i općem blagostanju osoba s psihičkim poteškoćama. Zahvaljujući takvim inicijativama prikupljena su sredstva za izgradnju novih ustanova za smještaj i liječenje pacijenata. Tokom 20. stoljeća broj [[psihijatrijska bolnica|psihijatrijskih bolnica]] znatno se povećao, a briga o osobama s psihičkim poremećajima postala je organizovanija. Do 1939. godine u državnim psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama bilo je više od 400.000 pacijenata.<ref name="Osborn2009">{{cite journal | last = Osborn | first = Lawrence A. | date = 2009 | title = From beauty to despair: the rise and fall of the American State Mental Hospital | journal = The Psychiatric Quarterly | volume = 80 | issue = 4 | pages = 219–31 | doi = 10.1007/s11126-009-9109-3 | pmid = 19633958 | url = https://www.researchgate.net/publication/26697023_From_Beauty_to_Despair_The_Rise_and_Fall_of_the_American_State_Mental_Hospital | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> Boravak u tim bolnicama često je bio dugotrajan, a neki pacijenti ostajali su u ustanovama godinama. Iako su ove ustanove predstavljale određeni napredak u odnosu na ranije azile, metode liječenja ostale su ograničene. Uprkos reformama, pacijenti su u mnogim slučajevima i dalje bili izloženi grubom i nehumanom tretmanu. Promjene u odnosu prema osobama s psihičkim poremećajima počele su 1946. godine, kada je [[Mary Jane Ward]] objavila roman Zmijsko gnijezdo (eng. ''The Snake Pit''). Knjiga, prema kojoj je kasnije snimljen i istoimeni film, skrenula je pažnju javnosti na teške uslove u kojima su živjeli pacijenti u psihijatrijskim bolnicama. Djelo je potaknulo širu društvenu raspravu o potrebi humanijeg tretmana u prenapučenim psihijatrijskim ustanovama.<ref name="Osborn2009" /> Iste godine u Sjedinjenim Američkim Državama osnovan je Nacionalni institut za mentalno zdravlje (eng. ''National Institute of Mental Health''), koji je pružao podršku za obuku bolničkog osoblja i za istraživanja o stanju i potrebama pacijenata. U tom periodu u Sjedinjenim Američkim Državama je donesen i Zakon Hill–Burton (eng. ''Hill–Burton Act''), u skladu s kojim je finansirana izgradnja zdravstvenih ustanova, uključujući bolnice za mentalno zdravlje. Kasnije je usvojen i Zakon o zdravstvenim uslugama u zajednici iz 1963. godine (eng. ''Community Health Services Act of 1963''), koji je doveo do razvoja ambulantnih psihijatrijskih službi, psihijatrijskih odjela u općim bolnicama i centara za rehabilitaciju i savjetovanje u lokalnim zajednicama.<ref name="Fadul2014" /> === Deinstitucionalizacija === Krajem 20. stoljeća u mnogim zemljama započeo je proces deinstitucionalizacije, tj. premještanja pacijenata iz velikih, izoliranih psihijatrijskih bolnica u zajednicu. Kao posljedica ovog procesa, veliki broj bolnica je zatvoren. Na primjer, u Engleskoj je od 130 bolnica izgrađenih početkom 20. stoljeća na početku 21. stoljeća ostalo otvoreno samo njih 14.<ref name="Osborn2009" /> Godine 1963. predsjednik Sjedinjenih Američkih Država [[John F. Kennedy|John F. Kennedy]] osnovao je pokret za razvoj zdravstvenih usluga u zajednici (eng. ''community health movement''), predstavljajući ga kao ″nov i ambiciozan pristup″ zaštiti mentalnog zdravlja. Cilj ove inicijative bio je preusmjeriti brigu o osobama s psihičkim poremećajima iz velikih institucija u centre u zajednici, gdje bi pacijenti dobivali koordiniranu i dostupnu podršku i njegu. Tokom narednih četrdeset godina broj pacijenata u psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama smanjio se za približno 90 posto.<ref name="NolenHoeksema2013" /> Proces deinstitucionalizacije doveo je do postepenog ukidanja dugotrajnog boravka pacijenata u izoliranim psihijatrijskim bolnicama. Takva dugotrajna izolacija pacijenata u bolnicama često je dovodila do negativnih posljedice na njihovo već narušeno mentalno zdravlje. Na primjer, dugotrajna institucionalizacija osoba sa [[shizofrenija|shizofrenijom]] mogla je dovesti do pogoršanja negativnih simptoma bolesti, poput emocionalnog povlačenja, gubitka motivacije i otežane komunikacije.<ref name="Mancevski2007">{{cite journal | last = Mancevski | first = Branislav | author2 = Keilp, John | author3 = Kurzon, Matthew | author4 = Berman, Robert M. | author5 = Ortakov, Vladimir | author6 = Harkavy-Friedman, Jill | author7 = Rosoklija, Gorazd | author8 = Dwork, Andrew J. | date = 2007 | title = Lifelong Course of Positive and Negative Symptoms in Chronically Institutionalized Patients with Schizophrenia | journal = Psychopathology | volume = 40 | issue = 2 | pages = 83–92 | doi = 10.1159/000098488 | pmid = 17215594 | url = https://karger.com/psp/article-abstract/40/2/83/284622/Lifelong-Course-of-Positive-and-Negative-Symptoms | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> Ipak, deinstitucionalizacija je ponekad bila predmetom kritika. Pojedini autori smatrali su da je zatvaranje velikih psihijatrijskih bolnica u nekim slučajevima dovelo do povećanja broja osoba s teškim psihičkim poremećajima koje žive bez adekvatnog smještaja i odgovarajuće podrške, uključujući i porast beskućništva među osobama koje su ranije bile institucionalno zbrinute.<ref name="Page2012">{{cite journal | last = Page | first = Joshua | author2 = Petrovich, James | author3 = Kang, Sung-Yeon | date = 2012 | title = Characteristics of homeless adults with serious mental illnesses served by three street-level federally funded homelessness programs | journal = Community Mental Health Journal | volume = 48 | issue = 6 | pages = 699–704 | doi = 10.1007/s10597-011-9473-y | pmid = 22370894 | url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10597-011-9473-y | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref><ref name="Jones1986">{{cite book |last=Jones |first=Billy E. |date=1986 |title=Treating the Homeless: Urban Psychiatry's Challenge |url=https://archive.org/details/isbn_0880480807 |location=Washington, D.C. |publisher=American Psychiatric Press |isbn=978-0-88048-080-2 |language=en }}</ref> == Objašnjavanje odstupajućeg ponašanja == Pokušaji razumijevanja odstupajućeg ili neuobičajenog ponašanja prisutni su kroz cijelu historiju ljudskog društva. Tokom vremena razvijala su se različita objašnjenja psihičkih poremećaja, koja se u literaturi najčešće svrstavaju u tri osnovna pristupa: [[natprirodno|natprirodni]], [[biološko|biološki]] i [[psihološko|psihološki]].<ref name="Barlow2015" /> Natprirodni pristup objašnjava odstupajuće ponašanje kao posljedicu djelovanja nadnaravnih sila ili duhovnih utjecaja. Biološki pristup polazi od pretpostavke da su psihički poremećaji povezani s promjenama u funkcionisanju mozga i nervnog sistema. U okviru ovog pristupa istražuju se genetski faktori, neurohemijski procesi u mozgu, hormonalni utjecaji i struktura i funkcija moždanih regija uključenih u regulaciju emocija i ponašanja. Psihološki pristup naglašava ulogu psihičkih procesa i iskustava u nastanku i održavanju psihopatologije. On obuhvata različite teorijske pravce, uključujući kognitivne, bihejvioralne, humanističke i psihodinamske modele. Ovi pristupi ispituju na koji način razmišljanje, emocionalne reakcije, obrasci učenja i životna iskustva mogu doprinijeti razvoju psihičkih poteškoća.<ref name="Barlow2015" /> Savremena istraživanja sve češće naglašavaju da se psihički poremećaji ne mogu objasniti samo jednim pristupom. Umjesto toga, mnogi autori zagovaraju integrativni ili biopsihosocijalni model, prema kojem na mentalno zdravlje istovremeno utječu biološki, psihološki i društveni faktori.<ref name="Engel1977">{{cite journal | last = Engel | first = George L. | date = 1977 | title = The need for a new medical model: A challenge for biomedicine | journal = Science | volume = 196 | issue = 4286 | pages = 129–136 | doi = 10.1126/science.847460 | url = https://globalization.anthro-seminars.net/wp-content/uploads/2016/11/Need-for-a-New-Medical-Model-A-Challenge-for-Biomedicine.pdf | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> === Natprirodna objašnjenja === U najranijim objašnjenjima odstupajućeg ponašanja dominirala su natprirodna objašnjenja, koja se često naziva i demonološkim pristupom. Prema ovom shvatanju, neobična ili odstupajuća ponašanja objašnjavala su se djelovanjem sila izvan ljudskog tijela, kao što su demoni, duhovi ili drugi natprirodni utjecaji. U nekim vjerovanjima smatralo se da na ljudsko ponašanje mogu utjecati i Mjesec, planete i zvijezde. Jedna od najstarijih praksi koja seže do [[kameno doba|kamenog doba]] bio je postupak [[trepanacija|trepanacije]] u kojem se kod osoba koje su imale [[mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] pravio otvor na lobanji kako bi se, prema tadašnjim vjerovanjima, iz glave ″oslobodili″ zli duhovi. Slična uvjerenja postojala su u različitim civilizacijama. Stari [[Drevna Kina|Kinezi]], [[Drevni Egipat|Egipćani]] i [[Hebreji]] smatrali su da su psihičke poteškoće posljedica djelovanja zlih duhova te su kao način liječenja primjenjivali [[egzorcizam]].<ref name="Barlow2015" /> U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] u Evropi bilo je rašireno vjerovanje da odstupajuće ponašanje nastaje zbog djelovanja vještica, demona ili drugih nadnaravnih sila. Osobe s psihičkim poremećajima često su smatrane opsjednutima, pa su religijski rituali korišteni kao način liječenja. U slučajevima kada takvi postupci nisu davali rezultate, ponekad su primjenjivane i veoma surove mjere, uključujući zatvaranje, fizičko kažnjavanje i druge oblike mučenja. Vjerovanje da su vještice, demoni i duhovi odgovorni za odstupajuće ponašanje zadržalo se sve do 15. stoljeća.<ref name="Barlow2015" /> U 16. stoljeću švicarski liječnik i astrolog [[Paracelsus]] (1493–1541) počeo je dovoditi u pitanje ovakva objašnjenja. On je smatrao da odstupajuće ponašanje nije posljedica djelovanja demona ili vještica, već da može biti povezano s prirodnim utjecajima, poput kretanja nebeskih tijela. Iako je u savremenoj nauci natprirodna tradicija zamijenjena biološkim i psihološkim pristupima, vjerovanja o utjecaju nadnaravnih sila na ljudsko ponašanje i danas su prisutna u nekim društvima i religijskim zajednicama.<ref name="Barlow2015" /> === Natprirodna vjerovanja i prakse === U mnogim ranim društvima odstupajuće ponašanje objašnjavalo se djelovanjem natprirodnih sila. U nekim lovačko-sakupljačkim zajednicama postojalo je vjerovanje da su osobe koje pokazuju neobično ponašanje opsjednute zlonamjernim duhovima. Takva vjerovanja povezuju se s praksom [[trepanacija|trepanacije]], postupkom pravljenja otvora u lobanji, za koji se smatralo da omogućava oslobađanje zlih duhova iz tijela.<ref name="HansellDamour2002">{{cite book |last=Hansell |first=James |author2=Damour, Lisa |date=2002 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000hans |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-38982-8 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Iako nije jednostavno precizno definirati psihologiju abnormalnog ponašanja i doživljavanja, jedno od mogućih određenja polazi od toga da se odstupanje može prepoznati kroz statističku rijetkost određenog ponašanja u populaciji.<ref name="Davison1990">{{cite book |last=Davison |first=Gerald C. |author2=Neale, John M. |date=1990 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0005davi |edition=5. |location=New York |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-81352-1 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Formalniji odgovor na duhovna objašnjenja odstupajućeg ponašanja bila je praksa [[egzorcizam|egzorcizma]]. Ovaj ritual, koji su provodili vjerski autoriteti, imao je za cilj ″istjerivanje″ duhova za koje se vjerovalo da uzrokuju patološko ponašanje. U nekim historijskim periodima osobe s neobičnim mišljenjem ili ponašanjem bile su isključivane iz zajednice, protjerivane ili strogo kažnjavane. Na primjer, sumnja na vještičarstvo u pojedinim društvima kažnjavala se smrću. U kasnom srednjem vijeku značajan utjecaj imalo je djelo [[Čekić protiv vještica]] (lat. ''Malleus Maleficarum''), koje su napisala dvojica katoličkih inkvizitora, a koje su kao osnuvu svog postupanja koristili mnogi inkvizitori i progonioci vještica. Ova knjiga sadržavala je rane pokušaje klasifikacije ponašanja koja su smatrana devijantnim i smjernice za progon osoba optuženih za vještičarstvo.<ref name="Herzig2010">{{cite journal | last = Herzig | first = Tamar | date = 2010 | title = Malleus maleficarum (review) | journal = Magic, Ritual, and Witchcraft | volume = 5 | issue = 1 | pages = 135–138 | doi = 10.1353/mrw.0.0161 | url = https://muse.jhu.edu/article/383188 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> === Biološka objašnjenja === U biološkom ili medicinskom pristupu psihički poremećaji objašnjavaju se biološkim ili medicinskim uzrocima. Prema ovom shvatanju, odstupajuće ponašanje može biti povezano s genetskim faktorima, somatskim bolestima, infekcijama ili hemijskim neravnotežama u mozgu. Ovaj pristup polazi od ideje da se psihički poremećaji mogu razumjeti na sličan način kao i druge bolesti organizma.<ref name="Barlow2015" /> Važnu ulogu u razvoju biološkog pristupa imao je grčki liječnik [[Hipokrat]], koji se smatra ocem zapadne medicine. On i njegovi saradnici su između 450. i 350. godine p. n. e. napisali zbirku medicinskih tekstova kasnije poznatu kao [[Hipokratov korpus]] (eng. ''Hippocratic Corpus''). U tim spisima navodi se da se odstupajuće ponašanje može liječiti kao i svaka druga bolest. Hipokrat je smatrao da je mozak središte [[svijest]]i, [[emocija]], [[inteligencija|inteligencije]] i [[mudrost]]i, te je vjerovao da poremećaji koji zahvataju ove funkcije potječu iz mozga.<ref name="Barlow2015" /> Kasnije je ove ideje preuzeo i razradio rimski liječnik [[Galen]]. Njegovi radovi imali su veliki utjecaj na medicinu i psihijatriju, a biološki pristup koji je razvijao ostao je utjecajan u evropskoj medicini sve do 18. stoljeća. U savremenoj psihologiji i psihijatriji biološki pristup i dalje ima značajnu ulogu. Istraživanja u ovom području usmjerena su na razumijevanje genetskih faktora, strukture i funkcije mozga, kao i neurohemijskih procesa koji mogu biti povezani s nastankom psihičkih poremećaja. U liječenju se često koristi farmakoterapija, često u kombinaciji s različitim oblicima psihoterapije.<ref name="Cherry2016">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2016 |title=What Is Abnormal Psychology? |url=https://www.verywell.com/what-is-abnormal-psychology-2794775 |work=Verywell Mind |access-date=15. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504153123/https://www.verywell.com/what-is-abnormal-psychology-2794775 |archive-date=4. maj 2017 |language=en }}</ref> === Psihološka objašnjenja === [[Sigmund Freud]] je osmislio strukturu ličnosti na osnovu koje se psihičke funkcije dijele na tri dijela: id, ego i superego. Ovi dijelovi pomažu da razumijemo kako pojedinac reaguje na svijet oko sebe i na vlastite unutrašnje impulse.<ref name="Boag2014">{{cite journal |last=Boag |first=Simon |date=2014 |title=Ego, drives, and the dynamics of internal objects | journal=Frontiers in Psychology |volume=5 |issue=5 |pages=666 |doi=10.3389/fpsyg.2014.00666 |pmc=4076885 |pmid=25071640 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4076885/ |access-date=15. 3. 2026 |language=en}}</ref> Id predstavlja naše instinktivne impulse ili nagone, koji uglavnom ostaju nesvjesni. Superego funkcioniše kao unutrašnja savjest i sadrži društvene norme i moralne vrijednosti koje smo usvojili. Ego pokušava da poveže impulse ida sa zahtjevima superega na realan način, vodeći računa o stvarnosti. Ako superego nije pravilno razvijen ili je nesistematično formiran, osoba može razviti iracionalne ili neuobičajene misli i postupke koji su u suprotnosti s normama i vrijednostima društva.<ref name="Boag2014" /> ==== Iracionalna uvjerenja ==== Iracionalna uvjerenja nastaju zbog nesvjesnih strahova i mogu dovesti do neuobičajenog ili problematičnog ponašanja. Ova uvjerenja često nisu u skladu s realnošću i otežavaju svakodnevno funkcionisanje.<ref name="Turner2016">{{cite journal | last = Turner | first = Martin J. | author-link = | date = 2016 | title = Rational Emotive Behavior Therapy (REBT), Irrational and Rational Beliefs, and the Mental Health of Athletes | journal = Frontiers in Psychology | volume = 7 | issue = | pages = 1423 | doi = 10.3389/fpsyg.2016.01423 | pmc = 5028385 | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5028385/ | access-date = 15. 3. 2026 | language = en | publisher = Manchester Metropolitan University }}</ref> Racionalno-emotivno-bihejvioralna terapija (REBT) je metoda koja pomaže ljudima da prepoznaju i zamijene iracionalna uvjerenja racionalnim i adaptivnijim načinom razmišljanja, čime se smanjuje psihička patnja i problematično ponašanje.<ref name="Turner2016" /> ==== Sociokulturni utjecaji ==== Na ponašanje pojedinca utječe širok spektar faktora iz njegovog društvenog okruženja. To uključuje porodicu, prijatelje, obrazovne i radne institucije, kao i zakone i društvene norme u zemlji ili šire. Diskriminacija ili nejednakost, bilo da je zasnovana na društvenoj klasi, prihodima, rasi, etničkoj pripadnosti ili spolu, može povećati rizik od razvoja neuobičajenih ili odstupajućih obrazaca ponašanja.<ref name="Whitbourne2013">{{cite book |last=Whitbourne |first=Susan Krauss |authorlink = |date=2013 |title=Abnormal Psychology: Clinical Perspectives on Psychological Disorders |url=https://dokumen.pub/abnormal-psychology-clinical-perspectives-on-psychological-disorders-10nbsped-9781265407988-1265407983.html |location=New York, NY |publisher=McGraw-Hill Higher Education |page= |isbn=978-1265407988 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> === Višestruki uzroci === Psihički poremećaji rijetko se mogu objasniti samo jednim teorijskim pristupom, a takvo objašnjenje vodi redukcionizmu, odnosno pojednostavljenom tumačenju složenih pojava.<ref name="HansellDamour2002" /> Većina psihičkih poremećaja nastaje uslijed kombinacije više faktora, pa je pri dijagnostici i objašnjavanju odstupajućeg ponašanja važno uzeti u obzir različite pristupe i teorijske perspektive. Objašnjavanje psihičkih poremećaja korištenjem više teorijskih pristupa poznato je kao model višestrukih uzroka. [[Model dijateze-stresa]]<ref name="Zvolensky2005">{{cite journal | last = Zvolensky | first = Michael J. | date = 2005 | title = Diathesis stress model for panic-related distress: a test in a Russian epidemiological sample | journal = Behaviour Research and Therapy | volume = 43 | issue = 4 | pages = 521–532 | doi = 10.1016/j.brat.2004.09.001 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0005796704002256 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> naglašava višestruku uzročnost u psihopatologiji, objašnjavaći da poremećaji nastaju zbog kombinacije predisponirajućih i neposrednih uzroka. Neposredni uzrok je okidač, tj. događaj ili situacija koja izaziva određeno ponašanje, dok predisponirajući uzrok predstavlja osnovni faktor koji u interakciji s neposrednim uzrocima doprinosi razvoju poremećaja. Oba tipa uzroka imaju značajnu ulogu u nastanku psihičkog poremećaja.<ref name="Jeronimus2016">{{cite journal | last = Jeronimus | first = Bertus F. | date = 2016 | title = Neuroticism's prospective association with mental disorders halves after adjustment for baseline symptoms and psychiatric history, but the adjusted association hardly decays with time: a meta-analysis on 59 longitudinal/prospective studies with 443 313 participants | journal = Psychological Medicine | volume = 46 | issue = 14 | pages = 2883–2906 | doi = 10.1017/S0033291716001653 | url = https://www.cambridge.org/core/journals/psychological-medicine/article/abs/neuroticisms-prospective-association-with-mental-disorders-halves-after-adjustment-for-baseline-symptoms-and-psychiatric-history-but-the-adjusted-association-hardly-decays-with-time-a-metaanalysis-on-59-longitudinalprospective-studies-with-443-313-participants/5070A58444A05CCAC7E00411F51EDF51 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> === Savremeni koncepti abnormalnosti === U savremenoj psihologiji abnormalnost se ne određuje samo jednim kriterijem. Istraživači i kliničari koriste različite pristupe kako bi procijenili da li određeno ponašanje ili psihičko stanje odstupa od uobičajenog. Nijedan od ovih pristupa sam po sebi nije dovoljan da objasni psihičke poremećaje, ali zajedno mogu pomoći u njihovom razumijevanju. ''Statistička abnormalnost'' – odnosi se na osobine ili ponašanja koja se pojavljuju kod malog broja osoba u populaciji.<ref>{{Cite web |last=Gilles-Thomas |first=David L. |date=1989 |title=Definitions of Abnormality |url=https://www.acsu.buffalo.edu/~dgthomas/Abpsy/lecture1.html |access-date=15. 3. 2026 }}</ref> U ovom pristupu abnormalnim se smatra ono što je statistički rijetko. Međutim, rijetkost sama po sebi ne znači da je riječ o psihičkom poremećaju. Na primjer, veliko bogadstvo ili fizička privlačnost statistički su rijetke pojave, ali se ne smatraju psihičkim poremećajima. ''Psihometrijska abnormalnost'' – u okviru [[Psihometrija|psihometrije]] abnormalnost se određuje kao odstupanje od statistički utvrđene norme, kao što je prosječan koeficijent inteligencije (IQ) od 100. Rezultat IQ testa koji je niži od prosjeka 70–75 IQ može ukazivati na određene poteškoće u učenju i svakodnevnom funkcionisanju. Ipak, stvarne poteškoće zavise od mnogih faktora i zavise od životnih okolnosti i podrške koju osoba ima. S druge strane, visok rezultat na testu inteligencije, iako predstavljaja odstupanje od prosjeka, obično se ne smatraja znakom psihičkog poremećaja. ''Devijantno ponašanje'' – odnosi se na ponašanje koje odstupa od društvenih normi i očekivanja. Međutim, takvo ponašanje ne mora nužno značiti postojanje psihičkog poremećaja. S druge strane, osoba može imati psihički poremećaj i bez vidljivog odstupanja u ponašanju. ''Kombinovani kriteriji'' – u savremenoj psihologiji abnormalnost se često procjenjuje na osnovu postojanja više faktora istovremeno, kao što su prisustvo psihičke patnje, poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju, poremećeni psihički procesi, neprimjerene reakcije u određenim situacijama, kao i ponašanja koja mogu nanijeti štetu samoj osobi ili drugima.<ref name="Bennett2003">{{cite book |last=Bennett |first=Peter |date=2003 |title=Abnormal and Clinical Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalclinical0000benn_z3d2 |publisher=Open University Press |isbn=978-0-335-21236-1 |language=en }}</ref> Zbog složenosti psihičkih poremećaja, u psihološkoj praksi se obično kombinuju ovi pristupi kako bi se dobilo potpunije objašnjenje abnormalnog ponašanja i doživljavanja. ==== Primjeri ==== Postoji veliki broj [[mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]] koji se u psihologiji proučavaju u okviru psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja. Među njima su, između ostalih, sljedeći poremećaji: ===== Shizofrenija ===== [[Shizofrenija]] je psihički poremećaj koji može dovesti do ozbiljnog poremećaja u percepciji stvarnosti. Psihotična priroda ovog poremećaja često se manifestuje kroz [[deluzija|deluzije]] i [[halucinacija|halucinacije]]. Savremena istraživanja pokazuju da je nastanak shizofrenije povezan s više faktora. Među njima su genetska predispozicija, ali i biološki procesi koji utječu na razvoj i funkcionisanje mozga. Neki naučni radovi ukazuju da promjene u razvoju mozga mogu nastati već tokom prenatalnog perioda, što može povećati vjerovatnoću za razvoj ovog poremećaja kasnije u životu.<ref name="Phares2020">{{cite book |last=Phares |first=Vicky |date=2020 |title=Understanding Abnormal Child Psychology |url=https://www.scribd.com/document/770142040/Understanding-Abnormal-Child-Psychology-Phares-Vicky-Author-2020-Hoboken-NJ-Wiley-1119605253-525b37b7f888c48f27643e3f69ef81bb-An |location=Hoboken, NJ |publisher=Wiley |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> ===== Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću ===== [[Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću]] (ADHD) je perzistentan neurorazvojni poremećaj koji se najčešće identifikuje tokom ranog školskog uzrasta. Karakteriše ga razvojno neodgovarajući nivo pažnje, hiperaktivnost i impulsivnost koji direktno ometa funkcionalno prilagođavanje djeteta u socijalnom i akademskom okruženju. Osobe s ovim poremećajem često se suočavaju s poteškoćama u održavanju koncentracije, lako im se odvlači pažnja i mogu imati problema u organizovanju svakodnevnih aktivnosti. Također, često zaboravljaju obaveze ili gube predmete neophodne za rad i život. Hiperaktivnost i impulsivnost se manifestuju kroz stalni fizički ili unutrašnji nemir, nemogućnost mirnog sjedenja, pretjerano pričanje i prekidanje drugih u razgovoru ili aktivnostima.<ref name="Phares2020" /> Ovi simptomi direktno utječu na školsko postignuće, kvalitet društvenih odnosa i opće svakodnevno funkcionisanje osobe. ===== Antisocijalni poremećaj ličnosti ===== [[Antisocijalni poremećaj ličnosti]] je psihički poremećaj iz grupe poremećaja ličnosti, kojeg karakteriše zanemarivanja prava drugih, kršenje društvenih normi i zakona, kao i nedostatak empatije i kajanja. Osobe s antisocijalnim poremećajem ličnosti često pokazuju izraženu impulsivnost, agresivnost i neodgovornost. Njihovo ponašanje može uključivati manipulaciju i obmanjivanje drugih, kao i korištenje laži ili površnog šarma radi lične koristi.<ref name="Sánchez_de_Ribera_2019">{{cite journal |last=Sánchez de Ribera |first=Olga |author2=Kavish, Nicholas |author3=Katz, I. M. |author4=Boutwell, Brian B. |author5=Back, M. |date=2019 |title=Untangling Intelligence, Psychopathy, Antisocial Personality Disorder, and Conduct Problems: A Meta–Analytic Review |journal=European Journal of Personality |volume=33 |issue=5 |pages=529–564 |doi=10.1002/per.2207 |url=https://www.researchgate.net/publication/322775355_Untangling_intelligence_psychopathy_personality_disorders_conduct_problems_A_meta-analytic_review |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Također je česta ravnodušnost prema vlastitoj ili tuđoj sigurnosti. ===== Disocijativni poremećaj identiteta ===== [[Disocijativni poremećaj identiteta]] (DID), u ranijim klasifikacijama poznat kao poremećaj podvojene ličnosti, predstavlja složen psihički poremećaj koji se često opisuje kao neurorazvojni i posttraumatski poremećaj. Karakteriše ga prisustvo dva ili više različitih identiteta ili stanja ličnosti koji naizmjenično preuzimaju kontrolu nad ponašanjem osobe. Svaki od tih identiteta može imati vlastite obrasce mišljenja, percepcije i ponašanja, a ponekad i različit stepen svijesti o drugim identitetima.<ref name="Boysen2013">{{cite journal |last=Boysen |first=Guy A. |author2=VanBergen, Alexandra |date=2013 |title=A review of published research on adult dissociative identity disorder: 2000–2010 |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=201 |issue=1 |pages=5–11 |doi=10.1097/NMD.0b013e31827aaf81 |pmid=23274288 |url=https://www.academia.edu/35652569/A_Review_of_Published_Research_on_Adult_Dissociative_Identity_Disorder |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> U naučnoj literaturi često se navode dva glavna modela koji pokušavaju objasniti nastanak ovog poremećaja: posttraumatski i sociokognitivni model.<ref name="Boysen2013" /> Posttraumatski model pretpostavlja da se poremećaj razvija kao posljedica teških i dugotrajnih traumatskih iskustava u djetinjstvu, kao što su fizičko, emocionalno ili seksualno zlostavljanje. U takvim okolnostima dijete može razviti disocijaciju kao psihološki mehanizam suočavanja s traumom, pri čemu se traumatična sjećanja i emocije razdvajaju u različita stanja svijesti, tj. različite identitete. Ovaj proces omogućava djetetu da nastavi svakodnevno funkcionisati uprkos traumatskim iskustvima. Istraživanja pokazuju da veliki broj osoba s dijagnozom disocijativnog poremećaja identiteta ima historiju hroničnog zlostavljanja ili zanemarivanja u ranom djetinjstvu.<ref name="Brand2016">{{cite journal |last=Brand |first=Bethany L. |author2=Loewenstein, Richard J. |author3=Spiegel, David |date=2016 |title=Dispelling myths about dissociative identity disorder treatment: An empirically based approach |journal=Psychiatry |volume=79 |issue=2 |pages=169–189 |doi=10.1080/00332747.2016.1194743 |url=https://www.dcjs.virginia.gov/sites/dcjs.virginia.gov/files/training-events/6851/brand_loewenstein_spiegel_2014_dispelling_myths_did_treatment.pdf |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Sociokognitivni model, s druge strane, smatra da se ponašanja povezana s više identiteta mogu razvijati pod utjecajem društvenih i kulturnih faktora. Prema ovom pristupu, pojedinci mogu nesvjesno usvajati obrasce ponašanja koji su povezani s idejom postojanja više identiteta, u skladu s očekivanjima okoline ili kulturnim predstavama o ovom poremećaju.<ref name="Boysen2013" /> ===== Socijalni anksiozni poremećaj ===== [[Socijalni anksiozni poremećaj]] (SAD), ranije poznat kao socijalna fobija, je psihički poremećaj iz grupe anksioznih poremećaja koji karakteriše intenzivan i trajan strah od društvenih situacija. Osobe s ovim poremećajem doživljavaju izrazitu nelagodu u situacijama u kojima mogu biti posmatrane ili procjenjivane od strane drugih osoba.<ref name="McEnery2019">{{cite journal |last=McEnery |first=Carla |author2=Lim, Michelle H. |author3=Tremain, Hailey |author4=Knowles, Ann |author5=Alvarez-Jimenez, Mario |date=2019 |title=Prevalence rate of social anxiety disorder in individuals with a psychotic disorder: A systematic review and meta-analysis |journal=Schizophrenia Research |volume=208 |pages=25–33 |doi=10.1016/j.schres.2019.01.045 |pmid=30722947 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0920996419300489 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Srž poremećaja predstavlja strah od negativne evaluacije, odnosno uvjerenje da će ponašanje osobe ili vidljivi znakovi anksioznosti biti ocijenjeni kao neprikladni ili ponižavajući.<ref name="DSM5TR2022">{{cite book |last=American Psychiatric Association |date=2022 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR) |location=Washington, DC |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0-89042-575-6 |language=en}}</ref> Osobe sa socijalnim anksioznim poremećajem često osjećaju snažan strah u većini, a ponekad i u gotovo svim društvenim situacijama, posebno u okolnostima koje uključuju javni nastup, upoznavanje novih ljudi ili interakciju s nepoznatim osobama.<ref name="McEnery2019" /> Zbog intenziteta simptoma, ovaj poremećaj može značajno narušiti svakodnevno funkcionisanje pojedinca, uključujući profesionalni, obrazovni i društveni život. Razvoj ovog poremećaja može biti povezan s traumatičnim ili izrazito neugodnim iskustvima koja su se dogodila u prisustvu drugih osoba, kao što su javna kritika, ismijavanje ili osjećaj poniženja. Takva iskustva mogu doprinijeti formiranju trajnog straha od sličnih društvenih situacija u budućnosti.<ref name="Phares2020" /> ===== Generalizirani anksiozni poremećaj ===== [[Generalizirani anksiozni poremećaj]] (GAD) je psihički poremećaj iz grupe anksioznih poremećaja koji karakteriše hronična, prekomjerna i teško kontrolisana zabrinutost vezana za različite aspekte svakodnevnog života. Za razliku od specifičnih fobija, anksioznost kod ovog poremećaja nije vezana za određeni objekt ili situaciju, već se može odnositi na širok spektar tema, poput zdravlja, finansija, porodičnih odnosa ili poslovnih obaveza. Prema kriterijima dijagnostičkog priručnika DSM-5-TR, zabrinutost mora biti prisutna većinu dana tokom perioda od najmanje šest mjeseci.<ref name="DSM5TR2022" /> Osobe s generaliziranim anksioznim poremećajem često doživljavaju zabrinutost koju je teško kontrolisati, čak i kada ne postoji stvarna ili neposredna prijetnja. Pored stalne brige, mogu se javiti i dodatni simptomi, poput razdražljivosti, umora, poteškoća s koncentracijom i osjećaja unutrašnjeg nemira ili napetosti.<ref name="Tyrer2006">{{cite journal |last=Tyrer |first=Peter |author2=Baldwin, David |date=2006 |title=Generalised anxiety disorder |journal=The Lancet |volume=368 |issue=9553 |pages=2156–2166 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69865-6 |pmid=17174708 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673606698656/abstract |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> ===== Specifična fobija ===== [[Specifična fobija|Specifična fobija]] predstavljaja anksiozni poremećaj koji karakteriše intenzivan i iracionalan strah povezan s određenim objektom ili situacijom.<ref name="Ipser2013">{{cite journal |last=Ipser |first=Jonathan C. |author2=Singh, Leesha |author3=Stein, Dan J. |date=2013 |title=Meta-analysis of functional brain imaging in specific phobia |journal=Psychiatry and Clinical Neurosciences |volume=67 |issue=5 |pages=311–322 |doi=10.1111/pcn.12055 |pmid=23711114 |url=https://www.academia.edu/3858960/Meta_analysis_of_functional_brain_imaging_in_specific_phobia |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> Osobe sa ovim poremećajem doživljavaju izrazit strah i izraženu potrebu za izbjegavanjem fobičnog podražaja, iako često prepoznaju da je njihov strah pretjeran u odnosu na stvarnu opasnost. Specifične fobije ubrajaju se među najčešće psihičke poremećaje u općoj populaciji, a istraživanja pokazuju da se češće javljaju kod žena nego kod muškaraca.<ref name="Eaton2018">{{cite journal |last=Eaton |first=William W. |author2=Bienvenu, O. Joseph |author3=Miloyan, Beyon |date=2018 |title=Specific phobias |journal=The Lancet Psychiatry |volume=5 |issue=8 |pages=678–686 |doi=10.1016/S2215-0366(18)30169-X |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S221503661830169X |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> Među najčešće opisanim oblicima specifičnih fobija u kliničkoj literaturi ubrajaju se: * arahnofobija (''arachnophobia'') – strah od pauka i drugih sličnih zglavkara, * ofidiofobija (''ophidiophobia'') – strah od zmija, * kinofobija (''cynophobia'') – strah od pasa, * akrofobija (''acrophobia'') – strah od visine, * astrafobija (''astraphobia'') – strah od grmljavine i munja, * niktofobija (''nyctophobia'') – strah od mraka ili noći, * klaustrofobija (''claustrophobia'') – strah od zatvorenih ili uskih prostora, * aerofobija (''aerophobia'') – strah od letenja avionom, * tripanofobija (''trypanophobia'') – strah od medicinskih igala i injekcija, * hemofobija (''hemophobia'') – strah od krvi, * dentofobija (''dentophobia'') – strah od stomatoloških zahvata, * emetofobija (''emetophobia'') – strah od povraćanja, * kulrofobija (''coulrophobia'') – strah od klaunova, * glosofobija (''glossophobia'') – strah od javnog govora. Kliničke manifestacije specifičnih fobija uključuju snažne fiziološke i emocionalne reakcije pri susretu s izvorom straha ili čak pri samoj pomisli na takvu situaciju. Među najčešće simptome ubrajaju se ubrzan rad srca, otežano disanje, drhtanje, osjećaj panike i snažna potreba za bijegom iz situacije koja izaziva strah. Jedan od osnovnih mehanizama održavanja poremećaja jeste izbjegavanje. Kada osoba izbjegne kontakt s fobičnim podražajem, anksioznost se privremeno smanjuje, što dodatno učvršćuje uvjerenje da je izbjegavani objekt ili situacija opasna. U težim slučajevima čak i iščekivanje mogućeg susreta s izvorom straha može značajno utjecati na planiranje svakodnevnih aktivnosti i kvalitet života.<ref name="DSM5TR2022" /> ===== Posttraumatski stresni poremećaj ===== [[Posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP) je psihički poremećaj koji nastaje kao odloženi ili produženi odgovor na stresni događaj ili situaciju izuzetno ugrožavajuće ili katastrofalne prirode. Posttraumatski stresni poremećaj se može manifestovati kroz fizičke i psihičke simptome, uključujući, ali ne ograničavajući se na: noćne more, flashbackove, izbjegavanje situacija ili stimulusa povezanih s traumom, osjećaj srama i krivnje, ljutnju, pojačanu budnost (hipervigilanciju) i socijalnu izolaciju.<ref name="Kube2020">{{cite journal |last=Kube |first=Tobias |author2=Berg, Max |author3=Kleim, Birgit |author4=Herzog, Philipp |date=2020 |title=Rethinking post-traumatic stress disorder – A predictive processing perspective |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=113 |pages=448–460 |doi=10.1016/j.neubiorev.2020.04.014 |pmid=32315695 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763419311029 |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> Simptomi se obično javljaju unutar tri mjeseca od traumatičnog iskustva, ali u nekim slučajevima može doći do odloženog početka, mjesecima ili godinama nakon događaja. == Teorijski pristupi == Razumijevanje abnormalnog ponašanja i doživljavanja kroz historiju se mijenjalo u zavisnosti od dominantne paradigme. Savremena psihologija i psihijatrija prepoznaju tri glavna pristupa: === Somatogeni pristup === Somatogeni pristup smatra da su psihički poremećaji direktna posljedica bioloških i fizioloških poremećaja u mozgu. [[Emil Kraepelin]], pionir ovog pristupa, postavio je temelje modernoj psihijatrijskoj klasifikaciji posmatrajući psihičke bolesti kao organske procese <ref name="Kraepelin1883">{{cite book |last=Kraepelin |first=Emil |date=1883 |title=Compendium der Psychiatrie |trans-title=Textbook of Psychiatry |location=Leipzig |publisher=Abel |language=de }}</ref>. Historijski gledano, razvoj ovog pristupa doveo je do primjene radikalnih bioloških tretmana, poput lobotomije, ali je istovremeno postavio temelje za savremenu psihofarmakologiju i genetička istraživanja u psihologiji. === Psihogeni pristup === Psihogeni pristup naglašava da abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kao posljedica psiholoških procesa, emocionalnih konflikata ili neadekvatnog učenja. Unutar ovog pristupa razvile se se značajne škole i terapijski pravaci, uključujući: * [[Psihoanaliza|Psihoanalitički pravac]] ([[Sigmund Freud]]): Fokusira se na nesvjesne konflikte i potisnuta sjećanja iz ranog djetinjstva. Rani tretmani uključivali su katarzu i hipnozu radi oslobađanja potisnutih emocija.<ref name="Bennett2003" /> * [[Bihevioralna psihologija|Bihevioralni pravac]] ([[Burrhus Frederic Skinner|B.F. Skinner]], [[John Broadus Watson|J.B. Watson]]): Smatra da je abnormalno ponašanje naučeno putem kondicioniranja i da se može mijenjati modifikacijom okoline i procesom učenja. * [[Kognitivna psihologija|Kognitivni pravac]] ([[Aaron Beck|A. Beck]], [[Albert Ellis|A. Ellis]]): Fokusira se na iracionalna uvjerenja i kognitivne distorzije. Poremećaj se ne posmatra kao rezultat samog događaja, već načina na koji osoba interpretira taj događaj.<ref name="Hofmann2012">{{cite journal |last=Hofmann |first=Stefan G. |author2=Asnaani, Anu |author3=Vonk, Imke J. J. |author4=Sawyer, Alice T. |author5=Fang, Angela |date=oktobar 2012 |title=The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses |journal=Cognitive Therapy and Research |volume=36 |issue=5 |pages=427–440 |doi=10.1007/s10608-012-9476-1 |url=https://www.researchgate.net/publication/235786385_The_Efficacy_of_Cognitive_Behavioral_Therapy_A_Review_of_Meta-analyses |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> * [[Humanistički psihologija|Humanistički pravac]] ([[Carl Rogers|C. Rogers]], [[Abraham Maslow|A. Maslow]]): Naglašava ljudsku težnju ka samoostvarenju. Abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kada su prepreke u okruženju toliko snažne da ometaju lični rast i razvoj potencijala. === Biopsihosocijalni pristup === Biopsihosocijalni model integriše prethodne pristupe i sugeriše da psihički poremećaji nastaju složenom interakcijom biološke ranjivosti, psiholoških faktora (poput ličnosti i načina suočavanja) i socijalnog okruženja (porodica, kultura, stresni događaji).<ref name="Engel1977" /> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Abnormal psychology}} * {{cite book |editor1=Hersen, Michel |editor2=Sledge, William H. |date=2002 |title=Encyclopedia of Psychotherapy |url=https://elmirmohammedmemorypsy.com/wp-content/uploads/2023/11/encyclopedia-of-psychotherapy.pdf |location=Amsterdam; Boston |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-343010-6 |access-date=15. 3. 2026 |language=en |archive-date=25. 10. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025081547/https://elmirmohammedmemorypsy.com/wp-content/uploads/2023/11/encyclopedia-of-psychotherapy.pdf |url-status=dead}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Abnormalna psihologija| ]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] [[Kategorija:Klinička psihologija]] r83989uam1r051etym335wupvy0ywtd 10 532906 3917917 3916195 2026-08-13T19:48:46Z Bosancica by MK 173186 3917917 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Psihologija |tijeloklasa = hlist |naslov = [[Psihologija]] |naslovstil = background:#BFD7FF; |grupastil = background:#CFE1FF; |iznadstil = background:#DFEBFF; |ispodstil = background:#DFEBFF; |iznad = * [[Historija psihologije|Historija]] * [[Filozofija psihologije|Filozofija]] * [[Psiholog]] |grupa1 = [[Osnovna nauka (psihologija)|Osnovna]] |podaci1 = <!--Abecedno:--> * [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja|Abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Afektivna neuronauka]] * [[Afektivna nauka]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna neuronauka]] * [[Biheviorizam]] * [[Diferencijalna psihologija|Diferencijalna]] * [[Ekološka psihologija|Ekološka]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna]] * [[Evolucijska psihologija|Evolucijska]] * [[Geštalt psihologija|Geštalt]] * [[Ljudska inteligencija|Inteligencija]] * [[Kognitivna psihologija|Kognitivna]] / [[Kognitivizam (psihologija)|Kognitivizam]] * [[Kognitivna neuronauka]] ** [[Socijalna kognitivna neuronauka|socijalna]] * [[Komparativna psihologija|Komparativna]] * [[Kulturna psihologija|Kulturna]] * [[Kvantitativna psihologija|Kvantitativna]] * [[Matematička psihologija|Matematička]] * [[Međukulturna psihologija|Međukulturna]] * [[Moralna psihologija|Moralna]] * [[Neuropsihologija]] * [[Percepcija]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Razvojna psihologija|Razvojna]] * [[Socijalna psihologija|Socijalna]] * [[Teorijska psihologija|Teorijska]] |grupa2 = [[Primijenjena psihologija|Primijenjena]] |podaci2 = <!--Abecedno:--> * [[Anomalistička psihologija|Anomalistička]] * [[Avijacijska psihologija|Avijacijska]] * [[Psihobiografija|Biografija poznatih osoba]] * [[Psihologija boja|Boja]] * [[Ergonomija]] * [[Feministička psihologija|Feministička]] * [[Forenzička psihologija|Forenzička]] * [[Fotopsihologija|Fotografija]] * [[Psihohistorija|Historija]] * [[Humanistička psihologija|Humanistička]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija|Industrijska i organizacijska]] * [[Psihologija ishrane|Ishrana]] * [[Klinička psihologija|Klinička]] * [[Psihologija koučinga|Koučing]] * [[Kritička psihologija|Kritička]] * [[Psihologija mase|Masa]] * [[Medicinska psihologija|Medicinska]] * [[Psihologija medija|Mediji]] * [[Psihologija mira|Mir i rat]] * [[Psihologija mode|Moda]] * [[Muzička psihologija|Muzička]] * [[Pedagoška psihologija|Pedagoška]] * [[Policijska psihologija|Policijska]] * [[Politička psihologija|Politička]] * [[Potrošačko ponašanje|Potrošač]] * [[Pozitivna psihologija|Pozitivna]] * [[Pravna psihologija|Pravna]] * [[Primijenjena bihevioralna analiza]] * [[Psihometrija]] * [[Psihoterapija]] * [[Psihologija religije|Religija]] * [[Saobraćajna psihologija|Saobraćajna]] * [[Psihološko savjetovanje|Savjetovanje]] * [[Psihologija sistema|Sistemi]] * [[Spolne razlike u psihologiji|Spolne razlike]] * [[Sportska psihologija|Sport i vježbanje]] * [[Suicidologija]] * [[Svemirska psihologija|Svemirska]] * [[Školska psihologija|Školska]] * [[Psihološko testiranje|Testiranje]] * [[Psihologija umjetnosti|Umjetnost]] * [[Vojna psihologija|Vojna]] * [[Psihologija zajednice|Zajednica]] * [[Psihologija zdravlja na radu|Zdravlje na radu]] * [[Zdravstvena psihologija|Zdravstvena]] |grupa3 = [[Spisak istraživačkih metoda u psihologiji|Metodologije]] |podaci3 = <!--Abecedno:--> * [[Analiza sadržaja]] * [[Arhivsko istraživanje]] * [[Bihevioralna epigenetika]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimenti]] ** [[Eksperimenti na ljudima|na ljudima]] * [[Intervju (istraživanje)|Intervjui]] * [[Kvalitativno psihološko istraživanje|Kvalitativno istraživanje]] * [[Kvantitativno psihološko istraživanje|Kvantitativno istraživanje]] * [[Neurosnimanje]] * [[Opservacija]] * [[Psihofizika]] <!-- * [[Self-report inventory]] --> * [[Metodologija ankete|Statističke ankete]] * [[Studija slučaja]] * [[Testiranje na životinjama]] |grupa4 = Pojmovi |podaci4 = <!-- Abecedno --> * [[Afekt (psihologija)|Afekt]] * [[Anksioznost]] * [[Emocije]] * [[Emocionalna inteligencija]] * [[Empatija]] * [[Identitet (društvene nauke)|Identitet]] * [[Inteligencija]] * [[Kazna]] * [[Klasično uvjetovanje]] * [[Konformizam]] * [[Ličnost]] * [[Mentalni poremećaj]] * [[Mentalno zdravlje]] * [[Misao|Mišljenje]] * [[Motivacija]] * [[Nagon]] * [[Navika]] * [[Nesvjesni um|Nesvjesno]] * [[Odbrambeni mehanizmi]] * [[Operantno uvjetovanje]] * [[Osjet]] * [[Pamćenje]] * [[Pažnja]] * [[Percepcija]] * [[Ponašanje]] * [[Potkrepljenje]] * [[Potreba]] * [[Predrasuda]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Raspoloženje (psihologija)|Raspoloženje]] * [[Rješavanje problema]] * [[Spoznaja]] * [[Psihološki stres|Stres]] * [[Samopoštovanje]] * [[Slika o sebi]] * [[Socijalizacija]] * [[Stav (psihologija)|Stav]] * [[Stereotip]] * [[Svijest]] * [[Temperament]] * [[Učenje]] * [[Um]] * [[Zaboravljanje]] |grupa5 = [[Spisak psihologa|Psiholozi]] |podaci5 = <!-- Prema godini rođenja --> *[[Wilhelm Wundt|Wundt]]<!-- 1832. --> *[[William James|James]]<!-- 1842. --> *[[Ivan Pavlov|Pavlov]]<!-- 1849. --> *[[Sigmund Freud|Freud]]<!-- 1856. --> *[[Edward Thorndike|Thorndike]]<!-- 1874. --> *[[Carl Gustav Jung|Jung]]<!-- 1875. --> *[[John B. Watson|Watson]]<!-- 1878. --> *[[Max Wertheimer|Wertheimer]]<!-- 1880. --> *[[Clark L. Hull|Hull]]<!-- 1884. --> *[[Kurt Koffka|Koffka]]<!-- 1886. --> *[[Kurt Lewin|Lewin]]<!-- 1890. --> *[[Jean Piaget|Piaget]]<!-- 1896. --> *[[Gordon Allport|Allport]]<!-- 1897. --> *[[J. P. Guilford|Guilford]]<!-- 1897. --> *[[Carl Rogers|Rogers]]<!-- 1902. --> *[[Erik Erikson|Erikson]]<!-- 1902. --> *[[B. F. Skinner|Skinner]]<!-- 1904. --> *[[Donald O. Hebb|Hebb]]<!-- 1904. --> *[[Ernest Hilgard|Hilgard]]<!-- 1904. --> *[[Harry Harlow|Harlow]]<!-- 1905. --> *[[Raymond Cattell|Cattell]]<!-- 1905. --> *[[Abraham Maslow|Maslow]]<!-- 1908. --> *[[Neal E. Miller|N. Miller]]<!-- 1909. --> *[[Jerome Bruner|Bruner]]<!-- 1915. --> *[[Donald T. Campbell|Campbell]]<!-- 1916. --> *[[Hans Eysenck|Eysenck]]<!-- 1916. --> *[[Herbert A. Simon|Simon]]<!-- 1916. --> *[[David McClelland|McClelland]]<!-- 1917. --> *[[Urie Bronfenbrenner|Bronfenbrenner]]<!-- 1917. --> *[[Leon Festinger|Festinger]]<!-- 1919. --> *[[George Armitage Miller|G. Miller]]<!-- 1920. --> *[[Richard Lazarus|Lazarus]]<!-- 1922. --> *[[Stanley Schachter|Schachter]]<!-- 1922. --> *[[Robert Zajonc|Zajonc]]<!-- 1923. --> *[[Albert Bandura|Bandura]]<!-- 1925. --> *[[Roger Brown (psiholog)|Brown]]<!-- 1925. --> *[[Endel Tulving|Tulving]]<!-- 1927. --> *[[Lawrence Kohlberg|Kohlberg]]<!-- 1927. --> *[[Noam Chomsky|Chomsky]]<!-- 1928. --> *[[Ulric Neisser|Neisser]]<!-- 1928. --> *[[Jerome Kagan|Kagan]]<!-- 1929. --> *[[Walter Mischel|Mischel]]<!-- 1930. --> *[[Elliot Aronson|Aronson]]<!-- 1932. --> *[[Daniel Kahneman|Kahneman]]<!-- 1934. --> *[[Paul Ekman|Ekman]]<!-- 1934. --> *[[Michael Posner (psiholog)|Posner]]<!-- 1936. --> *[[Amos Tversky|Tversky]]<!-- 1937. --> *[[Bruce McEwen|McEwen]]<!-- 1938. --> *[[Larry Squire|Squire]]<!-- 1941. --> *[[Richard E. Nisbett|Nisbett]]<!-- 1941. --> *[[Martin Seligman|Seligman]]<!-- 1942. --> *[[Ed Diener|Diener]]<!-- 1946. --> *[[Shelley E. Taylor|Taylor]]<!-- 1946. --> *[[John Robert Anderson (psiholog)|Anderson]]<!-- 1947. --> *[[Ronald C. Kessler|Kessler]]<!-- 1947. --> *[[Joseph E. LeDoux|LeDoux]]<!-- 1949. --> *[[Robert Sternberg|Sternberg]]<!-- 1949. --> *[[Richard Davidson|Davidson]]<!-- 1951. --> *[[Susan Fiske|Fiske]]<!-- 1952. --> *[[Roy Baumeister|Baumeister]]<!-- 1953. --> |grupa6 = [[:Kategorija:Psihološki spiskovi|Spiskovi]] |podaci6 = * [[Spisak grana psihologije|Discipline]] * [[Hronologija psihologije|Hronologija]] * [[Spisak istraživačkih metoda u psihologiji|Istraživačke metode]] * [[Opći prikaz psihologije|Opći prikaz]] * [[Spisak psiholoških organizacija|Organizacije]] * [[Spisak psihologa|Psiholozi]] * [[Spisak psihoterapija|Psihoterapije]] * [[Spisak psiholoških škola|Škole misli]] * [[Indeks članaka o psihologiji|Teme]] * [[Opći prikaz psihološkog savjetovanja|Teme u psihološkom savjetovanju]] |ispod = * {{ikona|kategorija}} [[:Kategorija:Psihologija|Kategorija]] * {{ikona|portal}} [[Portal:Psihologija|Portal]] <noinclude>[[Kategorija:Šabloni za psihologiju]]</noinclude> }} nge9q8vbiht1yscgkfbgj91likh4ji1 0 533662 3917931 3904041 2026-08-14T00:09:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3917931 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Urie Bronfenbrenner | slika = | slika_širina = 250px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1917|4|29}} | mjesto_rođenja = [[Moskva]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti|2005|9|25|1917|4|29}} | mjesto_smrti = [[Ithaca (New York)|Ithaca]], [[New York (savezna država)|New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | državljanstvo = Američko | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Razvojna psihologija]] | radna_institucija = [[Univerzitet Cornell]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Cornell]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Univerzitet u Michiganu]] }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Lev Vygotsky]] * [[Kurt Lewin]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Teorija ekoloških sistema]] * Suosnivač programa [[Head Start (program)|Head Start]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Anisfield-Wolfova književna nagrada za publicistiku * Nagrada James McKeen Cattell }} | religija = | fusnote = Supruga: Liese Price; Djeca: 6 (uključujući [[Kate Bronfenbrenner]]) }} '''Urie Bronfenbrenner''' bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] [[Rusija|ruskog]] porijekla, najpoznatiji po razvoju kontekstualnog pristupa razumijevanju ljudskog razvoja.<ref name="Ceci_Bronfenbrenner_2006">{{cite journal |last=Ceci |first=Stephen J. |date=2006 |title=Urie Bronfenbrenner (1917–2005) |url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0003-066X.61.2.173 |journal=American Psychologist |volume=61 |issue=2 |pages=173–174 |doi=10.1037/0003-066X.61.2.173 |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Njegov teorijski okvir, poznat kao [[teorija ekoloških sistema]], prvi put je sistematski predstavljen u članku objavljenom 1977. u časopisu ''American Psychologist'',<ref name="Bronfenbrenner_1977">{{cite journal |last=Bronfenbrenner |first=Urie |date=1977 |title=Toward an experimental ecology of human development |journal=American Psychologist |volume=32 |issue=7 |pages=513–531 |doi=10.1037/0003-066X.32.7.513 |url=https://files.commons.gc.cuny.edu/wp-content/blogs.dir/17937/files/2021/08/Bronfenbrenner-1977.pdf |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> a potom detaljno razrađen u njegovom najpoznatijem djelu ''The Ecology of Human Development'' (1979).<ref name="ecology1979">{{cite book |last=Bronfenbrenner |first=Urie |year=1979 |title=The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |url=https://archive.org/details/ecologyofhumande00urie |access-date=27. april 2026 |isbn=978-0674224513 |language=en}}</ref> Kasnije je ovaj pristup dodatno proširen kroz [[bioekološki model ljudskog razvoja]], razvijen u saradnji sa Pamelom A. Morris i objavljen u okviru djela ''Handbook of Child Psychology''.<ref name="Bronfenbrenner_Morris_2006">{{cite book |last1=Bronfenbrenner |first1=Urie |last2=Morris |first2=Pamela A. |year=2006 |title=The Bioecological Model of Human Development |work=Handbook of Child Psychology |publisher=John Wiley & Sons |doi=10.1002/9780470147658.chpsy0114 |url=http://childhelp.org/wp-content/uploads/2015/07/Bronfenbrenner-U.-and-P.-Morris-2006-The-Bioecological-Model-of-Human-Development.pdf |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Bronfenbrenner je zastupao stav da prirodni eksperimenti i primijenjene razvojne intervencije predstavljaju važan izvor naučnih saznanja o ljudskom razvoju.<ref name="Bronfenbrenner_1977" /> Ovaj pristup bio je vidljiv i u njegovom učešću u razvoju američkog programa [[Head Start (program)|Head Start]] 1965, jednog od najznačajnijih programa ranog obrazovanja i podrške djeci i porodicama u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005">{{cite web |last=Los Angeles Times |date=2005 |title=Urie Bronfenbrenner, 88; Co-founder of Head Start Urged Closer Family Ties |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-sep-27-me-bronfen27-story.html |website=Los Angeles Times |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Njegovi radovi, posebno oni koji ukazuju na ograničenja laboratorijskih istraživanja u proučavanju dječijeg razvoja i važnost društvenog i kulturnog konteksta za razvojne procese, značajno su utjecali na promjenu teorijskog usmjerenja razvojne psihologije u drugoj polovini 20. vijeka.<ref name="ecology1979" /><ref name="Bronfenbrenner_2005">{{cite book |editor-last=Bronfenbrenner |editor-first=Urie |title=Making Human Beings Human: Bioecological Perspectives on Human Development |date=2005 |publisher=Sage Publications |location=Thousand Oaks |isbn=978-0-7619-2711-2 |url=https://archive.org/details/makinghumanbeing0000unse |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Urie Bronfenbrenner rođen je 29. aprila 1917. u [[Moskva|Moskvi]], u porodici ruskih [[Jevreji|Jevreja]].<ref name="NYT_Bronfenbrenner_2005">{{cite news |last=Fox |first=Margalit |date=2005 |title=Urie Bronfenbrenner, 88, an Authority on Child Development |url=https://faculty.weber.edu/eamsel/Classes/Applying%20Psychology/Adolescence%203140/Readings/Bronfenbrenner%20obit.doc |newspaper=The New York Times |access-date=27. april 2026 |language=en }}</ref> Njegovi roditelji bili su [[Patologija|patolog]] Alexander Bronfenbrenner i Eugenie Kamenetski.<ref name="Panken_2005">{{cite journal |last=Panken |first=Jaffa |year=2005 |title=Behind the Mirror Image: Urie Bronfenbrenner in the Soviet Union |url=https://www.academia.edu/860712/Behind_the_Mirror_Image_Urie_Bronfenbrenner_in_the_Soviet_Union |journal=Academia.edu |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Kada je imao šest godina, njegova porodica emigrirala je u [[Sjedinjene Američke Države]], najprije u [[Pittsburgh]], a godinu kasnije u ruralni dio savezne države [[New York (savezna država)|New York]].<ref name="NWE_Bronfenbrenner">{{cite web |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Urie_Bronfenbrenner |title=Urie Bronfenbrenner |publisher=New World Encyclopedia |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Njegov otac radio je kao neuropatolog u ustanovi Letchworth Village u okrugu Rockland, [[New York (savezna država)|New York (savezna država)]], specijaliziranoj za brigu o osobama s intelektualnim i razvojnim teškoćama. Bronfenbrenner je 1938. diplomirao [[Psihologija|psihologiju]] i [[Muzika|muziku]] na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]].<ref name="NYT_Bronfenbrenner_2005" /> Magistrirao je obrazovanje na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] 1940, a doktorat iz razvojne psihologije stekao je 1942. na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]].<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005" /> == Karijera == Neposredno nakon stjecanja doktorata, Bronfenbrenner je pristupio vojsci Sjedinjenih Američkih Država, gdje je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] djelovao kao psiholog u različitim vojnim strukturama.<ref name="APS_Observer_2005">{{cite journal |url=http://www.psychologicalscience.org/index.php/uncategorized/in-appreciation-urie-bronfenbrenner.html |title=In Appreciation: Urie Bronfenbrenner |journal=APS Observer |date=2005 |volume=18 |access-date=27. april 2026 |language=en |archive-date=15. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130415003232/http://www.psychologicalscience.org/index.php/uncategorized/in-appreciation-urie-bronfenbrenner.html |url-status=dead }}</ref> Nakon završetka rata kratko je radio kao pomoćnik glavnog [[Klinička psihologija|kliničkog psihologa]] u Programu obuke kliničkih psihologa pri novoosnovanom Ministarstvu za pitanja veterana Sjedinjenih Američkih Država u [[Washington|Washington, D.C.]]<ref name="APS_Observer_2005" /> Poslije dvogodišnjeg rada kao docent na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]], 1948. prelazi na [[Univerzitet Cornell|Univerzitet Cornell]], gdje je imenovan za docenta na Odsjeku za razvoj djeteta i porodične odnose (danas Odsjek za humani razvoj).<ref name="APS_Observer_2005" /> Ovaj odsjek bio je dio Koledž za porodične studije i imao je izraženu primijenjenu i interdisciplinarnu orijentaciju, okupljajući stručnjake iz oblasti [[Psihologija|psihologije]], [[Sociologija|sociologije]] i [[Historija|historije]].<ref name="Cornell_HomeEc_2000">{{cite web |last=Lang |first=Susan S. |date=2000 |title=Home economics was historical gateway for women into higher education, science and professional careers |url=https://news.cornell.edu/stories/2000/10/home-economics-was-historical-gateway-women |website=Cornell Chronicle |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Tokom rada na Cornellu njegovo istraživanje bilo je usmjereno na dječiji razvoj i utjecaj društvenih i okolinskih faktora na razvojne procese, što je ostalo središte njegovog naučnog rada tokom cijele karijere.<ref name="Cornell_BCTR">{{cite web |url=https://www.bctr.cornell.edu/about-us/urie-bronfenbrenner/ |title=Urie Bronfenbrenner |publisher=Bronfenbrenner Center for Translational Research, Cornell University |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1964. i 1965. bio je član Federalne komisije za istraživanje razvoja djece iz siromašnih porodica, čiji je rad doprinio osnivanju programa [[Head Start (program)|Head Start]] 1965.<ref name="NYT_Bronfenbrenner_2005" /> Bronfenbrenner je objavio više od 300 naučnih radova i 14 knjiga,<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005" /> a na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] stekao je zvanje profesora [[Emeritus|emeritusa]] humanog razvoja (Jacob Gould Schurman Professor Emeritus).<ref name="APS_Observer_2005" /> == Privatni život == Bronfenbrenner je bio u braku s Liese Price, s kojom je imao šestero djece.<ref name="NYT_Bronfenbrenner_2005" /> Prema publikaciji Univerziteta Cornell povodom 150. godišnjice osnivanja Studija humane ekologije, Bronfenbrenner je još od djetinjstva s ocem Alexanderom provodio vrijeme u prirodi, pješačeći i istražujući okolinu, najprije u okolini [[Moskva|Moskve]], a nakon preseljenja porodice u Sjedinjene Američke Države u Pittsburghu i sjevernom dijelu savezne države New York. Ova rana iskustva u interakciji s prirodnim i društvenim okruženjem kasnije su utjecala na oblikovanje njegovih teorijskih pogleda na ljudski razvoj. == Smrt == Bronfenbrenner je preminuo u svom domu u Ithaca, [[New York (savezna država)|New York (savezna država)]], 25. septembra 2005. u 88. godini života, od komplikacija izazvanih dijabetesom.<ref name="NYT_Bronfenbrenner_2005" /> == Pogledi na ljudski razvoj i teorija ekoloških sistema == Bronfenbrenner je ljudski razvoj posmatrao kao proces koji nastaje kroz stalnu interakciju između pojedinca i njegovog okruženja.<ref name="ecology1979" /> Smatrao je da na razvojni put pojedinca utječu različiti aspekti okoline, uključujući porodicu, vršnjake, školu, radno okruženje, kulturu i šire društvene uslove.<ref name="ecology1979" /> Kritikovao je tadašnju razvojnu psihologiju zbog toga što je, prema njegovom mišljenju, proučavala razvoj u umjetnim i ograničenim uslovima, često zanemarujući stvarni kontekst u kojem dijete živi. U tom smislu je naveo da je razvojna psihologija "nauka o čudnom ponašanju djece u čudnim situacijama s čudnim odraslima u najkraćim mogućim vremenskim intervalima".<ref name="ecology1979" /> Na osnovu takvog pristupa razvio je svoju teoriju ljudskog razvoja, poznatu kao [[teorija ekoloških sistema]]. Ova teorija polazi od pretpostavke da na razvoj djeteta djeluje više nivoa okruženja — od neposrednih odnosa s porodicom i institucijama, do šireg kulturnog i društvenog konteksta.<ref name="ecology1979" /> Kasnije je u teoriju uključio i vremensku dimenziju, odnosno utjecaj životnih događaja i društvenih promjena kroz vrijeme, što je označeno pojmom hronosistem.<ref name="Berger_2015">{{cite book |last=Berger |first=Kathleen Stassen |year=2015 |title=The Developing Person Through Childhood and Adolescence |url=https://archive.org/details/developingperson0000berg_y8y1 |edition=10. |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=978-1-4641-7595-4 |language=en}}</ref> U završnoj fazi razvoja svog teorijskog modela Bronfenbrenner je pristup proširio u pravcu [[bioekološki model ljudkog razvoja|bioekološkog modela ljudskog razvoja]], kako bi naglasio važnost bioloških procesa u razvoju.<ref name="Ceci_Bronfenbrenner_2006" /> Međutim, biološke faktore je posmatrao kao potencijal koji se ostvaruje ili ne ostvaruje u zavisnosti od uticaja okoline i društvenih faktora.<ref name="Ceci_Bronfenbrenner_2006" /> == Head Start program == Godine 1964. Bronfenbrenner je svjedočio pred kongresnim odborom tokom rasprave o zakonu za borbu protiv siromaštva, ističući da se mjere trebaju usmjeriti na djecu kako bi se smanjili negativni efekti siromaštva na njihov razvoj.<ref name="NYT_Bronfenbrenner_2005" /> Ovakav stav bio je suprotan tada dominantnom shvatanju da je dječiji razvoj isključivo biološki uslovljen, bez značajnog utjecaja iskustva i okoline.<ref name="APA_HeadStart">{{cite web |url=https://www.apa.org/research/action/early |title=The man who gave Head Start a start |publisher=American Psychological Association |date=2008 |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Zbog njegovog svjedočenja, pozvan je u [[Bijela kuća|Bijelu kuću]] na razgovor s [[Claudijom Altom ″Lady Bird″ Johnson]], s kojom je razmatrao programe brige o djeci u drugim državama.<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005" /> Također je bio član Federalne komisije zadužene za razvoj mjera za ublažavanje posljedica dječijeg siromaštva i izjednačavanje obrazovnih mogućnosti djece iz siromašnijih i bogatijih porodica.<ref name="APA_HeadStart" /> U radu Komisije učestvovalo je 13 stručnjaka iz različitih oblasti, uključujući [[Mentalno zdravlje|mentalno]] i fizičko zdravlje, [[obrazovanje]], socijalni rad i [[Razvojna psihologija|razvojnu psihologiju]]. Bronfenbrenner je zagovarao pristup koji uključuje porodicu i zajednicu u intervencije, kao i šire poboljšanje uslova u kojima se dijete razvija.<ref name="APA_HeadStart" /> Preporuke ove komisije dovele su do osnivanja programa Head Start 1965.<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005" /> Njegov doprinos vjerovatno je utjecao na razvoj programskih komponenti usmjerenih na okruženje djeteta, uključujući podršku porodici, kućne posjete i edukaciju roditelja.<ref name="APA_HeadStart" /> == Naslijeđe == Prema sociologu Melvinu L. Kohnu sa Univerziteta Johns Hopkins, Bronfenbrenner je imao značajnu ulogu u tome da društveni naučnici prepoznaju kako "međuljudski odnosi, čak i na najnižem nivou odnosa roditelj–dijete, ne postoje u društvenom vakuumu, već su ugrađeni u šire društvene strukture zajednice, društva, ekonomije i politike".<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005" /> Njegova teorija doprinijela je usmjeravanju razvojnih istraživanja ka sistematskom posmatranju i eksperimentalnom proučavanju utjecaja različitih okolinskih faktora na ljudski razvoj.<ref name="Cornell_HomeEc_2000" /> Također je imao značajan utjecaj na oblikovanje i razvoj programa Head Start (vidjeti odjeljak iznad).<ref name="LATimes_Bronfenbrenner_2005" /> Tokom akademskog rada na Univerzitetu Cornell, Bronfenbrenner je obrazovao veliki broj istraživača iz oblasti razvojne psihologije, od kojih su mnogi, prema navodima Univerziteta, postali vodeći stručnjaci u toj oblasti.<ref name="Cornell_HomeEc_2000" /> == Nagrade i priznanja == * Djelo Ekologija ljudskog razvoja ({{en|The Ecology of Human Development}}) dobilo je 1980. Anisfield-Wolfovu književnu nagradu za publicistiku.<ref name="Anisfield_Wolf_1980">{{cite web |url=https://www.anisfield-wolf.org/winners/the-ecology-of-human-development/ |title=The Ecology of Human Development: Urie Bronfenbrenner |publisher=Anisfield-Wolf Book Awards |year=1980 |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> * Dobitnik je nagrade James McKeen Cattell od Američkog psihološkog društva.<ref name="APS_Cattell_Award">{{cite web |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/cattell-award/past-award-winners/bronfenbrenner |title=James McKeen Cattell Fellow Award: Urie Bronfenbrenner |publisher=Association for Psychological Science |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> * [[Američko psihološko udruženje]] je svoju nagradu "Nagrada za životno djelo u razvoju psihologije u službi nauke i društva" preimenovala u "Bronfenbrenner Award" u njegovu čast.<ref name="APS_Observer_2005" /> * Bio je predsjedavajući Konferencije Bijele kuće o djeci 1970.<ref name="TIME_Family_1970">{{cite magazine |url=https://time.com/archive/6877363/behavior-the-american-family-future-uncertain/ |title=Behavior: The American Family: Future Uncertain |magazine=TIME |date=1970 |access-date=27. april 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> == Publikacije == * Dva svijeta djetinjstva: SAD i SSSR ({{en|Two Worlds of Childhood: US and USSR}}). New York: Simon & Schuster, 1970. * Utjecanje na ljudski razvoj ({{en|Influencing Human Development}}). New York: Holt, Rinehart & Winston, 1973. * Utjecaji na ljudski razvoj ({{en|Influences on Human Development}}). New York: Holt, Rinehart & Winston, 1975. * Ekologija ljudskog razvoja: eksperimenti prirode i dizajna ({{en|The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design}}). Cambridge, MA: Harvard University Press, 1979. * Stanje Amerikanaca: ova generacija i sljedeća ({{en|The State of Americans: This Generation and the Next}}). New York: Free Press, 1996. * Činiti ljude ljudima: bioekološke perspektive ljudskog razvoja ({{en|Making Human Beings Human: Bioecological Perspectives on Human Development}}). Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2005. == Također pogledajte == * [[Teorija ekoloških sistema]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Jean Piaget]] * [[Lev Vigotski]] * [[Pedagoška psihologija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Library resources box|by=yes|onlinebooks=no|about=yes|wikititle=Urie Bronfenbrenner}} * [https://rmc.library.cornell.edu/EAD/htmldocs/RMA00954.html Vodič za Bronfenbrennerove radove] {{en simbol}} * [http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/09/29/urie_bronfenbrenner_theories_altered_approach_to_child_development_at_88/ Obituary: "Urie Bronfenbrenner; theories altered approach to child development; at 88", Elaine Woo, Los Angeles Times, 29. 9. 2005.] {{en simbol}} * [https://www.news.cornell.edu/stories/Sept05/Bronfenbrenner.ssl.html Cornellovo saopćenje povodom Bronfenbrennerove smrti] {{en simbol}} {{Ljudski psihološki razvoj}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bronfenbrenner, Urie}} [[Kategorija:Rođeni 1917.]] [[Kategorija:Umrli 2005.]] [[Kategorija:Američki razvojni psiholozi]] 7ttcgfyw2ceapcmac6j8urlqz93khik 10 534830 3917918 3915895 2026-08-13T19:49:50Z Bosancica by MK 173186 3917918 wikitext text/x-wiki {{Bočni stubac sa sklopivim spiskovima | name = Psihologija bočna traka | class = hlist | pretitle = Tema | titlestyle = padding-top:0.2em;background:#ccccff; | title = [[Psihologija]] | imagestyle = padding-bottom:0;padding:0.8em; | image = [[Datoteka:Greek uc psi icon.svg|upright=0.2|frameless|link=|class=skin-invert|alt=Grčko slovo psi, simbol povezan s psihologijom]] | headingstyle = background:#ddddff; | contentstyle = | listtitlestyle = background:#ddddff;text-align:center; | expanded = {{{expanded|{{{1|{{{cTopic|}}}}}}}}} | abovestyle = display:block; margin-bottom:0.35em; | above = * [[Historija psihologije|Historija]] * [[Spisak grana psihologije|Grane]] * [[Pregled psihologije|Pregled]] | list1name = osnovna | list1title = [[Osnovna psihologija]] | list1 = * [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja|Abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Afektivna nauka]] * [[Afektivna neuronauka]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna neuronauka]] * [[Biheviorizam]] * [[Diferencijalna psihologija|Diferencijalna]] * [[Ekološka psihologija|Ekološka]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna]] * [[Evolucijska psihologija|Evolucijska]] * [[Geštalt psihologija|Geštalt]] * [[Inteligencija|Inteligencija]] * [[Kognitivna psihologija|Kognitivna]] / [[Kognitivizam (psihologija)|kognitivizam]] * [[Kognitivna neuronauka]] ** [[Socijalna kognitivna neuronauka|socijalna]] * [[Komparativna psihologija|Komparativna]] * [[Kulturna psihologija|Kulturna]] * [[Kvantitativna psihologija|Kvantitativna]] * [[Psihologija ličnosti|Ličnosti]] * [[Matematička psihologija|Matematička]] * [[Međukulturna psihologija|Međukulturna]] * [[Moralna psihologija|Moralna]] * [[Neuropsihologija]] * [[Percepcija]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Razvojna psihologija|Razvojna]] * [[Socijalna psihologija|Socijalna]] * [[Teorijska psihologija|Teorijska]] | list2name = primijenjena | list2title = [[Primijenjena psihologija]] | list2 = * [[Anomalistička psihologija|Anomalistička]] * [[Avijacijska psihologija|Avijacijska]] * [[Psihologija boja|Boja]] * [[Ergonomija]] * [[Feministička psihologija|Feministička]] * [[Forenzička psihologija|Forenzička]] * [[Psihologija fotografije|Fotografije]] * [[Humanistička psihologija|Humanistička]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija|Industrijska i organizacijska]] * [[Psihologija ishrane|Ishrane]] * [[Klinička psihologija|Klinička]] * [[Koučing psihologija|Koučing]] * [[Kritička psihologija|Kritička]] * [[Psihologija mase|Mase]] * [[Medicinska psihologija|Medicinska]] * [[Psihologija medija|Medija]] * [[Psihologija mira|Mira i rata]] * [[Psihologija mode|Mode]] * [[Psihologija muzike|Muzike]] * [[Pastoralna psihologija|Pastoralna]] * [[Pedagoška psihologija|Pedagoška]] * [[Policijska psihologija|Policijska]] * [[Politička psihologija|Politička]] * [[Potrošačko ponašanje|Potrošačka]] * [[Pozitivna psihologija|Pozitivna]] * [[Pravna psihologija|Pravna]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihološko testiranje|Procjena]] * [[Psihobiografija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psihometrija]] * [[Psihoterapija]] * [[Psihologija religije|Religije]] * [[Saobraćajna psihologija|Saobraćajna]] * [[Savjetodavna psihologija|Savjetodavna]] * [[Sistemska psihologija|Sistemska]] * [[Spolne razlike u psihologiji|Spolne razlike]] * [[Sportska psihologija|Sporta i vježbanja]] * [[Suicidologija]] * [[Svemirska psihologija|Svemirska]] * [[Školska psihologija|Školska]] * [[Berzanski trgovac|Trgovanje]] * [[Psihologija umjetnosti|Umjetnosti]] * [[Vojna psihologija|Vojna]] * [[Psihologija zajednice|Zajednice]] * [[Psihologija zdravlja na radu|Zdravlja na radu]] * [[Zdravstvena psihologija|Zdravstvena]] | list3name = pojmovi | list3title = Pojmovi | list3 = <section begin=Pojmovi /> * [[Afekt (psihologija)|Afekt]] * [[Anksioznost]] * [[Emocije]] * [[Emocionalna inteligencija]] * [[Empatija]] * [[Identitet (društvene nauke)|Identitet]] * [[Inteligencija]] * [[Kazna]] * [[Klasično uslovljavanje]] * [[Konformizam]] * [[Ličnost]] * [[Nagon]] * [[Mentalni poremećaj]] * [[Mentalno zdravlje]] * [[Mišljenje]] * [[Motivacija]] * [[Navika]] * [[Nesvjesni um|Nesvjesno]] * [[Odbrambeni mehanizmi]] * [[Operantno uslovljavanje]] * [[Osjet]] * [[Pamćenje]] * [[Pažnja]] * [[Percepcija]] * [[Ponašanje]] * [[Potkrepljenje]] * [[Potreba]] * [[Predrasuda]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Raspoloženje (psihologija)|Raspoloženje]] * [[Rješavanje problema]] * [[Spoznaja]] * [[Psihološki stres|Stres]] * [[Samopoštovanje]] * [[Slika o sebi]] * [[Socijalizacija]] * [[Stav (psihologija)|Stav]] * [[Stereotip]] * [[Svijest]] * [[Temperament]] * [[Učenje]] * [[Um]] * [[Zaboravljanje]] <section end=Pojmovi /> | list4name = spiskovi | list4title = Spiskovi | list4 = * [[Spisak grana psihologije|Discipline]] * [[Hronologija psihologije|Hronologija]] * [[Spisak psiholoških istraživačkih metoda|Istraživačke metode]] * [[Spisak psiholoških organizacija|Organizacije]] * [[Pregled psihologije|Pregled]] * [[Spisak psihologa|Psiholozi]] * [[Spisak psihoterapija|Psihoterapije]] * [[Spisak psiholoških škola|Škole mišljenja]] * [[Indeks članaka o psihologiji|Teme]] * [[Pregled savjetovanja|Teme iz savjetovanja]] }} <noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> 8es1r8u85ze14qle98gnygpidattkbt 0 535581 3917900 3917052 2026-08-13T17:34:54Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3917900 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj na sportskom takmičenju | događaj = Štafeta 4 × 7,5 km (muškarci) | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1993. | slika = Biathlon_pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | lokacija = [[Borovec (Bugarska)|Borovec]], {{ZID|Bugarska}} | datum = 14. februar 1993. | takmičari = 92 | države = 23 | zlato = [[Wilfried Pallhuber]]<br />[[Johann Passler]]<br />[[Pieralberto Carrara]]<br />[[Andreas Zingerle]] | zlatoNOK = ITA | srebro = [[Valerij Medvedcev]]<br />[[Valerij Kirijenko]]<br />[[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergej Tarasov]]<br />[[Sergej Čepikov]] | srebroNOK = RUS|1991 | bronza = [[Sven Fischer]]<br />[[Frank Luck]]<br />[[Mark Kirchner]]<br />[[Jens Steinigen]] | bronzaNOK = GER | prethodno = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – štafeta (muškarci)|1991.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – štafeta (muškarci)|1994.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|štafeti]] na 4 × 7,5&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1993.]] za muškarce održana je 23. februara 1993. u [[Bugarska|bugarskom]] gradu [[Borovec (Bugarska)|Borovecu]]. Pobijedila je selekcija Italije. == Države učesnice == == Rezultati == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Plasman !! Ekipa !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} | style="text-align:left"| {{flagcountry|ITA|1946}}<br />{{0|0000}}[[Wilfried Pallhuber]]<br />{{0|0000}}[[Johann Passler]]<br />{{0|0000}}[[Pieralberto Carrara]]<br />{{0|0000}}[[Andreas Zingerle]] | '''1:32:18,3''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | |- style="text-align:center; vertical-align:top;" | {{silver02}} | style="text-align:left"| {{flagcountry|RUS|1991}}<br />{{0|0000}}[[Valerij Medvedcev]]<br />{{0|0000}}[[Valerij Kirijenko]]<br />{{0|0000}}[[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergej Tarasov]]<br />{{0|0000}}[[Sergej Čepikov]] | '''1:32:55,03''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 36.7 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" | {{bronze03}} | style="text-align:left"| {{flagcountry|NJE}}<br />{{0|0000}}[[Sven Fischer]]<br />{{0|0000}}[[Frank Luck]]<br />{{0|0000}}[[Mark Kirchner (biatlonac)|Mark Kirchner]]<br />{{0|0000}}[[Jens Steinigen]] | '''1:32:57,93''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 39.6 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" | {{0}}4. | style="text-align:left"| {{flagcountry|BLR|1991}}<br />{{0|0000}}[[Igor Hohrjakov]]<br />{{0|0000}}[[Vadim Sašurin]]<br />{{0|0000}}[[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]<br />{{0|0000}}[[Viktor Majgurov]] | '''1:34:17,03''' | '''0+1'''<br />0+0<br />0+0<br />0+1<br />0+0 | + 01:58.7 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | {{0}}5. | style="text-align:left"| {{flagcountry|UKR}}<br />{{0|0000}}[[Vitalij Mohiljenko]]<br />{{0|0000}}[[Toras Dolnij]]<br />{{0|0000}}[[Valentin Džima]]<br />{{0|0000}}[[Ivan Maksimov]] | '''1:34:20,93''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 02:02.6 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | {{0}}6. | style="text-align:left"| {{flagcountry|SWE}}<br />{{0|0000}}[[Ulf Johansson (biatlonac)|Ulf Johansson]]<br />{{0|0000}}[[Tord Wiksten]]<br />{{0|0000}}[[Leif Andersson (biatlonac)|Leif Andersson]]<br />{{0|0000}}[[Mikael Löfgren]] | '''1:34:23,53''' | '''0+1'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+1 | + 02:05.2 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | {{0}}7. | style="text-align:left"| {{flagcountry|EST}}<br />{{0|0000}}[[Olaf Mihelson]]<br />{{0|0000}}[[Urmas Kaldvee]]<br />{{0|0000}}[[Kalju Ojaste]]<br />{{0|0000}}[[Hillar Zahkna]] | '''1:35:01,73''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 02:43.4 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | {{0}}8. | style="text-align:left"| {{flagcountry|FRA|1974}}<br />{{0|0000}}[[Xavier Blond (biatlonac)|Xavier Blond]]<br />{{0|0000}}[[Patrice Bailly-Salins]]<br />{{0|0000}}[[Lionel Laurent]]<br />{{0|0000}}[[Christian Dumont]] | '''1:35:29,23''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 03:10.9 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | {{0}}9. | style="text-align:left"| {{flagcountry|NOR}}<br />{{0|0000}}[[Eirik Kvalfoss]]<br />{{0|0000}}[[Jon Åge Tyldum]]<br />{{0|0000}}[[Sylfest Glimsdal]]<br />{{0|0000}}[[Frode Løberg]] | '''1:36:13,2{{0}}''' | '''3+1'''<br />0+1<br />1+0<br />0+0<br />2+0 | + 03:54.9 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 10. | style="text-align:left"| {{flagcountry|POL}}<br />{{0|0000}}[[Dariusz Kozłowski]]<br />{{0|0000}}[[Jan Ziemianin]]<br />{{0|0000}}[[Wiesław Ziemianin]]<br />{{0|0000}}[[Krzysztof Sosna]] | '''1:36:20,8{{0}}''' | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 04:02.5 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 11. | style="text-align:left"| {{flagcountry|SLK}}<br />{{0|0000}}[[Lukáš Krejčí]]<br />{{0|0000}}[[Pavel Sládek]]<br />{{0|0000}}[[Pavel Kotraba]]<br />{{0|0000}}[[Daniel Krčmář]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''0+1'''<br />0+0<br />0+0<br />0+1<br />0+0 | + 04:22.0 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 12. | style="text-align:left"| {{flagcountry|ČEŠ}}<br />{{0|0000}}[[Petr Garabik]]<br />{{0|0000}}[[Tomáš Kos]]<br />{{0|0000}}[[Ivan Masařík]]<br />{{0|0000}}[[Jiří Holubec]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 04:33.5 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 13. | style="text-align:left"| {{flagcountry|SLO}}<br />{{0|0000}}[[Janez Ožbolt]]<br />{{0|0000}}[[Jure Velepec]]<br />{{0|0000}}[[Aleksander Grajf]]<br />{{0|0000}}[[Uroš Velepec]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''1+0'''<br />1+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 04:43.5 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 14 | style="text-align:left"| {{flagcountry|AUT}}<br />{{0|0000}}[[Bruno Hofstätter]]<br />{{0|0000}}[[Ludwig Gredler]]<br />{{0|0000}}[[Wolfgang Perner]]<br />{{0|0000}}[[Franz Schuler (biatlonac)|Franz Schuler]] | '''1:37:35,4{{0}}''' | '''0+5'''<br />0+2<br />0+0<br />0+1<br />0+2 | + 05:17.1 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 15. | style="text-align:left"| {{flagcountry|FIN}}<br />{{0|0000}}[[Vesa Hietalahti]]<br />{{0|0000}}[[Harri Eloranta]]<br />{{0|0000}}[[Kari Kataja]]<br />{{0|0000}}[[Ville Räikkonen]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' -->' | '''2+1'''<br />0+1<br />0+0<br />2+0<br />0+0 | + 06:43.6 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 16. | style="text-align:left"| {{flagcountry|SAD}}<br />{{0|0000}}[[Curt Schreiner]]<br />{{0|0000}}[[Ian Harvey]]<br />{{0|0000}}[[Dave Jareckie]]<br />{{0|0000}}[[Erich Wilbrecht]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''0+1'''<br />0+1<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 06:43.6 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 17. | style="text-align:left"| {{flagcountry|KAN}}<br />{{0|0000}}[[Glenn Rupertus]]<br />{{0|0000}}[[Jean Paquet]]<br />{{0|0000}}[[Tony Fiala]]<br />{{0|0000}}[[Steve Cyr]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''4+1'''<br />0+1<br />2+0<br />0+0<br />2+0 | + 08:07.0 |- |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 18. | style="text-align:left"| {{flagcountry|LAT}}<br />{{0|0000}}[[Oļegs Maļuhins]]<br />{{0|0000}}[[Jekabs Nakums]]<br />{{0|0000}}[[Gundars Upenieks]]<br />{{0|0000}}[[Aivars Bogdanovs]] || <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''2+3'''<br />0+1<br />0+1<br />2+1<br />0+0 | + 08:47.2 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 19. | style="text-align:left"| {{flagcountry|BUG}}<br />{{0|0000}}[[Bojko Popov]]<br />{{0|0000}}[[Spas Slatev]]<br />{{0|0000}}[[Krasimir Vidinov]]<br />{{0|0000}}[[Todor Mašov]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''0+0'''<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br />0+0 | + 09:33.3 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 20. | style="text-align:left"| {{flagcountry|JAP}}<br />{{0|0000}}[[Misao Kodate]]<br />{{0|0000}}[[Atsushi Kazama]]<br />{{0|0000}}[[Manabu Homma]]<br />{{0|0000}}[[Kyōji Suga]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''2+3'''<br />0+2<br />0+0<br />0+1<br />2+0 | + 09:42.5 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 21. | style="text-align:left"| {{flagcountry|UK}}<br />{{0|0000}}[[Ian Woods]]<br />{{0|0000}}[[Mike Dixon (biatlonac)|Michael Dixon]]<br />{{0|0000}}[[Kenneth Rudd]]<br />{{0|0000}}[[Paul Ryan (biatlonac)|Paul Ryan]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''3+1'''<br />0+0<br />2+0<br />0+0<br />1+1 | + 09:59.5 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 22. | style="text-align:left"| {{flagcountry|MAĐ}}<br />{{0|0000}}[[János Panyik]]<br />{{0|0000}}[[Tamas Molnar]]<br />{{0|0000}}[[Tibor Holéczy]]<br />{{0|0000}}[[István Oláh Nelu]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''0+4'''<br />0+0<br />0+0<br />0+3<br />0+1 | + 14:15.4 |- style="text-align:center; vertical-align:top" | 23. | style="text-align:left"| {{flagcountry|GRČ}}<br />{{0|0000}}[[Athanassios Tsakiris]]<br />{{0|0000}}[[Aristidis Routsis]]<br />{{0|0000}}[[Angelos Giagkou]]<br />{{0|0000}}[[Nikolaos Kalofiris]] | <!-- '''1:37:35,4{{0}}''' --> | '''2+7'''<br />2+0<br />0+3<br />0+3<br />0+1 | + 26:26.8 |} ==Reference== {{refspisak}} {{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.]] 6n47mbr9zopa8jqzofg0wttf5cvp0i8 0 536514 3917889 3917233 2026-08-13T17:09:17Z AnToni 2325 3917889 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Fredrik Kuoppa | slika = | opis_slike = | puno_ime = Fredrik Kuoppa | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Švedska}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|08|16}} | mjesto_rođenja = [[Sundsvall]] | država_rođenja = [[Švedska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = biatlonac | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 75 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Sundsvall | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 1999. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''6''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''30.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93]], [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''20.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''36.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 9. 8. 2026. }} ''' Fredrik Kuoppa''' rođen 16. augusta 1971. u [[Sundsvall]]u, je nekadašnji [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/fredrik-kuoppa-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192046/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/fredrik-kuoppa-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Fredrik Kuoppa Olympic Results |accessdate=8. 6. 2019|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1998}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 20 km|39]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 10 km|21]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – štafeta (muškarci)|10]] |} Kuoppa je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|ZOI 1998.]] U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 21-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s 2:05.8&nbsp;s i dva promašaja bio sporiji od pobjednika [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|norveškog]] biatlonca [[Ole Einar Bjørndalen|Olea Einara Bjørndalena]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat deseto mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mikael Löfgren|Mikaelom Löfgrenom]], [[Tord Wiksten|Tordom Wikstenom]] i [[Jonas Eriksson (biatlonac)|Jonasom Erikssonom]] kada su s 3:49.5&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Peter Sendel]], [[Sven Fischer]] i [[Frank Luck]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 20 km|49]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|69]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|7]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|37]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|20]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|6]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|69]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|57]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|9]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – štafeta (muškarci)|11]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|13]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|dns]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|10]] |} Fredrik Kuoppa je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|SP 1993.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|SP 1999.]] nastupio šest puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio nijednu medalju. U pojedinačnoj konkurenciji mu je najbolji rezultat 20-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|SP 1995.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je bez promašaja i 1:14.3&nbsp;min zaostatka bio sporiji od pobjednika [[Patrice Bailly-Salins|Patricea Bailly-Salinsa]]; a u ekipnim utrkama mu je šesto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|SP 1995.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Ulf Johansson (biatlonac)|Ulfom Johanssonom]], [[Mikael Löfgren|Mikaelom Löfgrenom]] i [[Jonas Eriksson (biatlonac)|Jonasom Erikssonom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="16" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/94.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]] |- | || ||30||69|| ||73|| ||30||43 |} Prvi nastup Kuoppaa u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] u [[Holmenkollen]]u 7. marta 1991. u utrci na 20&nbsp;km, kada je s četiri promašaja i zaostatkom od 9:22.9&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. Najbolji rezultati u pojedinačnoj konkurenciji su mu dva druga mjesta: u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|sezoni 1992/93.]] 21. januara 1993. u [[Antholz]]u; te u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|sezoni 1994/95.]] 26. januara 1995. u [[Ruhpolding]]u; a u ekipnim utrkama pobjeda u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|sezoni 1992/93.]] u [[Lillehammer]]u 7. marta 1993. u štafetnoj utrci s [[Anders Mannelqvist|Andersom Mannelqvistom]], [[Mikael Löfgren|Mikaelom Löfgrenom]] i [[Ulf Johansson (biatlonac)|Ulfom Johanssonom]] == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1999. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|250}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Kuoppa, Fredrik}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Sundsvall]] [[Kategorija:Švedski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] [[Kategorija:Švedski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] fx8ojdqhlpkn0vo9g6gam1q2lbxjg1w 0 536523 3917884 3917857 2026-08-13T16:58:44Z AnToni 2325 3917884 wikitext text/x-wiki {{Infokutija paravojna organizacija | naziv = Križari | logo =[[File:Crusader Coat of Arms49 20250926202925.png|thumb|Grb Križara]] | opis_slike = | izvorni_naziv = | izvorni_naziv_jez = | drugi_naziv = Škripari; špiljari; kamišari; ustaški zeleni kadar | vođa = [[Vjekoslav Luburić]] i drugi lokalni zapovjednici | osnivanje = 1945. | aktivnost = 1945.–1950. | raspuštanje = | spajanje = | razdvojena_u = | prethodnik = | spojena_u = | nasljednik = | država = {{ZID|FNRJ}} [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija]] | vjernost = | klanovi = | motivi = Rušenje [[Jugoslavija|Jugoslavije]] i obnova NDH | djelokrug = {{ZID|Narodna Republika Hrvatska}}<br>{{ZID|Narodna Republika Bosna i Hercegovina}} | sjedište = | novine = | ideologija = [[hrvatski nacionalizam]]<br>[[antikomunizam]]<br>[[ustaše|ustaštvo]] | pozicija = | slogan = | himna = | zločini = | napadi = Oružani napadi, diverzije i prekidanje komunikacija | status = Gerilske grupe | brojnost = 2500–3000 naoružanih boraca u Hrvatskoj do ljeta 1945.; oko 1500 prema procjeni OZNA-e nakon amnestije | prihod = | finansiranje = | dio = | saveznici = | protivnici = [[Jugoslavenska armija]]; [[OZNA]]; [[UDBA]] | bitke = | zastava = | veb-sajt = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = }} '''Križari''', poznati i kao '''škripari''', '''špiljari''', '''kamišari''' i '''ustaški zeleni kadar''', zajednički je naziv za različite hrvatske protukomunističke i protujugoslavenske [[gerila|gerilske grupe]] koje su djelovale na području [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] nakon sloma [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]] (NDH) 1945. Većinu su činili bivši pripadnici oružanih formacija NDH, posebno [[Ustaška vojnica|Ustaške vojnice]]. Cilj dijela grupa bio je rušenje jugoslavenske komunističke vlasti i obnova NDH, dok su se neki pripadnici skrivali ili uključivali u oružani otpor prvenstveno kako bi izbjegli hapšenje i represiju. Savremena historiografija uglavnom ih opisuje kao protukomunističku i protujugoslavensku gerilu.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }}</ref> Križari nisu predstavljali jedinstvenu vojnu organizaciju. Radilo se o većem broju uglavnom lokalnih grupa koje su bile međusobno slabo povezane. Vodstvo NDH u emigraciji, predvođeno [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]], nakon rata pokušavalo je uspostaviti veze s križarima u zemlji i povezati ih u širi pokret. U tu svrhu iz inostranstva je slalo grupe sa zadatkom da uspostave kontakte s gerilcima i procijene mogućnost organiziranja šireg oružanog ustanka. Ti pokušaji nisu rezultirali stvaranjem jedinstvenog zapovjednog sistema.<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }}</ref> Jugoslavenske vlasti su u službenoj sigurnosnoj terminologiji križarske grupe označavale izrazima poput ''odmetnici'' i ''banditi''. U historiografiji se, međutim, najčešće koriste termini ''križari'', ''protukomunistička gerila'' i ''protujugoslavenska gerila''.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> == Nastanak i organizacija == Nakon poraza NDH u maju 1945. dio pripadnika njenih oružanih formacija nije se predao jugoslavenskim vlastima, nego je nastavio djelovati u manjim gerilskim grupama. Do ljeta 1945. na području Hrvatske ostalo je između 2500 i 3000 naoružanih boraca bivših [[Hrvatske oružane snage|Hrvatskih oružanih snaga NDH]].<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križarska gerila u Đakovštini 1945.–1946. |journal=Zbornik Muzeja Đakovštine |volume=6 |issue=1 |year=2003 }}</ref> U septembru 1945. jugoslavenske vlasti proglasile su amnestiju. Prema procjeni OZNA-e, nakon amnestije je na području Hrvatske ostalo oko 1500 križara. Značajan broj pripadnika sličnih grupa nalazio se i na području Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Vodstvo NDH u emigraciji računalo je na mogućnost novog sukoba između zapadnih sila i Jugoslavije. U takvom scenariju križarske grupe trebale su predstavljati osnovu za širi ustanak protiv jugoslavenske vlasti. Međutim, zapadni saveznici nisu podržali obnovu NDH niti je došlo do očekivanog rata. Zbog toga su manje grupe postupno ostajale izolirane, predavale se, bile uhapšene ili uništene u akcijama jugoslavenskih sigurnosnih snaga.<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Vodstvo ustaškog pokreta i križari 1945.–1948. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=33 |issue=1 |year=2001 |pages=19–39 }}</ref> == Ideologija i sastav == Križare u Hrvatskoj uglavnom su činili bivši vojnici, podoficiri i oficiri Hrvatskih oružanih snaga NDH, posebno pripadnici Ustaške vojnice. Među njima je bilo i domobrana, pripadnika legionarskih jedinica te članova ustaškog pokreta koji nisu bili dio vojnih formacija.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Pokret je bio izrazito antikomunistički i protujugoslavenski, a dio njegovih pripadnika nastojao je obnoviti NDH. Ustaška ideologija imala je važnu ulogu među dijelom križara, posebno među bivšim pripadnicima Ustaške vojnice i političkim strukturama povezanim s ustaškom emigracijom.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Katolička vjera i kršćanska simbolika također su korištene kao dio političke i propagandne simbolike pokreta, naročito u suprotstavljanju komunističkom ateizmu. Križari, međutim, nisu predstavljali službeni pokret Katoličke crkve.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> U Bosni i Hercegovini sastav gerilskih grupa bio je raznovrsniji. Među njihovim pripadnicima bilo je i muslimana. Jedan od poznatijih zapovjednika bio je [[Hasan Biber]], koji je djelovao na području Sarajeva.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> == Djelovanje u Hrvatskoj == Gerilske aktivnosti križara uključivale su iznenadne napade na manje jedinice jugoslavenskih vojnih i sigurnosnih snaga, prekidanje komunikacija i saobraćajnica, sabotaže i političku propagandu.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Među istaknutim osobama povezanim s križarskim pokretom bio je [[Vjekoslav Luburić]], bivši general Oružanih snaga NDH. U historiografiji se kao jedna od osoba povezanih s vodstvom križara navodi i [[Rafael Boban]], nekadašnji visoki ustaški oficir.<ref>{{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }}</ref> Jugoslavenske vlasti koristile su OZNA-u, a kasnije UDBA-u, policijske i vojne jedinice u akcijama protiv križarskih grupa. Dio gerilaca ubijen je u tim akcijama, dio je uhapšen i osuđen, dok su drugi pobjegli u inostranstvo ili se predali tokom amnestija.<ref>{{Cite journal |last=Mataija |first=Ivica |title=Križari na gospićkom području 1945.–1950. |journal=Senjski zbornik |volume=32 |issue=1 |year=2005 }}</ref> Poseban udarac pokušajima povezivanja križara i ustaške emigracije predstavljala je [[Operacija "Gvardijan"]] 1947. OZNA je tada otkrila i uhapsila grupu bivših ustaša koja je iz emigracije pokušavala uspostaviti kontakte s križarima i organizirati širi ustanak protiv Jugoslavije. Među uhapšenima bili su [[Božidar Kavran]], [[Ljubo Miloš]] i [[Ante Vrban]].<ref>{{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }}</ref> == Križari u Bosni i Hercegovini == === Nastanak i brojnost === Bosna i Hercegovina bila je jedno od važnijih područja djelovanja hrvatskih protukomunističkih gerilskih grupa nakon završetka Drugog svjetskog rata. Prema procjenama jugoslavenskih komunističkih vlasti, neposredno nakon završetka rata u BiH ostalo je oko 6000 ustaških boraca. Njihov broj se tokom zime 1945/46. znatno smanjio.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> U izvorima za BiH pojavljuju se različiti nazivi za pripadnike tih grupa, uključujući ''križare'', ''škripare'', ''kamišare'' i ''odmetnike''.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Gerilske grupe u BiH nisu bile jedinstveno organizirane. Njihova brojnost, sastav i motivacija razlikovali su se od područja do područja. Prema Lučiću, samo dio gerilaca imao je jasno definirane političke i vojne ciljeve, dok se veći dio borio prvenstveno za vlastiti život ili se skrivao zbog straha od represije i posljedica vlastite ratne prošlosti.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> === Područja djelovanja === Grupe su djelovale u različitim dijelovima Bosne i Hercegovine, uključujući Hercegovinu i srednju Bosnu. Pojedine grupe povlačile su se u teško pristupačna planinska područja, gdje su nastojale izbjeći jugoslavenske vojne i sigurnosne snage.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Dio gerilaca nastojao je djelovati izvan neposredne blizine svojih mjesta porijekla kako bi smanjio opasnost od represije prema porodicama i lokalnom stanovništvu s kojim su bili povezani.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> === Hasan Biber === Među muslimanima koji su sudjelovali u križarskim grupama posebno se navodi [[Hasan Biber]], koji je bio jedan od zapovjednika na području Sarajeva.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Njegov primjer pokazuje da sastav križarskih grupa u Bosni i Hercegovini nije bio identičan sastavu većine grupa u Hrvatskoj. Iako su pokret u velikoj mjeri činili bivši pripadnici oružanih formacija NDH i osobe povezane s hrvatskim nacionalizmom i ustaškim pokretom, u BiH su u njemu sudjelovali i pojedinci muslimanske pripadnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> === Represija i slom gerile === Jugoslavenske vlasti smatrale su križarske grupe prijetnjom političkom poretku i protiv njih provodile obavještajne, policijske i vojne akcije. U tim akcijama vlasti su nastojale identificirati ne samo same gerilce nego i osobe koje su im pružale hranu, sklonište, informacije ili drugu pomoć.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> U jugoslavenskoj terminologiji osobe koje su pomagale gerilcima često su označavane kao ''jataci'' ili ''špijuni''. Represivne mjere zbog toga su zahvatale i civilno stanovništvo u područjima u kojima su gerilske grupe imale lokalne veze.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Do 1. maja 1959. u BiH je ubijeno 1914 križara, dok je 1218 osuđeno na zatvorske kazne. Ove brojke potječu iz evidencija jugoslavenskih vlasti i treba ih posmatrati u kontekstu tadašnjeg načina klasificiranja osoba kao pripadnika križarskih grupa.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> Oružani otpor u BiH postupno je slabljen tokom druge polovine 1940-ih i početkom 1950-ih. Jugoslavenske sigurnosne službe razbijale su pojedinačne grupe, hapsile njihove pripadnike i prekidale njihove veze s lokalnim stanovništvom i emigracijom. Lučić navodi da je oružani otpor slomljen nakon približno šest godina djelovanja.<ref>{{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }}</ref> == Bunkeraši == Uz osobe koje su aktivno učestvovale u oružanim gerilskim akcijama postojale su i osobe koje su se skrivale od jugoslavenskih vlasti. Jugoslavenske vlasti nazivale su ih '''bunkerašima'''. Njihovi motivi nisu nužno bili jednaki motivima aktivnih gerilaca; dio se skrivao zbog vlastite ratne prošlosti, straha od hapšenja ili straha od represije.<ref>{{Cite journal |last=Šadek |first=Vladimir |title=Križarska gerila u koprivničkoj i đurđevačkoj Podravini 1945.–1948. |journal=Podravski zbornik |issue=42 |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/330775 }}</ref> Na području kotara Đurđevac i Koprivnica nakon rata uhapšeno je oko stotinu osoba koje su jugoslavenske vlasti svrstale među bunkeraše, a većina je osuđena na zatvorske kazne.<ref>{{Cite journal |last=Šadek |first=Vladimir |title=Križarska gerila u koprivničkoj i đurđevačkoj Podravini 1945.–1948. |journal=Podravski zbornik |issue=42 |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/330775 }}</ref> == Vidi još == * [[Ustaška vojnica]] * [[Nezavisna Država Hrvatska]] * [[Hrvatske oružane snage]] * [[OZNA]] * [[UDBA]] * [[Operacija "Gvardijan"]] == Izvori == <references /> == Bibliografija == * {{Cite book |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križari: gerila u Hrvatskoj 1945.–1950. |publisher=Alfa |location=Zagreb |year=2011 |isbn=978-953-297-286-3 }} * {{Cite journal |last=Lučić |first=Ivica |title=Hrvatska protukomunistička gerila u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1951. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=42 |issue=3 |year=2010 |pages=631–670 |url=https://hrcak.srce.hr/67464 }} * {{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Povezivanje ustaškog vodstva i križara 1945.–1947. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=34 |issue=1 |year=2002 |pages=41–68 |url=https://hrcak.srce.hr/161936 }} * {{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Vodstvo ustaškog pokreta i križari 1945.–1948. |journal=Časopis za suvremenu povijest |volume=33 |issue=1 |year=2001 |pages=19–39 }} * {{Cite journal |last=Mataija |first=Ivica |title=Križari na gospićkom području 1945.–1950. |journal=Senjski zbornik |volume=32 |issue=1 |year=2005 }} * {{Cite journal |last=Radelić |first=Zdenko |title=Križarska gerila u Đakovštini 1945.–1946. |journal=Zbornik Muzeja Đakovštine |volume=6 |issue=1 |year=2003 }} * {{Cite journal |last=Šadek |first=Vladimir |title=Križarska gerila u koprivničkoj i đurđevačkoj Podravini 1945.–1948. |journal=Podravski zbornik |issue=42 |year=2016 |url=https://hrcak.srce.hr/330775 }} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20111127111302/http://www.isp.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=151&Itemid=47 Križari], [[Hrvatski institut za povijest]] [[Kategorija:Historija Jugoslavija]] [[Kategorija:Historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historija Hrvatske]] [[Kategorija:Ustaše]] pu08rni26vt445c1dlu6iwnfd7qs0fo 0 536551 3917873 3917776 2026-08-13T15:18:36Z Icodense 82984 Requesting speedy deletion with rationale "cross-wiki-spam/low-quality machine translation". (TwinkleGlobal) 3917873 wikitext text/x-wiki {{Brisanje|1=cross-wiki-spam/low-quality machine translation}} ‘’’’‘Gospodin Puntila i njegov sluga Matti’’’’’ (njemački: ‘‘Herr Puntila und sein Knecht Matti’’) je drama [[Bertolt Brecht|Bertolta Brechta]], napisana 1940–1941. Praizvedena je 1948. godine u [[Cirih|Cirihu]]. Tokom godina egzila, Brecht je zajedno sa svojim saradnicima bio pozvan od strane finske spisateljice [[Hella Wuolijoki]] da boravi na njenom imanju u [[Marlebäck|Marlebäcku]], sjeveroistočno od [[Helsinki|Helsinkija]].{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/brecht.htm|title=Bertolt Brecht (1898-1956)|date=2008|website=Books and writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719150502/http://www.kirjasto.sci.fi/brecht.htm|archive-date=2014-07-19|url-status=bot: unknown|access-date=2026-07-25|author=Petri Liukkonen}} Tokom ljeta 1940. Brecht je u Marlebäcku napisao dramu na osnovu priča i nacrta drame koje je napisala Wuolijoki. Drama je [[narodna komedija]].{{cite web|url=http://www.gp.se/kulturnoje/scenkonst/1.227881-stockholms-stadsteater-puntila-matti|title=Stockholms stadsteater - Puntila/Matti|date=24. septembar 2015|website=Göteborgs-Posten|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924052231/http://www.gp.se/kulturnoje/scenkonst/1.227881-stockholms-stadsteater-puntila-matti|archive-date=24. septembar 2015|author=Amelie Björck}} Prema kasnijim istraživanjima, Hella Wuolijoki je također crpila inspiraciju za likove u drami iz finskog seljaka [[Roope Juntula|Roopea Juntule]] iz Hauhoa i [[Juntulan tila|imanja Juntula]], koje je lično poznavala. [[Bertolt Brecht]] je kasnije samostalno preradio ovaj materijal i stvorio lik Puntila.{{cite book|author=Erkki Wuolijoki|title=Niskavuoren henki – Viljapelloilta valkokankaalle|publisher=Karisto|year=2015}}{{cite book|author=Jan Knopf|title=Brecht-Handbuch|publisher=Verlag J.B. Metzler|year=2001}} == Radnja == Puntila je bogati zemljoposjednik i podsjeća na lik poput [[Neobični slučaj doktora Jekylla i gospodina Hydea|dr. Jekylla i gospodina Hydea]]. Kada je pijan, velikodušan je i ljubazan, dok je kada je trijezan sebičan i grub. Puntila želi da se njegova kćerka Eva uda za [[Diplomat|diplomatu]], ali njegov pijani alter ego želi da se ona uda za njegovog vozača i druga u piću, slugu Mattija. Za Evu i diplomatu priređuje se zabava povodom zaruka. Kada se Puntila napije, vrijeđa diplomatu i želi da se Matti oženi njegovom kćerkom. Matti tada iskušava Evu i ona pokazuje da ne bi bila dobra supruga radničkom čovjeku. Matti zato napušta Puntilu i pridružuje se svojim prijateljima iz radničke klase. == Reference == {{reflist}} pmavxgfo2naoz9h862eaob7c22yvw2v 0 536555 3917864 3917859 2026-08-13T12:42:51Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917864 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:88%; line-height:1.5em; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border-spacing:3px;" |- ! colspan="2" style="background-color:#add8e6; color:black; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; padding:0.4em;" | Krivulja zaboravljanja |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em 0;" | [[Datoteka:Tipična krivulja zaboravljanja-bs.png|250px]]<br /><span style="font-size:90%;">Prikaz tipične Ebbinghausove krivulje zaboravljanja koja ilustruje nagli pad zadržanih informacija neposredno nakon učenja</span> |- ! colspan="2" style="background-color:#e6f2ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Osnovni podaci |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; width:40%; padding:0.2em;" | Oblast | style="padding:0.2em;" | [[Kognitivna psihologija]]<br />[[Eksperimentalna psihologija]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Autor koncepta | style="padding:0.2em;" | [[Hermann Ebbinghaus]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Godina otkrića | style="padding:0.2em;" | 1885. |- ! colspan="2" style="background-color:#e6f2ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Karakteristike |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Povezani koncepti | style="padding:0.2em;" | [[Pamćenje]], [[efekat razmaka]], [[ponavljanje s razmakom]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Utjecaji | style="padding:0.2em;" | Snaga pamćenja, proteklo vrijeme, smislenost gradiva |} '''Krivulja zaboravljanja''' grafički prikazuje opadanje sposobnosti zadržavanja ili [[Prisjećanje|prisjećanja]] naučenih informacija tokom vremena kada se one ne ponavljaju.<ref name="UWaterloo_Curve">{{cite web |title=Curve of Forgetting |url=https://uwaterloo.ca/counselling-services/curve-forgetting |publisher=University of Waterloo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184930/https://uwaterloo.ca/counselling-services/curve-forgetting |archive-date=29. 3. 2017 |url-status=dead |date=2012 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam je povezan s istraživanjima njemačkog psihologa [[Hermann Ebbinghaus|Hermanna Ebbinghausa]], koji je krajem 19. stoljeća [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalno]] proučavao brzinu [[Zaboravljanje|zaboravljanja]]. Njegovi rezultati pokazali su da se najveći dio zaboravljanja događa ubrzo nakon [[Učenje|učenja]], nakon čega se stopa zaboravljanja postepeno smanjuje. Ebbinghaus je svoje istraživanje zasnovao na učenju besmislenih slogova kako bi smanjio utjecaj prethodnog znanja i značenja materijala. Rezultate je prikazao kao odnos između proteklog vremena i količine informacija koje su se mogle zadržati ili ponovo naučiti. Njegova istraživanja predstavljaju jedan od osnova eksperimentalnog proučavanja [[pamćenje|pamćenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |orig-date=1885 |pages=123 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Ebbinghausova istraživanja == {{Također pogledajte|Hermann Ebbinghaus}} [[Datoteka:Ebbinghaus curve.png|mini|desno|300px|Krivulja zaboravljanja na osnovu izvornih Ebbinghausovih podataka]] Od 1880. do 1885. Ebbinghaus je provodio eksperimente na sebi, a rezultate je objavio 1885. u djelu ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1885">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie |publisher=Duncker & Humblot |location=Leipzig |date=1885 |url=https://books.google.ba/books?id=-4_XwPeyP68C |access-date=13. 8. 2026 |language=de}}</ref> U eksperimentima je učio nizove besmislenih slogova, poput "WID" i "ZOF", sastavljenih prema obrascu [[suglasnik]]–[[samoglasnik]]–[[suglasnik]]. Nakon različitih vremenskih razmaka ponavljao je testiranje i bilježio koliko je informacija zadržano. Rezultate je prikazao grafički, čime je nastao oblik krivulje koji je kasnije postao poznat kao "krivulja zaboravljanja".<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Ebbinghaus je pokazao da [[zaboravljanje]] nije ravnomjerno raspoređeno tokom vremena. Najbrže se odvija neposredno nakon [[Učenje|učenja]], dok se kasnije usporava. U njegovom istraživanju mogućnost ponovnog učenja bila je veća što je proteklo manje vremena od prvobitnog učenja. Ebbinghaus je također predložio matematičku jednačinu za približno opisivanje vlastitih rezultata:<ref name="Ebbinghaus_1913" /> : <math>b = \frac{100k}{(\log(t))^c + k}</math> U ovoj jednačini <math>b</math> predstavlja "uštedu" izraženu u procentima, dok <math>t</math> predstavlja vrijeme proteklo od učenja. Konstante <math>c</math> i <math>k</math> iznose 1,25, odnosno 1,84. "Ušteda" označava relativnu količinu vremena koja je ušteđena pri ponovnom učenju zahvaljujući prethodnom učenju.<ref name="Ebbinghaus_1913" /><ref name="Murre_2015">{{cite journal |last1=Murre |first1=Jaap M. J. |last2=Dros |first2=Joeri |title=Replication and Analysis of Ebbinghaus' Forgetting Curve |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0120644 |date=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0120644 |pmid=26148023 |pmc=4492928 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4492928/ |doi-access=free |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2015. provedena je replikacija Ebbinghausovog istraživanja na jednom ispitaniku, pri čemu su dobijeni rezultati bili slični njegovim izvornim nalazima.<ref name="Murre_2015" /> == Faktori koji utječu na zaboravljanje == Brzina zaboravljanja ne zavisi samo od proteka vremena. Na zadržavanje informacija utječu karakteristike naučenog materijala, prethodno znanje, način na koji su informacije kodirane i naučene, kao i različiti fiziološki i psihološki faktori, poput [[psihološki stres|stres]]a, kvaliteta [[Spavanje|spavanja]] i nivoa početnog [[Učenje|učenja]]. Kasnija istraživanja pokazala su da temeljitije i obimnije početno učenje osigurava znatno veću otpornost sjećanja. Prema analizi Geoffreya Loftusa, viši nivo početnog učenja ne mora nužno usporiti samu matematičku stopu zaboravljanja, ali osigurava da veća količina informacija ostane sačuvana i dostupna za prisjećanje u svakom trenutku tokom vremena.<ref name="Loftus_1985">{{cite journal |last1=Loftus |first1=Geoffrey R. |title=Evaluating Forgetting Curves |journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition |volume=11 |issue=2 |pages=397–406 |date=1985 |doi=10.1037/0278-7393.11.2.397 |url=http://faculty.washington.edu/gloftus/Downloads/LoftusForgettingCurves.pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na tok zaboravljanja značajno utječe i [[interferencija]] – pojava gdje druge, srodne informacije ometaju [[Prisjećanje|prisjećanje]] ranije ili kasnije naučenog sadržaja. Zbog toga sjećanja iz svakodnevnog života rijetko slijede strogi, izolovani obrazac zaboravljanja kakav je Ebbinghaus dobio u svojim eksperimentima s besmislenim slogovima.<ref name="Averell_2011">{{cite journal |last1=Averell |first1=Lee |last2=Heathcote |first2=Andrew |title=The Form of the Forgetting Curve and the Fate of Memories |journal=Journal of Mathematical Psychology |volume=55 |issue=1 |pages=25–35 |date=2011 |doi=10.1016/j.jmp.2010.08.009 |hdl=1959.13/931260 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022249610001100 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Učenje i raspoređeno ponavljanje == [[Datoteka:Krivulja zaboravljanja-bs.png|mini|desno|300 px|Krivulja zaboravljanja uz [[raspoređeno ponavljanje]]]] Ebbinghausova istraživanja dala su osnovu za razumijevanje uloge ponavljanja u zadržavanju informacija. Kasnija istraživanja pokazala su da raspoređivanje ponavljanja u vremenu znatno poboljšava [[dugoročno pamćenje]]. Ovaj fenomen poznat je kao [[efekt razmaka]], dok se metoda učenja u kojoj se gradivo obnavlja u sve dužim vremenskim razmacima naziva [[raspoređeno ponavljanje]].<ref name="Biedalak_Wozniak_2017">{{cite web |last1=Biedalak |first1=Krzysztof |last2=Woźniak |first2=Piotr |title=Did Ebbinghaus Invent Spaced Repetition? |website=SuperMemo Blog |publisher=SuperMemo World |date=2017 |url=https://www.supermemo.com/en/blog/did-ebbinghaus-invent-spaced-repetition |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Učenje je još efikasnije ako je zasnovano na [[efekt testiranja|aktivnom prisjećanju]]. U takvom pristupu osoba ne ponavlja gradivo pasivnim ponovnim čitanjem, nego aktivnim samostalnim prizivanjem informacija iz pamćenja (npr. rješavanjem zadataka ili samoispitivanjem). Istraživanja o optimalnom rasporedu ponavljanja pokazuju da trenutak obnavljanja zavisi od toga kada nam je informacija potrebna u budućnosti (npr. za ispit ili prezentaciju). Pokazalo se da je ponavljanje najefikasnije ako se obavi nakon što protekne oko 10% do 20% ukupnog vremena između prvog učenja i konačnog testa (na primjer, ako je ispit za 10 dana, gradivo je najbolje prvi put ponoviti nakon 1 do 2 dana).<ref name="Pashler_2007">{{cite journal |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Rohrer |first2=Doug |last3=Cepeda |first3=Nicholas J. |last4=Carpenter |first4=Shana K. |title=Enhancing Learning and Retarding Forgetting: Choices and Consequences |journal=Psychonomic Bulletin & Review |volume=14 |issue=2 |pages=187–193 |date=2007 |doi=10.3758/BF03194050 |issn=1069-9384 |pmid=17694899 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/BF03194050 |doi-access=free |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Refrence == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pamćenje]] hcockqq1psr6tps6cuzc25f14c8hf9m 3917870 3917864 2026-08-13T13:22:07Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3917870 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:88%; line-height:1.5em; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border-spacing:3px;" |- ! colspan="2" style="background-color:#add8e6; color:black; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; padding:0.4em;" | Krivulja zaboravljanja |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em 0;" | [[Datoteka:Tipična krivulja zaboravljanja-bs.png|250px]]<br /><span style="font-size:90%;">Prikaz tipične Ebbinghausove krivulje zaboravljanja koja ilustruje nagli pad zadržanih informacija neposredno nakon učenja</span> |- ! colspan="2" style="background-color:#e6f2ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Osnovni podaci |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; width:40%; padding:0.2em;" | Oblast | style="padding:0.2em;" | [[Kognitivna psihologija]]<br />[[Eksperimentalna psihologija]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Autor koncepta | style="padding:0.2em;" | [[Hermann Ebbinghaus]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Godina otkrića | style="padding:0.2em;" | 1885. |- ! colspan="2" style="background-color:#e6f2ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Karakteristike |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Povezani koncepti | style="padding:0.2em;" | [[Pamćenje]], [[efekat razmaka]], [[ponavljanje s razmakom]] |- ! style="background-color:#f0f8ff; text-align:left; padding:0.2em;" | Utjecaji | style="padding:0.2em;" | Snaga pamćenja, proteklo vrijeme, smislenost gradiva |} '''Krivulja zaboravljanja''' grafički prikazuje opadanje sposobnosti zadržavanja ili [[Prisjećanje|prisjećanja]] naučenih informacija tokom vremena kada se one ne ponavljaju.<ref name="UWaterloo_Curve">{{cite web |title=Curve of Forgetting |url=https://uwaterloo.ca/counselling-services/curve-forgetting |publisher=University of Waterloo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184930/https://uwaterloo.ca/counselling-services/curve-forgetting |archive-date=29. 3. 2017 |url-status=dead |date=2012 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam je povezan s istraživanjima njemačkog psihologa [[Hermann Ebbinghaus|Hermanna Ebbinghausa]], koji je krajem 19. stoljeća [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalno]] proučavao brzinu [[Zaboravljanje|zaboravljanja]]. Njegovi rezultati pokazali su da se najveći dio zaboravljanja događa ubrzo nakon [[Učenje|učenja]], nakon čega se stopa zaboravljanja postepeno smanjuje. Ebbinghaus je svoje istraživanje zasnovao na učenju besmislenih slogova kako bi smanjio utjecaj prethodnog znanja i značenja materijala. Rezultate je prikazao kao odnos između proteklog vremena i količine informacija koje su se mogle zadržati ili ponovo naučiti. Njegova istraživanja predstavljaju jedan od osnova eksperimentalnog proučavanja [[pamćenje|pamćenja]] i [[zaboravljanje|zaboravljanja]].<ref name="Ebbinghaus_1913">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |translator1-last=Ruger |translator1-first=Henry A. |translator2-last=Bussenius |translator2-first=Clara E. |title=Memory: A Contribution to Experimental Psychology |publisher=Teachers College, Columbia University |location=New York |date=1913 |orig-date=1885 |pages=123 |url=https://archive.org/details/memorycontributi00ebbiuoft |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Ebbinghausova istraživanja == {{Također pogledajte|Hermann Ebbinghaus}} [[Datoteka:Ebbinghaus curve.png|mini|desno|300px|Krivulja zaboravljanja na osnovu izvornih Ebbinghausovih podataka]] Od 1880. do 1885. Ebbinghaus je provodio eksperimente na sebi, a rezultate je objavio 1885. u djelu ''O pamćenju: Istraživanja u eksperimentalnoj psihologiji'' ({{de|Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie}}).<ref name="Ebbinghaus_1885">{{cite book |last1=Ebbinghaus |first1=Hermann |title=Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie |publisher=Duncker & Humblot |location=Leipzig |date=1885 |url=https://books.google.ba/books?id=-4_XwPeyP68C |access-date=13. 8. 2026 |language=de}}</ref> U eksperimentima je učio nizove besmislenih slogova, poput "WID" i "ZOF", sastavljenih prema obrascu [[suglasnik]]–[[samoglasnik]]–[[suglasnik]]. Nakon različitih vremenskih razmaka ponavljao je testiranje i bilježio koliko je informacija zadržano. Rezultate je prikazao grafički, čime je nastao oblik krivulje koji je kasnije postao poznat kao "krivulja zaboravljanja".<ref name="Ebbinghaus_1913" /> Ebbinghaus je pokazao da [[zaboravljanje]] nije ravnomjerno raspoređeno tokom vremena. Najbrže se odvija neposredno nakon [[Učenje|učenja]], dok se kasnije usporava. U njegovom istraživanju mogućnost ponovnog učenja bila je veća što je proteklo manje vremena od prvobitnog učenja. Ebbinghaus je također predložio matematičku jednačinu za približno opisivanje vlastitih rezultata:<ref name="Ebbinghaus_1913" /> : <math>b = \frac{100k}{(\log(t))^c + k}</math> U ovoj jednačini <math>b</math> predstavlja "uštedu" izraženu u procentima, dok <math>t</math> predstavlja vrijeme proteklo od učenja. Konstante <math>c</math> i <math>k</math> iznose 1,25, odnosno 1,84. "Ušteda" označava relativnu količinu vremena koja je ušteđena pri ponovnom učenju zahvaljujući prethodnom učenju.<ref name="Ebbinghaus_1913" /><ref name="Murre_2015">{{cite journal |last1=Murre |first1=Jaap M. J. |last2=Dros |first2=Joeri |title=Replication and Analysis of Ebbinghaus' Forgetting Curve |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0120644 |date=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0120644 |pmid=26148023 |pmc=4492928 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4492928/ |doi-access=free |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2015. provedena je replikacija Ebbinghausovog istraživanja na jednom ispitaniku, pri čemu su dobijeni rezultati bili slični njegovim izvornim nalazima.<ref name="Murre_2015" /> == Faktori koji utječu na zaboravljanje == Brzina zaboravljanja ne zavisi samo od proteka vremena. Na zadržavanje informacija utječu karakteristike naučenog materijala, prethodno znanje, način na koji su informacije kodirane i naučene, kao i različiti fiziološki i psihološki faktori, poput [[psihološki stres|stres]]a, kvaliteta [[Spavanje|spavanja]] i nivoa početnog [[Učenje|učenja]]. Kasnija istraživanja pokazala su da temeljitije i obimnije početno učenje osigurava znatno veću otpornost sjećanja. Prema analizi Geoffreya Loftusa, viši nivo početnog učenja ne mora nužno usporiti samu matematičku stopu zaboravljanja, ali osigurava da veća količina informacija ostane sačuvana i dostupna za prisjećanje u svakom trenutku tokom vremena.<ref name="Loftus_1985">{{cite journal |last1=Loftus |first1=Geoffrey R. |title=Evaluating Forgetting Curves |journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition |volume=11 |issue=2 |pages=397–406 |date=1985 |doi=10.1037/0278-7393.11.2.397 |url=http://faculty.washington.edu/gloftus/Downloads/LoftusForgettingCurves.pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na tok zaboravljanja značajno utječe i [[interferencija]] – pojava gdje druge, srodne informacije ometaju [[Prisjećanje|prisjećanje]] ranije ili kasnije naučenog sadržaja. Zbog toga sjećanja iz svakodnevnog života rijetko slijede strogi, izolovani obrazac zaboravljanja kakav je Ebbinghaus dobio u svojim eksperimentima s besmislenim slogovima.<ref name="Averell_2011">{{cite journal |last1=Averell |first1=Lee |last2=Heathcote |first2=Andrew |title=The Form of the Forgetting Curve and the Fate of Memories |journal=Journal of Mathematical Psychology |volume=55 |issue=1 |pages=25–35 |date=2011 |doi=10.1016/j.jmp.2010.08.009 |hdl=1959.13/931260 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022249610001100 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Učenje i raspoređeno ponavljanje == [[Datoteka:Krivulja zaboravljanja-bs.png|mini|desno|300 px|Krivulja zaboravljanja uz [[raspoređeno ponavljanje]]]] Ebbinghausova istraživanja dala su osnovu za razumijevanje uloge ponavljanja u zadržavanju informacija. Kasnija istraživanja pokazala su da raspoređivanje ponavljanja u vremenu znatno poboljšava [[dugoročno pamćenje]]. Ovaj fenomen poznat je kao [[efekt razmaka]], dok se metoda učenja u kojoj se gradivo obnavlja u sve dužim vremenskim razmacima naziva [[raspoređeno ponavljanje]].<ref name="Biedalak_Wozniak_2017">{{cite web |last1=Biedalak |first1=Krzysztof |last2=Woźniak |first2=Piotr |title=Did Ebbinghaus Invent Spaced Repetition? |website=SuperMemo Blog |publisher=SuperMemo World |date=2017 |url=https://www.supermemo.com/en/blog/did-ebbinghaus-invent-spaced-repetition |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Učenje je još efikasnije ako je zasnovano na [[efekt testiranja|aktivnom prisjećanju]]. U takvom pristupu osoba ne ponavlja gradivo pasivnim ponovnim čitanjem, nego aktivnim samostalnim prizivanjem informacija iz pamćenja (npr. rješavanjem zadataka ili samoispitivanjem). Istraživanja o optimalnom rasporedu ponavljanja pokazuju da trenutak obnavljanja zavisi od toga kada nam je informacija potrebna u budućnosti (npr. za ispit ili prezentaciju). Pokazalo se da je ponavljanje najefikasnije ako se obavi nakon što protekne oko 10% do 20% ukupnog vremena između prvog učenja i konačnog testa (na primjer, ako je ispit za 10 dana, gradivo je najbolje prvi put ponoviti nakon 1 do 2 dana).<ref name="Pashler_2007">{{cite journal |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Rohrer |first2=Doug |last3=Cepeda |first3=Nicholas J. |last4=Carpenter |first4=Shana K. |title=Enhancing Learning and Retarding Forgetting: Choices and Consequences |journal=Psychonomic Bulletin & Review |volume=14 |issue=2 |pages=187–193 |date=2007 |doi=10.3758/BF03194050 |issn=1069-9384 |pmid=17694899 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/BF03194050 |doi-access=free |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Matematički modeli == Za opisivanje procesa zaboravljanja predloženi su različiti matematički modeli. Jedan od osnovnih i najčešće korištenih modela predstavlja zaboravljanje pomoću eksponencijalne funkcije:<ref name="Wozniak_1995">{{cite journal |last1=Woźniak |first1=Piotr A. |last2=Gorzelańczyk |first2=Edward J. |last3=Murakowski |first3=Janusz A. |title=Two Components of Long-Term Memory |journal=Acta Neurobiologiae Experimentalis |volume=55 |issue=4 |pages=301–305 |date=1995 |doi=10.55782/ane-1995-1090 |doi-access=free |pmid=8713361 |url=https://ane.pl/index.php/ane/article/view/1090 |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> :<math>R = e^{-\frac{t}{S}}</math> gdje <math>R</math> označava mogućnost prisjećanja ({{en|retrievability}}), odnosno vjerovatnoću i lakoću s kojom se određena informacija u datom trenutku može prizvati iz pamćenja; <math>S</math> predstavlja stabilnost pamćenja ({{en|'stability}}), koja određuje brzinu opadanja vrijednosti <math>R</math> tokom vremena bez ponovnog učenja ili obnavljanja; a <math>t</math> predstavlja proteklo vrijeme. Jednostavni eksponencijalni modeli, međutim, ne opisuju uvijek u potpunosti sve empirijske rezultate. Obimna istraživanja pokazala su da stvarni tok zadržavanja informacija u ljudskom pamćenju često slijedi složenije zakonitosti, te da može biti znatno složeniji od jednostavne eksponencijalne krivulje.<ref name="Rubin_1999">{{cite journal |last1=Rubin |first1=David C. |last2=Hinton |first2=Sean |last3=Wenzel |first3=Amy |title=The Precise Time Course of Retention |journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition |volume=25 |issue=5 |pages=1161–1176 |date=1999 |doi=10.1037/0278-7393.25.5.1161 |hdl=10161/10146 |url=https://dukespace.lib.duke.edu/items/31004573-41fb-42f5-bc2b-33f265b7a90c |hdl-access=free |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Ograničenja koncepta == Ebbinghausova krivulja zasnovana je na eksperimentima u kojima su korišteni besmisleni slogovi kako bi se smanjio utjecaj prethodnog znanja i značenja. Zbog toga se njeni rezultati ne mogu jednostavno primijeniti na sve vrste ljudskog [[Pamćenje|pamćenja]]. Na zaboravljanje utječu brojni faktori, uključujući značaj i emocionalnu vrijednost događaja, prethodno znanje, interferenciju i naknadno stečene informacije. Neka sjećanja na emocionalno značajne događaje mogu biti izuzetno živa, ali njihova živost ne znači nužno da su i potpuno tačna. Istraživanja tzv. [[blic pamćenje|blic pamćenja]] pokazala su da ljudi mogu veoma uvjerljivo pamtiti okolnosti u kojima su saznali za značajan događaj, iako se njihova kasnija sjećanja mogu razlikovati od ranije zabilježenih iskaza.<ref name="Paradis_et_al_2004">{{cite journal |last1=Paradis |first1=Cheryl M. |last2=Florer |first2=Faith |last3=Solomon |first3=Linda Zener |last4=Thompson |first4=Theresa |title=Flashbulb Memories of Personal Events of 9/11 and the Day after for a Sample of New York City Residents |journal=Psychological Reports |volume=95 |issue=1 |pages=304–310 |date=2004 |doi=10.2466/pr0.95.1.304-310 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.95.1.304-310 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Sličan problem postoji i kod [[svjedočenje očevidaca|svjedočenja očevidaca]], gdje naknadno stečene informacije mogu utjecati na kasnije prisjećanje događaja. Zbog toga se zaboravljanje ne može posmatrati samo kao jednostavno gubljenje informacija protokom vremena.<ref name="Loftus_1992">{{cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |title=When a Lie Becomes Memory's Truth: Memory Distortion after Exposure to Misinformation |journal=Current Directions in Psychological Science |volume=1 |issue=4 |pages=121–123 |date=1992 |doi=10.1111/1467-8721.ep10769035 |jstor=20182152 |url=https://www.jstor.org/stable/20182152 |url-access=subscription |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Blic pamćenje]] * [[Dugoročno pamćenje]] * [[Efekt razmaka]] * [[Efekt testiranja]] * [[Hermann Ebbinghaus]] * [[Pamćenje]] * [[Raspoređeno ponavljanje]] * [[Svjedočenje očevidaca]] == Refrence == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite journal |last1=Averell |first1=Lee |last2=Heathcote |first2=Andrew |title=The Form of the Forgetting Curve and the Fate of Memories |journal=Journal of Mathematical Psychology |volume=55 |issue=1 |pages=25–35 |date=2011 |doi=10.1016/j.jmp.2010.08.009 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022249610001100 |language=en}} * {{cite book |last1=Baddeley |first1=Alan D. |title=Essentials of Human Memory |publisher=Psychology Press |location=Hove |date=1999 |isbn=978-0-86377-544-4 |url=https://archive.org/details/essentialsofhuma00badd |language=en}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/index.htm ''Memory: A Contribution to Experimental Psychology''] – engleski prijevod Ebbinghausovog djela na portalu Classics in the History of Psychology (Univerzitet York) {{en simbol}} * [https://trainingindustry.com/wiki/content-development/forgetting-curve/ ''Forgetting Curve''] – pregledni članak o krivulji zaboravljanja i njenoj primjeni na portalu Training Industry {{en simbol}} * [https://qz.com/1213768/the-forgetting-curve-explains-why-humans-struggle-to-memorize ''You probably won’t remember this, but the “forgetting curve” theory explains why learning is hard''] – popularnonaučni članak o Ebbinghausovoj krivulji zaboravljanja na portalu Quartz {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pamćenje]] liw7rr1w9g8edsgei9apk960mstsuo5 0 536556 3917890 2026-08-13T17:18:53Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Glenn Olsson | slika = | opis_slike = | puno_ime = Erik Lennart Olsson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Švedska}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|09|22}} | mjesto_rođenja = [[Torsby]] | država_rođenja = [[Švedska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zani... 3917890 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Glenn Olsson | slika = | opis_slike = | puno_ime = Erik Lennart Olsson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Švedska}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|09|22}} | mjesto_rođenja = [[Torsby]] | država_rođenja = [[Švedska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = biatlonac | godine_aktivnosti = | visina = 185 | težina = 80 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Skidklubben Bore | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2000. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' | medalje_SP = | zlato_SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = | pobjede_SK = | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 13. 8. 2026. }} ''' Glenn Olsson''' rođen 22. septembra 1976. u [[Torsby]]ju, je nekadašnji [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ol/glenn-olsson-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417162429/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ol/glenn-olsson-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Glenn Olsson Olympic Results |accessdate=8. 6. 2019|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|66]] | | |} Olsson je nastupio samo jednomna [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat 66-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je sa sedam promašaja i 10:30.6&nbsp;min zaostatka bio sporiji iza [[Rusija na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ruskog]] biatlonca [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergeja Tarasova]]. U ekipnim utrkama nije nastupao. === Svjetsko prvenstvo === Glenn Olsson nije nastupao na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. === Svjetski kup === Olsson nije nastupao u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]]. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1994 == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|3071}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Olsson, Glenn}} [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Biografije, Torsby]] [[Kategorija:Švedski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Švedski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] b7mfh0lwf86bvg18nutwgd7jf36rd1b 3917891 3917890 2026-08-13T17:19:30Z AnToni 2325 3917891 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Glenn Olsson | slika = | opis_slike = | puno_ime = Erik Lennart Olsson | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Švedska}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|09|22}} | mjesto_rođenja = [[Torsby]] | država_rođenja = [[Švedska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = biatlonac | godine_aktivnosti = | visina = 185 | težina = 80 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Skidklubben Bore | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2000. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' | medalje_SP = | zlato_SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = | pobjede_SK = | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 13. 8. 2026. }} ''' Glenn Olsson''' rođen 22. septembra 1976. u [[Torsby]]ju, je nekadašnji [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ol/glenn-olsson-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417162429/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ol/glenn-olsson-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Glenn Olsson Olympic Results |accessdate=8. 6. 2019|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|66]] | | |} Olsson je nastupio samo jednomna [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat 66-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je sa sedam promašaja i 10:30.6&nbsp;min zaostatka bio sporiji iza [[Rusija na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ruskog]] biatlonca [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergeja Tarasova]]. U ekipnim utrkama nije nastupao. === Svjetsko prvenstvo === Glenn Olsson nije nastupao na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. === Svjetski kup === Olsson nije nastupao u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]]. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1994 == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|3071}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Olsson, Glenn}} [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Biografije, Torsby]] [[Kategorija:Švedski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Švedski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 7xkoet0bdet9oxvhgihvts0r9ckct9x 0 536557 3917895 2026-08-13T17:31:19Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = David Jarackie | slika = | opis_slike = | puno_ime = David S. „Dave“ Jareckie | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|07|25}} | mjesto_rođenja = [[Ciudad de México]] | država_rođenja = [[Meksiko]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti... 3917895 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = David Jarackie | slika = | opis_slike = | puno_ime = David S. „Dave“ Jareckie | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|07|25}} | mjesto_rođenja = [[Ciudad de México]] | država_rođenja = [[Meksiko]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = [[SAD]] | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 183 | težina = 79 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 1994. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 12. 10. 2025. }} '''David Jarackie''' rođen 26. jula 1967. u [[Ciudad de México|Ciudad de Méxicu]], je nekadašnji [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/dave-jareckie-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192201/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/dave-jareckie-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Dave Jareckie Olympic Results |accessdate= 8. 6. 2019|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 10 km|64]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|14]] |} Jarackie je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je osvojio 64-o mjesto s četiri promašaja i zaostatkom od 9:14.4&nbsp;min iza [[Rusija na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ruskog]] biatlonca [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergeja Tarasova]], koji je utrku završio s tri promašaja. U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|štafeti]] na ZOI 1992. s [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncanom Douglasom]], [[Josh Thompson (biatlonac)|Joshom Thompsonom]] i [[Curt Schreiner|Curtom Schreinerom]] je osvojio 13-o mjesto iza [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačke štafete]]{{Njemačka I/Z}} u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Jens Steinigen]], [[Mark Kirchner]] i [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]], što mu je ostao najbolji rezultat. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 20 km|91]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Jarackie je nastupio samo jednom na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskom prvenstvu]], ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama nije nastupao, a na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Jay Poss|Jayom Possom]], [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncanom Douglasom]] i [[Ian Harvey|Ianom Harveyom]] osvojio je dvanaesto mjesto. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Jarackiea u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92]], 16. januara 1992. u [[Ruhpolding]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 112-o mjesto. <!-- Najbolji mu je rezultat 44-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] u [[Antholz]]u 23. januara 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|sezoni 1993/94.]] u [[Canmore (alberta)|Canmore]]u 20. marta 1994. kada je s [[Jay Poss|Jayom Possom]], [[Robert Rosser|Robertom Rosserom]] i [[Curt Schreiner|Curtom Schreinerom]] osvojio dvanaesto mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1994. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|359}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jarackie, David}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Ciudad de México]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] 7cz3ni2s4kf8lsga6uuejxkc3b42jbk 3917897 3917895 2026-08-13T17:32:43Z AnToni 2325 AnToni premjestio je stranicu [[David Jarackie]] na [[Dave Jareckie]] bez ostavljanja preusmjerenja 3917895 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = David Jarackie | slika = | opis_slike = | puno_ime = David S. „Dave“ Jareckie | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|07|25}} | mjesto_rođenja = [[Ciudad de México]] | država_rođenja = [[Meksiko]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = [[SAD]] | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 183 | težina = 79 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 1994. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 12. 10. 2025. }} '''David Jarackie''' rođen 26. jula 1967. u [[Ciudad de México|Ciudad de Méxicu]], je nekadašnji [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/dave-jareckie-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192201/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/dave-jareckie-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Dave Jareckie Olympic Results |accessdate= 8. 6. 2019|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 10 km|64]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|14]] |} Jarackie je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je osvojio 64-o mjesto s četiri promašaja i zaostatkom od 9:14.4&nbsp;min iza [[Rusija na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ruskog]] biatlonca [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergeja Tarasova]], koji je utrku završio s tri promašaja. U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|štafeti]] na ZOI 1992. s [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncanom Douglasom]], [[Josh Thompson (biatlonac)|Joshom Thompsonom]] i [[Curt Schreiner|Curtom Schreinerom]] je osvojio 13-o mjesto iza [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačke štafete]]{{Njemačka I/Z}} u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Jens Steinigen]], [[Mark Kirchner]] i [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]], što mu je ostao najbolji rezultat. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 20 km|91]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Jarackie je nastupio samo jednom na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskom prvenstvu]], ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama nije nastupao, a na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Jay Poss|Jayom Possom]], [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncanom Douglasom]] i [[Ian Harvey|Ianom Harveyom]] osvojio je dvanaesto mjesto. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Jarackiea u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92]], 16. januara 1992. u [[Ruhpolding]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 112-o mjesto. <!-- Najbolji mu je rezultat 44-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] u [[Antholz]]u 23. januara 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|sezoni 1993/94.]] u [[Canmore (alberta)|Canmore]]u 20. marta 1994. kada je s [[Jay Poss|Jayom Possom]], [[Robert Rosser|Robertom Rosserom]] i [[Curt Schreiner|Curtom Schreinerom]] osvojio dvanaesto mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1994. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|359}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jarackie, David}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Ciudad de México]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] 7cz3ni2s4kf8lsga6uuejxkc3b42jbk 3917901 3917897 2026-08-13T17:35:28Z AnToni 2325 /* Svjetsko prvenstvo */ 3917901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = David Jarackie | slika = | opis_slike = | puno_ime = David S. „Dave“ Jareckie | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|07|25}} | mjesto_rođenja = [[Ciudad de México]] | država_rođenja = [[Meksiko]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = [[SAD]] | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 183 | težina = 79 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 1994. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 12. 10. 2025. }} '''David Jarackie''' rođen 26. jula 1967. u [[Ciudad de México|Ciudad de Méxicu]], je nekadašnji [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/dave-jareckie-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192201/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/dave-jareckie-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Dave Jareckie Olympic Results |accessdate= 8. 6. 2019|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 10 km|64]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|14]] |} Jarackie je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je osvojio 64-o mjesto s četiri promašaja i zaostatkom od 9:14.4&nbsp;min iza [[Rusija na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ruskog]] biatlonca [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergeja Tarasova]], koji je utrku završio s tri promašaja. U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|štafeti]] na ZOI 1992. s [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncanom Douglasom]], [[Josh Thompson (biatlonac)|Joshom Thompsonom]] i [[Curt Schreiner|Curtom Schreinerom]] je osvojio 13-o mjesto iza [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačke štafete]]{{Njemačka I/Z}} u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Jens Steinigen]], [[Mark Kirchner]] i [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]], što mu je ostao najbolji rezultat. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 20 km|91]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|16]] | |} Jarackie je nastupio samo jednom na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskom prvenstvu]], ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama nije nastupao, a na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Jay Poss|Jayom Possom]], [[Duncan Douglas (biatlonac)|Duncanom Douglasom]] i [[Ian Harvey|Ianom Harveyom]] osvojio je dvanaesto mjesto. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Jarackiea u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92]], 16. januara 1992. u [[Ruhpolding]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 112-o mjesto. <!-- Najbolji mu je rezultat 44-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] u [[Antholz]]u 23. januara 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|sezoni 1993/94.]] u [[Canmore (alberta)|Canmore]]u 20. marta 1994. kada je s [[Jay Poss|Jayom Possom]], [[Robert Rosser|Robertom Rosserom]] i [[Curt Schreiner|Curtom Schreinerom]] osvojio dvanaesto mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1994. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|359}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Jarackie, David}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Ciudad de México]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] lomft0aqi4qogyafrgozjse0hcbk604 0 536558 3917896 2026-08-13T17:31:56Z AnToni 2325 Preusmjereno na [[David Jarackie]] 3917896 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[David Jarackie]] tkedv053g1v51bro50sla66c30tcp6n 0 536559 3917898 2026-08-13T17:33:40Z AnToni 2325 Preusmjereno na [[Dave Jareckie]] 3917898 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Dave Jareckie]] 5ajzqs01iddh5tyc4rk7lym4yna9sw3 0 536560 3917909 2026-08-13T18:50:50Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3917909 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jonathan Hancock | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Jonathan Bruce Hancock | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1972|2|12}} | mjesto_rođenja = [[Engleska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Englezi|Englez]] | druga_imena = | obrazovanje = [[Univerzitet u Oxfordu]] (engleski jezik i književnost) | zanimanje = [[Književnost|Pisac]], radijski voditelj, stručnjak za [[pamćenje]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = [[Guinnessova knjiga rekorda|Svjetski prvak u pamćenju]] | značajna_djela = Autor 15 knjiga o [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Učenje|učenju]] }} '''Jonathan Bruce Hancock''' (rođen 12. februara 1972) [[Engleska|engleski]] je [[pisac]], radijski voditelj i autor knjiga o [[pamćenje|pamćenju]] i [[Učenje|učenju]]. Poznat je po postavljanju dva [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessova svjetska rekorda]] u pamćenju, kao i po tome što je bio prvi svjetski studentski prvak, a kasnije i svjetski prvak u pamćenju.<ref name="Renton_1993">{{cite news |last1=Renton |first1=Alex |title=Memory genius leaves winner's trophy behind: Student champion recalls 480-digit binary number after 15 minutes' study |newspaper=The Independent |date=1993 |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/memory-genius-leaves-winner-s-trophy-behind-student-champion-recalls-480digit-binary-number-after-15-minutes-study-1468560.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="TheGuardian_2012">{{cite news |title=Memory tricks and techniques to boost students' learning |newspaper=The Guardian |publisher=Guardian Media Group |date=2012 |url=https://www.theguardian.com/teacher-network/2012/sep/19/memory-tricks-boost-students-learning |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Autor je 15 knjiga o [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Učenje|učenju]], osnivač Juniorskog prvenstva u pamćenju, a 15 godina radio je kao radijski voditelj na [[BBC Radio Oxford]].<ref name="ArtOfMemory_Hancock">{{cite web |title=Jonathan Hancock |website=Art of Memory Wiki |url=https://artofmemory.com/wiki/Jonathan_Hancock/ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == Hancock je rođen 12. februara 1972. na sjeveroistoku [[Engleska|Engleske]]. U ranom djetinjstvu preselio se u [[North Yorkshire]], gdje je proveo dio djetinjstva, a potom u [[Nunthorpe]], predgrađe [[Middlesbrough]]a. Nakon završetka škole bavio se humanitarnim radom u [[Australija|Australiji]], a zatim se preselio u [[Oxford]], gdje je studirao [[engleski jezik]] i [[književnost]] na koledžu [[Koledž Christ Church u Oxfordu|Christ Church]] [[Univerzitet u Oxfordu|Univerziteta u Oxfordu]].<ref name="ArtOfMemory_Hancock" /> Sa 16 godina Hancock je postavio svjetski rekord u pamćenju šest izmiješanih špilova karata, odnosno ukupno 312 karata.<ref name="TheGuardian_2012" /> Godine 1993. postavio je svjetski rekord u brzini memorisanja karata, zapamtivši špil za dvije minute i pet sekundi.<ref name="Memoriad_Hancock">{{cite web |title=Jonathan Hancock - World Memory Champion |website=Memoriad |publisher=World Mental Sports Federation |url=https://www.memoriad.com/index.asp?s=sayfalar&id=44427f99b86ac84d378266a1d5296c1b&lang=EN |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Memorise_DeckOfCards_2012">{{cite web |title=World Records for Fastest to Memorize Deck of Cards |website=Memorise.org |date=2012 |url=https://memorise.org/memory-champions/world-records-fastest-memorize-deck-cards |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> U augustu 1997. počeo je voditi jutarnji radijski program na [[BBC Radio Oxford]].<ref name="Alchetron_Hancock_2026">{{cite web |title=Jonathan Hancock |website=Alchetron, The Free Social Encyclopedia |date=2026 |url=https://alchetron.com/Jonathan-Hancock |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na toj stanici radio je ukupno 15 godina. Hancock je kasnije deset godina radio u osnovnim školama, gdje je obavljao dužnosti učitelja, zamjenika direktora i vršioca dužnosti direktora škole. Istovremeno je radio kao savjetnik za pamćenje i pisac za više televizijskih kompanija. Bio je stalni stručnjak za pamćenje u svih šest sezona televizijske emisije ''Child Genius'' na [[Channel 4]].<ref name="Alchetron_Hancock_2026" /> Hancock je autor 15 knjiga o pamćenju i učenju. Bavi se tehnikama pamćenja i njihovom primjenom u učenju, a 2012. objavio je članak o tehnikama pamćenja i učenju učenika u listu ''The Guardian''.<ref name="TheGuardian_2012" /> Osnovao je Juniorsko prvenstvo u memoriji, takmičenje namijenjeno djeci i mladima.<ref name="Alchetron_Hancock_2026" /> == Djela == Jonathan Hancock je autor 15 knjiga iz oblasti mnemotehnike, poboljšanja pamćenja i efikasnih metoda učenja za djecu i odrasle. Njegova djela prevedena su na više svjetskih jezika,<ref name="Alchetron_Hancock_2026" /> a među najpoznatijima se izdvajaju: * ''Brilliant Memory Training: Stop Worrying about Your Memory and Start Using It - To the Full!''<ref name="Hancock_2011_BrilliantMemory">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |title=Brilliant Memory Training: Stop Worrying about Your Memory and Start Using It - To the Full! |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2011 |isbn=978-0273745815 |url=https://books.google.com/books?id=I_oh96RIxQoC |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Maximize Your Memory: Techniques and Exercises for Remembering Just about Anything''<ref name="Hancock_2007_MaximizeYourMemory">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |title=Maximize Your Memory: Techniques and Exercises for Remembering Just about Anything |publisher=Quantum Books |date=2007 |isbn=978-1845731700 |url=https://books.google.ba/books/about/Maximize_Your_Memory.html?id=frEsPwAACAAJ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Successful Memory Techniques In A Week: How to Improve Memory In Seven Simple Steps''<ref name="Hancock_Buggy_2012_SuccessfulMemory">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |last2=Buggy |first2=Cheryl |title=Successful Memory Techniques In A Week: How to Improve Memory In Seven Simple Steps |series=Teach Yourself In A Week Series |publisher=John Murray Press |date=2012 |isbn=978-1444159127 |url=https://books.google.ba/books/about/Successful_Memory_Techniques_In_A_Week.html?id=sWU1AgAAQBAJ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Memory Techniques in a Week'' * ''How to Be a Genius'' * ''Help Your Child Succeed at School''<ref name="Hancock_2010_HelpYourChildSucceed">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |title=Help Your Child Succeed at School |publisher=Teach Yourself |date=2010 |isbn=978-0340991862 |url=https://www.perlego.com/book/3179597/help-your-child-succeed-at-school-pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Number Training Your Brain: Teach Yourself'' * ''Improve Your Memory for Study''<ref name="ArtOfMemory_Hancock" /> * ''Be a Number Genius: Flash'' == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.worldmemorychampionships.com/ Službena web-stranica Svjetskog prvenstva u pamćenju] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20221018081426/http://www.learningskillsfoundation.com/ Web-stranica fondacije ''Learning Skills Foundation''] {{en simbol}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hancock, Jonathan}} [[Kategorija:Rođeni 1972.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Engleski pisci]] [[Kategorija:Engleski radijski voditelji]] m3e7ogwfg2iljoi84nlw495ka3mflky 3917910 3917909 2026-08-13T18:51:53Z Bosancica by MK 173186 3917910 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jonathan Hancock | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Jonathan Bruce Hancock | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1972|2|12}} | mjesto_rođenja = [[Engleska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Englezi|Englez]] | druga_imena = | obrazovanje = [[Univerzitet u Oxfordu]] (engleski jezik i književnost) | zanimanje = [[Književnost|Pisac]], radijski voditelj, stručnjak za [[pamćenje]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = [[Guinnessova knjiga rekorda|Svjetski prvak u pamćenju]] | značajna_djela = Autor 15 knjiga o [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Učenje|učenju]] }} '''Jonathan Bruce Hancock''' (rođen 12. februara 1972) je [[Engleska|engleski]] [[pisac]], radijski voditelj i autor knjiga o [[pamćenje|pamćenju]] i [[Učenje|učenju]]. Poznat je po postavljanju dva [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessova svjetska rekorda]] u pamćenju, kao i po tome što je bio prvi svjetski studentski prvak, a kasnije i svjetski prvak u pamćenju.<ref name="Renton_1993">{{cite news |last1=Renton |first1=Alex |title=Memory genius leaves winner's trophy behind: Student champion recalls 480-digit binary number after 15 minutes' study |newspaper=The Independent |date=1993 |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/memory-genius-leaves-winner-s-trophy-behind-student-champion-recalls-480digit-binary-number-after-15-minutes-study-1468560.html |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="TheGuardian_2012">{{cite news |title=Memory tricks and techniques to boost students' learning |newspaper=The Guardian |publisher=Guardian Media Group |date=2012 |url=https://www.theguardian.com/teacher-network/2012/sep/19/memory-tricks-boost-students-learning |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Autor je 15 knjiga o [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Učenje|učenju]], osnivač Juniorskog prvenstva u pamćenju, a 15 godina radio je kao radijski voditelj na [[BBC Radio Oxford]].<ref name="ArtOfMemory_Hancock">{{cite web |title=Jonathan Hancock |website=Art of Memory Wiki |url=https://artofmemory.com/wiki/Jonathan_Hancock/ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == Hancock je rođen 12. februara 1972. na sjeveroistoku [[Engleska|Engleske]]. U ranom djetinjstvu preselio se u [[North Yorkshire]], gdje je proveo dio djetinjstva, a potom u [[Nunthorpe]], predgrađe [[Middlesbrough]]a. Nakon završetka škole bavio se humanitarnim radom u [[Australija|Australiji]], a zatim se preselio u [[Oxford]], gdje je studirao [[engleski jezik]] i [[književnost]] na koledžu [[Koledž Christ Church u Oxfordu|Christ Church]] [[Univerzitet u Oxfordu|Univerziteta u Oxfordu]].<ref name="ArtOfMemory_Hancock" /> Sa 16 godina Hancock je postavio svjetski rekord u pamćenju šest izmiješanih špilova karata, odnosno ukupno 312 karata.<ref name="TheGuardian_2012" /> Godine 1993. postavio je svjetski rekord u brzini memorisanja karata, zapamtivši špil za dvije minute i pet sekundi.<ref name="Memoriad_Hancock">{{cite web |title=Jonathan Hancock - World Memory Champion |website=Memoriad |publisher=World Mental Sports Federation |url=https://www.memoriad.com/index.asp?s=sayfalar&id=44427f99b86ac84d378266a1d5296c1b&lang=EN |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Memorise_DeckOfCards_2012">{{cite web |title=World Records for Fastest to Memorize Deck of Cards |website=Memorise.org |date=2012 |url=https://memorise.org/memory-champions/world-records-fastest-memorize-deck-cards |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> U augustu 1997. počeo je voditi jutarnji radijski program na [[BBC Radio Oxford]].<ref name="Alchetron_Hancock_2026">{{cite web |title=Jonathan Hancock |website=Alchetron, The Free Social Encyclopedia |date=2026 |url=https://alchetron.com/Jonathan-Hancock |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na toj stanici radio je ukupno 15 godina. Hancock je kasnije deset godina radio u osnovnim školama, gdje je obavljao dužnosti učitelja, zamjenika direktora i vršioca dužnosti direktora škole. Istovremeno je radio kao savjetnik za pamćenje i pisac za više televizijskih kompanija. Bio je stalni stručnjak za pamćenje u svih šest sezona televizijske emisije ''Child Genius'' na [[Channel 4]].<ref name="Alchetron_Hancock_2026" /> Hancock je autor 15 knjiga o pamćenju i učenju. Bavi se tehnikama pamćenja i njihovom primjenom u učenju, a 2012. objavio je članak o tehnikama pamćenja i učenju učenika u listu ''The Guardian''.<ref name="TheGuardian_2012" /> Osnovao je Juniorsko prvenstvo u memoriji, takmičenje namijenjeno djeci i mladima.<ref name="Alchetron_Hancock_2026" /> == Djela == Jonathan Hancock je autor 15 knjiga iz oblasti mnemotehnike, poboljšanja pamćenja i efikasnih metoda učenja za djecu i odrasle. Njegova djela prevedena su na više svjetskih jezika,<ref name="Alchetron_Hancock_2026" /> a među najpoznatijima se izdvajaju: * ''Brilliant Memory Training: Stop Worrying about Your Memory and Start Using It - To the Full!''<ref name="Hancock_2011_BrilliantMemory">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |title=Brilliant Memory Training: Stop Worrying about Your Memory and Start Using It - To the Full! |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2011 |isbn=978-0273745815 |url=https://books.google.com/books?id=I_oh96RIxQoC |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Maximize Your Memory: Techniques and Exercises for Remembering Just about Anything''<ref name="Hancock_2007_MaximizeYourMemory">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |title=Maximize Your Memory: Techniques and Exercises for Remembering Just about Anything |publisher=Quantum Books |date=2007 |isbn=978-1845731700 |url=https://books.google.ba/books/about/Maximize_Your_Memory.html?id=frEsPwAACAAJ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Successful Memory Techniques In A Week: How to Improve Memory In Seven Simple Steps''<ref name="Hancock_Buggy_2012_SuccessfulMemory">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |last2=Buggy |first2=Cheryl |title=Successful Memory Techniques In A Week: How to Improve Memory In Seven Simple Steps |series=Teach Yourself In A Week Series |publisher=John Murray Press |date=2012 |isbn=978-1444159127 |url=https://books.google.ba/books/about/Successful_Memory_Techniques_In_A_Week.html?id=sWU1AgAAQBAJ |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Memory Techniques in a Week'' * ''How to Be a Genius'' * ''Help Your Child Succeed at School''<ref name="Hancock_2010_HelpYourChildSucceed">{{cite book |last1=Hancock |first1=Jonathan |title=Help Your Child Succeed at School |publisher=Teach Yourself |date=2010 |isbn=978-0340991862 |url=https://www.perlego.com/book/3179597/help-your-child-succeed-at-school-pdf |access-date=13. 8. 2026 |language=en}}</ref> * ''Number Training Your Brain: Teach Yourself'' * ''Improve Your Memory for Study''<ref name="ArtOfMemory_Hancock" /> * ''Be a Number Genius: Flash'' == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.worldmemorychampionships.com/ Službena web-stranica Svjetskog prvenstva u pamćenju] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20221018081426/http://www.learningskillsfoundation.com/ Web-stranica fondacije ''Learning Skills Foundation''] {{en simbol}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hancock, Jonathan}} [[Kategorija:Rođeni 1972.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Engleski pisci]] [[Kategorija:Engleski radijski voditelji]] 1s3pdkbszj3x9ycdjspph1prucxou3t 0 536561 3917916 2026-08-13T19:44:50Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Abnormalna psihologija]] na [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]]: Uobičajen naziv 3917916 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] 24uoxmn7ev3mrduqtwcfnzeuc72f7em 0 536562 3917937 2026-08-14T01:33:34Z Bosancica by MK 173186 Prvi dio članka 3917937 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Afektivna neuronauka''' je područje koje proučava način na koji [[mozak]] obrađuje [[emocija|emocije]]. Ovo područje povezuje [[Neuronauka|neuronauku]] s [[psihologija|psihološkim proučavanjem]] [[psihologija ličnosti|ličnosti]], [[emocija]] i [[raspoloženje|raspoloženja]].<ref name="Panksepp_1990">{{cite book |last1=Panksepp |first1=Jaak |editor1-last=Puglisi-Allegra |editor1-first=Stefano |editor2-last=Oliverio |editor2-first=Alberto |chapter=A Role for Affective Neuroscience in Understanding Stress: The Case of Separation Distress Circuitry |title=Psychobiology of Stress |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |pages=41–57 |date=1990 |isbn=9789401073905 |doi=10.1007/978-94-009-1990-7_4 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-009-1990-7_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni mehanizmi emocija i samo određenje pojma emocije i dalje su predmet rasprave u afektivnoj neuronauci.<ref name="Celeghin_2017">{{cite journal |last1=Celeghin |first1=Alessia |last2=Diano |first2=Matteo |last3=Bagnis |first3=Arianna |last4=Viola |first4=Marco |last5=Tamietto |first5=Marco |title=Basic Emotions in Human Neuroscience: Neuroimaging and Beyond |journal=Frontiers in Psychology |volume=8 |pages=1432 |date=2017 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01432 |pmid=28883803 |pmc=5573709 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5573709/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam "afektivna neuronauka" uveo je neuronaučnik [[Jaak Panksepp]] početkom 1990-ih, u vrijeme kada je [[kognitivna neuronauka]] bila uglavnom usmjerena na područja psihologije koja nisu uključivala emocije, poput [[pažnja|pažnje]] i [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{Cite book |last=Panksepp |first=Jaak |title=Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-517805-0 |edition=1st |language=English}}</ref> == Područja mozga povezana s emocijama == Smatra se da su emocije povezane s aktivnošću područja mozga koja usmjeravaju pažnju, potiču i usmjeravaju ponašanje te pomažu u donošenju odluka o okolini. Rana istraživanja povezanosti emocija i mozga proveli su [[Paul Broca]],<ref name="Broca_1878">{{cite journal |last1=Broca |first1=Paul |title=Anatomie comparée des circonvolutions cérébrales: le grand lobe limbique |journal=Revue d'Anthropologie |volume=1 |pages=385–498 |date=1878 |url=https://scispace.com/papers/anatomie-comparee-des-circonvolutions-cerebrales-le-grand-1bskkpmpgd |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=fr}}</ref> [[James Papez]],<ref name="Papez_1937">{{cite journal |last1=Papez |first1=James W. |title=A PROPOSED MECHANISM OF EMOTION |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=38 |issue=4 |pages=725–743 |date=1937 |doi=10.1001/archneurpsyc.1937.02260220069003 |url=https://jamanetwork.com/journals/archneurpsyc/article-abstract/647356 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i [[Paul D. MacLean]].<ref name="MacLean_1952">{{cite journal |last1=MacLean |first1=Paul D. |title=Some psychiatric implications of physiological studies on frontotemporal portion of limbic system (Visceral brain) |journal=Electroencephalography and Clinical Neurophysiology |volume=4 |issue=4 |pages=407–418 |date=1952 |doi=10.1016/0013-4694(52)90073-4 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0013469452900734 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihova istraživanja ukazala su na povezanost emocija s grupom struktura u centralnom dijelu [[Mozak|mozga]] poznatom kao [[limbički sistem]]. Limbički sistem obuhvata sljedeće strukture mozga: === Limbički sistem === * [[Amigdala]] – amigdala se sastoji od dvije male, zaobljene strukture smještene bliže čelu, odnosno [[Anatomski izrazi za položaj|anteriorno]], u odnosu na [[hipokampus|hipokampuse]], u blizini polova [[sljepoočni režanj|sljepoočnih režnjeva]]. Amigdala učestvuje u prepoznavanju i učenju koji su elementi okoline važni i imaju emocionalno značenje.<ref name="UCSF_2026_Behavior">{{cite web |author=Memory and Aging Center |title=Behavior |website=Memory and Aging Center, University of California San Francisco |publisher=The Regents of the University of California |date=2026 |url=https://memory.ucsf.edu/brain-health/behavior |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Simic_2021">{{cite journal |last1=Šimić |first1=Goran |last2=Tkalčić |first2=Mladenka |last3=Vukić |first3=Vana |last4=Mulc |first4=Damir |last5=Španić |first5=Ena |last6=Šagud |first6=Marina |last7=Olucha-Bordonau |first7=Francisco E. |last8=Vukšić |first8=Mario |last9=R. Hof |first9=Patrick |title=Understanding Emotions: Origins and Roles of the Amygdala |journal=Biomolecules |volume=11 |issue=6 |pages=823 |date=2021 |doi=10.3390/biom11060823 |hdl=10234/194226 |doi-access=free |hdl-access = free |url=https://www.mdpi.com/2218-273X/11/6/823 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pessoa_2010">{{cite journal |last1=Pessoa |first1=Luiz |title=Emotion and cognition and the amygdala: From "what is it?" to "what's to be done?" |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=12 |pages=3416–3429 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2010.06.038 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393210002897 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Amigdala ima važnu ulogu u nastanku emocija, posebno [[strah|straha]] i drugih negativnih emocija.<ref name="LeDoux_1995">{{cite journal |last1=LeDoux |first1=Joseph E. |title=Emotion: Clues from the Brain |journal=Annual Review of Psychology |volume=46 |issue=1 |pages=209–235 |date=1995 |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |pmid=7872730 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |url-access=subscription|access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Aktivacija amigdale često se javlja pri opažanju potencijalne prijetnje. Amigdala koristi prethodna iskustva i povezana sjećanja kako bi pomogla u procjeni trenutnih događaja.<ref name="Breiter_1996">{{cite journal |last1=Breiter |first1=Hans C. |last2=Etcoff |first2=Nancy L. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=Kennedy |first4=William A. |last5=Rauch |first5=Scott L. |last6=Buckner |first6=Randy L. |last7=Strauss |first7=Monica M. |last8=Hyman |first8=Steven E. |last9=Rosen |first9=Bruce R. |title=Response and Habituation of the Human Amygdala during Visual Processing of Facial Expression |journal=Neuron |volume=17 |issue=5 |pages=875–887 |date=1996 |doi=10.1016/S0896-6273(00)80219-6 |pmid=8938120 |s2cid=17284478 |url=https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(00)80219-6 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Talamus]] – talamus učestvuje u povezivanju senzornih i motornih signala i njihovom prosljeđivanju prema [[moždana kora|moždanoj kori]].<ref name="Sherman_2006">{{cite journal |last1=Sherman |first1=S. Murray |title=Thalamus |journal=Scholarpedia |volume=1 |issue=9 |pages=1583 |date=2006 |doi=10.4249/scholarpedia.1583 |url=http://www.scholarpedia.org/article/Thalamus |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ima važnu ulogu i u regulaciji [[neuronauka spavanja|spavanja i budnosti]].<ref name="Steriade_1988">{{cite journal |last1=Steriade |first1=Mircea |last2=Llinás |first2=Rodolfo R. |title=The functional states of the thalamus and the associated neuronal interplay |journal=Physiological Reviews |volume=68 |issue=3 |pages=649–742 |date=1988 |doi=10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url=https://journals.physiology.org/doi/abs/10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipotalamus]] – hipotalamus učestvuje u stvaranju fizioloških reakcija povezanih s emocijama, poput [[plač]]a. Također je dio [[sistem nagrađivanja|sistema nagrađivanja]], koji je povezan s [[Teorija proširivanja i izgradnje|pozitivnim emocijama]].<ref name="Armony_2013">{{cite book |editor1-last=Armony |editor1-first=Jorge |editor2-last=Vuilleumier |editor2-first=Patrik |title=The Cambridge Handbook of Human Affective Neuroscience |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |date=2013 |isbn=9781107314016 |oclc=825767970 |doi=10.1017/CBO9780511843716 |url=https://search.worldcat.org/title/825767970 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipokampus]] – hipokampus je struktura koja prvenstveno učestvuje u procesima [[pamćenje|pamćenja]].<ref name="Rolls_2022">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=The hippocampus, ventromedial prefrontal cortex, and episodic and semantic memory |journal=Progress in Neurobiology |volume=217 |pages=102334 |date=2022 |doi=10.1016/j.pneurobio.2022.102334 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301008222001204 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Učestvuje u stvaranju novih sjećanja i povezuje senzorne informacije, poput vidnih podražaja, mirisa i zvukova, sa sjećanjima. Hipokampus omogućava pohranjivanje [[dugoročno pamćenje|dugoročnih sjećanja]] i njihovo prisjećanje kada je potrebno.<ref name="Fischer_2003">{{cite journal |last1=Fischer |first1=Håkan |last2=Wright |first2=Christopher I. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=McInerney |first4=Sean C. |last5=Shin |first5=Lisa M. |last6=Rauch |first6=Scott L. |title=Brain habituation during repeated exposure to fearful and neutral faces: A functional MRI study |journal=Brain Research Bulletin |volume=59 |issue=5 |pages=387–392 |date=2003 |doi=10.1016/S0361-9230(02)00940-1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0361923002009401 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Fornix (neuroanatomija)|Forniks]] – forniks je glavni nervni put koji povezuje [[hipokampus]] s [[mamilarnа tijela|mamilarnim tijelima]]. Važan je za [[prostorno pamćenje]], [[epizodičko pamćenje]] i [[izvršne funkcije]].<ref name="Modi_2013_Trait">{{cite journal |last1=Modi |first1=Shilpi |last2=Trivedi |first2=Richa |last3=Singh |first3=Kavita |last4=Kumar |first4=Pawan |last5=Rathore |first5=Ram K.S. |last6=Tripathi |first6=Rajendra P. |last7=Khushu |first7=Subash |title=Individual differences in trait anxiety are associated with white matter tract integrity in fornix and uncinate fasciculus: Preliminary evidence from a DTI based tractography study |journal=Behavioural Brain Research |volume=238 |pages=188–192 |date=2013 |doi=10.1016/j.bbr.2012.10.007 |pmid=23085341 |s2cid=1741104 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0166432812006468 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mamilarna tijela]] – parne strukture hipotalamusa koje imaju važnu ulogu u funkcijama pamćenja, posebno u [[epizodičko pamćenje|prisjećanju događaja]]. Povezana su s hipokampusom putem forniksa i dio su neuronskih puteva uključenih u procese pamćenja.<ref name="Vann_2010">{{cite journal |last1=Vann |first1=Seralynne D. |title=Re-evaluating the role of the mammillary bodies in memory |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=8 |pages=2316–2327 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2009.10.019 |pmid=19879886 |s2cid=2424758 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393209004229 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Njušni režanj]] – struktura prednjeg dijela mozga koja prima i obrađuje informacije povezane s [[miris|njušnim sistemom]]. Ima veze s moždanim područjima uključenim u emocionalnu obradu i pamćenje, zbog čega mirisi mogu biti snažno povezani s emocionalnim i autobiografskim sjećanjima.<ref name="Imai_2014">{{cite journal |last1=Imai |first1=Takeshi |title=Construction of functional neuronal circuitry in the olfactory bulb |journal=Seminars in Cell & Developmental Biology |volume=35 |pages=180–188 |date=2014 |doi=10.1016/j.semcdb.2014.07.012 |issn=1084-9521 |pmid=25084319 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952114002237 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tong_2014">{{cite journal |last1=Tong |first1=Michelle T. |last2=Peace |first2=Shane T. |last3=Cleland |first3=Thomas A. |title=Properties and mechanisms of olfactory learning and memory |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |volume=8 |pages=238 |date=2014 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00238 |issn=1662-5153 |pmid=25071492 |pmc=4083347 |url=https://www.frontiersin.org/journals/behavioral-neuroscience/articles/10.3389/fnbeh.2014.00238/full |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Cingularni girus]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji se nalazi iznad [[Žuljevito tijelo|corpus callosum]].<ref name="Rolls_2019_Cingulate">{{cite book |last1=Rolls |first1=Edmund T. |chapter=The cingulate cortex and limbic systems for action, emotion, and memory |title=Cingulate Cortex |editor1-last=Vogt |editor1-first=Brent A. |volume=166 |pages=23–37 |publisher=Elsevier |date=2019 |doi=10.1016/B978-0-444-64196-0.00002-9 |isbn=9780444641960 |pmid=31731913 |s2cid=208060755 |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/handbook/abs/pii/B9780444641960000029 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Različiti njegovi dijelovi učestvuju u emocionalnoj obradi, regulaciji visceralnih reakcija, izboru odgovora, pažnji i pamćenju.<ref name="Weissman_2005">{{cite journal |last1=Weissman |first1=Daniel H. |last2=Gopalakrishnan |first2=A. |last3=Hazlett |first3=C. J. |last4=Woldorff |first4=Marty G. |title=Dorsal Anterior Cingulate Cortex Resolves Conflict from Distracting Stimuli by Boosting Attention toward Relevant Events |journal=Cerebral Cortex |volume=15 |issue=2 |pages=229–237 |date=2005 |doi=10.1093/cercor/bhh125 |issn=1460-2199 |pmid=15238434 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/15/2/229/343600 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Prednji cingularni korteks]] povezan je s emocionalnom sviješću, [[Motivacija|motivacijom]]<ref name="Medford_2010">{{cite journal |last1=Medford |first1=Nick |last2=Critchley |first2=Hugo D. |title=Conjoint activity of anterior insular and anterior cingulate cortex: awareness and response |journal=Brain Structure and Function |volume=214 |issue=5–6 |pages=535–549 |date=2010 |doi=10.1007/s00429-010-0265-x |issn=1863-2653 |pmid=20512367 |pmc=2886906 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00429-010-0265-x |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i obradom konflikta, dok je subgenualni dio cingularnog korteksa povezan s regulacijom raspoloženja i depresivnim stanjima.<ref name="Drevets_2008">{{cite journal |last1=Drevets |first1=Wayne C. |last2=Savitz |first2=Jonathan |last3=Trimble |first3=Michael |title=The Subgenual Anterior Cingulate Cortex in Mood Disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–681 |date=2008 |doi=10.1017/S1092852900013754 |issn=1092-8529 |pmid=18704022 |pmc=2729429 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/cns-spectrums/article/abs/subgenual-anterior-cingulate-cortex-in-mood-disorders/0BDF5D106CE140446DBD1594C515435D |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Afektivna neuronauka}} [[Kategorija:Afektivne nauke]] [[Kategorija:Grane neuronauke]] [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Neuropsihologija]] m0hiyy5488d2q7rydq3x4m2utxs8zz6 3917961 3917937 2026-08-14T09:38:05Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917961 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Afektivna neuronauka''' je područje koje proučava način na koji [[mozak]] obrađuje [[emocija|emocije]]. Ovo područje povezuje [[Neuronauka|neuronauku]] s [[psihologija|psihološkim proučavanjem]] [[psihologija ličnosti|ličnosti]], [[emocija]] i [[raspoloženje|raspoloženja]].<ref name="Panksepp_1990">{{cite book |last1=Panksepp |first1=Jaak |editor1-last=Puglisi-Allegra |editor1-first=Stefano |editor2-last=Oliverio |editor2-first=Alberto |chapter=A Role for Affective Neuroscience in Understanding Stress: The Case of Separation Distress Circuitry |title=Psychobiology of Stress |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |pages=41–57 |date=1990 |isbn=9789401073905 |doi=10.1007/978-94-009-1990-7_4 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-009-1990-7_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni mehanizmi emocija i samo određenje pojma emocije i dalje su predmet rasprave u afektivnoj neuronauci.<ref name="Celeghin_2017">{{cite journal |last1=Celeghin |first1=Alessia |last2=Diano |first2=Matteo |last3=Bagnis |first3=Arianna |last4=Viola |first4=Marco |last5=Tamietto |first5=Marco |title=Basic Emotions in Human Neuroscience: Neuroimaging and Beyond |journal=Frontiers in Psychology |volume=8 |pages=1432 |date=2017 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01432 |pmid=28883803 |pmc=5573709 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5573709/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam "afektivna neuronauka" uveo je neuronaučnik [[Jaak Panksepp]] početkom 1990-ih, u vrijeme kada je [[kognitivna neuronauka]] bila uglavnom usmjerena na područja psihologije koja nisu uključivala emocije, poput [[pažnja|pažnje]] i [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{Cite book |last=Panksepp |first=Jaak |title=Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-517805-0 |edition=1st |language=English}}</ref> == Područja mozga povezana s emocijama == Smatra se da su emocije povezane s aktivnošću područja mozga koja usmjeravaju pažnju, potiču i usmjeravaju ponašanje te pomažu u donošenju odluka o okolini. Rana istraživanja povezanosti emocija i mozga proveli su [[Paul Broca]],<ref name="Broca_1878">{{cite journal |last1=Broca |first1=Paul |title=Anatomie comparée des circonvolutions cérébrales: le grand lobe limbique |journal=Revue d'Anthropologie |volume=1 |pages=385–498 |date=1878 |url=https://scispace.com/papers/anatomie-comparee-des-circonvolutions-cerebrales-le-grand-1bskkpmpgd |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=fr}}</ref> [[James Papez]],<ref name="Papez_1937">{{cite journal |last1=Papez |first1=James W. |title=A PROPOSED MECHANISM OF EMOTION |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=38 |issue=4 |pages=725–743 |date=1937 |doi=10.1001/archneurpsyc.1937.02260220069003 |url=https://jamanetwork.com/journals/archneurpsyc/article-abstract/647356 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i [[Paul D. MacLean]].<ref name="MacLean_1952">{{cite journal |last1=MacLean |first1=Paul D. |title=Some psychiatric implications of physiological studies on frontotemporal portion of limbic system (Visceral brain) |journal=Electroencephalography and Clinical Neurophysiology |volume=4 |issue=4 |pages=407–418 |date=1952 |doi=10.1016/0013-4694(52)90073-4 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0013469452900734 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihova istraživanja ukazala su na povezanost emocija s grupom struktura u centralnom dijelu [[Mozak|mozga]] poznatom kao [[limbički sistem]]. Limbički sistem obuhvata sljedeće strukture mozga: === Limbički sistem === * [[Amigdala]] – amigdala se sastoji od dvije male, zaobljene strukture smještene bliže čelu, odnosno [[Anatomski izrazi za položaj|anteriorno]], u odnosu na [[hipokampus|hipokampuse]], u blizini polova [[sljepoočni režanj|sljepoočnih režnjeva]]. Amigdala učestvuje u prepoznavanju i učenju koji su elementi okoline važni i imaju emocionalno značenje.<ref name="UCSF_2026_Behavior">{{cite web |author=Memory and Aging Center |title=Behavior |website=Memory and Aging Center, University of California San Francisco |publisher=The Regents of the University of California |date=2026 |url=https://memory.ucsf.edu/brain-health/behavior |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Simic_2021">{{cite journal |last1=Šimić |first1=Goran |last2=Tkalčić |first2=Mladenka |last3=Vukić |first3=Vana |last4=Mulc |first4=Damir |last5=Španić |first5=Ena |last6=Šagud |first6=Marina |last7=Olucha-Bordonau |first7=Francisco E. |last8=Vukšić |first8=Mario |last9=R. Hof |first9=Patrick |title=Understanding Emotions: Origins and Roles of the Amygdala |journal=Biomolecules |volume=11 |issue=6 |pages=823 |date=2021 |doi=10.3390/biom11060823 |hdl=10234/194226 |doi-access=free |hdl-access = free |url=https://www.mdpi.com/2218-273X/11/6/823 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pessoa_2010">{{cite journal |last1=Pessoa |first1=Luiz |title=Emotion and cognition and the amygdala: From "what is it?" to "what's to be done?" |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=12 |pages=3416–3429 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2010.06.038 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393210002897 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Amigdala ima važnu ulogu u nastanku emocija, posebno [[strah|straha]] i drugih negativnih emocija.<ref name="LeDoux_1995">{{cite journal |last1=LeDoux |first1=Joseph E. |title=Emotion: Clues from the Brain |journal=Annual Review of Psychology |volume=46 |issue=1 |pages=209–235 |date=1995 |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |pmid=7872730 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |url-access=subscription|access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Aktivacija amigdale često se javlja pri opažanju potencijalne prijetnje. Amigdala koristi prethodna iskustva i povezana sjećanja kako bi pomogla u procjeni trenutnih događaja.<ref name="Breiter_1996">{{cite journal |last1=Breiter |first1=Hans C. |last2=Etcoff |first2=Nancy L. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=Kennedy |first4=William A. |last5=Rauch |first5=Scott L. |last6=Buckner |first6=Randy L. |last7=Strauss |first7=Monica M. |last8=Hyman |first8=Steven E. |last9=Rosen |first9=Bruce R. |title=Response and Habituation of the Human Amygdala during Visual Processing of Facial Expression |journal=Neuron |volume=17 |issue=5 |pages=875–887 |date=1996 |doi=10.1016/S0896-6273(00)80219-6 |pmid=8938120 |s2cid=17284478 |url=https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(00)80219-6 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Talamus]] – talamus učestvuje u povezivanju senzornih i motornih signala i njihovom prosljeđivanju prema [[moždana kora|moždanoj kori]].<ref name="Sherman_2006">{{cite journal |last1=Sherman |first1=S. Murray |title=Thalamus |journal=Scholarpedia |volume=1 |issue=9 |pages=1583 |date=2006 |doi=10.4249/scholarpedia.1583 |url=http://www.scholarpedia.org/article/Thalamus |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ima važnu ulogu i u regulaciji [[neuronauka spavanja|spavanja i budnosti]].<ref name="Steriade_1988">{{cite journal |last1=Steriade |first1=Mircea |last2=Llinás |first2=Rodolfo R. |title=The functional states of the thalamus and the associated neuronal interplay |journal=Physiological Reviews |volume=68 |issue=3 |pages=649–742 |date=1988 |doi=10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url=https://journals.physiology.org/doi/abs/10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipotalamus]] – hipotalamus učestvuje u stvaranju fizioloških reakcija povezanih s emocijama, poput [[plač]]a. Također je dio [[sistem nagrađivanja|sistema nagrađivanja]], koji je povezan s [[Teorija proširivanja i izgradnje|pozitivnim emocijama]].<ref name="Armony_2013">{{cite book |editor1-last=Armony |editor1-first=Jorge |editor2-last=Vuilleumier |editor2-first=Patrik |title=The Cambridge Handbook of Human Affective Neuroscience |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |date=2013 |isbn=9781107314016 |oclc=825767970 |doi=10.1017/CBO9780511843716 |url=https://search.worldcat.org/title/825767970 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipokampus]] – hipokampus je struktura koja prvenstveno učestvuje u procesima [[pamćenje|pamćenja]].<ref name="Rolls_2022">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=The hippocampus, ventromedial prefrontal cortex, and episodic and semantic memory |journal=Progress in Neurobiology |volume=217 |pages=102334 |date=2022 |doi=10.1016/j.pneurobio.2022.102334 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301008222001204 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Učestvuje u stvaranju novih sjećanja i povezuje senzorne informacije, poput vidnih podražaja, mirisa i zvukova, sa sjećanjima. Hipokampus omogućava pohranjivanje [[dugoročno pamćenje|dugoročnih sjećanja]] i njihovo prisjećanje kada je potrebno.<ref name="Fischer_2003">{{cite journal |last1=Fischer |first1=Håkan |last2=Wright |first2=Christopher I. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=McInerney |first4=Sean C. |last5=Shin |first5=Lisa M. |last6=Rauch |first6=Scott L. |title=Brain habituation during repeated exposure to fearful and neutral faces: A functional MRI study |journal=Brain Research Bulletin |volume=59 |issue=5 |pages=387–392 |date=2003 |doi=10.1016/S0361-9230(02)00940-1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0361923002009401 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Fornix (neuroanatomija)|Forniks]] – forniks je glavni nervni put koji povezuje [[hipokampus]] s [[mamilarnа tijela|mamilarnim tijelima]]. Važan je za [[prostorno pamćenje]], [[epizodičko pamćenje]] i [[izvršne funkcije]].<ref name="Modi_2013_Trait">{{cite journal |last1=Modi |first1=Shilpi |last2=Trivedi |first2=Richa |last3=Singh |first3=Kavita |last4=Kumar |first4=Pawan |last5=Rathore |first5=Ram K.S. |last6=Tripathi |first6=Rajendra P. |last7=Khushu |first7=Subash |title=Individual differences in trait anxiety are associated with white matter tract integrity in fornix and uncinate fasciculus: Preliminary evidence from a DTI based tractography study |journal=Behavioural Brain Research |volume=238 |pages=188–192 |date=2013 |doi=10.1016/j.bbr.2012.10.007 |pmid=23085341 |s2cid=1741104 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0166432812006468 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mamilarna tijela]] – parne strukture hipotalamusa koje imaju važnu ulogu u funkcijama pamćenja, posebno u [[epizodičko pamćenje|prisjećanju događaja]]. Povezana su s hipokampusom putem forniksa i dio su neuronskih puteva uključenih u procese pamćenja.<ref name="Vann_2010">{{cite journal |last1=Vann |first1=Seralynne D. |title=Re-evaluating the role of the mammillary bodies in memory |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=8 |pages=2316–2327 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2009.10.019 |pmid=19879886 |s2cid=2424758 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393209004229 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Njušni režanj]] – struktura prednjeg dijela mozga koja prima i obrađuje informacije povezane s [[miris|njušnim sistemom]]. Ima veze s moždanim područjima uključenim u emocionalnu obradu i pamćenje, zbog čega mirisi mogu biti snažno povezani s emocionalnim i autobiografskim sjećanjima.<ref name="Imai_2014">{{cite journal |last1=Imai |first1=Takeshi |title=Construction of functional neuronal circuitry in the olfactory bulb |journal=Seminars in Cell & Developmental Biology |volume=35 |pages=180–188 |date=2014 |doi=10.1016/j.semcdb.2014.07.012 |issn=1084-9521 |pmid=25084319 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952114002237 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tong_2014">{{cite journal |last1=Tong |first1=Michelle T. |last2=Peace |first2=Shane T. |last3=Cleland |first3=Thomas A. |title=Properties and mechanisms of olfactory learning and memory |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |volume=8 |pages=238 |date=2014 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00238 |issn=1662-5153 |pmid=25071492 |pmc=4083347 |url=https://www.frontiersin.org/journals/behavioral-neuroscience/articles/10.3389/fnbeh.2014.00238/full |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Cingularni girus]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji se nalazi iznad [[Žuljevito tijelo|corpus callosum]].<ref name="Rolls_2019_Cingulate">{{cite book |last1=Rolls |first1=Edmund T. |chapter=The cingulate cortex and limbic systems for action, emotion, and memory |title=Cingulate Cortex |editor1-last=Vogt |editor1-first=Brent A. |volume=166 |pages=23–37 |publisher=Elsevier |date=2019 |doi=10.1016/B978-0-444-64196-0.00002-9 |isbn=9780444641960 |pmid=31731913 |s2cid=208060755 |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/handbook/abs/pii/B9780444641960000029 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Različiti njegovi dijelovi učestvuju u emocionalnoj obradi, regulaciji visceralnih reakcija, izboru odgovora, pažnji i pamćenju.<ref name="Weissman_2005">{{cite journal |last1=Weissman |first1=Daniel H. |last2=Gopalakrishnan |first2=A. |last3=Hazlett |first3=C. J. |last4=Woldorff |first4=Marty G. |title=Dorsal Anterior Cingulate Cortex Resolves Conflict from Distracting Stimuli by Boosting Attention toward Relevant Events |journal=Cerebral Cortex |volume=15 |issue=2 |pages=229–237 |date=2005 |doi=10.1093/cercor/bhh125 |issn=1460-2199 |pmid=15238434 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/15/2/229/343600 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Prednji cingularni korteks]] povezan je s emocionalnom sviješću, [[Motivacija|motivacijom]]<ref name="Medford_2010">{{cite journal |last1=Medford |first1=Nick |last2=Critchley |first2=Hugo D. |title=Conjoint activity of anterior insular and anterior cingulate cortex: awareness and response |journal=Brain Structure and Function |volume=214 |issue=5–6 |pages=535–549 |date=2010 |doi=10.1007/s00429-010-0265-x |issn=1863-2653 |pmid=20512367 |pmc=2886906 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00429-010-0265-x |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i obradom konflikta, dok je subgenualni dio cingularnog korteksa povezan s regulacijom raspoloženja i depresivnim stanjima.<ref name="Drevets_2008">{{cite journal |last1=Drevets |first1=Wayne C. |last2=Savitz |first2=Jonathan |last3=Trimble |first3=Michael |title=The Subgenual Anterior Cingulate Cortex in Mood Disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–681 |date=2008 |doi=10.1017/S1092852900013754 |issn=1092-8529 |pmid=18704022 |pmc=2729429 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/cns-spectrums/article/abs/subgenual-anterior-cingulate-cortex-in-mood-disorders/0BDF5D106CE140446DBD1594C515435D |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Druge moždane strukture === [[Bazna ganglija|Bazalni gangliji]] – grupe subkortikalnih jezgara smještene obostrano u odnosu na [[talamus]]. Imaju važnu ulogu u [[Motivacija|motivaciji]],<ref name="DaCunha_2012">{{cite journal |last1=Da Cunha |first1=Claudio |last2=Gomez-A |first2=Alexander |last3=Blaha |first3=Charles D. |title=The role of the basal ganglia in motivated behavior |journal=Reviews in the Neurosciences |volume=23 |issue=5–6 |pages=747–767 |date=2012 |doi=10.1515/revneuro-2012-0063 |pmid=23079510 |s2cid=30904211 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/revneuro-2012-0063/html |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> odabiru [[Ponašanje|ponašanja]] i [[Učenje|učenju]] na osnovu nagrade.<ref name="Mikhael_2016">{{cite journal |last1=Mikhael |first1=John G. |last2=Bogacz |first2=Rafal |title=Learning Reward Uncertainty in the Basal Ganglia |journal=PLOS Computational Biology |volume=12 |issue=9 |pages=e1005062 |date=2016 |doi=10.1371/journal.pcbi.1005062 |issn=1553-7358 |pmid=27588389 |pmc=5010214 |url=https://journals.plos.org/ploscompbiol/article?id=10.1371/journal.pcbi.1005062 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Orbitofrontalni korteks]] – dio prefrontalnog korteksa koji ima važnu ulogu u donošenju odluka i procjeni emocionalnih posljedica različitih izbora. Posebno je povezan s korištenjem emocionalnih informacija pri procjeni vrijednosti i posljedica ponašanja.<ref name="Bechara_2000">{{cite journal |last1=Bechara |first1=Antoine |last2=Damasio |first2=Hanna |last3=Damasio |first3=Antonio R. |title=Emotion, Decision Making and the Orbitofrontal Cortex |journal=Cerebral Cortex |volume=10 |issue=3 |pages=295–307 |date=2000 |doi=10.1093/cercor/10.3.295 |issn=1047-3211 |pmid=10731224 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/10/3/295/449599 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Prefrontalni korteks]] – područje [[Moždana kora|moždane kore]] povezano s regulacijom ponašanja, donošenjem odluka, procjenom posljedica i regulacijom emocija. Učestvuje u usmjeravanju ponašanja prema dugoročnim ciljevima i inhibiranju neposrednih reakcija kada su one u sukobu s tim ciljevima.<ref name="Davidson_1995">{{cite journal |last1=Davidson |first1=Richard J. |last2=Sutton |first2=Steven K. |title=Affective neuroscience: the emergence of a discipline |journal=Current Opinion in Neurobiology |volume=5 |issue=2 |pages=217–224 |date=1995 |doi=10.1016/0959-4388(95)80029-8 |issn=0959-4388 |pmid=7620310 |s2cid=14639993 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0959438895800298 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> ** [[Ventromedijalni prefrontalni korteks]] (vmPFC) – dio [[Prefrontalni korteks|prefrontalnog korteksa]] koji je uključen u regulaciju emocija, posebno u kontekstu [[psihološki stres|stresnih]] i emocionalno značajnih podražaja. Njegova aktivnost povezana je s procesima emocionalne procjene i regulacije.<ref name="Suzuki_2021">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Yukihiro |last2=Tanaka |first2=Saori C. |title=Functions of the ventromedial prefrontal cortex in emotion regulation under stress |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |pages=18225 |date=2021 |doi=10.1038/s41598-021-97751-0 |issn=2045-2322 |url=https://www.nature.com/articles/s41598-021-97751-0 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Ventralni [[strijatum]] – skup struktura uključenih u motivaciju, nagrađivanje i usmjeravanje ponašanja. Njegov dio, nucleus accumbens, ima važnu ulogu u procesiranju nagrade i ugode te u motivacijskim procesima povezanim s nagrađujućim podražajima.<ref name="Kringelbach_2010">{{cite journal |last1=Kringelbach |first1=Morten L. |last2=Berridge |first2=Kent C. |title=The functional neuroanatomy of pleasure and happiness |journal=Discovery Medicine |volume=9 |issue=49 |pages=579–587 |date=2010 |pmid=20587348 |pmc=3008353 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3008353/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Insula]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji ima važnu ulogu u obradi informacija o unutrašnjem stanju organizma, uključujući visceralne i autonomne procese. Povezana je s interocepcijom, emocionalnom sviješću i empatijom.<ref name="Rolls_2016">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=Functions of the anterior insula in taste, autonomic, and related functions |journal=Brain and Cognition |volume=110 |pages=4–19 |date=2016 |doi=10.1016/j.bandc.2015.07.002 |issn=0278-2626 |pmid=26277487 |s2cid=5961714 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0278262615000858 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mali mozak]] – ima važnu ulogu u različitim aspektima emocionalne obrade, uključujući [[Percepcija|percepciju]] i pripisivanje [[Emocije|emocija]].<ref name="Adamaszek_2022">{{cite book |last1=Adamaszek |first1=Michael |last2=Manto |first2=Mario |last3=Schutter |first3=Dennis J. L. G. |chapter=Current and Future Perspectives of the Cerebellum in Affective Neuroscience |title=The Emotional Cerebellum |editor1-last=Adamaszek |editor1-first=Michael |editor2-last=Manto |editor2-first=Mario |editor3-last=Schutter |editor3-first=Dennis J. L. G. |volume=1378 |pages=303–313 |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2022 |doi=10.1007/978-3-030-99550-8_19 |isbn=978-3-030-99549-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-99550-8_19 |chapter-url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istraživanja [[lezija]] pokazuju da oštećenje malog mozga može biti povezano sa smanjenjem pozitivnih emocionalnih iskustava.<ref name="Turner_2007">{{cite journal |last1=Turner |first1=Beth M. |last2=Paradiso |first2=Sergio |last3=Marvel |first3=Cherie L. |last4=Pierson |first4=Ronald |last5=Boles Ponto |first5=Laura L. |last6=Hichwa |first6=Richard D. |last7=Robinson |first7=Robert G. |title=The cerebellum and emotional experience |journal=Neuropsychologia |volume=45 |issue=6 |pages=1331–1341 |date=2007 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2006.09.023 |issn=0028-3932 |pmid=17113117 |s2cid=1308358 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393206003915 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mali mozak može imati ulogu i u regulaciji neuronskih odgovora na nagrađujuće podražaje, uključujući novčane nagrade,<ref name="MartinSolch_2001">{{cite journal |last1=Martin-Sölch |first1=C. |last2=Magyar |first2=S. |last3=Künig |first3=G. |last4=Missimer |first4=J. |last5=Schultz |first5=W. |last6=Leenders |first6=K. L. |title=Changes in brain activation associated with reward processing in smokers and nonsmokers. A positron emission tomography study |journal=Experimental Brain Research |volume=139 |issue=3 |pages=278–286 |date=2001 |doi=10.1007/s002210100751 |issn=0014-4819 |pmid=11545466 |s2cid=29989526 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s002210100751 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> psihoaktivne supstance,<ref name="Sell_1999">{{cite journal |last1=Sell |first1=L. A. |last2=Morris |first2=J. |last3=Bearn |first3=J. |last4=Frackowiak |first4=R. S. |last5=Friston |first5=K. J. |last6=Dolan |first6=R. J. |title=Activation of reward circuitry in human opiate addicts |journal=The European Journal of Neuroscience |volume=11 |issue=3 |pages=1042–1048 |date=1999 |doi=10.1046/j.1460-9568.1999.00522.x |issn=0953-816X |pmid=10103096 |s2cid=12004748 |hdl=21.11116/0000-0001-A04C-5 |url=https://pure.mpg.de/view/item_2614310 |hdl-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i orgazam.<ref name="Zhou_2008">{{cite journal |last1=Zhou |first1=Huan-Xiang |title=The debut of PMC Biophysics |journal=PMC Biophysics |volume=1 |issue=1 |pages=1 |date=2008 |doi=10.1186/1757-5036-1-1 |issn=1757-5036 |pmid=19351423 |pmc=2605105 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/1757-5036-1-1 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Opisan je i [[cerebelarni kognitivno-afektivni sindrom]], koji može uključivati promjene ličnosti i načina izražavanja emocija.<ref name="Parvizi_2001">{{cite journal |last1=Parvizi |first1=Josef |last2=Anderson |first2=Steven W. |last3=Martin |first3=Richard D. |last4=Damasio |first4=Hanna |last5=Damasio |first5=Antonio R. |title=Pathological laughter and crying: A link to the cerebellum |journal=Brain |volume=124 |issue=9 |pages=1708–1719 |date=2001 |doi=10.1093/brain/124.9.1708 |issn=0006-8950 |pmid=11522574 |url=https://academic.oup.com/brain/article-abstract/124/9/1708/303196 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Lateralni prefrontalni korteks]] – učestvuje u usmjeravanju ponašanja prema ciljevima, uključujući inhibiciju nepoželjnih ponašanja i odabir ponašanja koja doprinose ostvarenju ciljeva.<ref name="Barbas_2017_PrefrontalCortexIntegrationEmotionCognition">{{cite book |last1=Barbas |first1=Helen |last2=García-Cabezas |first2=Miguel Ángel |chapter=Prefrontal Cortex Integration of Emotion and Cognition |title=The Prefrontal Cortex as an Executive, Emotional, and Social Brain |editor1-last=Watanabe |editor1-first=Masataka |pages=51–76 |publisher=Springer Japan |location=Tokyo |date=2017 |doi=10.1007/978-4-431-56508-6_4 |isbn=978-4-431-56506-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-4-431-56508-6_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Primarni [[motorni korteks|somatosenzorni]] – učestvuje u različitim fazama emocionalne obrade. Ima ulogu u obradi tjelesnih informacija povezanih s emocionalnim stanjem, kao i u regulaciji emocionalnih reakcija.<ref name="Kropf_2019">{{cite journal |last1=Kropf |first1=Erika |last2=Syan |first2=Sabrina K. |last3=Minuzzi |first3=Luciano |last4=Frey |first4=Benicio N. |title=From anatomy to function: the role of the somatosensory cortex in emotional regulation |journal=Brazilian Journal of Psychiatry |date=2019 |volume=41 |issue=3 |pages=261–269 |doi=10.1590/1516-4446-2018-0183 |issn=1809-452X |pmc=PMC6794131 |pmid=30540029 |url=https://www.scielo.br/j/rbp/a/XdBJNQBLMF55gHTLTDb8yFF/?lang=en |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Sljepoočni režanj|Sljepoočni korteks]] – učestvuje u obradi [[zvuk]]a, [[govor]]a i [[jezik]]a, kao i u prepoznavanju lica i emocionalnih izraza na osnovu vizuelnih znakova.<ref name="Goghari_2010">{{cite journal |last1=Goghari |first1=Vina M. |last2=MacDonald |first2=Angus W. |last3=Sponheim |first3=Scott R. |title=Temporal Lobe Structures and Facial Emotion Recognition in Schizophrenia Patients and Nonpsychotic Relatives |journal=Schizophrenia Bulletin |date=2010 |volume=37 |issue=6 |pages=1281–1294 |doi=10.1093/schbul/sbq046 |issn=0586-7614 |pmc=PMC3196942 |pmid=20484523 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3196942/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Također učestvuje u obradi emocionalnog sadržaja sjećanja i njegovom povezivanju s drugim aspektima memorije.<ref name="Kumfor_2014">{{cite journal |last1=Kumfor |first1=Fiona |last2=Irish |first2=Muireann |last3=Hodges |first3=John R. |last4=Piguet |first4=Olivier |title=Frontal and temporal lobe contributions to emotional enhancement of memory in behavioral-variant frontotemporal dementia and Alzheimer's disease |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |date=2014 |volume=8 |pages=225 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00225 |issn=1662-5153 |pmc=PMC4067999 |pmid=25009480 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067999/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Moždano stablo]] – Moždano stablo ima važnu ulogu u obradi emocionalnih reakcija i povezivanju senzornih informacija s autonomnim i motoričkim odgovorima organizma. Sastoji se od niza neuronskih sistema koji prenose uzlazne senzorne i silazne motoričke informacije kao i sistema koji moduliraju njihovu obradu.<ref name="Venkatraman_2017">{{cite journal |last1=Venkatraman |first1=Anand |last2=Edlow |first2=Brian L. |last3=Immordino-Yang |first3=Mary Helen |title=The Brainstem in Emotion: A Review |journal=Frontiers in Neuroanatomy |date=2017 |volume=11 |pages=15 |doi=10.3389/fnana.2017.00015 |issn=1662-5129 |pmc=PMC5343067 |pmid=28337130 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5343067/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Afektivna neuronauka}} [[Kategorija:Afektivne nauke]] [[Kategorija:Grane neuronauke]] [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Neuropsihologija]] h8480ftcv0on5wkn8lcxmomkkcqvbg7 3917963 3917961 2026-08-14T10:12:38Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917963 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Afektivna neuronauka''' je područje koje proučava način na koji [[mozak]] obrađuje [[emocija|emocije]]. Ovo područje povezuje [[Neuronauka|neuronauku]] s [[psihologija|psihološkim proučavanjem]] [[psihologija ličnosti|ličnosti]], [[emocija]] i [[raspoloženje|raspoloženja]].<ref name="Panksepp_1990">{{cite book |last1=Panksepp |first1=Jaak |editor1-last=Puglisi-Allegra |editor1-first=Stefano |editor2-last=Oliverio |editor2-first=Alberto |chapter=A Role for Affective Neuroscience in Understanding Stress: The Case of Separation Distress Circuitry |title=Psychobiology of Stress |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |pages=41–57 |date=1990 |isbn=9789401073905 |doi=10.1007/978-94-009-1990-7_4 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-009-1990-7_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni mehanizmi emocija i samo određenje pojma emocije i dalje su predmet rasprave u afektivnoj neuronauci.<ref name="Celeghin_2017">{{cite journal |last1=Celeghin |first1=Alessia |last2=Diano |first2=Matteo |last3=Bagnis |first3=Arianna |last4=Viola |first4=Marco |last5=Tamietto |first5=Marco |title=Basic Emotions in Human Neuroscience: Neuroimaging and Beyond |journal=Frontiers in Psychology |volume=8 |pages=1432 |date=2017 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01432 |pmid=28883803 |pmc=5573709 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5573709/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam "afektivna neuronauka" uveo je neuronaučnik [[Jaak Panksepp]] početkom 1990-ih, u vrijeme kada je [[kognitivna neuronauka]] bila uglavnom usmjerena na područja psihologije koja nisu uključivala emocije, poput [[pažnja|pažnje]] i [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{Cite book |last=Panksepp |first=Jaak |title=Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-517805-0 |edition=1st |language=English}}</ref> == Područja mozga povezana s emocijama == Smatra se da su emocije povezane s aktivnošću područja mozga koja usmjeravaju pažnju, potiču i usmjeravaju ponašanje te pomažu u donošenju odluka o okolini. Rana istraživanja povezanosti emocija i mozga proveli su [[Paul Broca]],<ref name="Broca_1878">{{cite journal |last1=Broca |first1=Paul |title=Anatomie comparée des circonvolutions cérébrales: le grand lobe limbique |journal=Revue d'Anthropologie |volume=1 |pages=385–498 |date=1878 |url=https://scispace.com/papers/anatomie-comparee-des-circonvolutions-cerebrales-le-grand-1bskkpmpgd |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=fr}}</ref> [[James Papez]],<ref name="Papez_1937">{{cite journal |last1=Papez |first1=James W. |title=A PROPOSED MECHANISM OF EMOTION |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=38 |issue=4 |pages=725–743 |date=1937 |doi=10.1001/archneurpsyc.1937.02260220069003 |url=https://jamanetwork.com/journals/archneurpsyc/article-abstract/647356 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i [[Paul D. MacLean]].<ref name="MacLean_1952">{{cite journal |last1=MacLean |first1=Paul D. |title=Some psychiatric implications of physiological studies on frontotemporal portion of limbic system (Visceral brain) |journal=Electroencephalography and Clinical Neurophysiology |volume=4 |issue=4 |pages=407–418 |date=1952 |doi=10.1016/0013-4694(52)90073-4 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0013469452900734 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihova istraživanja ukazala su na povezanost emocija s grupom struktura u centralnom dijelu [[Mozak|mozga]] poznatom kao [[limbički sistem]]. Limbički sistem obuhvata sljedeće strukture mozga: === Limbički sistem === * [[Amigdala]] – amigdala se sastoji od dvije male, zaobljene strukture smještene bliže čelu, odnosno [[Anatomski izrazi za položaj|anteriorno]], u odnosu na [[hipokampus|hipokampuse]], u blizini polova [[sljepoočni režanj|sljepoočnih režnjeva]]. Amigdala učestvuje u prepoznavanju i učenju koji su elementi okoline važni i imaju emocionalno značenje.<ref name="UCSF_2026_Behavior">{{cite web |author=Memory and Aging Center |title=Behavior |website=Memory and Aging Center, University of California San Francisco |publisher=The Regents of the University of California |date=2026 |url=https://memory.ucsf.edu/brain-health/behavior |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Simic_2021">{{cite journal |last1=Šimić |first1=Goran |last2=Tkalčić |first2=Mladenka |last3=Vukić |first3=Vana |last4=Mulc |first4=Damir |last5=Španić |first5=Ena |last6=Šagud |first6=Marina |last7=Olucha-Bordonau |first7=Francisco E. |last8=Vukšić |first8=Mario |last9=R. Hof |first9=Patrick |title=Understanding Emotions: Origins and Roles of the Amygdala |journal=Biomolecules |volume=11 |issue=6 |pages=823 |date=2021 |doi=10.3390/biom11060823 |hdl=10234/194226 |doi-access=free |hdl-access = free |url=https://www.mdpi.com/2218-273X/11/6/823 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pessoa_2010">{{cite journal |last1=Pessoa |first1=Luiz |title=Emotion and cognition and the amygdala: From "what is it?" to "what's to be done?" |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=12 |pages=3416–3429 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2010.06.038 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393210002897 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Amigdala ima važnu ulogu u nastanku emocija, posebno [[strah|straha]] i drugih negativnih emocija.<ref name="LeDoux_1995">{{cite journal |last1=LeDoux |first1=Joseph E. |title=Emotion: Clues from the Brain |journal=Annual Review of Psychology |volume=46 |issue=1 |pages=209–235 |date=1995 |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |pmid=7872730 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |url-access=subscription|access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Aktivacija amigdale često se javlja pri opažanju potencijalne prijetnje. Amigdala koristi prethodna iskustva i povezana sjećanja kako bi pomogla u procjeni trenutnih događaja.<ref name="Breiter_1996">{{cite journal |last1=Breiter |first1=Hans C. |last2=Etcoff |first2=Nancy L. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=Kennedy |first4=William A. |last5=Rauch |first5=Scott L. |last6=Buckner |first6=Randy L. |last7=Strauss |first7=Monica M. |last8=Hyman |first8=Steven E. |last9=Rosen |first9=Bruce R. |title=Response and Habituation of the Human Amygdala during Visual Processing of Facial Expression |journal=Neuron |volume=17 |issue=5 |pages=875–887 |date=1996 |doi=10.1016/S0896-6273(00)80219-6 |pmid=8938120 |s2cid=17284478 |url=https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(00)80219-6 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Talamus]] – talamus učestvuje u povezivanju senzornih i motornih signala i njihovom prosljeđivanju prema [[moždana kora|moždanoj kori]].<ref name="Sherman_2006">{{cite journal |last1=Sherman |first1=S. Murray |title=Thalamus |journal=Scholarpedia |volume=1 |issue=9 |pages=1583 |date=2006 |doi=10.4249/scholarpedia.1583 |url=http://www.scholarpedia.org/article/Thalamus |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ima važnu ulogu i u regulaciji [[neuronauka spavanja|spavanja i budnosti]].<ref name="Steriade_1988">{{cite journal |last1=Steriade |first1=Mircea |last2=Llinás |first2=Rodolfo R. |title=The functional states of the thalamus and the associated neuronal interplay |journal=Physiological Reviews |volume=68 |issue=3 |pages=649–742 |date=1988 |doi=10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url=https://journals.physiology.org/doi/abs/10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipotalamus]] – hipotalamus učestvuje u stvaranju fizioloških reakcija povezanih s emocijama, poput [[plač]]a. Također je dio [[sistem nagrađivanja|sistema nagrađivanja]], koji je povezan s [[Teorija proširivanja i izgradnje|pozitivnim emocijama]].<ref name="Armony_2013">{{cite book |editor1-last=Armony |editor1-first=Jorge |editor2-last=Vuilleumier |editor2-first=Patrik |title=The Cambridge Handbook of Human Affective Neuroscience |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |date=2013 |isbn=9781107314016 |oclc=825767970 |doi=10.1017/CBO9780511843716 |url=https://search.worldcat.org/title/825767970 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipokampus]] – hipokampus je struktura koja prvenstveno učestvuje u procesima [[pamćenje|pamćenja]].<ref name="Rolls_2022">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=The hippocampus, ventromedial prefrontal cortex, and episodic and semantic memory |journal=Progress in Neurobiology |volume=217 |pages=102334 |date=2022 |doi=10.1016/j.pneurobio.2022.102334 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301008222001204 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Učestvuje u stvaranju novih sjećanja i povezuje senzorne informacije, poput vidnih podražaja, mirisa i zvukova, sa sjećanjima. Hipokampus omogućava pohranjivanje [[dugoročno pamćenje|dugoročnih sjećanja]] i njihovo prisjećanje kada je potrebno.<ref name="Fischer_2003">{{cite journal |last1=Fischer |first1=Håkan |last2=Wright |first2=Christopher I. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=McInerney |first4=Sean C. |last5=Shin |first5=Lisa M. |last6=Rauch |first6=Scott L. |title=Brain habituation during repeated exposure to fearful and neutral faces: A functional MRI study |journal=Brain Research Bulletin |volume=59 |issue=5 |pages=387–392 |date=2003 |doi=10.1016/S0361-9230(02)00940-1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0361923002009401 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Fornix (neuroanatomija)|Forniks]] – forniks je glavni nervni put koji povezuje [[hipokampus]] s [[mamilarnа tijela|mamilarnim tijelima]]. Važan je za [[prostorno pamćenje]], [[epizodičko pamćenje]] i [[izvršne funkcije]].<ref name="Modi_2013_Trait">{{cite journal |last1=Modi |first1=Shilpi |last2=Trivedi |first2=Richa |last3=Singh |first3=Kavita |last4=Kumar |first4=Pawan |last5=Rathore |first5=Ram K.S. |last6=Tripathi |first6=Rajendra P. |last7=Khushu |first7=Subash |title=Individual differences in trait anxiety are associated with white matter tract integrity in fornix and uncinate fasciculus: Preliminary evidence from a DTI based tractography study |journal=Behavioural Brain Research |volume=238 |pages=188–192 |date=2013 |doi=10.1016/j.bbr.2012.10.007 |pmid=23085341 |s2cid=1741104 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0166432812006468 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mamilarna tijela]] – parne strukture hipotalamusa koje imaju važnu ulogu u funkcijama pamćenja, posebno u [[epizodičko pamćenje|prisjećanju događaja]]. Povezana su s hipokampusom putem forniksa i dio su neuronskih puteva uključenih u procese pamćenja.<ref name="Vann_2010">{{cite journal |last1=Vann |first1=Seralynne D. |title=Re-evaluating the role of the mammillary bodies in memory |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=8 |pages=2316–2327 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2009.10.019 |pmid=19879886 |s2cid=2424758 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393209004229 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Njušni režanj]] – struktura prednjeg dijela mozga koja prima i obrađuje informacije povezane s [[miris|njušnim sistemom]]. Ima veze s moždanim područjima uključenim u emocionalnu obradu i pamćenje, zbog čega mirisi mogu biti snažno povezani s emocionalnim i autobiografskim sjećanjima.<ref name="Imai_2014">{{cite journal |last1=Imai |first1=Takeshi |title=Construction of functional neuronal circuitry in the olfactory bulb |journal=Seminars in Cell & Developmental Biology |volume=35 |pages=180–188 |date=2014 |doi=10.1016/j.semcdb.2014.07.012 |issn=1084-9521 |pmid=25084319 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952114002237 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tong_2014">{{cite journal |last1=Tong |first1=Michelle T. |last2=Peace |first2=Shane T. |last3=Cleland |first3=Thomas A. |title=Properties and mechanisms of olfactory learning and memory |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |volume=8 |pages=238 |date=2014 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00238 |issn=1662-5153 |pmid=25071492 |pmc=4083347 |url=https://www.frontiersin.org/journals/behavioral-neuroscience/articles/10.3389/fnbeh.2014.00238/full |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Cingularni girus]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji se nalazi iznad [[Žuljevito tijelo|corpus callosum]].<ref name="Rolls_2019_Cingulate">{{cite book |last1=Rolls |first1=Edmund T. |chapter=The cingulate cortex and limbic systems for action, emotion, and memory |title=Cingulate Cortex |editor1-last=Vogt |editor1-first=Brent A. |volume=166 |pages=23–37 |publisher=Elsevier |date=2019 |doi=10.1016/B978-0-444-64196-0.00002-9 |isbn=9780444641960 |pmid=31731913 |s2cid=208060755 |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/handbook/abs/pii/B9780444641960000029 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Različiti njegovi dijelovi učestvuju u emocionalnoj obradi, regulaciji visceralnih reakcija, izboru odgovora, pažnji i pamćenju.<ref name="Weissman_2005">{{cite journal |last1=Weissman |first1=Daniel H. |last2=Gopalakrishnan |first2=A. |last3=Hazlett |first3=C. J. |last4=Woldorff |first4=Marty G. |title=Dorsal Anterior Cingulate Cortex Resolves Conflict from Distracting Stimuli by Boosting Attention toward Relevant Events |journal=Cerebral Cortex |volume=15 |issue=2 |pages=229–237 |date=2005 |doi=10.1093/cercor/bhh125 |issn=1460-2199 |pmid=15238434 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/15/2/229/343600 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Prednji cingularni korteks]] povezan je s emocionalnom sviješću, [[Motivacija|motivacijom]]<ref name="Medford_2010">{{cite journal |last1=Medford |first1=Nick |last2=Critchley |first2=Hugo D. |title=Conjoint activity of anterior insular and anterior cingulate cortex: awareness and response |journal=Brain Structure and Function |volume=214 |issue=5–6 |pages=535–549 |date=2010 |doi=10.1007/s00429-010-0265-x |issn=1863-2653 |pmid=20512367 |pmc=2886906 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00429-010-0265-x |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i obradom konflikta, dok je subgenualni dio cingularnog korteksa povezan s regulacijom raspoloženja i depresivnim stanjima.<ref name="Drevets_2008">{{cite journal |last1=Drevets |first1=Wayne C. |last2=Savitz |first2=Jonathan |last3=Trimble |first3=Michael |title=The Subgenual Anterior Cingulate Cortex in Mood Disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–681 |date=2008 |doi=10.1017/S1092852900013754 |issn=1092-8529 |pmid=18704022 |pmc=2729429 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/cns-spectrums/article/abs/subgenual-anterior-cingulate-cortex-in-mood-disorders/0BDF5D106CE140446DBD1594C515435D |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Druge moždane strukture === [[Bazna ganglija|Bazalni gangliji]] – grupe subkortikalnih jezgara smještene obostrano u odnosu na [[talamus]]. Imaju važnu ulogu u [[Motivacija|motivaciji]],<ref name="DaCunha_2012">{{cite journal |last1=Da Cunha |first1=Claudio |last2=Gomez-A |first2=Alexander |last3=Blaha |first3=Charles D. |title=The role of the basal ganglia in motivated behavior |journal=Reviews in the Neurosciences |volume=23 |issue=5–6 |pages=747–767 |date=2012 |doi=10.1515/revneuro-2012-0063 |pmid=23079510 |s2cid=30904211 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/revneuro-2012-0063/html |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> odabiru [[Ponašanje|ponašanja]] i [[Učenje|učenju]] na osnovu nagrade.<ref name="Mikhael_2016">{{cite journal |last1=Mikhael |first1=John G. |last2=Bogacz |first2=Rafal |title=Learning Reward Uncertainty in the Basal Ganglia |journal=PLOS Computational Biology |volume=12 |issue=9 |pages=e1005062 |date=2016 |doi=10.1371/journal.pcbi.1005062 |issn=1553-7358 |pmid=27588389 |pmc=5010214 |url=https://journals.plos.org/ploscompbiol/article?id=10.1371/journal.pcbi.1005062 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Orbitofrontalni korteks]] – dio prefrontalnog korteksa koji ima važnu ulogu u donošenju odluka i procjeni emocionalnih posljedica različitih izbora. Posebno je povezan s korištenjem emocionalnih informacija pri procjeni vrijednosti i posljedica ponašanja.<ref name="Bechara_2000">{{cite journal |last1=Bechara |first1=Antoine |last2=Damasio |first2=Hanna |last3=Damasio |first3=Antonio R. |title=Emotion, Decision Making and the Orbitofrontal Cortex |journal=Cerebral Cortex |volume=10 |issue=3 |pages=295–307 |date=2000 |doi=10.1093/cercor/10.3.295 |issn=1047-3211 |pmid=10731224 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/10/3/295/449599 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Prefrontalni korteks]] – područje [[Moždana kora|moždane kore]] povezano s regulacijom ponašanja, donošenjem odluka, procjenom posljedica i regulacijom emocija. Učestvuje u usmjeravanju ponašanja prema dugoročnim ciljevima i inhibiranju neposrednih reakcija kada su one u sukobu s tim ciljevima.<ref name="Davidson_1995">{{cite journal |last1=Davidson |first1=Richard J. |last2=Sutton |first2=Steven K. |title=Affective neuroscience: the emergence of a discipline |journal=Current Opinion in Neurobiology |volume=5 |issue=2 |pages=217–224 |date=1995 |doi=10.1016/0959-4388(95)80029-8 |issn=0959-4388 |pmid=7620310 |s2cid=14639993 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0959438895800298 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> ** [[Ventromedijalni prefrontalni korteks]] (vmPFC) – dio [[Prefrontalni korteks|prefrontalnog korteksa]] koji je uključen u regulaciju emocija, posebno u kontekstu [[psihološki stres|stresnih]] i emocionalno značajnih podražaja. Njegova aktivnost povezana je s procesima emocionalne procjene i regulacije.<ref name="Suzuki_2021">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Yukihiro |last2=Tanaka |first2=Saori C. |title=Functions of the ventromedial prefrontal cortex in emotion regulation under stress |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |pages=18225 |date=2021 |doi=10.1038/s41598-021-97751-0 |issn=2045-2322 |url=https://www.nature.com/articles/s41598-021-97751-0 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Ventralni [[strijatum]] – skup struktura uključenih u motivaciju, nagrađivanje i usmjeravanje ponašanja. Njegov dio, nucleus accumbens, ima važnu ulogu u procesiranju nagrade i ugode te u motivacijskim procesima povezanim s nagrađujućim podražajima.<ref name="Kringelbach_2010">{{cite journal |last1=Kringelbach |first1=Morten L. |last2=Berridge |first2=Kent C. |title=The functional neuroanatomy of pleasure and happiness |journal=Discovery Medicine |volume=9 |issue=49 |pages=579–587 |date=2010 |pmid=20587348 |pmc=3008353 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3008353/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Insula]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji ima važnu ulogu u obradi informacija o unutrašnjem stanju organizma, uključujući visceralne i autonomne procese. Povezana je s interocepcijom, emocionalnom sviješću i empatijom.<ref name="Rolls_2016">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=Functions of the anterior insula in taste, autonomic, and related functions |journal=Brain and Cognition |volume=110 |pages=4–19 |date=2016 |doi=10.1016/j.bandc.2015.07.002 |issn=0278-2626 |pmid=26277487 |s2cid=5961714 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0278262615000858 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mali mozak]] – ima važnu ulogu u različitim aspektima emocionalne obrade, uključujući [[Percepcija|percepciju]] i pripisivanje [[Emocije|emocija]].<ref name="Adamaszek_2022">{{cite book |last1=Adamaszek |first1=Michael |last2=Manto |first2=Mario |last3=Schutter |first3=Dennis J. L. G. |chapter=Current and Future Perspectives of the Cerebellum in Affective Neuroscience |title=The Emotional Cerebellum |editor1-last=Adamaszek |editor1-first=Michael |editor2-last=Manto |editor2-first=Mario |editor3-last=Schutter |editor3-first=Dennis J. L. G. |volume=1378 |pages=303–313 |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2022 |doi=10.1007/978-3-030-99550-8_19 |isbn=978-3-030-99549-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-99550-8_19 |chapter-url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istraživanja [[lezija]] pokazuju da oštećenje malog mozga može biti povezano sa smanjenjem pozitivnih emocionalnih iskustava.<ref name="Turner_2007">{{cite journal |last1=Turner |first1=Beth M. |last2=Paradiso |first2=Sergio |last3=Marvel |first3=Cherie L. |last4=Pierson |first4=Ronald |last5=Boles Ponto |first5=Laura L. |last6=Hichwa |first6=Richard D. |last7=Robinson |first7=Robert G. |title=The cerebellum and emotional experience |journal=Neuropsychologia |volume=45 |issue=6 |pages=1331–1341 |date=2007 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2006.09.023 |issn=0028-3932 |pmid=17113117 |s2cid=1308358 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393206003915 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mali mozak može imati ulogu i u regulaciji neuronskih odgovora na nagrađujuće podražaje, uključujući novčane nagrade,<ref name="MartinSolch_2001">{{cite journal |last1=Martin-Sölch |first1=C. |last2=Magyar |first2=S. |last3=Künig |first3=G. |last4=Missimer |first4=J. |last5=Schultz |first5=W. |last6=Leenders |first6=K. L. |title=Changes in brain activation associated with reward processing in smokers and nonsmokers. A positron emission tomography study |journal=Experimental Brain Research |volume=139 |issue=3 |pages=278–286 |date=2001 |doi=10.1007/s002210100751 |issn=0014-4819 |pmid=11545466 |s2cid=29989526 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s002210100751 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> psihoaktivne supstance,<ref name="Sell_1999">{{cite journal |last1=Sell |first1=L. A. |last2=Morris |first2=J. |last3=Bearn |first3=J. |last4=Frackowiak |first4=R. S. |last5=Friston |first5=K. J. |last6=Dolan |first6=R. J. |title=Activation of reward circuitry in human opiate addicts |journal=The European Journal of Neuroscience |volume=11 |issue=3 |pages=1042–1048 |date=1999 |doi=10.1046/j.1460-9568.1999.00522.x |issn=0953-816X |pmid=10103096 |s2cid=12004748 |hdl=21.11116/0000-0001-A04C-5 |url=https://pure.mpg.de/view/item_2614310 |hdl-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i orgazam.<ref name="Zhou_2008">{{cite journal |last1=Zhou |first1=Huan-Xiang |title=The debut of PMC Biophysics |journal=PMC Biophysics |volume=1 |issue=1 |pages=1 |date=2008 |doi=10.1186/1757-5036-1-1 |issn=1757-5036 |pmid=19351423 |pmc=2605105 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/1757-5036-1-1 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Opisan je i [[cerebelarni kognitivno-afektivni sindrom]], koji može uključivati promjene ličnosti i načina izražavanja emocija.<ref name="Parvizi_2001">{{cite journal |last1=Parvizi |first1=Josef |last2=Anderson |first2=Steven W. |last3=Martin |first3=Richard D. |last4=Damasio |first4=Hanna |last5=Damasio |first5=Antonio R. |title=Pathological laughter and crying: A link to the cerebellum |journal=Brain |volume=124 |issue=9 |pages=1708–1719 |date=2001 |doi=10.1093/brain/124.9.1708 |issn=0006-8950 |pmid=11522574 |url=https://academic.oup.com/brain/article-abstract/124/9/1708/303196 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Lateralni prefrontalni korteks]] – učestvuje u usmjeravanju ponašanja prema ciljevima, uključujući inhibiciju nepoželjnih ponašanja i odabir ponašanja koja doprinose ostvarenju ciljeva.<ref name="Barbas_2017_PrefrontalCortexIntegrationEmotionCognition">{{cite book |last1=Barbas |first1=Helen |last2=García-Cabezas |first2=Miguel Ángel |chapter=Prefrontal Cortex Integration of Emotion and Cognition |title=The Prefrontal Cortex as an Executive, Emotional, and Social Brain |editor1-last=Watanabe |editor1-first=Masataka |pages=51–76 |publisher=Springer Japan |location=Tokyo |date=2017 |doi=10.1007/978-4-431-56508-6_4 |isbn=978-4-431-56506-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-4-431-56508-6_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Primarni [[motorni korteks|somatosenzorni]] – učestvuje u različitim fazama emocionalne obrade. Ima ulogu u obradi tjelesnih informacija povezanih s emocionalnim stanjem, kao i u regulaciji emocionalnih reakcija.<ref name="Kropf_2019">{{cite journal |last1=Kropf |first1=Erika |last2=Syan |first2=Sabrina K. |last3=Minuzzi |first3=Luciano |last4=Frey |first4=Benicio N. |title=From anatomy to function: the role of the somatosensory cortex in emotional regulation |journal=Brazilian Journal of Psychiatry |date=2019 |volume=41 |issue=3 |pages=261–269 |doi=10.1590/1516-4446-2018-0183 |issn=1809-452X |pmc=PMC6794131 |pmid=30540029 |url=https://www.scielo.br/j/rbp/a/XdBJNQBLMF55gHTLTDb8yFF/?lang=en |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Sljepoočni režanj|Sljepoočni korteks]] – učestvuje u obradi [[zvuk]]a, [[govor]]a i [[jezik]]a, kao i u prepoznavanju lica i emocionalnih izraza na osnovu vizuelnih znakova.<ref name="Goghari_2010">{{cite journal |last1=Goghari |first1=Vina M. |last2=MacDonald |first2=Angus W. |last3=Sponheim |first3=Scott R. |title=Temporal Lobe Structures and Facial Emotion Recognition in Schizophrenia Patients and Nonpsychotic Relatives |journal=Schizophrenia Bulletin |date=2010 |volume=37 |issue=6 |pages=1281–1294 |doi=10.1093/schbul/sbq046 |issn=0586-7614 |pmc=PMC3196942 |pmid=20484523 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3196942/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Također učestvuje u obradi emocionalnog sadržaja sjećanja i njegovom povezivanju s drugim aspektima memorije.<ref name="Kumfor_2014">{{cite journal |last1=Kumfor |first1=Fiona |last2=Irish |first2=Muireann |last3=Hodges |first3=John R. |last4=Piguet |first4=Olivier |title=Frontal and temporal lobe contributions to emotional enhancement of memory in behavioral-variant frontotemporal dementia and Alzheimer's disease |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |date=2014 |volume=8 |pages=225 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00225 |issn=1662-5153 |pmc=PMC4067999 |pmid=25009480 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067999/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Moždano stablo]] – Moždano stablo ima važnu ulogu u obradi emocionalnih reakcija i povezivanju senzornih informacija s autonomnim i motoričkim odgovorima organizma. Sastoji se od niza neuronskih sistema koji prenose uzlazne senzorne i silazne motoričke informacije kao i sistema koji moduliraju njihovu obradu.<ref name="Venkatraman_2017">{{cite journal |last1=Venkatraman |first1=Anand |last2=Edlow |first2=Brian L. |last3=Immordino-Yang |first3=Mary Helen |title=The Brainstem in Emotion: A Review |journal=Frontiers in Neuroanatomy |date=2017 |volume=11 |pages=15 |doi=10.3389/fnana.2017.00015 |issn=1662-5129 |pmc=PMC5343067 |pmid=28337130 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5343067/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Desna hemisfera == Istraživanja o ulozi [[Moždana hemisfera|desne moždane hemisfere]] u emocionalnoj obradi dovela su do razvoja nekoliko modela lateralizacije emocija. Nakon što je uočio smanjenu emocionalnu obradu kod osoba s oštećenjima desne hemisfere, C. K. Mills je pretpostavio da su emocije neposredno povezane s funkcijama desne hemisfere.<ref name="Mills_1912">{{cite journal |last1=Mills |first1=Charles K. |title=The cerebral mechanism of emotional expression |journal=Transactions of the College of Physicians of Philadelphia |date=1912 |volume=34 |pages=381–390 |issn=0079-0524 |language=en}}</ref><ref name="Mills_1912b">{{cite journal |last1=Mills |first1=Charles K. |title=The cortical representation of emotion, with a discussion of some points in the general nervous mechanism of expression in its relation to organic nervous disease and insanity |journal=Proceedings of the American Medico-Psychological Association |date=1912 |volume=19 |pages=297–300 |language=en}}</ref> Istraživanja provedena početkom 1990-ih ukazala su na mogućnost da su emocionalno izražavanje i razumijevanje emocija povezani s manjim moždanim strukturama pretežno smještenim u desnoj hemisferi.<ref name="Borod_1992">{{cite journal |last1=Borod |first1=Joan C. |title=Interhemispheric and intrahemispheric control of emotion: A focus on unilateral brain damage |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |date=1992 |volume=60 |issue=3 |pages=339–348 |doi=10.1037/0022-006X.60.3.339 |issn=0022-006X |pmid=1619088 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-006X.60.3.339 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ova istraživanja doprinijela su razvoju hipoteze desne hemisfere i hipoteze valencije. === Hipoteza desne hemisfere === Prema hipotezi desne hemisfere, desna hemisfera ima veću ulogu u obradi emocija od lijeve hemisfere.<ref name="Borod_1983">{{cite book |last1=Borod |first1=Joan C. |last2=Koff |first2=Elissa |last3=Caron |first3=H. S. |chapter=Right hemispheric specialization for the expression and appreciation of emotion: A focus on the face |title=Cognitive Processing in the Right Hemisphere |editor1-last=Perecman |editor1-first=Ellen |pages=83–110 |publisher=Academic Press |location=New York |date=1983 |isbn=978-0-12-550680-9 |url=https://shop.elsevier.com/books/cognitive-processing-in-the-right-hemisphere/perecman/978-0-12-550680-9 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Povezuje se s neverbalnim, sintetičkim, integrativnim i holističkim načinima obrade informacija, kao i s procesima koji uključuju prostornu pažnju i cjelovito opažanje.<ref name="Borod_1992" /> Oštećenja desne hemisfere povezana su s izraženijim poremećajima prostorne pažnje nego oštećenja lijeve hemisfere, a desna hemisfera ima snažne veze s subkortikalnim sistemima uključenim u autonomno uzbuđenje i pažnju.<ref name="Yokoyama_1987">{{cite journal |last1=Yokoyama |first1=K. |last2=Jennings |first2=R. |last3=Ackles |first3=P. |last4=Hood |first4=B. S. |last5=Boller |first5=F. |title=Lack of heart rate changes during an attention-demanding task after right hemisphere lesions |journal=Neurology |date=1987 |volume=37 |issue=4 |pages=624–630 |doi=10.1212/wnl.37.4.624 |issn=0028-3878 |pmid=3561774 |s2cid=38096461 |url=https://www.neurology.org/doi/10.1212/WNL.37.4.624 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kod osoba s oštećenjem desne hemisfere također su zabilježeni poremećaji u obrascima odgovora autonomnog nervnog sistema, što ukazuje na povezanost desne hemisfere s subkortikalnim strukturama uključenim u emocionalne procese. === Hipoteza valencije === Prema hipotezi valencije, [[Moždana hemisfera|moždane hemisfere]] imaju različite uloge u obradi emocija. U prvobitnoj verziji ovog modela pretpostavljalo se da je desna hemisfera dominantnija u obradi negativnih emocija, dok je lijeva hemisfera više uključena u obradu pozitivnih emocija.<ref name="Silberman_1986">{{cite journal |last1=Silberman |first1=Edward K. |last2=Weingartner |first2=Herbert |title=Hemispheric lateralization of functions related to emotion |journal=Brain and Cognition |date=1986 |volume=5 |issue=3 |pages=322–353 |doi=10.1016/0278-2626(86)90035-7 |issn=0278-2626 |pmid=3530287 |s2cid=2636348 |url=https://zenodo.org/records/1258449 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druga tumačenja pretpostavljaju da desna hemisfera ima dominantniju ulogu u doživljavanju i pozitivnih i negativnih emocija, dok razlike između hemisfera mogu zavisiti od vrste emocionalnog procesa koji se ispituje.<ref name="Fox_1991">{{cite journal |last1=Fox |first1=Nathan A. |title=If it's not left, it's right: Electroencephalographic asymmetries and emotional behavior |journal=American Psychologist |date=1991 |volume=46 |issue=8 |pages=863–872 |doi=10.1037/0003-066X.46.8.863 |issn=0003-066X |pmid=1928939 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.8.863 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Davidson_1990">{{cite journal |last1=Davidson |first1=Richard J. |last2=Ekman |first2=Paul |last3=Saron |first3=Clifford D. |last4=Senulis |first4=Joseph A. |last5=Friesen |first5=Wallace V. |title=Approach-withdrawal and cerebral asymmetry: Emotional expression and brain physiology I |journal=Journal of Personality and Social Psychology |date=1990 |volume=58 |issue=2 |pages=330–341 |doi=10.1037/0022-3514.58.2.330 |issn=0022-3514 |pmid=2319445 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-3514.58.2.330 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja ukazala su na složeniju organizaciju emocionalne obrade. Frontalni režnjevi obje hemisfere imaju ulogu u emocionalnim procesima, dok parijetalni i temporalni režnjevi također učestvuju u njihovoj obradi.<ref name="Borod_1998_Right">{{cite journal |last1=Borod |first1=Joan C. |last2=Cicero |first2=Frank A. |last3=Obler |first3=Loraine K. |last4=Welkowitz |first4=Joan |last5=Erhan |first5=Haseki M. |last6=Santschi |first6=Corinne |last7=Agosti |first7=Vito |last8=Whalen |first8=John R. |title=Right hemisphere emotional perception: Evidence across multiple channels |journal=Neuropsychology |date=1998 |volume=12 |issue=3 |pages=446–458 |doi=10.1037/0894-4105.12.3.446 |issn=0894-4105 |pmid=9673999 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0894-4105.12.3.446 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Smanjena aktivnost desnog parijetalnog režnja povezana je s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]], dok je povećana aktivnost tog područja zabilježena kod [[anksioznost]]i.<ref name="Engels_2007">{{cite journal |last1=Engels |first1=Anna S. |last2=Heller |first2=Wendy |last3=Mohanty |first3=Aprajita |last4=Herrington |first4=John D. |last5=Banich |first5=Marie T. |last6=Webb |first6=Andrew G. |last7=Miller |first7=Gregory A. |title=Specificity of regional brain activity in anxiety types during emotion processing |journal=Psychophysiology |date=2007 |volume=44 |issue=3 |pages=352–363 |doi=10.1111/j.1469-8986.2007.00518.x |issn=0048-5772 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-8986.2007.00518.x |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na osnovu prvobitne hipoteze valencije razvijeni su složeniji modeli koji uzimaju u obzir različite funkcije pojedinih moždanih područja i hemisfera, kao i razliku između emocionalnog doživljaja, izražavanja i motivacijskih procesa.<ref name="Spielberg_2008">{{cite journal |last1=Spielberg |first1=Jeffrey M. |last2=Stewart |first2=Jennifer L. |last3=Levin |first3=Rebecca L. |last4=Miller |first4=Gregory A. |last5=Heller |first5=Wendy |title=Prefrontal Cortex, Emotion, and Approach/Withdrawal Motivation |journal=Social and Personality Psychology Compass |date=2008 |volume=2 |issue=1 |pages=135–153 |doi=10.1111/j.1751-9004.2007.00064.x |issn=1751-9004 |pmc=PMC2889703 |pmid=20574551 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2889703/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Afektivna neuronauka}} [[Kategorija:Afektivne nauke]] [[Kategorija:Grane neuronauke]] [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Neuropsihologija]] 8uiqqftnzlw2u31tall2v70tfmpz6i9 3917967 3917963 2026-08-14T11:07:22Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3917967 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Afektivna neuronauka''' je područje koje proučava način na koji [[mozak]] obrađuje [[emocija|emocije]]. Ovo područje povezuje [[Neuronauka|neuronauku]] s [[psihologija|psihološkim proučavanjem]] [[psihologija ličnosti|ličnosti]], [[emocija]] i [[raspoloženje|raspoloženja]].<ref name="Panksepp_1990">{{cite book |last1=Panksepp |first1=Jaak |editor1-last=Puglisi-Allegra |editor1-first=Stefano |editor2-last=Oliverio |editor2-first=Alberto |chapter=A Role for Affective Neuroscience in Understanding Stress: The Case of Separation Distress Circuitry |title=Psychobiology of Stress |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |pages=41–57 |date=1990 |isbn=9789401073905 |doi=10.1007/978-94-009-1990-7_4 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-009-1990-7_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni mehanizmi emocija i samo određenje pojma emocije i dalje su predmet rasprave u afektivnoj neuronauci.<ref name="Celeghin_2017">{{cite journal |last1=Celeghin |first1=Alessia |last2=Diano |first2=Matteo |last3=Bagnis |first3=Arianna |last4=Viola |first4=Marco |last5=Tamietto |first5=Marco |title=Basic Emotions in Human Neuroscience: Neuroimaging and Beyond |journal=Frontiers in Psychology |volume=8 |pages=1432 |date=2017 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01432 |pmid=28883803 |pmc=5573709 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5573709/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Pojam "afektivna neuronauka" uveo je neuronaučnik [[Jaak Panksepp]] početkom 1990-ih, u vrijeme kada je [[kognitivna neuronauka]] bila uglavnom usmjerena na područja psihologije koja nisu uključivala emocije, poput [[pažnja|pažnje]] i [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{Cite book |last=Panksepp |first=Jaak |title=Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-517805-0 |edition=1st |language=English}}</ref> == Područja mozga povezana s emocijama == Smatra se da su emocije povezane s aktivnošću područja mozga koja usmjeravaju pažnju, potiču i usmjeravaju ponašanje te pomažu u donošenju odluka o okolini. Rana istraživanja povezanosti emocija i mozga proveli su [[Paul Broca]],<ref name="Broca_1878">{{cite journal |last1=Broca |first1=Paul |title=Anatomie comparée des circonvolutions cérébrales: le grand lobe limbique |journal=Revue d'Anthropologie |volume=1 |pages=385–498 |date=1878 |url=https://scispace.com/papers/anatomie-comparee-des-circonvolutions-cerebrales-le-grand-1bskkpmpgd |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=fr}}</ref> [[James Papez]],<ref name="Papez_1937">{{cite journal |last1=Papez |first1=James W. |title=A PROPOSED MECHANISM OF EMOTION |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=38 |issue=4 |pages=725–743 |date=1937 |doi=10.1001/archneurpsyc.1937.02260220069003 |url=https://jamanetwork.com/journals/archneurpsyc/article-abstract/647356 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i [[Paul D. MacLean]].<ref name="MacLean_1952">{{cite journal |last1=MacLean |first1=Paul D. |title=Some psychiatric implications of physiological studies on frontotemporal portion of limbic system (Visceral brain) |journal=Electroencephalography and Clinical Neurophysiology |volume=4 |issue=4 |pages=407–418 |date=1952 |doi=10.1016/0013-4694(52)90073-4 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0013469452900734 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihova istraživanja ukazala su na povezanost emocija s grupom struktura u centralnom dijelu [[Mozak|mozga]] poznatom kao [[limbički sistem]]. Limbički sistem obuhvata sljedeće strukture mozga: === Limbički sistem === * [[Amigdala]] – amigdala se sastoji od dvije male, zaobljene strukture smještene bliže čelu, odnosno [[Anatomski izrazi za položaj|anteriorno]], u odnosu na [[hipokampus|hipokampuse]], u blizini polova [[sljepoočni režanj|sljepoočnih režnjeva]]. Amigdala učestvuje u prepoznavanju i učenju koji su elementi okoline važni i imaju emocionalno značenje.<ref name="UCSF_2026_Behavior">{{cite web |author=Memory and Aging Center |title=Behavior |website=Memory and Aging Center, University of California San Francisco |publisher=The Regents of the University of California |date=2026 |url=https://memory.ucsf.edu/brain-health/behavior |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Simic_2021">{{cite journal |last1=Šimić |first1=Goran |last2=Tkalčić |first2=Mladenka |last3=Vukić |first3=Vana |last4=Mulc |first4=Damir |last5=Španić |first5=Ena |last6=Šagud |first6=Marina |last7=Olucha-Bordonau |first7=Francisco E. |last8=Vukšić |first8=Mario |last9=R. Hof |first9=Patrick |title=Understanding Emotions: Origins and Roles of the Amygdala |journal=Biomolecules |volume=11 |issue=6 |pages=823 |date=2021 |doi=10.3390/biom11060823 |hdl=10234/194226 |doi-access=free |hdl-access = free |url=https://www.mdpi.com/2218-273X/11/6/823 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pessoa_2010">{{cite journal |last1=Pessoa |first1=Luiz |title=Emotion and cognition and the amygdala: From "what is it?" to "what's to be done?" |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=12 |pages=3416–3429 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2010.06.038 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393210002897 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Amigdala ima važnu ulogu u nastanku emocija, posebno [[strah|straha]] i drugih negativnih emocija.<ref name="LeDoux_1995">{{cite journal |last1=LeDoux |first1=Joseph E. |title=Emotion: Clues from the Brain |journal=Annual Review of Psychology |volume=46 |issue=1 |pages=209–235 |date=1995 |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |pmid=7872730 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ps.46.020195.001233 |url-access=subscription|access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Aktivacija amigdale često se javlja pri opažanju potencijalne prijetnje. Amigdala koristi prethodna iskustva i povezana sjećanja kako bi pomogla u procjeni trenutnih događaja.<ref name="Breiter_1996">{{cite journal |last1=Breiter |first1=Hans C. |last2=Etcoff |first2=Nancy L. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=Kennedy |first4=William A. |last5=Rauch |first5=Scott L. |last6=Buckner |first6=Randy L. |last7=Strauss |first7=Monica M. |last8=Hyman |first8=Steven E. |last9=Rosen |first9=Bruce R. |title=Response and Habituation of the Human Amygdala during Visual Processing of Facial Expression |journal=Neuron |volume=17 |issue=5 |pages=875–887 |date=1996 |doi=10.1016/S0896-6273(00)80219-6 |pmid=8938120 |s2cid=17284478 |url=https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(00)80219-6 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Talamus]] – talamus učestvuje u povezivanju senzornih i motornih signala i njihovom prosljeđivanju prema [[moždana kora|moždanoj kori]].<ref name="Sherman_2006">{{cite journal |last1=Sherman |first1=S. Murray |title=Thalamus |journal=Scholarpedia |volume=1 |issue=9 |pages=1583 |date=2006 |doi=10.4249/scholarpedia.1583 |url=http://www.scholarpedia.org/article/Thalamus |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ima važnu ulogu i u regulaciji [[neuronauka spavanja|spavanja i budnosti]].<ref name="Steriade_1988">{{cite journal |last1=Steriade |first1=Mircea |last2=Llinás |first2=Rodolfo R. |title=The functional states of the thalamus and the associated neuronal interplay |journal=Physiological Reviews |volume=68 |issue=3 |pages=649–742 |date=1988 |doi=10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url=https://journals.physiology.org/doi/abs/10.1152/physrev.1988.68.3.649 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipotalamus]] – hipotalamus učestvuje u stvaranju fizioloških reakcija povezanih s emocijama, poput [[plač]]a. Također je dio [[sistem nagrađivanja|sistema nagrađivanja]], koji je povezan s [[Teorija proširivanja i izgradnje|pozitivnim emocijama]].<ref name="Armony_2013">{{cite book |editor1-last=Armony |editor1-first=Jorge |editor2-last=Vuilleumier |editor2-first=Patrik |title=The Cambridge Handbook of Human Affective Neuroscience |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |date=2013 |isbn=9781107314016 |oclc=825767970 |doi=10.1017/CBO9780511843716 |url=https://search.worldcat.org/title/825767970 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Hipokampus]] – hipokampus je struktura koja prvenstveno učestvuje u procesima [[pamćenje|pamćenja]].<ref name="Rolls_2022">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=The hippocampus, ventromedial prefrontal cortex, and episodic and semantic memory |journal=Progress in Neurobiology |volume=217 |pages=102334 |date=2022 |doi=10.1016/j.pneurobio.2022.102334 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301008222001204 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Učestvuje u stvaranju novih sjećanja i povezuje senzorne informacije, poput vidnih podražaja, mirisa i zvukova, sa sjećanjima. Hipokampus omogućava pohranjivanje [[dugoročno pamćenje|dugoročnih sjećanja]] i njihovo prisjećanje kada je potrebno.<ref name="Fischer_2003">{{cite journal |last1=Fischer |first1=Håkan |last2=Wright |first2=Christopher I. |last3=Whalen |first3=Paul J. |last4=McInerney |first4=Sean C. |last5=Shin |first5=Lisa M. |last6=Rauch |first6=Scott L. |title=Brain habituation during repeated exposure to fearful and neutral faces: A functional MRI study |journal=Brain Research Bulletin |volume=59 |issue=5 |pages=387–392 |date=2003 |doi=10.1016/S0361-9230(02)00940-1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0361923002009401 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Fornix (neuroanatomija)|Forniks]] – forniks je glavni nervni put koji povezuje [[hipokampus]] s [[mamilarnа tijela|mamilarnim tijelima]]. Važan je za [[prostorno pamćenje]], [[epizodičko pamćenje]] i [[izvršne funkcije]].<ref name="Modi_2013_Trait">{{cite journal |last1=Modi |first1=Shilpi |last2=Trivedi |first2=Richa |last3=Singh |first3=Kavita |last4=Kumar |first4=Pawan |last5=Rathore |first5=Ram K.S. |last6=Tripathi |first6=Rajendra P. |last7=Khushu |first7=Subash |title=Individual differences in trait anxiety are associated with white matter tract integrity in fornix and uncinate fasciculus: Preliminary evidence from a DTI based tractography study |journal=Behavioural Brain Research |volume=238 |pages=188–192 |date=2013 |doi=10.1016/j.bbr.2012.10.007 |pmid=23085341 |s2cid=1741104 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0166432812006468 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mamilarna tijela]] – parne strukture hipotalamusa koje imaju važnu ulogu u funkcijama pamćenja, posebno u [[epizodičko pamćenje|prisjećanju događaja]]. Povezana su s hipokampusom putem forniksa i dio su neuronskih puteva uključenih u procese pamćenja.<ref name="Vann_2010">{{cite journal |last1=Vann |first1=Seralynne D. |title=Re-evaluating the role of the mammillary bodies in memory |journal=Neuropsychologia |volume=48 |issue=8 |pages=2316–2327 |date=2010 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2009.10.019 |pmid=19879886 |s2cid=2424758 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393209004229 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Njušni režanj]] – struktura prednjeg dijela mozga koja prima i obrađuje informacije povezane s [[miris|njušnim sistemom]]. Ima veze s moždanim područjima uključenim u emocionalnu obradu i pamćenje, zbog čega mirisi mogu biti snažno povezani s emocionalnim i autobiografskim sjećanjima.<ref name="Imai_2014">{{cite journal |last1=Imai |first1=Takeshi |title=Construction of functional neuronal circuitry in the olfactory bulb |journal=Seminars in Cell & Developmental Biology |volume=35 |pages=180–188 |date=2014 |doi=10.1016/j.semcdb.2014.07.012 |issn=1084-9521 |pmid=25084319 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952114002237 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tong_2014">{{cite journal |last1=Tong |first1=Michelle T. |last2=Peace |first2=Shane T. |last3=Cleland |first3=Thomas A. |title=Properties and mechanisms of olfactory learning and memory |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |volume=8 |pages=238 |date=2014 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00238 |issn=1662-5153 |pmid=25071492 |pmc=4083347 |url=https://www.frontiersin.org/journals/behavioral-neuroscience/articles/10.3389/fnbeh.2014.00238/full |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Cingularni girus]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji se nalazi iznad [[Žuljevito tijelo|corpus callosum]].<ref name="Rolls_2019_Cingulate">{{cite book |last1=Rolls |first1=Edmund T. |chapter=The cingulate cortex and limbic systems for action, emotion, and memory |title=Cingulate Cortex |editor1-last=Vogt |editor1-first=Brent A. |volume=166 |pages=23–37 |publisher=Elsevier |date=2019 |doi=10.1016/B978-0-444-64196-0.00002-9 |isbn=9780444641960 |pmid=31731913 |s2cid=208060755 |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/handbook/abs/pii/B9780444641960000029 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Različiti njegovi dijelovi učestvuju u emocionalnoj obradi, regulaciji visceralnih reakcija, izboru odgovora, pažnji i pamćenju.<ref name="Weissman_2005">{{cite journal |last1=Weissman |first1=Daniel H. |last2=Gopalakrishnan |first2=A. |last3=Hazlett |first3=C. J. |last4=Woldorff |first4=Marty G. |title=Dorsal Anterior Cingulate Cortex Resolves Conflict from Distracting Stimuli by Boosting Attention toward Relevant Events |journal=Cerebral Cortex |volume=15 |issue=2 |pages=229–237 |date=2005 |doi=10.1093/cercor/bhh125 |issn=1460-2199 |pmid=15238434 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/15/2/229/343600 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Prednji cingularni korteks]] povezan je s emocionalnom sviješću, [[Motivacija|motivacijom]]<ref name="Medford_2010">{{cite journal |last1=Medford |first1=Nick |last2=Critchley |first2=Hugo D. |title=Conjoint activity of anterior insular and anterior cingulate cortex: awareness and response |journal=Brain Structure and Function |volume=214 |issue=5–6 |pages=535–549 |date=2010 |doi=10.1007/s00429-010-0265-x |issn=1863-2653 |pmid=20512367 |pmc=2886906 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00429-010-0265-x |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i obradom konflikta, dok je subgenualni dio cingularnog korteksa povezan s regulacijom raspoloženja i depresivnim stanjima.<ref name="Drevets_2008">{{cite journal |last1=Drevets |first1=Wayne C. |last2=Savitz |first2=Jonathan |last3=Trimble |first3=Michael |title=The Subgenual Anterior Cingulate Cortex in Mood Disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–681 |date=2008 |doi=10.1017/S1092852900013754 |issn=1092-8529 |pmid=18704022 |pmc=2729429 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/cns-spectrums/article/abs/subgenual-anterior-cingulate-cortex-in-mood-disorders/0BDF5D106CE140446DBD1594C515435D |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Druge moždane strukture === [[Bazna ganglija|Bazalni gangliji]] – grupe subkortikalnih jezgara smještene obostrano u odnosu na [[talamus]]. Imaju važnu ulogu u [[Motivacija|motivaciji]],<ref name="DaCunha_2012">{{cite journal |last1=Da Cunha |first1=Claudio |last2=Gomez-A |first2=Alexander |last3=Blaha |first3=Charles D. |title=The role of the basal ganglia in motivated behavior |journal=Reviews in the Neurosciences |volume=23 |issue=5–6 |pages=747–767 |date=2012 |doi=10.1515/revneuro-2012-0063 |pmid=23079510 |s2cid=30904211 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/revneuro-2012-0063/html |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> odabiru [[Ponašanje|ponašanja]] i [[Učenje|učenju]] na osnovu nagrade.<ref name="Mikhael_2016">{{cite journal |last1=Mikhael |first1=John G. |last2=Bogacz |first2=Rafal |title=Learning Reward Uncertainty in the Basal Ganglia |journal=PLOS Computational Biology |volume=12 |issue=9 |pages=e1005062 |date=2016 |doi=10.1371/journal.pcbi.1005062 |issn=1553-7358 |pmid=27588389 |pmc=5010214 |url=https://journals.plos.org/ploscompbiol/article?id=10.1371/journal.pcbi.1005062 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Orbitofrontalni korteks]] – dio prefrontalnog korteksa koji ima važnu ulogu u donošenju odluka i procjeni emocionalnih posljedica različitih izbora. Posebno je povezan s korištenjem emocionalnih informacija pri procjeni vrijednosti i posljedica ponašanja.<ref name="Bechara_2000">{{cite journal |last1=Bechara |first1=Antoine |last2=Damasio |first2=Hanna |last3=Damasio |first3=Antonio R. |title=Emotion, Decision Making and the Orbitofrontal Cortex |journal=Cerebral Cortex |volume=10 |issue=3 |pages=295–307 |date=2000 |doi=10.1093/cercor/10.3.295 |issn=1047-3211 |pmid=10731224 |url=https://academic.oup.com/cercor/article-abstract/10/3/295/449599 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Prefrontalni korteks]] – područje [[Moždana kora|moždane kore]] povezano s regulacijom ponašanja, donošenjem odluka, procjenom posljedica i regulacijom emocija. Učestvuje u usmjeravanju ponašanja prema dugoročnim ciljevima i inhibiranju neposrednih reakcija kada su one u sukobu s tim ciljevima.<ref name="Davidson_1995">{{cite journal |last1=Davidson |first1=Richard J. |last2=Sutton |first2=Steven K. |title=Affective neuroscience: the emergence of a discipline |journal=Current Opinion in Neurobiology |volume=5 |issue=2 |pages=217–224 |date=1995 |doi=10.1016/0959-4388(95)80029-8 |issn=0959-4388 |pmid=7620310 |s2cid=14639993 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0959438895800298 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> ** [[Ventromedijalni prefrontalni korteks]] (vmPFC) – dio [[Prefrontalni korteks|prefrontalnog korteksa]] koji je uključen u regulaciju emocija, posebno u kontekstu [[psihološki stres|stresnih]] i emocionalno značajnih podražaja. Njegova aktivnost povezana je s procesima emocionalne procjene i regulacije.<ref name="Suzuki_2021">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Yukihiro |last2=Tanaka |first2=Saori C. |title=Functions of the ventromedial prefrontal cortex in emotion regulation under stress |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |pages=18225 |date=2021 |doi=10.1038/s41598-021-97751-0 |issn=2045-2322 |url=https://www.nature.com/articles/s41598-021-97751-0 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Ventralni [[strijatum]] – skup struktura uključenih u motivaciju, nagrađivanje i usmjeravanje ponašanja. Njegov dio, nucleus accumbens, ima važnu ulogu u procesiranju nagrade i ugode te u motivacijskim procesima povezanim s nagrađujućim podražajima.<ref name="Kringelbach_2010">{{cite journal |last1=Kringelbach |first1=Morten L. |last2=Berridge |first2=Kent C. |title=The functional neuroanatomy of pleasure and happiness |journal=Discovery Medicine |volume=9 |issue=49 |pages=579–587 |date=2010 |pmid=20587348 |pmc=3008353 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3008353/ |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Insula]] – dio [[Moždana kora|moždane kore]] koji ima važnu ulogu u obradi informacija o unutrašnjem stanju organizma, uključujući visceralne i autonomne procese. Povezana je s interocepcijom, emocionalnom sviješću i empatijom.<ref name="Rolls_2016">{{cite journal |last1=Rolls |first1=Edmund T. |title=Functions of the anterior insula in taste, autonomic, and related functions |journal=Brain and Cognition |volume=110 |pages=4–19 |date=2016 |doi=10.1016/j.bandc.2015.07.002 |issn=0278-2626 |pmid=26277487 |s2cid=5961714 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0278262615000858 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Mali mozak]] – ima važnu ulogu u različitim aspektima emocionalne obrade, uključujući [[Percepcija|percepciju]] i pripisivanje [[Emocije|emocija]].<ref name="Adamaszek_2022">{{cite book |last1=Adamaszek |first1=Michael |last2=Manto |first2=Mario |last3=Schutter |first3=Dennis J. L. G. |chapter=Current and Future Perspectives of the Cerebellum in Affective Neuroscience |title=The Emotional Cerebellum |editor1-last=Adamaszek |editor1-first=Michael |editor2-last=Manto |editor2-first=Mario |editor3-last=Schutter |editor3-first=Dennis J. L. G. |volume=1378 |pages=303–313 |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2022 |doi=10.1007/978-3-030-99550-8_19 |isbn=978-3-030-99549-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-99550-8_19 |chapter-url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istraživanja [[lezija]] pokazuju da oštećenje malog mozga može biti povezano sa smanjenjem pozitivnih emocionalnih iskustava.<ref name="Turner_2007">{{cite journal |last1=Turner |first1=Beth M. |last2=Paradiso |first2=Sergio |last3=Marvel |first3=Cherie L. |last4=Pierson |first4=Ronald |last5=Boles Ponto |first5=Laura L. |last6=Hichwa |first6=Richard D. |last7=Robinson |first7=Robert G. |title=The cerebellum and emotional experience |journal=Neuropsychologia |volume=45 |issue=6 |pages=1331–1341 |date=2007 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2006.09.023 |issn=0028-3932 |pmid=17113117 |s2cid=1308358 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0028393206003915 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Mali mozak može imati ulogu i u regulaciji neuronskih odgovora na nagrađujuće podražaje, uključujući novčane nagrade,<ref name="MartinSolch_2001">{{cite journal |last1=Martin-Sölch |first1=C. |last2=Magyar |first2=S. |last3=Künig |first3=G. |last4=Missimer |first4=J. |last5=Schultz |first5=W. |last6=Leenders |first6=K. L. |title=Changes in brain activation associated with reward processing in smokers and nonsmokers. A positron emission tomography study |journal=Experimental Brain Research |volume=139 |issue=3 |pages=278–286 |date=2001 |doi=10.1007/s002210100751 |issn=0014-4819 |pmid=11545466 |s2cid=29989526 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s002210100751 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> psihoaktivne supstance,<ref name="Sell_1999">{{cite journal |last1=Sell |first1=L. A. |last2=Morris |first2=J. |last3=Bearn |first3=J. |last4=Frackowiak |first4=R. S. |last5=Friston |first5=K. J. |last6=Dolan |first6=R. J. |title=Activation of reward circuitry in human opiate addicts |journal=The European Journal of Neuroscience |volume=11 |issue=3 |pages=1042–1048 |date=1999 |doi=10.1046/j.1460-9568.1999.00522.x |issn=0953-816X |pmid=10103096 |s2cid=12004748 |hdl=21.11116/0000-0001-A04C-5 |url=https://pure.mpg.de/view/item_2614310 |hdl-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> i orgazam.<ref name="Zhou_2008">{{cite journal |last1=Zhou |first1=Huan-Xiang |title=The debut of PMC Biophysics |journal=PMC Biophysics |volume=1 |issue=1 |pages=1 |date=2008 |doi=10.1186/1757-5036-1-1 |issn=1757-5036 |pmid=19351423 |pmc=2605105 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/1757-5036-1-1 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Opisan je i [[cerebelarni kognitivno-afektivni sindrom]], koji može uključivati promjene ličnosti i načina izražavanja emocija.<ref name="Parvizi_2001">{{cite journal |last1=Parvizi |first1=Josef |last2=Anderson |first2=Steven W. |last3=Martin |first3=Richard D. |last4=Damasio |first4=Hanna |last5=Damasio |first5=Antonio R. |title=Pathological laughter and crying: A link to the cerebellum |journal=Brain |volume=124 |issue=9 |pages=1708–1719 |date=2001 |doi=10.1093/brain/124.9.1708 |issn=0006-8950 |pmid=11522574 |url=https://academic.oup.com/brain/article-abstract/124/9/1708/303196 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Lateralni prefrontalni korteks]] – učestvuje u usmjeravanju ponašanja prema ciljevima, uključujući inhibiciju nepoželjnih ponašanja i odabir ponašanja koja doprinose ostvarenju ciljeva.<ref name="Barbas_2017_PrefrontalCortexIntegrationEmotionCognition">{{cite book |last1=Barbas |first1=Helen |last2=García-Cabezas |first2=Miguel Ángel |chapter=Prefrontal Cortex Integration of Emotion and Cognition |title=The Prefrontal Cortex as an Executive, Emotional, and Social Brain |editor1-last=Watanabe |editor1-first=Masataka |pages=51–76 |publisher=Springer Japan |location=Tokyo |date=2017 |doi=10.1007/978-4-431-56508-6_4 |isbn=978-4-431-56506-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-4-431-56508-6_4 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * Primarni [[motorni korteks|somatosenzorni]] – učestvuje u različitim fazama emocionalne obrade. Ima ulogu u obradi tjelesnih informacija povezanih s emocionalnim stanjem, kao i u regulaciji emocionalnih reakcija.<ref name="Kropf_2019">{{cite journal |last1=Kropf |first1=Erika |last2=Syan |first2=Sabrina K. |last3=Minuzzi |first3=Luciano |last4=Frey |first4=Benicio N. |title=From anatomy to function: the role of the somatosensory cortex in emotional regulation |journal=Brazilian Journal of Psychiatry |date=2019 |volume=41 |issue=3 |pages=261–269 |doi=10.1590/1516-4446-2018-0183 |issn=1809-452X |pmc=PMC6794131 |pmid=30540029 |url=https://www.scielo.br/j/rbp/a/XdBJNQBLMF55gHTLTDb8yFF/?lang=en |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Sljepoočni režanj|Sljepoočni korteks]] – učestvuje u obradi [[zvuk]]a, [[govor]]a i [[jezik]]a, kao i u prepoznavanju lica i emocionalnih izraza na osnovu vizuelnih znakova.<ref name="Goghari_2010">{{cite journal |last1=Goghari |first1=Vina M. |last2=MacDonald |first2=Angus W. |last3=Sponheim |first3=Scott R. |title=Temporal Lobe Structures and Facial Emotion Recognition in Schizophrenia Patients and Nonpsychotic Relatives |journal=Schizophrenia Bulletin |date=2010 |volume=37 |issue=6 |pages=1281–1294 |doi=10.1093/schbul/sbq046 |issn=0586-7614 |pmc=PMC3196942 |pmid=20484523 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3196942/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Također učestvuje u obradi emocionalnog sadržaja sjećanja i njegovom povezivanju s drugim aspektima memorije.<ref name="Kumfor_2014">{{cite journal |last1=Kumfor |first1=Fiona |last2=Irish |first2=Muireann |last3=Hodges |first3=John R. |last4=Piguet |first4=Olivier |title=Frontal and temporal lobe contributions to emotional enhancement of memory in behavioral-variant frontotemporal dementia and Alzheimer's disease |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |date=2014 |volume=8 |pages=225 |doi=10.3389/fnbeh.2014.00225 |issn=1662-5153 |pmc=PMC4067999 |pmid=25009480 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067999/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> * [[Moždano stablo]] – Moždano stablo ima važnu ulogu u obradi emocionalnih reakcija i povezivanju senzornih informacija s autonomnim i motoričkim odgovorima organizma. Sastoji se od niza neuronskih sistema koji prenose uzlazne senzorne i silazne motoričke informacije kao i sistema koji moduliraju njihovu obradu.<ref name="Venkatraman_2017">{{cite journal |last1=Venkatraman |first1=Anand |last2=Edlow |first2=Brian L. |last3=Immordino-Yang |first3=Mary Helen |title=The Brainstem in Emotion: A Review |journal=Frontiers in Neuroanatomy |date=2017 |volume=11 |pages=15 |doi=10.3389/fnana.2017.00015 |issn=1662-5129 |pmc=PMC5343067 |pmid=28337130 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5343067/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Desna hemisfera == Istraživanja o ulozi [[Moždana hemisfera|desne moždane hemisfere]] u emocionalnoj obradi dovela su do razvoja nekoliko modela lateralizacije emocija. Nakon što je uočio smanjenu emocionalnu obradu kod osoba s oštećenjima desne hemisfere, C. K. Mills je pretpostavio da su emocije neposredno povezane s funkcijama desne hemisfere.<ref name="Mills_1912">{{cite journal |last1=Mills |first1=Charles K. |title=The cerebral mechanism of emotional expression |journal=Transactions of the College of Physicians of Philadelphia |date=1912 |volume=34 |pages=381–390 |issn=0079-0524 |language=en}}</ref><ref name="Mills_1912b">{{cite journal |last1=Mills |first1=Charles K. |title=The cortical representation of emotion, with a discussion of some points in the general nervous mechanism of expression in its relation to organic nervous disease and insanity |journal=Proceedings of the American Medico-Psychological Association |date=1912 |volume=19 |pages=297–300 |language=en}}</ref> Istraživanja provedena početkom 1990-ih ukazala su na mogućnost da su emocionalno izražavanje i razumijevanje emocija povezani s manjim moždanim strukturama pretežno smještenim u desnoj hemisferi.<ref name="Borod_1992">{{cite journal |last1=Borod |first1=Joan C. |title=Interhemispheric and intrahemispheric control of emotion: A focus on unilateral brain damage |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |date=1992 |volume=60 |issue=3 |pages=339–348 |doi=10.1037/0022-006X.60.3.339 |issn=0022-006X |pmid=1619088 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-006X.60.3.339 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ova istraživanja doprinijela su razvoju hipoteze desne hemisfere i hipoteze valencije. === Hipoteza desne hemisfere === Prema hipotezi desne hemisfere, desna hemisfera ima veću ulogu u obradi emocija od lijeve hemisfere.<ref name="Borod_1983">{{cite book |last1=Borod |first1=Joan C. |last2=Koff |first2=Elissa |last3=Caron |first3=H. S. |chapter=Right hemispheric specialization for the expression and appreciation of emotion: A focus on the face |title=Cognitive Processing in the Right Hemisphere |editor1-last=Perecman |editor1-first=Ellen |pages=83–110 |publisher=Academic Press |location=New York |date=1983 |isbn=978-0-12-550680-9 |url=https://shop.elsevier.com/books/cognitive-processing-in-the-right-hemisphere/perecman/978-0-12-550680-9 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Povezuje se s neverbalnim, sintetičkim, integrativnim i holističkim načinima obrade informacija, kao i s procesima koji uključuju prostornu pažnju i cjelovito opažanje.<ref name="Borod_1992" /> Oštećenja desne hemisfere povezana su s izraženijim poremećajima prostorne pažnje nego oštećenja lijeve hemisfere, a desna hemisfera ima snažne veze s subkortikalnim sistemima uključenim u autonomno uzbuđenje i pažnju.<ref name="Yokoyama_1987">{{cite journal |last1=Yokoyama |first1=K. |last2=Jennings |first2=R. |last3=Ackles |first3=P. |last4=Hood |first4=B. S. |last5=Boller |first5=F. |title=Lack of heart rate changes during an attention-demanding task after right hemisphere lesions |journal=Neurology |date=1987 |volume=37 |issue=4 |pages=624–630 |doi=10.1212/wnl.37.4.624 |issn=0028-3878 |pmid=3561774 |s2cid=38096461 |url=https://www.neurology.org/doi/10.1212/WNL.37.4.624 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kod osoba s oštećenjem desne hemisfere također su zabilježeni poremećaji u obrascima odgovora autonomnog nervnog sistema, što ukazuje na povezanost desne hemisfere s subkortikalnim strukturama uključenim u emocionalne procese. === Hipoteza valencije === Prema hipotezi valencije, [[Moždana hemisfera|moždane hemisfere]] imaju različite uloge u obradi emocija. U prvobitnoj verziji ovog modela pretpostavljalo se da je desna hemisfera dominantnija u obradi negativnih emocija, dok je lijeva hemisfera više uključena u obradu pozitivnih emocija.<ref name="Silberman_1986">{{cite journal |last1=Silberman |first1=Edward K. |last2=Weingartner |first2=Herbert |title=Hemispheric lateralization of functions related to emotion |journal=Brain and Cognition |date=1986 |volume=5 |issue=3 |pages=322–353 |doi=10.1016/0278-2626(86)90035-7 |issn=0278-2626 |pmid=3530287 |s2cid=2636348 |url=https://zenodo.org/records/1258449 |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Druga tumačenja pretpostavljaju da desna hemisfera ima dominantniju ulogu u doživljavanju i pozitivnih i negativnih emocija, dok razlike između hemisfera mogu zavisiti od vrste emocionalnog procesa koji se ispituje.<ref name="Fox_1991">{{cite journal |last1=Fox |first1=Nathan A. |title=If it's not left, it's right: Electroencephalographic asymmetries and emotional behavior |journal=American Psychologist |date=1991 |volume=46 |issue=8 |pages=863–872 |doi=10.1037/0003-066X.46.8.863 |issn=0003-066X |pmid=1928939 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.8.863 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Davidson_1990">{{cite journal |last1=Davidson |first1=Richard J. |last2=Ekman |first2=Paul |last3=Saron |first3=Clifford D. |last4=Senulis |first4=Joseph A. |last5=Friesen |first5=Wallace V. |title=Approach-withdrawal and cerebral asymmetry: Emotional expression and brain physiology I |journal=Journal of Personality and Social Psychology |date=1990 |volume=58 |issue=2 |pages=330–341 |doi=10.1037/0022-3514.58.2.330 |issn=0022-3514 |pmid=2319445 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-3514.58.2.330 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja ukazala su na složeniju organizaciju emocionalne obrade. Frontalni režnjevi obje hemisfere imaju ulogu u emocionalnim procesima, dok parijetalni i temporalni režnjevi također učestvuju u njihovoj obradi.<ref name="Borod_1998_Right">{{cite journal |last1=Borod |first1=Joan C. |last2=Cicero |first2=Frank A. |last3=Obler |first3=Loraine K. |last4=Welkowitz |first4=Joan |last5=Erhan |first5=Haseki M. |last6=Santschi |first6=Corinne |last7=Agosti |first7=Vito |last8=Whalen |first8=John R. |title=Right hemisphere emotional perception: Evidence across multiple channels |journal=Neuropsychology |date=1998 |volume=12 |issue=3 |pages=446–458 |doi=10.1037/0894-4105.12.3.446 |issn=0894-4105 |pmid=9673999 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0894-4105.12.3.446 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Smanjena aktivnost desnog parijetalnog režnja povezana je s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]], dok je povećana aktivnost tog područja zabilježena kod [[anksioznost]]i.<ref name="Engels_2007">{{cite journal |last1=Engels |first1=Anna S. |last2=Heller |first2=Wendy |last3=Mohanty |first3=Aprajita |last4=Herrington |first4=John D. |last5=Banich |first5=Marie T. |last6=Webb |first6=Andrew G. |last7=Miller |first7=Gregory A. |title=Specificity of regional brain activity in anxiety types during emotion processing |journal=Psychophysiology |date=2007 |volume=44 |issue=3 |pages=352–363 |doi=10.1111/j.1469-8986.2007.00518.x |issn=0048-5772 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-8986.2007.00518.x |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na osnovu prvobitne hipoteze valencije razvijeni su složeniji modeli koji uzimaju u obzir različite funkcije pojedinih moždanih područja i hemisfera, kao i razliku između emocionalnog doživljaja, izražavanja i motivacijskih procesa.<ref name="Spielberg_2008">{{cite journal |last1=Spielberg |first1=Jeffrey M. |last2=Stewart |first2=Jennifer L. |last3=Levin |first3=Rebecca L. |last4=Miller |first4=Gregory A. |last5=Heller |first5=Wendy |title=Prefrontal Cortex, Emotion, and Approach/Withdrawal Motivation |journal=Social and Personality Psychology Compass |date=2008 |volume=2 |issue=1 |pages=135–153 |doi=10.1111/j.1751-9004.2007.00064.x |issn=1751-9004 |pmc=PMC2889703 |pmid=20574551 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2889703/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Kognitivna neuronauka == Iako su emocije sastavni dio misaonih procesa, kognitivni procesi su se sve do kraja 1990-ih uglavnom proučavali odvojeno od emocija, pri čemu je pažnja bila usmjerena na neemocionalne procese kao što su [[pamćenje]], [[pažnja]], [[percepcija]], [[rješavanje problema]] i [[mentalna predodžba]].<ref name="Cacioppo_1999">{{cite journal |last1=Cacioppo |first1=John T. |last2=Gardner |first2=Wendi L. |title=Emotion |journal=Annual Review of Psychology |date=1999 |volume=50 |issue=1 |pages=191–214 |doi=10.1146/annurev.psych.50.1.191 |issn=0066-4308 |pmid=10074678 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.psych.50.1.191 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Kognitivna neuronauka]] i afektivna neuronauka razvile su se kao odvojena područja istraživanja neuronskih osnova kognitivnih i emocionalnih procesa. Međutim, iako se ova područja razlikuju prema vrsti procesa koji proučavaju, neuronski i mentalni mehanizmi emocionalnih i neemocionalnih procesa često se preklapaju.<ref name="Davidson_2000">{{cite journal |last1=Davidson |first1=Richard J. |title=Cognitive neuroscience needs affective neuroscience (and vice versa) |journal=Brain and Cognition |date=2000 |volume=42 |issue=1 |pages=89–92 |doi=10.1006/brcg.1999.1170 |issn=0278-2626 |pmid=10739607 |s2cid=22183667 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0278262699911703?via%3Dihub |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Zadaci kognitivne neuronauke u istraživanjima afektivne neuronauke == === Zadatak emocionalnog tipa go/no-go === Zadaci emocionalnog tipa go/no-go koriste se za proučavanje inhibicije odgovora, posebno načina na koji emocionalni podražaji utječu na sposobnost inhibiranja ponašanja.<ref name="Drevets_1998">{{cite journal |last1=Drevets |first1=Wayne C. |last2=Raichle |first2=Marcus E. |title=Reciprocal suppression of regional cerebral blood flow during emotional versus higher cognitive processes: Implications for interactions between emotion and cognition |journal=Cognition and Emotion |date=1998 |volume=12 |issue=3 |pages=353–385 |doi=10.1080/026999398379646 |issn=0269-9931 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/026999398379646 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Uputstvo "go" od ispitanika zahtijeva da brzo odgovori, dok uputstvo "no-go" zahtijeva da zadrži ili inhibira odgovor. Budući da se podražaj "go" pojavljuje češće, zadatak omogućava procjenu sposobnosti ispitanika da inhibira prethodno pripremljeni odgovor u različitim emocionalnim uslovima.<ref name="Schulz_2007">{{cite journal |last1=Schulz |first1=Kurt P. |last2=Fan |first2=Jin |last3=Magidina |first3=Olga |last4=Marks |first4=Donald J. |last5=Hahn |first5=Britta |last6=Halperin |first6=Jeffrey M. |title=Does the emotional go/no-go task really measure behavioral inhibition? Convergence with measures on a non-emotional analog |journal=Archives of Clinical Neuropsychology |date=2007 |volume=22 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1016/j.acn.2006.12.001 |issn=0887-6177 |pmc=PMC2562664 |pmid=17207962 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2562664/ |doi-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj zadatak se često kombinuje s metodama [[neurosnimanje|neurosnimanja]] kod zdravih osoba i pacijenata s afektivnim poremećajima kako bi se ispitale moždane funkcije povezane s [[Samoregulacija emocija|regulacijom emocija]].<ref name="Drevets_1998" /><ref name="Elliott_2004">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Rebecca |last2=Ogilvie |first2=Alan |last3=Rubinsztein |first3=J. S. |last4=Calderon |first4=G. |last5=Dolan |first5=Raymond J. |last6=Sahakian |first6=Barbara J. |title=Abnormal ventral frontal response during performance of an affective go/no go task in patients with mania |journal=Biological Psychiatry |date=2004 |volume=55 |issue=12 |pages=1163–1170 |doi=10.1016/j.biopsych.2004.03.007 |issn=0006-3223 |pmid=15184035 |s2cid=6511699 |hdl=21.11116/0000-0001-A247-8 |url=https://pure.mpg.de/view/item_2614942 |hdl-access = free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Elliott_2000">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Rebecca |last2=Rubinsztein |first2=J. S. |last3=Sahakian |first3=Barbara J. |last4=Dolan |first4=Raymond J. |title=Selective attention to emotional stimuli in a verbal go/no-go task: An fMRI study |journal=NeuroReport |date=2000 |volume=11 |issue=8 |pages=1739–1744 |doi=10.1097/00001756-200006050-00028 |issn=0959-4965 |pmid=10852235 |s2cid=16872952 |url=https://www.ovid.com/jnls/neuroreport/abstract/00001756-200006050-00028~selective-attention-to-emotional-stimuli-in-a-verbal-gono-go?redirectionsource=fulltextview |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Više istraživanja, uključujući istraživanja koja koriste zadatke go/no-go, ukazuje na uključenost pojedinih područja [[prefrontalni korteks|prefrontalnog korteksa]] u kontrolu emocionalnih reakcija na podražaje tokom inhibicije odgovora.<ref name="Hare_2005">{{cite journal |last1=Hare |first1=Todd A. |last2=Tottenham |first2=Nim |last3=Davidson |first3=Matthew C. |last4=Glover |first4=Gary H. |last5=Casey |first5=B. J. |title=Contributions of amygdala and striatal activity in emotion regulation |journal=Biological Psychiatry |date=2005 |volume=57 |issue=6 |pages=624–632 |doi=10.1016/j.biopsych.2004.12.038 |issn=0006-3223 |pmid=15780849 |s2cid=17690328 |url=https://www.biologicalpsychiatryjournal.com/article/S0006-3223(04)01381-2/abstract |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Emocionalni Stroopov test === Prilagođen [[Stroopov efekt|Stroopovom efektu]], emocionalni Stroopov test koristi se za ispitivanje pažnje prema emocionalno značajnim podražajima.<ref name="Stroop_1935">{{cite journal |last1=Stroop |first1=J. Ridley |title=Studies of interference in serial verbal reactions |journal=Journal of Experimental Psychology |date=1935 |volume=18 |issue=6 |pages=643–662 |doi=10.1037/h0054651 |issn=0022-1015 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-5ADB-7 |url=https://pure.mpg.de/view/item_2389918 |hdl-access=free |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Epp_2012">{{cite journal |last1=Epp |first1=Andrea M. |last2=Dobson |first2=Keith S. |last3=Dozois |first3=David J. A. |last4=Frewen |first4=Paul A. |title=A systematic meta-analysis of the stroop task in depression |journal=Clinical Psychology Review |date=2012 |volume=32 |issue=4 |pages=316–328 |doi=10.1016/j.cpr.2012.02.005 |issn=0272-7358 |pmid=22459792 |url=https://zenodo.org/records/8034491 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> U ovom zadatku ispitanici trebaju imenovati boju tinte kojom su riječi napisane, zanemarujući njihovo značenje.<ref name="Pratto_1991">{{cite journal |last1=Pratto |first1=Felicia |last2=John |first2=Oliver P. |title=Automatic vigilance: The attention grabbing power of negative social information |journal=Journal of Personality and Social Psychology |date=1991 |volume=61 |issue=3 |pages=380–391 |doi=10.1037/0022-3514.61.3.380 |issn=0022-3514 |url-access=subscription |pmid=1991510 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-3514.61.3.380 |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Općenito, ispitanici teže usmjeravaju pažnju s riječi koje imaju emocionalno značenje nego s neutralnih riječi.<ref name="Wentura_2000">{{cite journal |last1=Wentura |first1=Dirk |last2=Rothermund |first2=Klaus |last3=Bak |first3=Peter |title=Automatic vigilance: The attention-grabbing power of approach and avoidance-related social information |journal=Journal of Personality and Social Psychology |date=2000 |volume=78 |issue=6 |pages=1024–1037 |doi=10.1037/0022-3514.78.6.1024 |issn=0022-3514 |pmid=10870906 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-3514.78.6.1024 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Williams_1986">{{cite journal |last1=Williams |first1=J. Mark G. |last2=Broadbent |first2=Keith |title=Distraction by emotional stimuli: use of a Stroop task with suicide attempters |journal=British Journal of Clinical Psychology |date=1986 |volume=25 |issue=2 |pages=101–110 |doi=10.1111/j.2044-8260.1986.tb00678.x |issn=0144-6657 |pmid=3730646 |url=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2044-8260.1986.tb00678.x |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga je imenovanje boje tinte obično sporije kada riječ ima emocionalno značenje nego kada je emocionalno neutralna.<ref name="Epp_2012" /> Zadatak se često koristi za ispitivanje selektivne pažnje prema negativnim ili prijetećim podražajima, koji se povezuju s različitim psihičkim poremećajima.<ref name="Williams_1996">{{cite journal |last1=Williams |first1=J. Mark G. |last2=Mathews |first2=Andrew |last3=MacLeod |first3=Colin |title=The emotional Stroop task and psychopathology |journal=Psychological Bulletin |date=1996 |volume=120 |issue=1 |pages=3–24 |doi=10.1037/0033-2909.120.1.3 |issn=0033-2909 |pmid=8711015 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-2909.120.1.3 |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Različiti psihički poremećaji povezani su s različitim obrascima pristranosti pažnje.<ref name="Williams_1996" /><ref name="Gotlib_1996">{{cite encyclopaedia |last1=Gotlib |first1=Ian H. |last2=Roberts |first2=John E. |last3=Gilboa |first3=Eva |editor1-last=Sarason |editor1-first=Irwin G. |editor2-last=Pierce |editor2-first=Gregory R. |editor3-last=Sarason |editor3-first=Barbara R. |chapter=Cognitive interference in depression |title=Cognitive Interference: Theories, Methods, and Findings |publisher=Routledge |date=1996 |pages=347–377 |doi=10.4324/9781315827445 |isbn=978-1-315-82744-5 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781315827445/cognitive-interference-irwin-sarason-barbara-sarason-gregory-pierce |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na primjer, osobe sa [[fobija|fobijom]] od pauka mogu pokazivati veću interferenciju pri riječima povezanim s paucima nego pri drugim negativno obojenim riječima.<ref name="Watts_1986">{{cite journal |last1=Watts |first1=Fraser N. |last2=McKenna |first2=F. Peter |last3=Sharrock |first3=Rachel |last4=Trezise |first4=Lorna |title=Colour naming of phobia-related words |journal=British Journal of Psychology |date=1986 |volume=77 |issue=1 |pages=97–108 |doi=10.1111/j.2044-8295.1986.tb01985.x |issn=0007-1269 |pmid=2869817 |url=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2044-8295.1986.tb01985.x |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> Slični nalazi zabilježeni su i kod riječi povezanih s prijetnjama karakterističnim za druge anksiozne poremećaje.<ref name="Williams_1996" /> Međutim, neka istraživanja dovela su u pitanje specifičnost takvih efekata. Kada su riječi izjednačene prema emocionalnoj izraženosti, anksiozni ispitanici u nekim istraživanjima pokazuju Stroopov efekt interferencije i pri negativnim i pri pozitivnim riječima.<ref name="Martin_1991">{{cite journal |last1=Martin |first1=Maryanne |last2=Williams |first2=Ruth M. |last3=Clark |first3=David M. |title=Does anxiety lead to selective processing of threat-related information? |journal=Behaviour Research and Therapy |date=1991 |volume=29 |issue=2 |pages=147–160 |doi=10.1016/0005-7967(91)90043-3 |issn=0005-7967 |pmid=2021377 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0005796791900433?via%3Dihub |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Mogg_1989">{{cite journal |last1=Mogg |first1=Karin |last2=Mathews |first2=Andrew M. |last3=Weinman |first3=John |title=Selective processing of threat cues in anxiety states: A replication |journal=Behaviour Research and Therapy |date=1989 |volume=27 |issue=4 |pages=317–323 |doi=10.1016/0005-7967(89)90001-6 |issn=0005-7967 |pmid=2775141 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0005796789900016?via%3Dihub |url-access=subscription |access-date=14. 8. 2026 |language=en}}</ref> To upućuje na mogućnost da specifični efekti riječi povezanih s pojedinim poremećajima prvenstveno proizlaze iz njihove konceptualne povezanosti s problemima karakterističnim za određeni poremećaj, a ne samo iz njihove emocionalne prirode.<ref name="Williams_1996" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Afektivna neuronauka}} [[Kategorija:Afektivne nauke]] [[Kategorija:Grane neuronauke]] [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Neuropsihologija]] kvfvszy9olewain7hi2ulkffvqchrzw